Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1670 3623647 3623296 2026-06-30T06:28:10Z Малика Назарова 182852 Грамматикалық қателерді түзету 3623647 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Түркістан облысы |ту = Bandera de Turkestán.png |елтаңба = Turkistan region seal.png |карта = Turkistan in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 00 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 30 |lon_sec = |region = KZ-ZHA |облыс орталығы = [[Сурет:Flag of Turkistan (City).png|22 px]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]] |аудандар саны = 14 |ауылдық округтер саны = 174 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 7 |ауылдар саны = 800 |тұрғыны = {{өсім}} 2 154 130 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =1 |тығыздығы = 18,5 |тығыздығы бойынша орны =1 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (75,7 %)<br>[[өзбектер]] (17,53 %)<br>[[тәжіктер]] (1,9 %)<br>[[орыстар]] (1,64 %)<br>[[әзербайжандар]] (0,91 %)<br>[[түріктер]] (0,82 %)<br>басқалары (1,5 %)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 116 280 |жер аумағы бойынша орны = 4,3 %, 13-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |ресми тілі = қазақша |әкімі = [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Түркістан қаласы, Жаңа қала шағын ауданы, 32-көше, №18 |ISO 3166-2 коды = KZ-YUZ |телефон коды = +7 725х xx-xx-xx |пошта индекстері = 16 xxxx |kólik kody = 13 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/ontustik?lang=kk Түркістан облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Turkistan Province }} '''Түркістан облысы''' (1932-1962, 1992-2018 жылдары '''Оңтүстік Қазақстан облысы''' және 1962–1992 жылдары '''Шымкент облысы''') — [[Оңтүстік Қазақстан|Қазақстанның оңтүстігіндегі]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]]. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. 2018 әкімшілік орталығы [[Шымкент]]тен [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] ауыстырылды; Шымкент республикалық маңызы бар қала мәртебесін алып, Оңтүстік Қазақстан облысының құрамынан алынды. Аумағы 117,3 мың км². Тұрғыны 2,000,000 адам (2018). Орталығы – [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы. Солтүстігінде [[Ұлытау облысы|Ұлытау]], шығысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], батысында [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыстарымен]], оңтүстігінде [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасымен]] шектеседі. Облыс құрамында 14 әкімшілік аудан, 4 қалалық әкімдік, 7 қала (Шымкенттен басқа), 13 кент, 171 ауылдық округ, 932 ауыл бар.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref> == Табиғаты == Түркістан облысының [[жер бедері]] негізінен жазық (орташа биіктігі 200 – 500 м). Солтүстігінде тасты-сазды [[Бетпақдала]] шөлінің оңтүстік-батысы, Ащыкөл ойысы, Тоғызкентау жоны, Шу өзенінің төменгі ағысы және Мойынқұм құмды алқабының батыс бөлігі орналасқан. Облыстың орталық бөлігін Қаратау жотасы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай екіге бөліп жатыр. Оның ең биік жері – Бессаз (Мыңжылқы) тауы (2176 м). Қаратаудың оңтүстік-шығысында [[Боралдай жотасы|Боралдай]] (1400 – 1600 м) жотасы орналасқан. Облыс жерінің оңтүстік-шығысын Батыс Тянь-Шань-ның сілемдері (Өгем жотасы), Қаржантау (2800 – 2900 м), Қазығұрт тауы (1700 м), Талас Алатауының батыс сілемдері – Кіші Ақсу (2577 м), [[Алатау таулары|Алатау]] (3137 м) таулары қамтиды. Облыстың ең биік жері – Сайрам шыңы (4299 м). Оңтүстік-батысында [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] құмы, [[Қарақтау]] тауы (388 м), оңтүстігінде Шардара даласы, Ызақұдық құмы, Қауынбай молда (321 м), Белтау (592 м) жоталары, қиыр оңтүстігін Мырзашөл алып жатыр. == Геологиясы мен кен байлықтары == Облыс жерінің көпшілік бөлігі [[Тұран]] плитасының құрамына кіреді. Геологиялық құрылымы негізінен кембрийлік, девондық, тас көмірлік жыныстардан (тақтатас, құмтас, әктас), таулы бөлігі төменгі палеозойлық жыныстардан (құмтас, гранит, конгломерат, жоталар аралығындағы ойыстар девонның қызыл түсті шөгінділеріне толған) түзілген. Жер қойнауынан полиметалл, қоңыр көмір, темір, уран кентастары, фосфорит, вермикулит, тальк, барит, гипс, отқа төзімді саз, әктас, гранит, мәрмәр, кварц, т.б. кен байлықтары барланған. Қаратауда Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай қорғасын-мырыш кеніштері 20 ғасырдың 40-жылдарынан жұмыс істейді. Республикада уран кентастарының қоры жағынан бірінші орын, фосфорит және темір кентасының қоры жағынан үшінші орын алады. == Климаты == Облыстың [[климат]]ы континенттік. Қысы қысқа, жұмсақ, қар жамылғысы жұқа, тұрақсыз. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы солтүстігінде –7 – 9°С, оңтүстігінде –2 – 4°С. Жазы ұзақ, ыстық, қуаң және аңызақты. [[Шілде]] айының жылдық орташа температурасы 25 – 29°С. Шөлді аймағында жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 – 150 мм, тау алдында 300 – 500 мм, биік таулы бөлігінде 800 мм. == Гидрографиясы == [[Сурет:Kzk delenie.png|thumb|alt=A.|Түркістан облысы]] Өзендері облыс аумағында біркелкі таралмаған. Түркістан облысы жерінің оңтүстігінен солтүстік-батысына қарай Сырдария өзені ағып өтеді. Сырдарияға [[Арыс (өзен)|Арыс]] (378 км), [[Келес]] (241 км), [[Құркелес]] (98 км) өзендері құяды. Халқы тығыз орналасқан оңтүстік-шығысында Арыс өзенінің салалары: [[Бадам (өзен)|Бадам]], [[Сайрамсу]], Ақсу, [[Жабағылы (өзен)|Жабағылы]], [[Машат (өзен)|Машат]], [[Дауылбаба]], [[Боралдай (өзен)|Боралдай]] өзендерінің шаруашылық маңызы зор. Қаратау жотасынан басталатын [[Бөген (өзен)|Бөген]], [[Шаян (өзен)|Шаян]], Арыстанды, [[Шылбыр]], [[Байылдыр (өзен)|Байылдыр]], [[Көксарай (өзен)|Көксарай]], т.б. өзендер облыс орталығын сумен қамтамасыз етеді. Шу өз-нің төм. ағысында суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молайып, Созақ ауданының шаруашылықтарын суландырады. Шардара (ауданы 400 км², су көлемі 5200 млн м³), Бөген (су көлемі 377 млн м³), Бадам (су көлемі 61,5 млн м³), т.б. бөгендер салынған. Арыс өзенінен Арыс – Түркістан, Өзбекстан жеріндегі Сырдариядан Достық (бұрынғы Киров атындағы), Шардара ауданында Қызылқұм магистралды каналдары тартылған. Облыс көлдері негізінен таяз және тұзды, көктемде суға толып, жазда құрғап, сорға айналады. Ірі көлдері: Ақжайқын (48,2 км²), Қызылкөл (17,5 км²), одан басқа Қалдыкөл, Шүйнеккөл, Тұздықдүме, т.б. ұсақ көлдер бар. Жер асты суының қоры мол.[[Сурет:Syrdrya River.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Сырдария өзені]]''.]] == Топырағы, өсімдік және жануарлар дүниесі == Облыстың жазық бөлігінде топырақ жамылғысын сұр, сортаңды сұр, бозғылт сұр, құмды, құмдақты топырақ құрайды. Тау етегінде шалғындық, таудың қызыл қоңыр топырағы таралған. Негізінен шөл белдеміне тән өсімдік жамылғысы қалыптасқан. Сексеуіл, жүзгін, жусан, күйреуік, бұйырғын, ши, жантақ, еркекшөп; [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу өзенінің]] аңғарларында жиде, жыңғыл, тал; тау етегінде бетегелі-жусанды дала, тауларында жеміс ағаштары, арша, альпілік шалғын өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, қарсақ, елік, арқар, таутеке, жабайы шошқа, қоңыр аю, барыс, сусар, борсық, шөлді аймақтарда бауырымен жорғалаушылардың түрлері тіршілік етеді. Құстардан ұлар, кекілік, бүркіт, шіл, торғайдың көптеген түрлері мекендейді. Табиғи өсімдіктерді, жануарлар дүниесін сақтап қалу үшін [[Төле би ауданы|Төле би]], [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] аудандары аумағында мемлекеттік [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] (1926) ұйымдастырылған. == Халқы == [[Сурет:The ark in Shymkent-city 2.jpg|thumb| alt=A.|[[Шымкент]] қаласы]] 2025 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 2147,9 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 544,7 мың адам (25,3%), ауылдықтар – 1603,2 мың адам (74,7%). Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанда 31436 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 36628 адам). 2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 39823 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазандан 11,6% кеміді), қайтыс болғандар саны 8387 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазандан 0,2% кеміді). Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және 37529 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанда – 24338 адам теріс айырмасы), оның ішінде сыртқы көші-қонда – 324 адам оң көші-қон айырмасы (384 адам), ішкі көші қонда теріс көші-қонның айырмасы – 37853 (24722 адам теріс айырмасы). <ref>https://stat.gov.kz/region/turkestan/</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |1 287 431 |1 566 794 |1 831 486 |1 978 339 |2 111 893 |2 150 256 |2 193 556 |2 233 568 |2 282 474 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016 |- |2 331 505 |2 462 782 |2 511 698 |2 567 707 |2 621 488 |2 678 889 |2 733 279 |2 788 404 |2 841 307 |} == Әкімшілік бөлінісі == [[File:Туркестанская область 2018.png|right|thumb|Түркістан облысының әкімшілік бөлінісі (2021).]] Әкімшілік-аумақтық бөлінісінде 14 аудан және 3 қала бар. {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бәйдібек ауданы]]||53004 ||{{құлдырау}}48296 ||91,1 ||26808 ||{{құлдырау}}24927 ||93 ||26196 ||{{құлдырау}}23369 ||89,2 |- | [[Жетісай ауданы]]||169044 ||{{өсім}}183185 ||108,4 ||84111 ||{{өсім}}93210 ||110,8 ||84933 ||{{өсім}}89975 ||105,9 |- | [[Келес ауданы]]||110476 ||{{өсім}}130251 ||117,9 ||55631 ||{{өсім}}66904 ||120,3 ||54845 ||{{өсім}}63347 ||115,5 |- | [[Қазығұрт ауданы]]||100581 ||{{өсім}}113258 ||112,6 ||50852 ||{{өсім}}57983 ||114 ||49729 ||{{өсім}}55275 ||111,2 |- | [[Мақтаарал ауданы]]||116918 ||{{өсім}}126210 ||107,9 ||58156 ||{{өсім}}63790 ||109,7 ||58762 ||{{өсім}}62420 ||106,2 |- | [[Ордабасы ауданы]]||100441 ||{{өсім}}123257 ||122,7 ||50514 ||{{өсім}}63250 ||125,2 ||49927 ||{{өсім}}60007 ||120,2 |- | [[Отырар ауданы]]||49865 ||{{өсім}}50404 ||101,1 ||25195 ||{{өсім}}25935 ||102,9 ||24670 ||{{құлдырау}}24469 ||99,2 |- | [[Сайрам ауданы]]||173640 ||{{өсім}}222652 ||128,2 ||86686 ||{{өсім}}111986 ||129,2 ||86954 ||{{өсім}}110666 ||127,3 |- | [[Сарыағаш ауданы]]||162031 ||{{өсім}}211851 ||130,7 ||80868 ||{{өсім}}106516 ||131,7 ||81163 ||{{өсім}}105335 ||129,8 |- | [[Сауран ауданы]]||84199 ||{{өсім}}97011 ||115,2 ||42609 ||{{өсім}}49212 ||115,5 ||41590 ||{{өсім}}47799 ||114,9 |- | [[Созақ ауданы]]||51935 ||{{өсім}}61958 ||119,3 ||26197 ||{{өсім}}31669 ||120,9 ||25738 ||{{өсім}}30289 ||117,7 |- | [[Төле би ауданы]]||106039 ||{{өсім}}117245 ||110,6 ||53038 ||{{өсім}}59238 ||111,7 ||53001 ||{{өсім}}58007 ||109,4 |- | [[Түлкібас ауданы]]||95468 ||{{өсім}}104295 ||109,2 ||47396 ||{{өсім}}52755 ||111,3 ||48072 ||{{өсім}}51540 ||107,2 |- | [[Шардара ауданы]]||74997 ||{{өсім}}82739 ||110,3 ||37879 ||{{өсім}}42832 ||113,1 ||37118 ||{{өсім}}39907 ||107,5 |- | [[Арыс қалалық әкімдігі]]||65463 ||{{өсім}}76920 ||117,5 ||32959 ||{{өсім}}39235 ||119 ||32504 ||{{өсім}}37685 ||115,9 |- | [[Кентау қалалық әкімдігі]]||81484 ||{{өсім}}96884 ||118,9 ||39616 ||{{өсім}}47563 ||120,1 ||41868 ||{{өсім}}49321 ||117,8 |- | [[Түркістан қалалық әкімдігі]]||142899 ||{{өсім}}207605 ||145,3 ||70139 ||{{өсім}}103614 ||147,7 ||72760 ||{{өсім}}103991 ||142,9 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||1738484 ||{{өсім}}2054021 ||118,2 ||868654 ||{{өсім}}1040619 ||119,8 ||869830 ||{{өсім}}1013402 ||116,5 |} == Шаруашылығы == Түркістан облысы – республикадағы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының барлық салалары дамыған, еңбек ресурстары жеткілікті аймақ. Облыс кәсіпорындары Қазақстандағы барлық өнеркәсіп өнімдерінің 5,9%-ын өндіреді. Елімізде шығарылатын трансформаторлардың 98,6%-ы, фармацевтикалық препараттардың 70,1%-ы, минералды және газды сулардың 51,5%-ы, мотор майының, бензиннің 38,9%-ы, рафинатты қорғасынның 23,6%-ы, сыраның 23,6%-ы, цементтің 19,7%-ы, экскаватор, мақта талшығы, мақта майының барлығы дерлік Түркістан облысында өндіріледі. Облыс тері шикізаты, жеміс, көкөніс, жүзім, бақша, макарон өнімдерінің ірі өндірушісі болып табылады. == Өнеркәсібі == Облыстың өнеркәсіп мүмкіндіктерін негізінен [[мұнай]] өңдеуші және металлургия кәсіпорындары құрайды. Түсті металлургия, машина жасау, химия, мұнай өңдеу, [[тамақ]] өнеркәсібі, әсіресе, Шымкент, [[Кентaу]] қалаларында жақсы дамуда. Облыс өнеркәсібінде 147 ірі және орта кәсіпорын бар. Мұнай-химия өнеркәсібі саласындағы ірі кәсіпорындар: “ПетроКазахстанОйл Продактс” ААҚ (мұнай өңдеу) және “ИнтеркомШина” ААҚ (шина шығару). Металлургия өнеркәсібіндегі басты кәсіпорын “Южполиметалл” ЖАҚ (қорғасын, мырыш, т.б. өнімдер); машина жасау саласының жетекші кәсіпорындары: “Карданвал” ААҚ (автомобильдер мен тракторлар үшін кардан біліктерін шығаратын), “Южмаш-К” ЖАҚ (ұстаханалық-престеу машиналары мен қосалқы бөлшектерін шығару), “Экскаватор” ААҚ, “Кентау трансформатор зауыты” ААҚ, “Түркістан-насос” ААҚ; құрылыс өнеркәсібінен “Шымкентцемент” ААҚ; химия өнеркәсібінен – “Химфарм” ААҚ (дәрі-дәрмек өнімдерін шығару); жеңіл өнеркәсіптен “Восход” ААҚ, “Эластик” ААҚ, “Адал” ЖШС, т.б. жұмыс істеуде. Тамақ өнеркәсібі саласындағы жетекші кәсіпорындарды “Шымкент-май”, “Қайнар”, “Шымкент сыра”, “Бахус-Деронсек” АҚ-дары, “Арай”, “Амангелді” ЖШС-тері, т.б. құрайды. Сарыағаштың минералды суын шығарумен “Әсем-ай”, “Алекс” ЖШС-тері айналысады. [[Темекі]] өнімдерін JTL “Central Asіa” ЖАҚ-ы шығарады. == Ауыл шаруашылығы == Облыстың ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 10,3 млн га, оның ішінде жыртылатын жер аумағы 0,8 млн га. [[Ауыл шаруашылығы]]нда 63,3 мың шаруа (фермер) қожалығы, 956 ӨК, 6 АҚ, 608 ЖШС жұмыс істейді. Олар жалпы респ. ауыл шаруашылығы өнімінің 12,2%-ын береді. Ауыл шаруашылығының басты саласына стратегиялық маңызы бар мақта өсіру мен өндіру жатады. Оның егіс көлемі 170 мың га-ға (егіс көлемінің 30%-ы) жетті. Шитті мақтаны өңдеумен жылдық қуаты 650 мың тонналық 19 мақта зауыты айналысады. Олар облыстың Мақтаарал, Сарыағаш, Шардара ауданында және Түркістан қалалық әкімдігі жерінде орналасқан. Облыс әкімшілігі 2003 жылдың соңында мақта иіру фабрикаларының құрылысын бастады. [[Егін]]нің орташа жылдық өнімі: бидай – 400 мың т, күріш – 10 мың т, шитті мақта – 360 мың т, көкөніс – 400 мың т, бақша өнімдері – 291 мың т, картоп – 115 мың т. 2004 ж. мал саны: ірі қара – 603 мың, қой-ешкі – 3 млн., жылқы – 119 мың, түйе – 14 мың, құс – 1,8 млн., шошқа – 22 мың басқа жетті. == Көлігі == [[Сурет:Boeing 747-Shymkent.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Шымкент әуежайы]]''.]] Облыс экономикасының тұрақты дамуында темір жол тасымалының үлесі басым. Маңызды темір жол тармақтары: [[Орынбор]] – Ташкент, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] – Сібір темір жол Темір жолдың жалпы ұзындығы 443 км-ден асады, қызмет ету шектері Шеңгелді – Арыс және Түркістан – Арыс – Түлкібас станцияларының аралықтары. Автомобиль жолының жалпы ұзындығы 5200 км, оның 800 км-ден астамы республикалық, 4470 км жергілікті маңызы бар жолдар. Облыс жеріндегі ірі автомагистралдар: Алматы – [[Ташкент]], Шымкент – Қызылорда, Шымкент – Жуантөбе. Әуе көлігі жүйесінде “Шымкент әуежайы” ААҚ халықаралық тікелей және транзиттік авиарейстерді жүзеге асыруға қолайлы. Облыс жерінен Бұхара – Шымкент – Алматы газ құбыры, Омбы – Павлодар – Шымкент мұнай құбыры өтеді. == Білім беру, денсаулық сақтау, мәдениеті және мәдени мұралары == Облыста жалпы білім беретін 1007 мектеп, 22 кәсіптік-техникалық мектеп, 36 колледж, 115 мектепке дейінгі мекеме бар (2004). М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы, М.Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты, [[Қожа Ахмет Ясауи]] атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті және бірнеше мемлекеттік емес жоғары оқу орындары студенттерге білім беруде. Облыста 931 мемлекеттік медицина ұйым, оның ішінде 542 фельдштік-акушерлік пункт, 131 отбасылық дәрігерлік амбулатория, 60 ауылдық телімдік аурухана, 12 орталық аудандық және 5 аудандық аурухана, санспединстанция-эпидемиологиялық станция жұмыс істейді. Қарт адамдарға арнап “Ардагерлер үйі”, балаларға “Тау самалы” оқыту-сауықтыру орталық ашылған. Облыс аумағында елімізге белгілі Сарыағаш минералды суына негізделіп ашылған “Сарыағаш” шипажайы, “[[Арман]]” санаторийі, “Манкент” санаторий-профилакторийі, т.б. “Шымған”, “Денсаулық”, “Мейірім” сауықтыру орталықтары бар. 365 кітапхана, 9 музей, 6 кинотеатр, 6 театр (3 драма, 2 сазды, 1 қуыршақ), хайуанаттар саябағы, 366 мәдени-демалыс, 2865 спорт-сауықтыру мекемесі жұмыс істейді. Облыстық “Оңтүстік Қазақстан”, “Южный Казахстан”, “Жанубий Қозоғистон” газеттері қазақ, орыс, өзбек тілдерінде шығады. Облыс аумағында Ұлы Жібек жолы өткен көне қалалар (Исфиджаб, Иасы, Сауран, Отырар, т.б.) мен қорғандар болған. 802 тарихи және мәдени ескерткіш, оның ішінде 582 археологиялық, 42 тарихи, 11 монументтік өнер ескерткіштері; дүние жүзіне белгілі қасиетті Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Түркістан қаласында орналасқан. Бәйдібек ата кесенесі, Домалақ ана кесенесі, Қарабатыр кесенесі (Бәйдібек ауданы), Арыстан баб кесенесі (Отырар ауданы), Баб ата күмбезі, Қарабура әулие кесенесі (Созақ ауданы), Қарашаш ана күмбезі, Ибраһим ата күмбезі, [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]ның кесенесі мен мұражайы (Ордабасы ауданы) бар. == Экономикасы == Облыс экономикасын дамытуға 293,9 млрд теңге инвестиция тартылып, алдыңғы жылдың сәйкес мерзімімен салыстырғанда 6,2 пайызға артты. Негізгі инвестициялық салымдарды шағын кәсіпорындар жүзеге асырған, олардың көлемі 144,4 млрд теңгені құрап, өткен жылдың сәйкес мерзімімен 23,4 пайызға артты. ===Еңбек ресурстары=== Түркістан облысының өндірістік-экономикалық мүмкіндіктері мол. Олардың негізін орасан зор табиғи қорлар мен жеткілікті еңбек ресурстары құрайды. Уран қоры жөнінен облыс Қазақстанда бірінші, фосфориттер мен темір рудасы бойынша – үшінші орынды иеленеді. ===Қазбалардың баланстық қоры=== Жалпы, қатты пайдалы қазбалардың баланстық қоры мен болжам ресурстары бойынша облыстағы жер қойнауының байлығы 240 млрд АҚШ долларына тең бағаланады. Оның ішінде:<br /> − бокситтер,<br /> − темір рудасы,<br /> − уран,<br /> − қорғасын мен мырыш,<br /> − көмір маңызды орында. ===Кен орындары=== Барланған кен орындары мен геологиялық барлау нысандарын игеруге қажетті ресурстарды өнеркәсіптік дәрежеге ауыстыруға, оларды игеру жұмыстарына 2,0 млрлд АҚШ доллары шамасында қаражат қажет. Алғашқы кезекте мынадай кен орындары игерілуі тиіс:<br /> - Шу-Сарысу және Сырдария ойпаттарындағы уран кен орындары (Жалпақ және Мыңқұдық);<br /> - Күмісті кенді ауданындағы алтын кен орны;<br /> - Жабағылыдағы Ванадий кен орны;<br /> - Өгем жотасындағы қорғасын, мырыш, вольфрам кен орны;<br /> - Придорожный мен орталықтағы көмірсутектер кен орны. ===Ірі кәсіпорындар=== Мақта, тері шикізаттарын, өсімдік майын, жеміс-жидек, көкөніс, жүзім, бау-бақша, макарон, темекі, сыра және басқа да алкогольсіз сусын өнімдерін өндіріп, тапсыруды қамтамасыз ететін ең ірі кәсіпорындар осы облыста. Сонымен бірге, облыста қорғасын, цемент, мұнай өнімдері, күкірт қышқылы, шифер, автотрактор шиналары, экскаватор, трансформаторлар, майлы ажыратқыштар, шұлық-ұйық, тігін бұйымдары, жиһаз түрлері шығарылады. ===Автокөлік саласы=== Облыста екі бағыт бойынша жалпы ұзындығы 445 километр темір жолдар, ұзындығы 5,3 мың километр автокөлік жолдары, оның ішінде қатты жабындылы 5,1 мың километр жол бар. Азаматтық авация ұзындығы 27000 ауа белдеулерінде жұмыс істейді. Облыс орталығы халықаралық Орынбор-Ташкент және Түсркістан-Сібір теміржол тораптарының тоғысында орналасқан. Сонымен қатар, облыс аумағы арқылы Ташкент-Шымкент-Тараз-Алматы және Ташкент-Шымкент-Түркістан-Самара автокөлік күре жолдары өтіп жатыр<ref name="ReferenceA">Өркендеген, көркемдеген Оңтүстік кітабы. “АСА” баспа үйі” ЖШС, 2014</ref>. == Кәсіпкерлік саласы == “Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы” 33825 кәсіпкерге көмек көрсетті,10147 кәсіпкерді бейімдеу курстарынан өткізді, 2359 рұқсат құжаттарын “1 терезе” арқылы рәсімдеді, 2178 жобаның қаржыландыруына септігін тигізді. ===Жетістіктері=== Ағымдағы жылдың 1 шілдесінде белсенді шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 114,7 мыңға жетті. <br /> Сонымен бірге, кәсіпкерлерді қолдау мақсатында Шымкент қаласында “кәсіпкерлер мектебі” ашылды. Ағымдағы жылы типтік жоба бойынша барлық аудан, қалаларда кәсіпкерлік мектептерінің құрылыс басталды. ===Жаңа жобалар=== Жыл басынан “Бизнестің жол картасы - 2020” бағдарламасы аясында 50,7 млрд теңгеге 93 жоба мақұлданды (2013жылы - 82 жоба, 24,2 млрд тг)(5 жылда 2009-2010 жж – 4095 жоба, 6737 жұмыс орны ашылды). Оның ішінде :<br /> - несиелердің пайыздық мөлшерлемесін субсидиялау үшін құны 21,7 млрд теңгені құрайтын 57 жоба;<br /> - несиелерді ішінара кепілдендіру арқылы жалпы құны 293,7 млн теңгені құрайтын 7 жоба;<br /> - қажиетті инфрақұрылмен қамтамасыз ету бойынша құны 28,7 млрд тг құрайтын 21 жоба;<br /> - “гранттық қаржыландыру” бойынша 35,9 млн тг грант 8 жобаға бөлінді. “Максисум” АИО тарпынан есепті кезеңде 2,4 млрд теңгеге 776 жоба қаржыландырылып, 578 тұрақты жұмыс орны ашылды. Жобаның 90 пайыздан астамы ауылдық жерлерде (5 жылда 2009-2013 жылдары – 8673 жобы, 27915 жұмыс орны ашылды). ===Шетел технологияларын трансферттеу=== Шетел технологияларын трансферттеуге және инвестиция тарту мақсатында құрылған “Шымкент инновация” ЖШС-інің жұмыс ауқымы артуда. Азия (Малайзия, Индонезия және Оңтүстік Корея) және Түркия елдеріне іскрелік қарым-қатынас орнату нәтижесінде машина жасау, фармацевтика, ауыл шаруашылығы, тамақ өндірісі, құрылыс, индустрия және туризм салаларында 19 жоғары технологиялық жобаларды өңірде жүзеге асыру жөнінде алдын ала келісімшарт түзілді. Осы жобалар есебінен облысқа 400млн АҚШ доллардан астам инвестиция тарту күтілуде. Өңірге 10-нан астам дипломатиялық миссиялар және шетелдік компаниялардың өкілдері қабылданды (Малайзия, АҚШ, Италия, Болгария, Түркия, Оңтүстік Корея, Индонезия, Ресей, Австрия және т.б.). 2014 жылдың қаңтар-мамырында сыртқы сауда айналымының көлемі 1,5 млрд АҚШ доллар, оның ішінде: экспорт – 869,9 млн АҚШ доллар, импорт – 638,0 млн АҚШ доллар құрады.<ref name="ReferenceA"/> == Жылыжай шаруашылығы == Жылыжай көлемі 5 жылда 126 гектардан 900 гектарға жетті (7 есе). Республикадағы үлесі – 87%. ===Ерекшелігі=== Түркістан облысы – елдегі жылыжай шаруашылығын дамытуда сөзсіз көшбасшылық орынды иеленді. ОҚО ауылшаруашылық басқармасының деректері бойынша, ҚР-дағы жыл бойы көкөніс өндіруге бөлінген аудандардың 85 пайызы ОҚО-на тиесілі екен. ===Тамшылатып суғару әдісі=== Тамшылатып суғару әдісі 5 жылда 2,1 мың гектардан 33 мың гектарға жетті (16 есе). Республикадағы үлесі – 83%. Республика халқын жеміс-жидек өнімімен және жүзіммен толық қамтамасыз ету үшін облыста озық технологияларды енгізу, соның ішінде бақ егу жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Бұл бағытта облыста “Бақ өсіру және жүзім шаруашылығын қарқынды дамыту шараларының 2014-2016 жылдарғы арналған кешенді жоспары” бекітілді. ===Жылыжайда ағаш өсіру=== Шымкент қаласының жасыл белдеуі 1564 га жерге 1 млн түп ағаш көшеттері егілген. 8 су ұңғымасы іске қосылған, оған қоса тағы 2 су ұңғымасының құрылысы қолға алынған. Бүгінгі таңда мұнда қарағаш, үйеңкі, шаған, бадам, өрік, алма сынды ағаш көшеттері бой алып, халқы күн санап артып келе жатқан қаланың экологиялық ахуалын жақсартып келеді.<ref name="ReferenceA"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Оңтүстік_Қазақстан_облысы Түркістан облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225658/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Түркістан облысы}} [[Санат:Түркістан облысы]] 3fuvsiampd5wekf8ybuyirvw4uddkkv 0 2175 3623673 3607140 2026-06-30T07:29:41Z Жайсанкүл 182904 грамматикалық қатені түзету 3623673 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | Есімі = Шәмші Қалдаяқов | Сурет = Shamshi.jpg | Туған күні = 15.08.1930 | Туған жері = {{туғанжері|Отырар ауданы|Отырар ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 29.02.1992 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Мансабы = [[композитор]] | Жұбайы = [[Жәмила Қалдаяқова]] }} '''Шәмші Қалдаяқов''' ([[15 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Отырар ауданы]] – [[29 ақпан]] [[1992 жыл|1992]], [[Алматы]]) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991), [[Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022, қайтыс болғанынан кейін). [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Жетісай]] қалаларының құрметті азаматы. Кіші жүздің [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан<ref>https://abai.kz/post/55971</ref>. Аса көрнекті сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы замандағы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі. Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бойындағы бар талантын алқалы жиын, аламан бәйгелерде көрсете білді. 1950 жылдан бастап шығармашылықпен түбегейлі түрде шұғылданды. 1956-1962 жж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясында В.В.Великанов сыныбында оқыды. Шәмші әндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай тап-таза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық жағынан сіңірген еңбегі қазақ эстрадалық әндерінің әуенін ұлттық нақышпен құнарландыруында, яғни халықтық қайнармен қабыстыруында жатыр. Ал бұл оның қазақ жұртының музыкалық дәстүрі сүтін еміп өскендігіне дәлел. Осылайша бағзы мен бүгінгі мақамдарды керемет ұштастыруы Ш. Қалдаяқов туындыларының даңқын дүрілдетіп шығарып, дүйім далаға кең жайылуға кепілдік берді. Мұхтар Әуезов өмірден озар тұсында университет студенттері алдында сөйлеген әйгілі сөзінде Шәмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір "жыл келгендей жаңалық" сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалағаны мәлім. Жұрт аузында "бүкіл қазақ еліне ән салдырған Шәмші" атануының сыры сонда. Сазгер әндері, әсіресе, 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Кешеулеген "хрущевтік жылымық" дәуірінің жас адамдары шетел композиторлары мен орындаушыларына, мәселен, "Биттлзге" қалай ынтықса, қазақстандық өз сазгерлерімізді де солай сүйіп тыңдады. Бұл соңғысы мен арасында, әрине, Қалдаяқов бірінші орында тұрды. Әсем да ақылды көкөрім жасты ғана емес, ересек, егде қауымның да, сан түрлі мамандық, алуан ұлт адамдарының да көңілін баурап алды. Халық арасында әсіресе күллі отаншылдық, елшілдік нотасын тап басқан "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша мәшһүр болды. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысушы ұл-қыздар Алматы алаңдары мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұрандай шырқап шықты. 2005 жылдан «Менің Қазақстаным» туындысы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> <!-- ==Өмірбаяны== * [[Сарыағаш]]тағы [[Қапланбек малдәрігерлік техникумы]]н бітірген (1950). * 1951 – 1954 жылдары [[Қиыр Шығыс]]та әскери борышын атқарды. * 1955 жылы [[Ташкент]]тегі музыка училищесінің музыка теориясы факультетіне қабылданды. * 1956 – 1962 жылдары [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның композиция факультетінде (профессор В.В. Великановтың класы бойынша) оқыды. * 1950 жылдан бастап шығармашылық қызметпен айналысты.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том</ref> --> ==Өмірбаяны== Шымкент облысы Отырар ауданында [[1930]] жылы [[тамыздың 15|15 тамызда]] дүниеге келген. Оның әндері республикамыздың қай өңірі болмасын, жиі айтылып, ән сүйер қауым арасына барынша кең тараған. Ән өнерімізде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айырықша із қалдырған Ш.Қалдаяқов күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышы сазгердің серісі. Біз ес білгелі бері еліміздің кең байтақ даласымен аспанында қалықтаған, махаббат пен сағыныш сезіміне толық қайталанбас Шәмші әуендері енді [[ХХІ]]ғасыр әлеміне бет алып әуелей беретіні ақиқат. Табиғат ерекше дарын иесі еткен дара тұлға Шәмші Қалдаяқовты қазақ баласы есінен шығармас. Шәмші ағамыздың «Қорлан» әнін шырқаудағы өзіне ішкі сырын ашып айтпай сөз шешендігіне салып бұра тартып кететіні де бар. Кең жүрегімен табиғат берген дархан, дарынды Шәмші ағамыз өзінің жүрек тербейтін, қиял қозғайтын, терең ойға шомылдыратын ғажап әндерімен халқын байытатын, олардың өмір сүруге құштарлығын арттыратынШәмші Қалдаяқов пиониноны да, домбыраны да жосылта тартатын еді. Бірақ, домбыраны екпіндете, төпелеп тартқанын көрген емеспіз. Бір әсем әуенді шерте бастайтын да қоңырлата былқылдата ала жөнелетін. Қысқаша айтқанда тұла бойы тұнған өнер болатын. Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әні бар. Ш.Қалдаяқов кеудесін қағып, мен атақты композитормын деп бір сәтте мақтанған жан емес. Қашанда өзінің қарапайымдылығымен ізгілігі мол адам ретінде бүкіл қазақ халқының жүрегінен мәңгі орын алды. Өзінің шығарған өлеңінің бірі «Тамды аруы». Шәмші ағаның қалың жұртқа махабатты жырлаған композитор ретінде белгілі. Тамды аруы махаббат жайлы болғанымен ол махаббат бостандығын аңсап жазылған ән. Яғни, жас жігіттің басынан өткен қайғылы оқиғаға себеп болған. Бұл махаббат бостандығын аңсаған әнді Шәмші ағамыз өзінің шеберлігімен дүниеге әкелді. Ал, «Сағынышым менің» әнінде ерекше аңсау , терең толғау бар. Айта берсек әр әннің өзіндік тарихи сыры бар. Ең бір көшпелі тарих - ән тарихы. Кешегі Кәрібаевтың Жамбыл вальсімен қанағаттанған лектің рухани көші небір аймаңдай дарындармен дараланып, сән салтанаты асқан келешектің көркем келбетін көз алдымызға келтіре білген нұрлы көші еді. Көш жуан ортасынан ойып орын алған композитордың бірі әрі бірегейі де Шәмші Қалдаяқов болатын. Шәмшінің тағдырын да біртуар тұтас бір тағдыр иесінің 18 жыл соңғы жылдарында осы топырақта ғажайып шығармашылық ғұмыр кешкі «Мойынқұмда ауылым», «Дүнген қызы», «Фосфорлы Жамбыл» секілді атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде басталған Шәмші Қалдаяқов атындағы Халықаралық ән фестивалі Жамбылда жалғасын тауып, талай таланттардың тұсауын кесті. Шын таланттың ғажайып дарынның шапағаты тиді деген осы. Дарыны иісі қазаққа ортақ Шәмшідей аяулы жанның ән ғұмыры әлі талай ұрпақтың ой білімімен, парасатымен жаңаша жаңғырып жалғасын таба берері сөзсіз. Бұл еңбекті сол төккен тердің төл басы Тараз тойына тарту деп қабылдауымыз ләміз. Қазақ өнері орны толмас қазаға душар болды. [[1992]] жылы [[ақпанның 29|29 ақпанда]] жасы 62 ге қараған шағында ұзаққа созылған ауыр науқастан, көрнекті халық әртісі Ш.Қалдаяқов көз жұмды. Шығармашылық жұмыспен [[1950]] жылдардан бастап айналысқан 1956-1962 жылдарда Алматы консерваториясында оқыды. Шәмшінің тұнып тұрған сыр шындығымен, шынайылылығымен және сезімге терең бойлауымен ерекшеленетін алғашқы әндерінің өзі композитордың атын елге жайып, халықтың сүйікті перзентіне айналдырды. 40 жылдан астам шығармашылық қызметінде Ш.Қалдаяқовтың 300-ге жуық музыкалық туынды жазды. Олардың дені ән жанрында Ш.Қалдаяқовтың өзінің қайталанбас қол таңбасы халықтың бояуы қанық талантымен қазақ халқының қазіргі әнін, өнерін биік белеске көтерді. Қазақ даласын әнмен тербеткен Ш. Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең түгелімен арналғандай. Оның әндерінсіз ешбір мереке де, ешбір той-думан да өтпейді. Оның әндерін еңбектеген баладан бастап, еңкейген кәріге дейін шырқайды. Ал «Шәмші аға» деген сөз «Ән аға» деген сөзбен тұтасып, синоним болып кеткелі қашан...<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Танымал әндер жазудағы табысы үшін композитор [[1965]] жылы Қазақстан Комсомол сыйлығын алды. Ал, [[1991]] жылы оған Қазақстан Республикасының Халық артисі. ==Қазақ музыка өнеріне қосқан үлесі== Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер ретінде көрінді. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Композитор шығармаларының тақырыптық, мазмұндық ауқымы аса кең. Елге, жерге, Отанға, ата-анаға, жарға, дос-жаранға деген сүйіспеншілік – Шәмші шығармаларының басты тақырыбы. Оның азаматтық лирикаға тұнған, республикамыздың кең байтақ жерін жырға қосатын: [[Сурет:Shamshy.jpg|нобай|250px|оңға|Шәмші Қалдаяқовтың Алматыда Республика сарайының солтүстік жағына қойылған ескерткіші]] * «Ақ ерке – Ақ Жайық», * «Сыған серенадасы» * «Арыс жағасында», * «Сыр сұлуы», * «Жарқырайды Жезқазған», * «Қарқаралы», * «Фосфорлы Жамбыл», * «Байқоңыр», * «Талдықорған – әнім менің», * «Ырысты өлке – Шардара», * «Отан», * «Теріскей», * «Мойынқұмда», * «Отырардағы той», * «Көгілдір Көкше», * «Өмір өзен», т.б. туындыларын жұртшылық ерекше ықыласпен қабылдады. Композитордың марш екпінді, жігерлі, шаттықпен шырқалатын: * «[[Менің Қазақстаным (ән)|Менің Қазақстаным]]<nowiki/>», * «Теңізде – толқында», * «Бақыт құшағында», * «Бәрінен де сен сұлу» сияқты әндері халық арасына кеңінен тарады. * «Ақмаңдайлым», * «Ақсұңқарым», * «Қайдасың», * «Еркежан», * «Ана туралы жыр», * «Құшақ жайған қандай адам», * «Қайықта», * «Қыз сағынышы», * «[[Ақ бантик әні|Ақ бантик]]», * «Кешікпей келем деп ең», * «Қуаныш вальсі», * «Әнім сен едің», * «Сағынышым менің» әндері [[Роза Бағланова|Р.Бағланова]], Р.Абдуллин, [[Бибігүл Төлегенова|Б.Төлегенова]], Р.Мұсабаев, З.Қойшыбаева, т.б. әншілердің репертуарынан берік орын алды. Қалдаяқов артында мол музыкалық мұра қалдырды. ==Марапаттары== Республика жастар сыйлығының иегері болды (1965). ==Шәмші есімі ел есінде== [[Сурет:Shamshi Kaldaiakov eskertkish.jpg|right|250px|thumb|[[Шымкент]] қаласындағы Шәмші саябағында орнатылған Шәмші ескерткіші]] 1992 жылдан бастап сазгерлер мен әншілер үшін Қалдаяқов атындағы халықаралық байқау-фестиваль дәстүрлі түрде өткізіліп тұрады. [[Шымкент]] қаласында облыстық филармония, бір көше, [[Алматы]] қаласында бір көше, композитор туған өлке – [[Шәуілдір ауылы]]ндағы музыка мектебі – Қалдаяқов есімімен аталады. [[Шымкент]] филармониясының алдына Қалдаяқов ескерткіші орнатылған. 1991 жылы Қалдаяқов жайлы ғұмырнамалық «Жылдарым менің, жырларым ме-нің» (реж. Т.Ахметов) деген деректі телефильм түсірілді. «Шәмшіғұмыр» естеліктер мен мақалалар жинағы жарық көрді (2002).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Шығармалары== * Әндер, А., 1967; * Бақыт құшағында. Әндер жинағы, А., 1971; * Сағынышым менің. Әндер, А., 1978; * Менің Қазақстаным. Әндер, А., 1981; * Шәмші әлемі. Әндер, А., 2000. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== # [http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 ШӘМШІ ТАБИҒАТЫНЫҢ ШЫҢЫ МЕН ШАТҚАЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123054813/http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 |date=2022-01-23 }} # [https://abai.kz/index.php/lt/post/4897 Шәмші Қалдаяқов: «Мені іздеп келген аяғыңнан айналайын»] # [http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 Жәмила Қалдаяқова: Шәмші ешқашан отбасының шырқын бұзған адам емес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123064513/http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 |date=2022-01-23 }} # [https://aikyn.kz/100540/100540 Шымкентте Шәмші ескерткішіне гүл шоқтары қойылды] {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] r9u67x1mzdjhtfzczicw89ueqxeoxkg 3623724 3623673 2026-06-30T07:50:28Z Жайсанкүл 182904 Грамматикалық қатені түзету 3623724 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | Есімі = Шәмші Қалдаяқов | Сурет = Shamshi.jpg | Туған күні = 15.08.1930 | Туған жері = {{туғанжері|Отырар ауданы|Отырар ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 29.02.1992 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Мансабы = [[композитор]] | Жұбайы = [[Жәмила Қалдаяқова]] }} '''Шәмші Қалдаяқов''' ([[15 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Отырар ауданы]] – [[29 ақпан]] [[1992 жыл|1992]], [[Алматы]]) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991), [[Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022, қайтыс болғанынан кейін). [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Жетісай]] қалаларының құрметті азаматы. Кіші жүздің [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан<ref>https://abai.kz/post/55971</ref>. Аса көрнекті сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы замандағы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі. Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бойындағы бар талантын алқалы жиын, аламан бәйгелерде көрсете білді. 1950 жылдан бастап шығармашылықпен түбегейлі түрде шұғылданды. 1956-1962 жж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясында В.В.Великанов сыныбында оқыды. Шәмші әндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай тап-таза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық жағынан сіңірген еңбегі қазақ эстрадалық әндерінің әуенін ұлттық нақышпен құнарландыруында, яғни халықтық қайнармен қабыстыруында жатыр. Ал бұл оның қазақ жұртының музыкалық дәстүрі сүтін еміп өскендігіне дәлел. Осылайша бағзы мен бүгінгі мақамдарды керемет ұштастыруы Ш. Қалдаяқов туындыларының даңқын дүрілдетіп шығарып, дүйім далаға кең жайылуға кепілдік берді. Мұхтар Әуезов өмірден озар тұсында университет студенттері алдында сөйлеген әйгілі сөзінде Шәмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір "жыл келгендей жаңалық" сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалағаны мәлім. Жұрт аузында "бүкіл қазақ еліне ән салдырған Шәмші" атануының сыры сонда. Сазгер әндері, әсіресе, 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Кешеулеген "хрущевтік жылымық" дәуірінің жас адамдары шетел композиторлары мен орындаушыларына, мәселен, "Биттлзге" қалай ынтықса, қазақстандық өз сазгерлерімізді де солай сүйіп тыңдады. Бұл соңғысы мен арасында, әрине, Қалдаяқов бірінші орында тұрды. Әсем да ақылды көкөрім жасты ғана емес, ересек, егде қауымның да, сан түрлі мамандық, алуан ұлт адамдарының да көңілін баурап алды. Халық арасында әсіресе күллі отаншылдық, елшілдік нотасын тап басқан "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша мәшһүр болды. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысушы ұл-қыздар Алматы алаңдары мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұрандай шырқап шықты. 2005 жылдан «Менің Қазақстаным» туындысы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> <!-- ==Өмірбаяны== * [[Сарыағаш]]тағы [[Қапланбек малдәрігерлік техникумы]]н бітірген (1950). * 1951 – 1954 жылдары [[Қиыр Шығыс]]та әскери борышын атқарды. * 1955 жылы [[Ташкент]]тегі музыка училищесінің музыка теориясы факультетіне қабылданды. * 1956 – 1962 жылдары [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның композиция факультетінде (профессор В.В. Великановтың класы бойынша) оқыды. * 1950 жылдан бастап шығармашылық қызметпен айналысты.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том</ref> --> ==Өмірбаяны== Шымкент облысы Отырар ауданында [[1930]] жылы [[тамыздың 15|15 тамызда]] дүниеге келген. Оның әндері республикамыздың қай өңірі болмасын, жиі айтылып, ән сүйер қауым арасына барынша кең тараған. Ән өнерімізде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айырықша із қалдырған Ш.Қалдаяқов күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышы сазгердің серісі. Біз ес білгелі бері еліміздің кең байтақ даласымен аспанында қалықтаған, махаббат пен сағыныш сезіміне толық қайталанбас Шәмші әуендері енді [[ХХІ]]ғасыр әлеміне бет алып әуелей беретіні ақиқат. Табиғат ерекше дарын иесі еткен дара тұлға Шәмші Қалдаяқовты қазақ баласы есінен шығармас. Шәмші ағамыздың «Қорлан» әнін шырқаудағы өзіне ішкі сырын ашып айтпай сөз шешендігіне салып бұра тартып кететіні де бар. Кең жүрегімен табиғат берген дархан, дарынды Шәмші ағамыз өзінің жүрек тербейтін, қиял қозғайтын, терең ойға шомылдыратын ғажап әндерімен халқын байытатын, олардың өмір сүруге құштарлығын арттыратынШәмші Қалдаяқов пиониноны да, домбыраны да жосылта тартатын еді. Бірақ, домбыраны екпіндете, төпелеп тартқанын көрген емеспіз. Бір әсем әуенді шерте бастайтын да қоңырлата былқылдата ала жөнелетін. Қысқаша айтқанда тұла бойы тұнған өнер болатын. Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әні бар. Ш.Қалдаяқов кеудесін қағып, мен атақты композитормын деп бір сәтте мақтанған жан емес. Қашанда өзінің қарапайымдылығымен ізгілігі мол адам ретінде бүкіл қазақ халқының жүрегінен мәңгі орын алды. Өзінің шығарған өлеңінің бірі «Тамды аруы». Шәмші ағаның қалың жұртқа махабатты жырлаған композитор ретінде белгілі. Тамды аруы махаббат жайлы болғанымен ол махаббат бостандығын аңсап жазылған ән. Яғни, жас жігіттің басынан өткен қайғылы оқиғаға себеп болған. Бұл махаббат бостандығын аңсаған әнді Шәмші ағамыз өзінің шеберлігімен дүниеге әкелді. Ал, «Сағынышым менің» әнінде ерекше аңсау , терең толғау бар. Айта берсек әр әннің өзіндік тарихи сыры бар. Ең бір көшпелі тарих - ән тарихы. Кешегі Кәрібаевтың Жамбыл вальсімен қанағаттанған лектің рухани көші небір аймаңдай дарындармен дараланып, сән салтанаты асқан келешектің көркем келбетін көз алдымызға келтіре білген нұрлы көші еді. Көш жуан ортасынан ойып орын алған композитордың бірі әрі бірегейі де Шәмші Қалдаяқов болатын. Шәмшінің тағдырын да біртуар тұтас бір тағдыр иесінің 18 жыл соңғы жылдарында осы топырақта ғажайып шығармашылық ғұмыр кешкі «Мойынқұмда ауылым», «Дүнген қызы», «Фосфорлы Жамбыл» секілді атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде басталған Шәмші Қалдаяқов атындағы Халықаралық ән фестивалі Жамбылда жалғасын тауып, талай таланттардың тұсауын кесті. Шын таланттың ғажайып дарынның шапағаты тиді деген осы. Дарыны иісі қазаққа ортақ Шәмшідей аяулы жанның ән ғұмыры әлі талай ұрпақтың ой білімімен, парасатымен жаңаша жаңғырып жалғасын таба берері сөзсіз. Бұл еңбекті сол төккен тердің төл басы Тараз тойына тарту деп қабылдауымыз ләзім Қазақ өнері орны толмас қазаға душар болды. [[1992]] жылы [[ақпанның 29|29 ақпанда]] жасы 62 ге қараған шағында ұзаққа созылған ауыр науқастан, көрнекті халық әртісі Ш.Қалдаяқов көз жұмды. Шығармашылық жұмыспен [[1950]] жылдардан бастап айналысқан 1956-1962 жылдарда Алматы консерваториясында оқыды. Шәмшінің тұнып тұрған сыр шындығымен, шынайылылығымен және сезімге терең бойлауымен ерекшеленетін алғашқы әндерінің өзі композитордың атын елге жайып, халықтың сүйікті перзентіне айналдырды. 40 жылдан астам шығармашылық қызметінде Ш.Қалдаяқовтың 300-ге жуық музыкалық туынды жазды. Олардың дені ән жанрында Ш.Қалдаяқовтың өзінің қайталанбас қол таңбасы халықтың бояуы қанық талантымен қазақ халқының қазіргі әнін, өнерін биік белеске көтерді. Қазақ даласын әнмен тербеткен Ш. Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең түгелімен арналғандай. Оның әндерінсіз ешбір мереке де, ешбір той-думан да өтпейді. Оның әндерін еңбектеген баладан бастап, еңкейген кәріге дейін шырқайды. Ал «Шәмші аға» деген сөз «Ән аға» деген сөзбен тұтасып, синоним болып кеткелі қашан...<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Танымал әндер жазудағы табысы үшін композитор [[1965]] жылы Қазақстан Комсомол сыйлығын алды. Ал, [[1991]] жылы оған Қазақстан Республикасының Халық артисі. ==Қазақ музыка өнеріне қосқан үлесі== Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер ретінде көрінді. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Композитор шығармаларының тақырыптық, мазмұндық ауқымы аса кең. Елге, жерге, Отанға, ата-анаға, жарға, дос-жаранға деген сүйіспеншілік – Шәмші шығармаларының басты тақырыбы. Оның азаматтық лирикаға тұнған, республикамыздың кең байтақ жерін жырға қосатын: [[Сурет:Shamshy.jpg|нобай|250px|оңға|Шәмші Қалдаяқовтың Алматыда Республика сарайының солтүстік жағына қойылған ескерткіші]] * «Ақ ерке – Ақ Жайық», * «Сыған серенадасы» * «Арыс жағасында», * «Сыр сұлуы», * «Жарқырайды Жезқазған», * «Қарқаралы», * «Фосфорлы Жамбыл», * «Байқоңыр», * «Талдықорған – әнім менің», * «Ырысты өлке – Шардара», * «Отан», * «Теріскей», * «Мойынқұмда», * «Отырардағы той», * «Көгілдір Көкше», * «Өмір өзен», т.б. туындыларын жұртшылық ерекше ықыласпен қабылдады. Композитордың марш екпінді, жігерлі, шаттықпен шырқалатын: * «[[Менің Қазақстаным (ән)|Менің Қазақстаным]]<nowiki/>», * «Теңізде – толқында», * «Бақыт құшағында», * «Бәрінен де сен сұлу» сияқты әндері халық арасына кеңінен тарады. * «Ақмаңдайлым», * «Ақсұңқарым», * «Қайдасың», * «Еркежан», * «Ана туралы жыр», * «Құшақ жайған қандай адам», * «Қайықта», * «Қыз сағынышы», * «[[Ақ бантик әні|Ақ бантик]]», * «Кешікпей келем деп ең», * «Қуаныш вальсі», * «Әнім сен едің», * «Сағынышым менің» әндері [[Роза Бағланова|Р.Бағланова]], Р.Абдуллин, [[Бибігүл Төлегенова|Б.Төлегенова]], Р.Мұсабаев, З.Қойшыбаева, т.б. әншілердің репертуарынан берік орын алды. Қалдаяқов артында мол музыкалық мұра қалдырды. ==Марапаттары== Республика жастар сыйлығының иегері болды (1965). ==Шәмші есімі ел есінде== [[Сурет:Shamshi Kaldaiakov eskertkish.jpg|right|250px|thumb|[[Шымкент]] қаласындағы Шәмші саябағында орнатылған Шәмші ескерткіші]] 1992 жылдан бастап сазгерлер мен әншілер үшін Қалдаяқов атындағы халықаралық байқау-фестиваль дәстүрлі түрде өткізіліп тұрады. [[Шымкент]] қаласында облыстық филармония, бір көше, [[Алматы]] қаласында бір көше, композитор туған өлке – [[Шәуілдір ауылы]]ндағы музыка мектебі – Қалдаяқов есімімен аталады. [[Шымкент]] филармониясының алдына Қалдаяқов ескерткіші орнатылған. 1991 жылы Қалдаяқов жайлы ғұмырнамалық «Жылдарым менің, жырларым ме-нің» (реж. Т.Ахметов) деген деректі телефильм түсірілді. «Шәмшіғұмыр» естеліктер мен мақалалар жинағы жарық көрді (2002).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Шығармалары== * Әндер, А., 1967; * Бақыт құшағында. Әндер жинағы, А., 1971; * Сағынышым менің. Әндер, А., 1978; * Менің Қазақстаным. Әндер, А., 1981; * Шәмші әлемі. Әндер, А., 2000. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== # [http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 ШӘМШІ ТАБИҒАТЫНЫҢ ШЫҢЫ МЕН ШАТҚАЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123054813/http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 |date=2022-01-23 }} # [https://abai.kz/index.php/lt/post/4897 Шәмші Қалдаяқов: «Мені іздеп келген аяғыңнан айналайын»] # [http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 Жәмила Қалдаяқова: Шәмші ешқашан отбасының шырқын бұзған адам емес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123064513/http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 |date=2022-01-23 }} # [https://aikyn.kz/100540/100540 Шымкентте Шәмші ескерткішіне гүл шоқтары қойылды] {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] kryo83rslmliw9eqtwaizn8erppbntx 0 5006 3623584 3620831 2026-06-30T00:58:43Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623584 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Есім хан | Суреті = Есім хан.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1598 | Басқаруын аяқтады = 1628 | Ізашары = [[Тәуекел хан]] | Ізбасары = [[II Жәнібек хан]] | Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед) | Туған күні = 1565 | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1628 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Шығай хан]] | Анасы = [[Яхшым бегім ханым]] | Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым <br />2) Айлин ханым <br /> 3) Падишаһ ханым | Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]<br>'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" /> Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" /> Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" /> Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" /> Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар. == Хан болу жолы == Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай Ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған. Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар. == Билігі == Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. ==Қазақ-бұхар соғысы== [[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды. 1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді. 1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті. 1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды. == Тапқырлығы == Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған. == Тұрсын ханның өлуі == Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады: <poem> ''Ей, Қатаған хан Тұрсын!'' ''Кім арамды ант ұрсын.'' ''Жазықсыз елді жылатып,'' ''Жер тәңірісің, жатырсың,'' ''Хан емессің қасқырсың,'' ''Қара албасты басқырсың!'' ''Алтын тақта жатсаң да'' ''Қазаң жетті қапылсың!'' ''Еңсегей бойлы ер Есім,'' ''Есігіңе келіп тұр,'' ''Шашқалы тұр қаныңды,'' ''Кешікпей содан қатарсың!'' </poem> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote> == Тарихи деректер == Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған". Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Төрелер]] g2w9uqlir9z6alm7xzskg81fhn34rlg 3623585 3623584 2026-06-30T00:59:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623585 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Есім хан | Суреті = Есім хан.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1598 | Басқаруын аяқтады = 1628 | Ізашары = [[Тәуекел хан]] | Ізбасары = [[II Жәнібек хан]] | Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед) | Туған күні = 1565 | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1628 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Шығай хан]] | Анасы = [[Яхшым бегім ханым]] | Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым <br />2) Айлин ханым <br /> 3) Падишаһ ханым | Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[II Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]<br>'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" /> Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" /> Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" /> Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" /> Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар. == Хан болу жолы == Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай Ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған. Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар. == Билігі == Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. ==Қазақ-бұхар соғысы== [[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды. 1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді. 1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті. 1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды. == Тапқырлығы == Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған. == Тұрсын ханның өлуі == Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады: <poem> ''Ей, Қатаған хан Тұрсын!'' ''Кім арамды ант ұрсын.'' ''Жазықсыз елді жылатып,'' ''Жер тәңірісің, жатырсың,'' ''Хан емессің қасқырсың,'' ''Қара албасты басқырсың!'' ''Алтын тақта жатсаң да'' ''Қазаң жетті қапылсың!'' ''Еңсегей бойлы ер Есім,'' ''Есігіңе келіп тұр,'' ''Шашқалы тұр қаныңды,'' ''Кешікпей содан қатарсың!'' </poem> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote> == Тарихи деректер == Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған". Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Төрелер]] iyqi8cwj5spnoazag8o9zctungjfa2o 0 5010 3623583 3614901 2026-06-30T00:56:40Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623583 wikitext text/x-wiki {{мағына|Абылай Онданұлы}} {{мағына|Қанішер Абылай}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Абылай хан | Шынайы есімі = Әбілмансұр Көркем Уәлиұлы | Суреті = Абылай хан.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = [[1771 жыл|1771]] | Басқаруын аяқтады = [[1781 жыл|1781]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Әбілмәмбет хан]] | Ізбасары = [[Кенесары хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Орта жүз]]дің ханы | Ту_2 = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1771 жыл|1771]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1781 жыл|1781]] | Ізашары_2 = [[Әбілмәмбет хан]] | Ізбасары_2 = [[Уәли хан]]<br>[[Дайыр|Дайра хан]] | Титулы_3 =[[Ұлы жүз]]дің ханы | Ту_3 = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 =[[1756 жыл|1756]] | Басқаруын аяқтады_3 =[[1771]] | Ізашары_3 =[[Төле би]] | Ізбасары_3 =II Қасым хан | Діні = [[Ислам]], ([[сүннет]]) | Азаматтығы = | Туған күні = 1711 | Туған жері = [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]] | Қайтыс болған күні = 1781 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]],[[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Династия = [[Төре]] | Туған кездегі есімі = Әбілмансұр | Әкесі = Көркем Уәли сұлтан | Анасы = | Жұбайы = Қарашаш ханым | Балалары = [[Уәли хан]]<br />Қасым сұлтан<br />Сүйік сұлтан<br />Әділ сұлтан (барлығы 30 ұл, 40 қыз) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = [[Аңырақай шайқасы]] |Түсініктемелер=Абылай тек Орта жүзде билік жүргізді. Ұлы жүздегі Әбілпейіз оған бағынды. Кіші жүздегі Нұралы ханның астындағы рулар бағынбады, ал қалған кіші жүз рулар бағынды.}} '''Абылай хан''' (шын есімі '''Әбілмансұр''') — [[1771 жыл|1771]] – [[1781 жыл|1781]] жылдар аралығында билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның 18-ші ханы. Қазақ Ордасының тарихындағы ең ұлы хандардың бірі. Арғы тегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] негізін қалаған [[Орда Ежен хан]]нан бастау алады. Абылай онымен қоса [[Ұрыс хан]], [[Барақ хан]], [[Жәнібек хан]] сияқты билеушілердің тікелей ұрпағы. Абылай хан қазақ тарихындағы бірегей тұлға [[Кенесары хан]]ның атасы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Шығу тегі мен жас кезі == 1711 жылы Көркем Уәлидің отбасында Түркістан қаласында дүниеге келген. Азан шақырып қойған есімі – Әбілмансұр. Әбілмансұр Жошы ханның ұрпағы, төре тұқымынан тарайды. Оның шежіресі келесідей: [[Шыңғыс хан]] — [[Жошы хан]] — [[Ұрыс хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — Жәдік сұлтан — [[Шығай хан]] — [[Есім хан]] — [[Салқам Жәңгір хан]] — Уәли (Уәлибақы) сұлтан — [[Қанішер Абылай]] — Көркем Уәли сұлтан — Әбілмансұр.<ref>[[Қазақ хандарының шежіресі]]</ref> ==== Сабалақ ==== 12 жасында әкесі Көркем Уәли жоңғар қонтайшысы Цэван-Рабдан шабуылынан қаза табады. Әбілмансұрдың шыққан тегін жақсы білген [[Төле би]] оған өз түйесін баққызып, оны аман сақтап қалу үшін '''"Сабалақ"''' деп атап кетеді. Кей деректе Сабалақ туысы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет сұлтанның]] жылқысын да баққан дейді<ref>Казахстан. Национальная энциклопедия. / Гл. ред. Б. Аяган. — Алматы: Главная редакция: «Қазақ энциклопедиясы», 2004 — 560 с.</ref>. [[Төле би]] Әбілмансұрға салихалы тәрбие беріп, оның тұлға болып қалыптасуына ықпал етті. 15 жасынан бастап жоңғарларға қарсы күреске қатыса бастайды. Сұлтанның бойы орталау, күші ерекше мықты болған. Замандастары жас сұлтанның батыл, ержүрек және епті болғанын атап өтеді. === Абылай атануы === [[Сурет:Абылайдың шұбар туы.jpg|нобай|253x253 нүкте|Абылайдың шұбар туы.]] Әбілмансұрдың атасы Абылай Уәлибақыұлы жекпе-жекке шыққанда ешқашан жеңілмейтін, жауының оған шамасы келмейтін. Сондықтан ел арасына оны '''Қанішер Абылай''' деп атап кеткен.<ref>Касымбаев Ж.К.История Казахстана. – Алматы: 2004. – С. 35.</ref> Қанішер Абылайдың немересі Әбілмансұр 20 жасында ел ішінде кеңінен таныла бастады. Ер жеткен Сабалақ Әбілмәмбет ханның жасағына қатысып жүрген екен. [[1733 жыл|1733 жылы]] жоңғардың көрнекті қолбасшысы Шырыш батырмен (жоңғар қонтайшысы [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ұлы) жекпе-жекке шыққанда рухты бабасының атын ''"Абылай! Абылай!"'' деп ұрандатып, қарсыласын жеңіп шығады. Жекпе-жекте жеңіске жеткен жас сарбазды халық ұран еткен '''Абылай есімімен''' атай бастайды. Бұл ерлігі үшін халық Абылайды өте құрметтейді екен. Сөйтіп Абылайға [[Арғын|Арғынның]] [[Атығай]] руын басқаруға сайлапты. [[1749 жыл|1749 жылға]] таман Абылайға тек Атығай ғана емес, Арғынның бүкіл жеті руы, оған қоса [[Керей (тайпа)|Керейлер]], [[Уақ|Уақтар]] және [[Қыпшақтар|Қыпшақтардың]] бір бөлігі бағына бастайды.<ref>Эпистолярное наследие казахской правящей элиты. 1675–1821 годов. ''–'' Алматы, 2014. ''–'' Т. 1. ''–'' С. 274.</ref> == Жоңғарларға қарсы күресі == [[1734 жыл|1734 жылы]] Орта жүзді басқарып келген [[Сәмеке хан]] дүниеден өтіп, оның орнына хан болып [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]] сайланды, ал Әбілмәмбеттің қолбасшысы болып Абылай бекітілді. [[1739 жыл|1739 жылы]] [[Жоңғар хандығы|жоңғарлар]] [[Цинь империясы|Цинь империясымен]] бітім туралы келісімге келіп, бүкіл күшін батыста тұрған қазақтарға жұмсай бастайды. Осыдан қауіптенген Абылай [[1740 жыл|1740 жылы]] Әбілмәмбет хан екеуі бастаған 120 сұлтанмен бірге [[Орынбор|Орынборға]] келіп, Ресей боданын қабылдайды<ref>Алтон С. Доннели. Завоевание Башкирии Россией 1752–1740. – Лондон, 1968. – С. 212.</ref>. Жоңғарларға қарсы соғыста Ресейден көмек болар деген Абылайдың үміті ақталмады. [[1741 жыл|1741 жылы]] жоңғарлар қазақтарға жаңа жорық бастап кірді де, Абылайды тұтқындады. Абылайдың тұтқынға түскенін білген қазақ оны тұтқыннан босатудың амалын ойластыра бастады. [[1742 жыл|1742 жылы]] [[Төле би]] бастаған қазақтың 90 беделді азаматы мен майор [[Миллер Герард Фридрих|Миллер]] елшілігі келіссөз жүргізіп, ақырында 1743 жылы бітімге келеді. Осы істе майор Миллер жоңғарларды үркітумен ғана шектеліп, нақты әрекетті қолға алмады. [[1743 жыл|1743 жылғы]] [[5 қыркүйек|5 қыркүйекте]] Абылайды тұтқыннан шығарып алады. [[Қалдан Серен]] қайтыс болғаннан соң, жоңғарлар арасында билік үшін талас басталады. Абылай бастаған қазақ сұлтандары бұл таласты тиімді пайдаланып, жоңғарларды әлсірету арқылы '''қазақтың оңтүстік және шығыс жерлерінен азат''' етіп алған.<ref>https://iie.kz/?p=25528&lang=ru</ref> == Хан тұсындағы сыртқы саясат == [[Сурет:Kazakhstan-1993-Bill-100-Obverse.jpg|thumb|right|275px|100 теңгеде бейнелеген Абылай хан]] Абылай билігінің күшейе түсуінің жаңа кезеңі [[1744 жыл|1744 жылы]] Әбілмәмбеттің [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] көшіп кетуі уақытына саяды. Абылай көреген саяси қайраткер бола отырып, [[Қалмақтар|қалмақтармен]] аса ауыр соғыстардан қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломатиялық жолдарды да тиімді пайдаланды. 1740 жылғы тамызда ол [[Орта жүз]] ханы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетпен]], тағы да басқа 120 старшынмен [[Орынбор|Орынборға]] келіп, орыс өкіметінің «қамқорына» кіруге келісім білдіреді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың империясымен де қарым қатынасын суытпады. Петербург пен Пекинге елшіліктер аттандырды. Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. Абылай 1745 жылы [[Қалдан Серен]] дүние салғаннан кейін, Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп, бұрынғы әскери қуатынан айырыла бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс [[Түркістан (қала)|Түркістанмен]] іргелес өңірдегі ойраттардың уақытша билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану үшін барынша күш салды. Абылай қазақ елінің тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745 жылы Орта жүздегі Әбілмәмбет, Абылай және [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]] қатар аталса, 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 жылғы тамыз айында Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан: «бұрын Орта жүзде Әбілмәмбет хан болған, бірақ ол біраздан бері Ташкентте тұрып жатыр, ел басқарудан қалған. Бірақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда жалғыз Абылай сұлтан ғана билік жүргізіп отыр»,- деп көрсетті. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 543.jpg|right|200px]] Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды соғыс жүргізгендігі айқын көрсетіледі. 1752 ж. ол бастаған қазақ әскері шамасы 15-20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 ж. желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып, бірталай қазақ жерін азат етті. 1754ж. сәуірде Абылай бастаған 1700 қазақ әскері 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз бойынша), сол жылдың [[шілде]]-[[тамыз]] айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға алып келген. 1756ж. Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, оның бірінде жеңіліп, екіншісінде жеңіске жетеді. 1757ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасынан соң, қытайлар Абылайдан бітім сұрады. 1753-1754 жылдардағы шайқастарға [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Жанатай батыр|Жанатай]], Керей Жәнібек, [[Өтеген батыр|Өтеген батырлар]] қысы – жазы үзбестен қатысады. Абылай бірде [[Қалдан Серен]]мен бітімге келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және Әмірсананы өзіне паналатты. Сөйтіп Ойрат ұлысының бөлшектене беруін көздеді. Тегеурінді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне көтерді. Осының нәтижесінде Абылай әскері 1771ж. Мойынты өзенінің бойында болған қалмақтармен ауыр шайқаста жаңа жеңіске жетті. Саяси ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-55 және 1764 ж. қырғыздар Жетісуда біраз ауылдарды шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ пен Шынқожа батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті Абылай [[1755 жыл|1755]], [[1765 жыл|1765]] жылдары Қырғыз ұлысына қарсы жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан Қордайға тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды. Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес жүргізді. 1765 — 1967 жылдары Абылай хан қолының [[Қоқан хандығы|Қоқан]] билеушісі Ерденбекпен соғысының нәтижесінде [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сайрам]], [[Шымкент]] қалалары қайтадан қазақтар иелігіне өтті. [[Ташкент]] [[Алым (салық)|алым]] төлеп тұратын болды. Екі жүз жылға созылған қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің соңғы жаңғырығы алаш жұртының санасында [[Шаңды жорық|«Шаңды жорық»]] деген атпен белгілі. Бұл [[1771 жыл|1771 жылы]] [[Еділ қалмақтары|Еділ қалмақтарының]] (170 — 180 мың адам; 40 мыңдай әскері бар) [[Жоңғар хандығы|жоңғарға]] қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы [[Нұралы хан|Нұралы]] асығыс әскер жиып, [[Жем (өзен)|Жем]] бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай хан бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды. Осы кезде қалмақ басшылары Ұбашы мен Серен бітімге келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді. Кіріптар ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген жауды қырып–жоюдың қажеті жоқ екендігін дәлелдеуге тырысады. [[Еділ|Еділден]] ауған қалмақпен келіссөзге келіп, тым құрыса олардың Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру жөніндегі Абылай түйінінің аржағында шығыстағы ұлы көршімен болашақтағы қарым-қатынасты ойлау жатыр. Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да Абылай саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіндігін, елі мен жерінің тұтастығын сақтауға бағытталды. Билікке таласқан Барақ сұлтан [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханды]] өлтіргенде де Абылай ел билігін ойлап қынжылып, Төле бимен тізе қоса қимылдап, бұзық сұлтанды жазаға тарту жағында болады.Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе, әскер ішінде қатаң тәртіп орнатты. Сондықтан да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата мекенін қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықтарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні қатты болған. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан еш тайынбаған және көбіне үстем шығып отырған. Абылай қазақ хандығының күшін біріктіріп, әскери жағынан қуатты мемлекетке айналдырды. [[1771 жыл|1771 жылы]] жасы жеткен [[Әбілмәмбет хан]] дүние салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта жүздің ханы болып не Әбілмәмбеттің інілерінің бірі, не үлкен ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз]] сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың, Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді. Абылай іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының ұлы ханы болды. [[Сурет:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|right|200px]] Абылай [[Ресей]] мен [[Қытай тарихы|Қытай империяларының]] арасында орналасқан Қазақ елінің геосаяси жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, [[Орта Азия]] мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы [[Ахмад Дуррани]]мен келіссөз жүргізді. [[Түркия]]ға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған кезде орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында [[Петропавл]] бекінісіне барудан бас тартты. [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев соғысы]] кезінде 3 мың әскерімен «Қасірет белдеуі» бойындағы орыс бекіністерін шапты. Абылай қаһарлы хан болуымен қатар, қазақ халқының рухани қасиетінен еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Ол ''«Ақ толқын», «Ала байрақ», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара жорға», «Қоржынқақпай», «Майда жел», «Сары бура», «Шаңды жорық»'' т.б. күйлердің авторы. Абылай өмір жолын ат үстінде, жорықтарда өткізіп, [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені жағасында қайтыс болды. Сүйегі [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласындағы]] [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің ішінде [[Қабырхана]] мен [[Ақсарай]] арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қызы қалды. Қазақ халқының жадына Абылай қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік символында жауынгерлік ұранға айналды. == Абылай ханның қазақ халқына сіңірген еңбегі == Абылай дарынды хан, аса ірі қайраткер, қолбасшы болды. Әбілмәмбет ханның тірі кезінде қазақ халқы оны өзінің қорғаушысы, көсемі санады. Ол патша өкіметінің губернаторларының ыңғайына жүрмеді. Елінің еркіндігін, бостандығын қорғай білді. Ресеймен одақтасудан кейін көп кешікпей Абылай елдің ішкі сыртқы жұмысынан екі жылдай қол үзді. Ол туралы Мәскеу мұрағатынан табылған (қор 122, тізім 1, іс 2) хатқа жүгінейік. Бұл хатта Абылай сұлтанның Қалдан Сереннің тұтқынында екені жазылыпты. Бірақ қалай қолға түскені жазылмаған. Халықтың айтуы бойынша, жоңғарлардың қолына түсу себебін екі түрлі түсіндіреді. Біріншісі, [[Қалдан Серен]] тұтқиылдан Абылайдың ауылына шабуыл жасап, батырларымен қапылыста қолға түсірді десе, екіншісінде, Абылай сұлтан нөкерлерімен аң аулап жүргенде тұтқындалды дейді. Ал оның тұтқыннан шығуы туралы да екі түрлі жорамал айтады. Біріншісі, Ресейдің елшісі майор Мюллердің Қалдан Серенге апарып берген [[генерал-губернатор]] Неплюевтің хатынан кейін босатты десе, екіншілері қазақтың би-батырлары талап етіп босатып алды дейді. Мен танысқан хаттарға сүйеніп, Абылай ханның тұтқыннан босап шығуына үш түрлі себеп болды деймін. Ең бастысы, Абылайдың өзінің ақылдылығы, тапқырлығы, дипломаттығы. Оны халқының сыйлайтындығы Қалдан Серенді ойландырды. Екінші себеп - шын мәнінде оған арашашы болған беделді би-старшындар. Үшіншісі, Мюллердің де әкелген хаты әсер етті. 1742 жылы 18 мамырдағы Гладышевтің хабарында былай делініпті: «Қырғыз-қайсақтар әңгімелерінде Ақшораның жоңғарларға келгенін айтып отырды. Қырғыз-қайсақтың иесі Абылай сұлтанды жоңғарлардың қожасы Қалдан Серен тұтқында ұстап, оның аяқ-қолына кісен салыпты. Ақшора келген соң кісендерді алып, Ақшораның адамдарын кісендепті. Ақшора кеткеннен кейін Абылайдың аяқ қолындағы кісендерді алып тастап, Абылайдың інісін қырғыз-қайсақ еліне қайтарды. Ақшораны қалмақтың үш адамымен жіберді. Егер де 10 отбасын және Қарасақалды әкеліп берсе, сонда ғана жоңғарлықтар тұтқындарды қайтарамыз» дейді. Ақшора және үш қалмақ қырғыз-қай­сақтардан әлі қайтып келмеді». 1744 жылғы 23 қаңтардағы Кирилловтың хатында: «...Абылай сұлтан Қалдан Серенде екі жылдай тұтқында болды. Онымен бірге Жолбарыс сұлтан отырды. Ол Қалдан Серенмен тіл табысты. Осы жылғы күзде оларды (30 қыркүйекте) өз елдеріне жіберді. Тұтқында 35 адам болды. Барлығы да қайтарылды. Өз ұлыстарына аман-есен жетті. Олар тұтқында болған кезде сол жазда қоңтайшыларда көп адамдар шешек ауруымен ауырып, қайтыс болды. Қалдан Серен қайсақтармен бейбітшілікте». Жоңғарлардың тұтқынынан келгеннен соң Абылайдың абыройы тіпті жоғары дәрежеге көтерілді. Енді үш орданың хандары, билері де онымен санасты. Ол Ресейден қол үзген жоқ. Бірақ губернаторларға бас иген емес. Оларды өзінен ара қашықтықта ұстады. Абылай хан Орынборға 1740 жылы барғаннан кейін губернаторлардың оған өздеріне келіп кетуін сұраған бірнеше шақыруларын қабылдамады. Кейбір тарихшылар Абылайдың тұтқыннан келуі оны Ресейге байлады, оған міндетті болды дегендей ой білдіреді. Жоқ. Олай емес. Ресейге тәуелді болған жоқ. Міне, осындай хаттың бірін 1745 жылы 16 сәуірде Орынбордан губернатор, құпия кеңесші [[Иван Неплюев]] Абылай сұлтанға жіберіпті: «...Біз сізден көптен хабар ала алған жоқпыз, көп уақыт өткендігі себепті сізден өткен кездер туралы хабарларды естігеніміз дұрыс болар еді. Сіздің және қол астыңыздағылардың бір белгісі болсын. Егер мүмкіндігіңіз болса, уақыт тауып, сіз маған келсеңіз, маған ұнаған болар еді. Мен осы алдағы күзге дейін басқа жаққа баруыма байланысты орнымда болмауым мүмкін. Екеуміз кездесіп, бетпе-бет әңгімелесіп көп жағдайларға кеңескеніміз дұрыс болар еді. ...Сіздің қойған талабыңызға байланысты Сібір жағында ұсталған адам­дарыңыз бен малдарыңыздың біразы қайтарылды. Басқасына ол генерал күш салып көмектесемін деп сенім білдірді», депті. 1745 жылы 7 мамырда жүзбасы [[Яков Ерофеев]] арқылы [[полковник Павлуцкий]]ге Абылай хан мынадай хат жіберіпті: «Сіздің маған жіберген хатыңыздан естіп отырмын: «Бізге денсаушылық тілей отырып, біздің қол астымызда жаулап алды деген жылқылар және тұтқындар бар депсіз». Ондай жағдай болған жоқ. Тұтқында ешкім жоқ. Егер ондай болса, онда қандай одақтастық болады. Өткен жылы сіздің адамдар 42 адамды тұтқынға алды. 24 адам, 1300 жылқыны, 13 байдың үй-мүліктерінен 382 жылқыны бізге қайтарды. Енді 918-і сіздерде қалды». Бұл хаттағы: «Онда қандай одақтастық болады», деген сөзге көңіл бөлу керек. Ол - Абылай Ресейге берген сертін одақтастық деп түсінетіні. 1760 жылы 16 сәуірде Орынбор губерниясының кеңсесінен құпия экспедиция арқылы Орынбор гарнизонының жаяу әскер полкының поручигі, князь Иван Ораков, тілмаш Яков Гуляев Абылайды іздеп, бес күн жүріп старшын Байжігіттің ауылына келеді. Абылай осы жерден 3-4 шақырым жерде қоныстанған екен. Көкшетауға, Әулие Петр қамалына жазда бармақшы. Ораков пен Гуляев әдептілік, сыпайылық көрсетіп, Абылай сұлтанды тағы да Орынборға, тіпті болмаса Троицкіге келуді қиылып сұрайды. Оған Абылай: «Қашқария қырғыздары Айходжа және Күнходжа Жаркент қалаларына шабуыл дайындап жатыр. Бұл жердегі халықтар Ташкент, Түркістан, Бұқараға көпестер және таможнялықтармен еріп көшіп жатыр. Ол жерге көмек көрсетуіміз қажет. Сол себепті Орынборға баруға уақытым жоқ», деп жауап беріпті. Абылай осылайша үш ([[Ресей]], [[Жоңғар]], [[Қытай]]) алып мемлекеттердің ор­тасында дипломатиялық шеберлікпен Қазақ елінің бостандығын сақтай білді. Қазақ халқының аса көрнекті ақыны [[Мағжан Жұмабай|Мағжан Жұмабаев]] ''«Батыр Баянда»'' Абы­­лайдың саясаткерлігін былай суреттепті: ''«Алыстан орыс, қытай - ауыр салмақ. Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ. Артында ор, алдында көр, жан-жағы жау Сол кезде елге қорған болған Абылай, Көп жаудың бірін шауып, бірін арбап».'' 1759 жылы (қор 122, «Қырғыз-қайсақ ісі», тізім 1, іс 3) Орынбордың губерна­торы, құпия кеңесші Давыдовқа және [[генерал-майор Тевкелев]]ке, Сібір губерна­торындағы әскери қолбасшы Брегадир Фрауендорфқа император ханымның канцлері [[граф Воронцов]]тың жолдаған хатында Абылай ханның өміріндегі тағы бір қырлар ашып беріліпті. Онда Абылай ханның Ресейдің губернаторларына, тіпті ханымға, канцлерге де бас имейтіні хабарланған. Бірнеше рет өздеріне келіп жолығуын 1743 жылдан бері сұраса да бармағанын, оның үстіне олардың алдына өзінің талаптарын табанды түрде қойып, оның орындалуын міндеттегеніне көз жеткіземіз. Хаттың 74-бетінде былай депті: «...Сіз биылғы жылғы 15 наурыздағы хабарламаңызда тағы да ұсыныс жазыпсыз. Онда Абылай сұлтанды жақсырақ өзімізге тарту мақсатымен еркелетуді және Орынборда көбірек марапаттауды талап етіпсіз. Мұндай жалақы үшін ол одан әрі беріліп қызмет етуге міндетті. Оны жоғалтпас үшін, біздің жағымызды қолдауы үшін, тіпті болмаса ашық қарсы шықпаса да бүгінгі қытайлықтардың тырысып отырғанына беріліп кетпей, өз жағымызға шығару керек. Біздің жақтан да оны еркелетуіміз қажет. Онымен жеке хат жазысып тұрыңыздар. Ол өте пайдалы. Абылай сұлтанға император - [[ақ патша]] ханым­ның атынан биылғы 1759 жылдың басынан бастап жалақы төлеуі дұрыс. Орынбордың шет ел шығыны есебінен қырғыз-қайсақтардың [[Кіші Ордюга|Кіші Ордасының]] [[Нұралы хан]]ының жалақысын азайтып, әрқайсысына 600 рубльден жалақы берілсін. Оларда реніш болмау үшін жылына 300 рубльден тағайындау керек. Оның үстіне 100 рубль басқа қырғыздарға берілмей, Абылай сұлтанның өзінің пайдалануына беріледі. Өйткені, бізге белгілі, ол өзінің 200 рублімен қырғыз-қайсақтың салты бойынша жергілікті старшындарымен бөліседі. Екінші, Абылай сұлтанның басқа ұсыныстарын алсақ, ол Ресейдің шекаралық командирлеріне өкпелі, сондай-ақ башқұрттарға және белгілі [[Ноян Шеренде]]ге. Ол қырғыз-қайсақтардың жауы көп, жылқыларын алып кеткен. Сондай-ақ қа­сиетті шоқынуға барғандар туралы айтыпты, олардың басым көпшілігі өз еріктерімен шоқынуға барған жоқ. [[File:Кокшетау.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Көкшетау]] қаласы Абылай Хан алаңы''.]] ...Абылай сұлтан қойған мәселелерді шешу және Ноян Шереннің ұстап отыр­ған адамдарын, жылқыларын да қайтарып беру мүмкіндігіне сенемін. Абылай жанжал шығарады. Оның арызы бойынша Сібір командирлерін тыныштандыру керек. Үшінші, Абылай сұлтан қойған мәселелерін шешу үшін қабылданған жарлықты нақты орындайық. Абылай сұлтан кейбір жағдайға сенбеуі мүмкін. Оның талаптары толығымен орындалған жоқ». Міне, көріп отырсыздар Санкт-Петербургтен канцлер Воронцов Абылайдың талаптарын орындау қажеттігіне қатты көңіл бөлген. Бұл Абылай сұлтанның беделі жоғары екенін, өзін Ресейге бағыныштымын деп мойындамайтынын дәлелдейді. Осы хаттың жалғасында және былай депті: «...Абылай бүкіл Орта Ордада ең басты қожасы болып есептеледі, оның үстіне ол басқалардан гөрі әлдеқайда зерек (түсінгіш), әрі икемді (епті), оны нағыз хан жасау керек. Жергілікті халық Орта Орданың Әбілмәмбет ханның мыса­лындай жарлықсыз хан сайламасын. Оған қарсы тұру өте қиын. Өйткені, ісіне қарап әр жерде бүгінде Абылайды хан деп атайды». Өздеріңіз байқап отырғандай, Абылайды халық әдейілеп сайламаса да оны «хан» деп есептейтіні құзыреттілерге де жеткен. Абылай ханның ғажап дипломат екендігі қалмақтың ханы Қалдан Серен өлгеннен кейін ерекше белгілі болды. Жоңғарлардың ханы Қалдан Серен өлген соң оның балалары таққа таласып, бірін-бірі өлтірді. Ең соңында күңнен туған ұлы Лама Дорчжи қулық-сұмдық жолмен тақты басып алды. Оның Даваци, Амурсана атты інілері Абылай ханның ордасына қашып келді. Осы кезде [[Әбілмәмбет хан]], атақты [[Малайсары бил]]ер Абылайға қысым жасап, ол екеуі [[Лама Дорчжи]]ге қайтарып беруді талап етті. Бұл Абылай ханның ел басқарып жүргендегі өте ауыр кезеңі еді. Ауыр сыннан шығу кезіндегі Абылайдың табандылығын, тапқырлығын, жігерлілігін көрсететін деректерді [[Санкт-Петербург]]тің орталық кітапханасынан алған [[В.В.Вельяминов-Зернов]]тың: «Тарихи хабарлама. Қырғыз-қайсақтар туралы және [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] өлгеннен кейінгі Ресейдің Орта Азиямен қарым-қатынасы» атты кітабында жақсы көрсетілген. Онда былай деген: «[[Лама Дорчжи]] 1750 жылы [[мамыр]] айында өкіметті өз қолына басып алды. Бір інісін соқыр қылып, жер аударды. Бадемирдің бес ұлын тұншықтырып, өлтірді. Одан басқа да көптеген туыстарын сол әдіспен құртты. Ұрыс-керіс және келіспеушіліктер тез арада оның сөзсіз құритындығының белгісі еді. Мемлекет үшке бөлінді. Бір бөлігі Лама Дорчжиге қалды. Екіншісі Қытайға көшті, үшіншісі Сібірге, Ертіс өзеніне қарай ығысты. Енді елдің иесі жауыздықтың жаңа түрін қолдануға көшті. Даваци ең жақын таққа таласатын ізбасар болғандықтан, оны бақталас деп есептеп тұншықтырып өлтірмекші болды. Оған мазасызданған [[Даваци]] өзінің жиендерімен, [[Әмірсана|Амурсана]] мен Сібір шекарасына кетуді ойлады да Орта Орданың қырғыздарына қашып барды. Даваци екі адамын Абылай сұлтанға жіберді. Одан рұқсат талап етті. Осы жерде қалайын ба, жоқ басқа жаққа барайын ба?» - деді.Осы екі арада айлакер Абылай сақтық шарасын қолданып үлгерген болатын». Міне, Абылай осылай болмаса, Абылай бола ма? 1757 жылы Абылай 10 мың сарбазбен [[Қашқар|Қашқария]] жерінде (1,0 млн.қал­мақтарды қытайлықтар қырғаннан кейін) қалған торғауыттарды қырды (бас­қарған батырлар: Арғын - Атығай - Күлеке батыр - 2000 сарбазбен; Керей Мер­ген батыр - 2000 сарбазбен, [[Көкжал Барақ батыр]] (Найман) - 2000 сарбазбен; Абылай сұлтан - 2000 сарбазбен; [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай|Қаракерей Қабанбай батыр]] - 2000 сарбазбен), қалған қалмақтардың бірде-бірін қалдырмай тұтқындап, қазақ жеріне құлдыққа таратты. 1760-1764 жылдар аралығында Қабанбай батырды Абылай сұлтан Зенгор жеріне бас қолбасшы етіп тағайындады. Қабанбай ба­тыр Қаракерей наймандарды, Төлеңгіт Райымбек батыр (Албан Райымбекпен шатастырмайық) Уақ, Керейлерді Зенгор жеріне көшірді. Бұл тек қана Абылай сұлтанның талабымен іске асты (қор 1, тізбе 1, іс 88, 1760 жыл, Омбы мұрағаты). 1760 жылы 20 мамырда князь поручик Иван Ораков генерал-майор және Сібірдің шекаралық әскери бас командирі Иван Иовемарнға жазған хатында былай депті: «19 ақпан күні Абылай сұлтанның төлеңгіт қырғызы Райымбек былай деді: «Өткен күзде Абылай сұлтан өз атынан мені Орданың Қаракерей Найман руына жіберді. Олар Звенигорск қамалының жанында Қарата атты жайлаудағы көштермен бірге жүр». Кейін қайтар кезде сол рудың бас старшыны Қабанбай Абылай сұлтанның атынан Райымбекке бұйрық береді. Ол Райымбекке өзінің ұлыстарын түгелімен алдағы жазда [[Зенгор хандығы]]ның жеріне көшуін, ондағы Зенгор ханы [[Қалдан Серен]] Урғаның тұрған жеріне барып тұруын бұйырды». Абылай ханның батыл әрі ғажап қимылынан кейін Орск бағытының қолбас­шысы, [[полковник Родестен]] генерал-майор Фонвейнмарнға 1760 жылы 22 қыркүйекте (№315) мынадай баянат келіпті: «...20 шілдедегі хатты Абылайға оқып берген. Онда Зенгордан Тарбағатайға де­йінгі жерлер Барабы татарларының жері, Уранхаевтардың қонысы деген. Абы­­лай: «Ешқандай Барабы татарларын естіген емеспін, білмеймін. Жер біздікі», - деп жауап береді. Жер дауын шешу үшін Абылай өзі шілдеде барып қайтамын, содан кейін жауабын генерал-майорға жазамын дейді. Поручик Гуляев Абылаймен кездескені туралы жоғарыдағы хатын былай жалғапты: ... «Абылай мені 22-сі күні жібермекші болды. Мен жердің алыстығына бай­ланысты өтірік ауырған болып, бармай қалдым. Қытайдың елшісі келе жат­қанын да естідім. Абылай: «Олармен таяу арада кездесе алмаймын. Уақытым жоқ», - депті. Аз уақыт өткен соң, 23-і күні Қытай елшісі Абылайдың ордасына 30 адаммен келді. Олар Абылайға кісі жіберіп, бүгін кездесуді талап етеді. Абылайдан сескеніп, басқа қырғыздар да (қазақ - Б.Н.) кездескілері келмепті. Қытайлықтар қырғыздардың аудармашысына риза болмай, хатты бермей, тек ауызша ғана өз талабын айтады. Абылай мен Жолбарыс сұлтан парсы тілі араласқан қалмақ тілінде жазылған хатты түсінбейді. «Қырғыздар уранхай және торғауыттардың жерлерін басып алған. Олардың тұтқындағы адамдары мен малдарын қайтарып беруге уәде беріңдер», - депті қытайлықтар хатында. Егер қайтармасаңдар, әскер жіберемін деп қорқытыпты. Олар Абылайды сыйлағандықтан ғана жіберген жоқпыз деді. Міне, осындай жүздеген хаттар мұрағаттарда жатыр. Бұл сол заманның дипломатиясы. 1738-1781 жылдар арасында [[Петропавл|Қызылжар]], [[Көкшетау]], [[Павлодар|Кереку]], [[Зайсан]], [[Семей]], [[Өскемен]], тағы басқа да солтүстік, шығыс шекараларын қорғап, еліміздің бүгінгі күнге жетуін қамтамасыз етіп, оңтүстікте Төле би, Шапырашты Наурызбайдың сарбаздарымен қарым-қатынаста болып, оларға да қорған бола білгендігін дәлелдейтін хаттар бар. Абылай бастап барған жорықтар туралы да құжаттар жеткілікті. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] тірі тұрған кезінде Абылаймен қарым-қатынас жасаған. Әбілқайырды өлтіргенде оның балаларын аман алып қалған Абылай сұлтан. Ол туралы Әбілқайырдың зайыбы Бопай ханымның канцлерге, генерал-губернаторға жазған хаттарында: «Абылай сұлтанға көп рахмет. Балаларымды ажалдан құтқарды», депті. Абылай хан айтқандарына көнбеген соң Сібірдің губернаторы Саймоновтың Сыртқы істер мемлекеттік коллегиясына 1763 жылы 5 ақпанда, сондай-ақ 1764 жылы генерал-майор Фонфрауендорфтың жазған хаттарында Абылай сұлтанның абыройын төгіп, жамандап канцлерге жазыпты. Онда: «Абылай сұлтан бірде-бір руды басқармаған, халықтың арасында абыройы жоқ», деп, екіншісі «қытайларға жалтақтық жасады» депті. Осы хаттарды оқыған бірен-саран «тарихшы-жазушыларымыз» Абылай хан туралы алыпқашпа әңгіме айтып жүр... Абылай ханның Ресейге тәуелді болмай, олармен тең дәрежедегі одақтас мемлекеттің ханымын дегенін дәлелдейтін тағы да генерал-поручик Иван Деколонгке, одан кейін генерал-поручик және губернатор Иван Реннедорфке жазған (1772 жылы 19 қыркүйекте) хатын мысалға келтірейік: «...Генерал мырза, сізге айтарым, біздің Орда сіздің Ресейдей емес, өте шашыраңқы жатыр. Ұрыларды, бұзықтарды табу, ұстау тез арада қолдан келмейді. Жеріміз өте үлкен. Сол себепті кімнің қайда көшіп жүргенін білу мүмкін емес. Қытайдың Богдо ханына мен өз талабымды айтып былай дедім: «Қандай күші бар мемлекет болса да егер бізге қарсы шықса немесе дөрекілік білдірсе, онда біз оларға қарсы тұра аламыз». Егер де Қытайдан көмек сұрай қалсақ, ол ешуақытта көмек беруге дайын еместігін білдірді. Осыған байланысты, егер де бізге біреулер көз алартып, соғыс ашу қаупі бола қалса, онда сіз бізге әскери көмек беруге дайынсыз ба? Осы туралы импе­раторға жеткізіп, маған жауабын хабарласаңыз. Генерал мырза, сізден маған 1000 немесе 500, болмаса 300 әскери адамдарды уақытша беруіңізді сұраймын. Ол біздің ішіміздегі ұрыларды ауыздықтап, тыю үшін керек. Ұрыларды ұстап, жазаласақ, онда олар сіздерге де, біздерге де жаманшылық жасай алмауы тиіс. Екі генералитет келісімге келуіміз керек. Мен сіздің әскерді алысқа апармаймын. Бес күн ұрылармен бірге болады. Ол жерге мен өзім барамын немесе балаларымның біреуін жіберемін. Содан кейін оларды қару-жарақтарымен, киімдерімен өз елдеріне апарып саламыз. Бұл мәселені императорға жеткізбей-ақ өзіміз шеше аламыз ғой. Әскер берсеңіздер де, бермесеңіздер де маған хабар беріңіздер. Соңында сізге көп жыл денсаушылық тілеуші - Абылай хан. Сенімді болу үшін өз мөріммен растаймын». == Отбасы == Абылай көрші елдермен дипломатиялық қарым-қатынасты нығайту үшін ел билеушілерінің, ауқатты кісілердің қызын алған. Одан былай, қазақ сұлтандарымен, қожаларымен, рубасыларымен қыз алысып отырған. Ұрпағы '''[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]]''' дерегі бойынша, Абылай ханның 12 әйелі, 40 қызы мен 30 ұлы болған. * Бәйбішесі Қарашаш ханым – [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханның]] қызы. Одан екі қыз туады. Біреуі Орта жүзді билеген [[Дайыр (хан)|Дайыр ханға]], екіншісі Құдайменде сұлтанға ([[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдаймендиннің]] әкесі) тұрмысқа тиген. * Екінші әйелі Сайман ханым – қарақалпақ бегі Сағындық-Шұбақбайдың қызы. Одан [[Уәли хан]] туады. * Үшінші әйелі Бабақ ханым – [[Қашқар]] бегі Сарт Кенженің қызы. * Төртінші әйелі – қожадан шыққан, қырғыз әулиесі Сарғалдақтың әпкесі. * Бесінші әйелі Тобышай немесе Түбіш – қалмақ кінәзі Хошу мергеннің ([[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] туысы) қызы. * Алтыншы әйелі Тоқта ханым – қалмақ ноянының қызы. * Жетінші әйелі Татыш ханым – қырғыздарға шыққан жорығынан әкелген олжасы еді. Одан 2 қыз туады. Біреуі Тәуке сұлтанның ұлы Тұрсынға ұзатылған. * Сегізінші әйелі Өрес ханым – қалмақтан әкелген Абылайдың олжасы. Жұрт оны Сұлу деп атап кеткен. * Тоғызыншы әйелі – Тұлақ ханым. * Оныншы әйелі – Сайын-Көбен. * Он бірінші әйелі – Шаған ханым. * Он екінші әйелі – Мұңтұм. Соңғы төрт әйелі қалмақ қыздары, олардан ұрпақ болмаған. Тоғызыншы әйелі Сайман ханымның көмекшісі, ал оныншы әйелі Қарашаш ханымның әйелі еді.<ref>Валиханов Ч.Ч. Абылай хан // Собрание сочинений в пяти томах. ''–'' Алма-Ата, 1964. ''–'' Т. 3. – С. 486.</ref> ==Тарихи жыр== {{main|Абылай хан (жыр)}} '''Абылай хан''' - тарихи [[жыр]]. Жыр [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] аймағында тұратын қазақтардың арасында кең таралған. Авторы белгісіз. Жыр Абылайдың балалык шағынан басталып, ер жету, қол бастау, ел билеу жолын коркем баяндап, соңын Абылайдың өлімімен аяқтайды. Жырда сөз болатын оқиғалар мен адамдар нактылы өмірде болған. Жыр Шыңжаң тұрғыны [[Шерияз]]дан Сүлтанбайұлынан жазып алынып, тұңғыш рет Қытайдын "Ұлттар" баспасынан жарық көрген 4 томында (1985), одан кейін "Абылай хан" атты кітапта (А., [[1993)]], "Казак халык әдебиеті" көптомдығының 1- ші томында (1995) жарияланды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [http://abai.kz/content/abylai-khan-eshkandai-baraby-tatarlaryn-estigen-emespin-bilmeimin-zher-bizdiki Абылай хан: «Ешқандай Барабы татарларын естіген емеспін, білмеймін. Жер біздікі!»] * [http://kokshetau.online.kz/history/abylai.htm/ Абылай хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817203903/http://kokshetau.online.kz/history/abylai.htm |date=2011-08-17 }} * [http://www.rah.kz/ru/ Абылай ханның резиденциясы” мұражай кешені, Петропавл қ.] * [http://aounb.kz/index.php?Itemid=87&id=625&lang=kz&option=com_content&view=article Абылай ханның 300 жылдығы] ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандары]] [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Абылай хан әулеті]] [[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]] [[Санат:Төрелер]] 8spnbqllarolhhd0aeuwoghwom90qxp 0 5268 3623542 3608184 2026-06-29T18:39:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623542 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Едігер хан (Өзбек хандығы)|Едігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қият]], [[Маңғыт]], [[Шынбай]], [[Найман]], [[Қарлұқ]], [[Үйсін]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. [[Әбілхайыр]] басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. [[1446]]&nbsp;ж. оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуранахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. [[1456]]—[[1457|57]] жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. [[1468]] ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] tpv1tsz566ygjiay2lky9132e39or0v 3623545 3623542 2026-06-29T18:43:51Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623545 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Найман]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. [[Әбілхайыр]] басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. [[1446]]&nbsp;ж. оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуранахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. [[1456]]—[[1457|57]] жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. [[1468]] ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] m3p4jyks17glv9in8v3fwqwmxbriyt3 3623546 3623545 2026-06-29T18:44:36Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623546 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Найман]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш көлі]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. [[Әбілхайыр]] басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. [[1446]]&nbsp;ж. оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуранахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. [[1456]]—[[1457|57]] жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. [[1468]] ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] evx5l6gufrzbr5qcid50l9nji5nnoly 3623547 3623546 2026-06-29T18:47:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623547 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуранахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] qt67xj1ejkvthipocansce5605fazn7 3623548 3623547 2026-06-29T18:49:03Z Sagzhan 29953 3623548 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуеренахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] eab69e8z651q452o6t41daoj5u7xnbe 3623549 3623548 2026-06-29T18:50:10Z Sagzhan 29953 3623549 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуеренахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] pea146txjfo2b0mts85geoj990dih9v 3623550 3623549 2026-06-29T18:50:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623550 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], [[Шынбай]], [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуеренахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] nwmrf9iuugr61bzb3om6zwugcck0xjx 3623551 3623550 2026-06-29T18:51:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623551 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуеренахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] ipq32gc09afn71ae2emvq0k61rqkwie 3623552 3623551 2026-06-29T18:52:46Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623552 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] jle0bsmsns5v52mjz49oyvmxulqh9wr 3623553 3623552 2026-06-29T18:54:42Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623553 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай ордасы |flag_s3 = Flag of the Nogai Horde.svg |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Тура (қала)|Тура]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шайбани)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = Тарихта бұл мемлекет «Өзбек ұлысы» немесе «Өзбек хандығы» деген атаумен де белгілі. }} {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] 56quk9g2agqdyyux4nr53oet0os8thn 3623554 3623553 2026-06-29T18:56:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623554 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай Ордасы |flag_s3 = Flag of the Nogai Horde.svg |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Тура (қала)|Тура]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шайбани)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = Тарихта бұл мемлекет «Өзбек ұлысы» немесе «Өзбек хандығы» деген атаумен де белгілі. }} {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет''' 1428 жыл – хандықтың құрылуы.<br/> 1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды. Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.<br/> 1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] <br/> 1446 ж. [[Орда-базар]] <br/> 1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] <br/> 1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Жәдігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] 1qia4cm6z0sn4x45tm24rijk9nj3r1z 3623555 3623554 2026-06-29T18:56:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623555 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай Ордасы |flag_s3 = Flag of the Nogai Horde.svg |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Тура (қала)|Тура]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шайбани)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = Тарихта бұл мемлекет «Өзбек ұлысы» немесе «Өзбек хандығы» деген атаумен де белгілі. }} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] fk5idmoix28a2kwyeoomwt1gwmffjk8 3623556 3623555 2026-06-29T18:58:36Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623556 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай Ордасы |flag_s3 = Flag of the Nogai Horde.svg |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Тура (қала)|Тура]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер, яки қазақтар) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = }} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] i0vj99ubyhgs8icm2pcivt2gq6vv5k5 3623557 3623556 2026-06-29T18:59:29Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623557 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай Ордасы |flag_s3 = Flag of the Nogai Horde.svg |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Шыңғы-Тұра|Тұра]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер, яки қазақтар) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = }} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] 6se6fbp0gobd1oym47g08mwoy531xvb 3623558 3623557 2026-06-29T19:00:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623558 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Әбілқайыр хандығы |өз атауы = Көшпелі өзбектер мемлекеті |статусы = Хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Ақ Орда |flag_p1 = |image_p1 = |құрылуы = 1428 |ыдырауы = 1468 |s1 = Қазақ хандығы |flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s1 = |s2 = Шайбанилер мемлекеті |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = Ноғай Ордасы |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = Сібір хандығы |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Шыңғы-Тұра|Тұра]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468) |қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент |тілі = [[Шағатай тілі]], қыпшақ-түркі тілдері |валютасы = Дирхем, динар |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін |халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер, яки қазақтар) |басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]]) |династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы) |басқарушылар_титулы = Хан |басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] |басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468 |діні = [[Ислам]] (сүнниттік) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы |Уақыт1 = |Жыл1 = 1428 |Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету |Уақыт2 = |Жыл2 = 1446 |Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі |Уақыт3 = |Жыл3 = 1459 |Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы |Уақыт4 = |Жыл4 = 1468 |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |ескерту = }} '''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Көшпелі Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді. Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды. 1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тарихы}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] 9xtcbuh77mmmbc6jvu04pg5xta5n8l9 0 5295 3623560 3620462 2026-06-29T19:06:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623560 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ = Tamga of the Töre dynasty.png |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр хандығы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ Ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр хандығы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр хандығы]]ндағы жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] 4oddtmn4cvrp2tdrd1s06zdnlgjzib2 0 5321 3623474 3600564 2026-06-29T14:51:27Z Casserium 68287 3623474 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Үкіметі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = 350px |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[18 желтоқсан]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = ҚР Министрлер Кабинеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 6-үй |regіon_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://primeminister.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Үкіметі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[атқарушы билік|атқарушы билігін]] жүзеге асыратын алқалы орган, атқарушы органдардың жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкімет өзінің бүкіл қызметінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президентінің]] алдында және Конституцияның 56-бабының 17-тармағында [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] алдында жауапты. Үкіметті Республика Президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияда]] көзделген тәртіппен құрады. Үкіметтің мәртебесі, құқықтары мен міндеттері Қазақстан Конституциясының V тарауы бойынша және Үкімет туралы Конституциялық заң бойынша реттеледі. == Тарихы == 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің орнына Қазақ КСР Министрлер Кабинетi пайда болып, Министрлер Кеңесінің Төрағасы лауазымының орнына Министрлер Кабинетінің Премьер-министрі лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 25 маусымнан бастап ол Премьер-министр деп атала бастады. 1991 жылы 16 қазанда Ұзақбай Қараманов отставкаға кетіп, Сергей Терещенко Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1994 жылы 11 қазанда Сергей Терещенконың Министрлер Кабинетi отставкаға кетіп, 12 қазанда Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына тағайындалды. Конституциялық Соттың 1995 жылғы 6 наурыздағы қаулысына байланысты 11 наурызда Министрлер Кабинетi Жоғарғы Кеңеспен қатар отставкаға кетті. Кейін Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Министрлер кабинеті ресми түрде Үкімет деп атала бастады. 1997 жылы 10 қазанда Әкежан Қажыгелдин отставкаға кетіп, Нұрлан Балғымбаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1999 жылы 1 қазанда Нұрлан Балғымбаев отставкаға кетті. 12 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2002 жылы 28 қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев отставкаға кетіп, Иманғали Тасмағамбетов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2003 жылы 11 маусымда Иманғали Тасмағамбетов отставкаға кетті. 13 маусымда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2005 жылы желтоқсанда өткізілген кезектен тыс Президент сайлауынан кейін 2006 жылы 18 қаңтарда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 2007 жылы 8 қаңтарда Даниал Ахметов отставкаға кетті. 10 қаңтарда Кәрім Мәсімов Премьер-министр болып тағайындалды. 2011 жылы 8 сәуірде кезектен тыс Президент сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2012 жылы 24 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетіп, Серік Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2014 жылы 2 сәуірде Премьер-министр Серік Ахметов отставкаға кетіп, Кәрім Мәсімов екінші мәрте премьер-министр болып тағайындалды. 2014 жылы 6 тамызда Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтіп, Қазақстан тарихындағы ең ықшам Үкімет құрылды. Отырыс барысында 17 министрлік, 9 агенттік орнына 12 министрліктен тұратын жаңа Үкіметтің құрылымы туралы шешім қабылданды. Үкімет құрамында болған барлық агенттіктер министрліктердің құрамына комитет ретінде кірді. Премьер-министрдің 2 орынбасары ғана қалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysynyn-toragalygymen-ukimettin-keneitilgen-otyrysy-otti-1|title=Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтті|lang=kk|date=2014-08-06|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты}}</ref> 2015 жылы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. 2016 жылы 8 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетті. 9 қыркүйекте Бақытжан Сағынтаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2019 жылдың 21 ақпанында Сағынтаев бастаған Үкімет отставкаға кетті. Оның орнына 25 ақпанда Үкімет басшысы ретінде Асқар Мамин тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-new-government/29789381.html "Президентпен ширек ғасыр жұмыс істеген" Мамин және оның командасы]</ref> 2021 жылы 15 қаңтарда парламент сайлауынан кейін Асқар Мамин қайта премьер-министр болып тағайындалды.<ref>[https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ Үкімет отставкаға кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805131245/https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ |date=2024-08-05 }}</ref> 2022 жылы 5 қаңтарда елдегі қиын ахуалға байланысты Үкімет отставкаға кетті. Маминнің орнына Әлихан Смайылов премьер-министрдің міндетін атқарушы болып тағайындалды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstan-tarihyinda-ukmet-eknsh-ret-otstavkaga-kett-458254/ Қазақстан тарихында үкімет екінші рет отставкаға кетті]</ref> 11 қаңтарда Президент Жарлығымен Премьер-Министр лауазымына Әлихан Смайылов тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-protest-live-bloging-11-january/31648466.html Тоқаев үкімет құрамын бекітті. 11 қаңтарда не болды?]</ref> 2023 жылы 29 наурызда VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясының ашылуында Әлихан Смайылов басқаратын министрлер кабинеті жаңадан сайланған Мәжіліс алдында отставкаға кетті. 30 наурызда Әлихан Смайылов қайта Премьер-Министр болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/339278-ukimettinh-dganha-quramy-qalay-ozgerdi Үкіметтің жаңа құрамы қалай өзгерді?]</ref> 2024 жылы 5 ақпанда Мемлекет басшысы Әлихан Смайылов бастаған үкіметті отставкаға жіберді. Үкімет құрамы жасақталғанша Премьер-министр міндетін атқару Роман Склярға жүктелді. 6 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Премьер-Министр ретінде Олжас Бектеновті тағайындады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/gbvg-ukimette/ Жаңа үкімет жасақталды: 4 министрден өзгесі лауазымын сақтап қалды]</ref> == Жалпы ережелер == === Үкіметті құру === Үкіметті Республика Президенті Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген тәртіппен құрады. Үкімет басшысы [[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Премьер-Министр]] деп аталады, оны Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен жасаған консультациядан кейін [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен Президент қызметке тағайындайды және қалаған уақытта қызметтен босата алады. ҚР-ның Премьер-Министрі өзі тағайындалғаннан кейін он күн мерзімде үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ҚР Президентіне ұсыныс енгізеді. Президент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша үкімет құрылымын анықтайды, оның мүшелерін қызметке тағайындайды және оларды қызметтен босатады, орталық атқарушы органдарды құрады, таратады, қайта құрады. ҚР Үкіметінің құрылымын министрліктер құрайды. Қазақстан Үкіметі — алқалы орган. Оның құрамына Үкімет мүшелері — республиканың Премьер-Министрі, оның орынбасарлары, министрлер, өзге де лауазымды адамдар кіреді. Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері қызметке кірісер алдында Қазақстан халқына және Президентіне ҚР Үкіметі туралы конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ант береді. Премьер-Министрге ерекше мәртебе берілген. Ол Президентке Үкімет құрамына кірмейтін министрліктерді, орталық атқарушы органдарды құру, қайта құру және тарату туралы, министр қызметіне кандидатуралар жөнінде, министрді қызметтен босату туралы ұсыныстар енгізеді, Үкіметтің қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді. === Үкіметтің орнынан түсуі === Республика Үкіметі Парламент Мәжілісінің өкілеттік мерзімі шегінде жұмыс істейді және жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында өз өкілеттігін доғарады. Үкіметтің өкілеттікті доғаруы оның мүшелерінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Үкіметінің жаңа құрамы бекітілгенге дейін Үкімет өз міндетін атқара береді. Егер өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі жүзеге асыру мүмкін емес деп санайтын болса, Үкімет және оның кез келген мүшесі Республика Президентіне өзінің орнынан түсуі туралы мәлімдеуге хақылы. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны жүргізбей отырған Үкімет мүшелері де орнынан түседі. Республика Конституциясында көзделген жағдайларда Парламент Үкіметке сенімсіздік білдіретін болса, Үкімет өзінің орнынан түсуі туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Республика Президенті орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені он күн мерзімде қарайды. Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің немесе оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметінен босатуға хақылы. === Үкімет құрамында болуға байланысты шектеулер === Республика Үкіметі мүшелерінің: * өкілді органның депутаттары болуға; * оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерден басқа ақы төленетін қызметтер атқаруға; * кәсіпкерлікпен шұғылдануға; * Үкімет шешімдерімен белгіленген жағдайларда жарғылық капиталына мемлекет қатысатын коммерциялық ұйымдарды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге хақы жоқ.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002688_ Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 18 желтоқсандағы №2688 "Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы" Конституциялық заңы]</ref> == Өкiлеттiктері == Үкiметке мынадай негiзгi конституциялық өкiлеттiктер берiлген: * ол мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негiзгi бағыттарын, оны жүзеге асыру жөнiндегi стратегиялық және тактикалық шараларды талдап жасау; * мемлекеттік бағдарламаларды әзiрлеу; * әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамудың индикативтiк жоспарларын әзiрлеп, iске асыру; * Республика Президентi белгiлеген тәртiппен респ. бюджеттi және оған енгiзiлетiн өзгерiстердi әзiрлеуге қатысу, парламентке республикалық бюджет және оның атқарылуы туралы есеп беру, бюджеттiң атқарылуын қамтамасыз ету; * ҚР-ның қаржы жүйесiн нығайту жөнiндегi шараларды әзiрлеп, жүзеге асыру; * мемлекеттік валюталық, қаржы және материалдық қорларының құралуы мен пайдалануы кезiнде заңдылықтың сақталуына мемлекеттік бақылау жасау; * құрылымдық және инвестициялық саясатты жүзеге асыру; * баға құралуының мемлекеттік саясатын әзiрлеп, ұйымдастыру; * мемлекет реттейтiн баға қолданылатын өнiмдердiң, тауарлар мен қызмет көрсетулердiң номенклатурасын белгiлеу; * мемлекеттік меншiктi басқаруды ұйымдастыру, оны пайдалану шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру, мемлекеттік меншiк құқығының қорғалуын қамтамасыз ету; * еңбекке ақы төлеу, азаматтардың әлеуметтік қорғалуы, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру жүйесi мен шарттарын айқындау; * мемлекеттік аймақтық саясаттың негiзгi бағыттарын әзiрлеп, iске асыру; * аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамытудың аймақаралық мәселелерiн шешудi қамтамасыз етедi; * ғылым мен техниканы дамыту, жаңа технологияларды енгiзу, мәдениеттi, бiлiм берудi, денсаулық сақтауды, туризм мен спортты дамыту жөнiндегi мемл. саясатты айқындап, iске асыру; * табиғат қорлары мен қоршаған табиғи ортаны оңтайлы пайдалану және қорғау шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру; * құқықтық реформалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету; * азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және заңдылық пен құқықтық тәртiптi сақтау, ҚР-ның қауiпсiздiгi мен қорғаныс қабiлетiн, аумақтық тұтастығын сақтау және қорғау, ҚР-ның мемлекеттік шекарасын күзету шараларын әзiрлеп, iске асыру; * келiссөздер жүргiзу және үкiметаралық келiсiмдерге қол қою туралы шешiмдер қабылдау; * ҚР-ның шет мемлекеттермен, халықаралық және аймақтық ұйымдармен қарым-қатынасты дамытуын қамтамасыз ету; * сыртқы экономикалық саясатты iске асыру шараларын әзiрлеу; * сыртқы сауданы дамыту шараларын қолдану; * халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық пен өзара iс-қимылды жүзеге асыру; * Конституциямен, заңдармен және президент актiлерiмен жүктелген өзге де қызметтердi орындау. Үкiмет өзiнiң бүкiл қызметiнде конституцияда және үкiмет туралы конституциялық заңда белгiленген нысандарда Республика Президентiнiң алдында жауапты. ҚР-ның Премьер-Министрi үкiмет қызметiн ұйымдастырып, оған басшылық етедi, оның жұмысы үшiн жауап бередi, Президентке Үкiмет қызметiнiң негiзгi бағыттары жөнiнде баяндайды, қаулылар шығарады. Үкiмет мүшелерi өз құзыретi шегiнде дербес шешiмдер қабылдайды, Олар өздерiне бағынышты мемлекеттік органдардың жұмысы немесе тапсырылған жұмыс аясы үшiн Премьер-Министрдiң алдында жауап бередi. Парламенттiң әрбiр палатасы үкiмет мүшелерiнiң қызметтерi жөнiндегi есептерiн тыңдауға хақылы. Үкiмет мүшесi заңдарды орындамаған жағдайда депутаттар оны қызметтен босату жөнiнде Президентке мәлiмдей алады. Үкiмет ҚР Конституциясы, заңдары, ҚР Президентiнiң нормативтiк жарлықтары негiзiнде және солардың орындалуы үшiн өз құзыретi шегiнде бүкiл мемлекеттік аумағында мiндеттi күшi бар Үкiмет қаулылары мен Премьер-Министрдiң өкiмдерiн шығарады, олардың iске асырылуын қамтамасыз етедi. Бұл қаулылар мен өкiмдер Конституцияға, заңдарға, Республика Президентiнiң актiлерiне қайшы келмеуге тиiс. Жаңадан құрылған Үкiмет өз қызметiнiң бағдарламасын жасап, бұл туралы Парламентке баяндама ұсынады. Егер Парламент Үкiметтiң бағдарламасын қабылдамаса, Үкiмет екi ай iшiнде бағдарламаны қайтадан ұсынады. Егер Парламент депутаттарының жалпы санының 2/3-сiнiң дауыс беруiмен бағдарлама тағы да қабылданбаса, онда бұл Үкiметке сенiмсiздiк вотумын бiлдiредi. Үкiмет заңдық ұсыныстар енгiзуге хақылы. Ол заң жобаларының жоспарын құрып, соған сәйкес парламент мәжiлiсiне заң жобаларын ұсынады. Заң жобаларын дайындауға олардың сапасы үшiн жауапты болатын министрлiктер, мемлекеттік комитеттер, агенттiктер, бiрiншi басшылар қатысады. Қазақстан Ресупбликасының Үкіметі Президенттiң өкiлеттiк мерзiмi шегiнде қызмет етедi және жаңадан сайланып, қызметке кiрiскен ҚР Президентiне үкiмет мүшелерi жазбаша қол қойған өтiнiш беру арқылы өз өкiлеттiгiн доғарады. ҚР-ның Конституциясында (70-бап) және ҚР-ның Үкiметi туралы констиуц. заңда республика Үкiметiнiң, оның мүшелерiнiң тиiстi өкiлеттi мерзiмiнен бұрын орындарынан түсу себептерi мен тәртiптерi қаралған. Егер Үкiмет, оның кез келген мүшесi өздерiне жүктелген мiндеттердi одан әрi орындау мүмкiн емес деп санайтын болса, онда олар республика Президентiне өз орнынан түсуi туралы мәлiмдеуге хақылы. Конституцияда (53-бап, 7-тармақ, 61-бап, 7-тармақ) көзделген жағдайларда Парламент Үкiметке сенiмсiздiк бiлдiретiн болса, Үкiмет өзiнiң орнынан түсуi туралы ҚР Президентiне мәлiмдейдi. Орнынан түсудi қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселенi ҚР Президентi он күн мерзiмде қарайды. Орнынан түсудi қабылдау Үкiметтiң не оның тиiстi мүшесiнiң өкiлеттiгi тоқтатылды дегендi бiлдiредi. Премьер-Министрдiң орнынан түсуiн Президенттiң қабылдауы немесе оны қызметiнен босатуы бүкiл Үкiметтiң өкiлеттiгi тоқтатылғанын бiлдiредi. Сондай-ақ, президент өз бастамасымен де Үкiметтiң өкiлеттiгiн тоқтату туралы шешiм қабылдауға және оның кез келген мүшесiн қызметтен босатуға хақылы. Үкiмет жүргiзiп отырған саясатпен келiспейтiн және оны жүргiзбей отырған үкiмет мүшелерi атқарып отырған қызметiнен босатылуға тиiс. == Құрылымы == Үкiмет құрылымын министрлiктер құрайды. Министрлiктi Премьер-Министрдiң ұсынысы бойынша Президент құрады, қайта ұйымдастырады және таратады. Министрлiк Республика Yкiметiнiң құзыретiне жатқызылмаған мәселелер бойынша шешiмдердi өз бетiнше қабылдауға өкiлеттi. Министрлік Республика Президенті айқындаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша, Үкімет әзірлеген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарына сүйеніп, тиісті салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастырады. === Министрліктер === Үкіметтің құрамында 21 [[министрлік]] бар:<ref name="qurami">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition|title=ҮКІМЕТТІҢ ҚҰРАМЫ|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-31}}</ref> # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]] (1999 қаңтар–қазан, 2022–) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрлігі]] (1991–1997, 2001–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] (1996–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] (2025—) # [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрлігі]] (1991–1994, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] (2006–2010, 2012–2014, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрлігі]] (2022–) # [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] (2019–) # [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] (2004–2014, 2020–) # [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрлігі]] (2006–2012, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] (2014–) # [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] (1997–1999, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрлігі]] (2014–) ==== Бұрынғы министрліктер ==== {{Collapsible list |# [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі]] (2019–2025) # Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]] (2018–2023) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023) # Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019) # Қоғамдық даму министрлігі (2018–2019) # Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019) # Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019 ақпан–маусым) # Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі (2016–2018) # Инвестициялар және даму министрлігі (2014–2018) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі]] (2014–2017) # Мемлекеттік қызмет істері министрлігі (2015–2016) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] (1994–1999 қаңтар, 1999 қазан–2014) # Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі (2013–2014) # Мәдениет министрлігі (1992–1997, 2003–2004, 2010–2012, 2014 наурыз–тамыз) # [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму министрлігі]] (2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] (2002–2010, 2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (2002–2013) # Экономикалық даму және сауда министрлігі (2010–2013) # Байланыс және ақпарат министрлігі (2010–2012) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]] (2002–2010) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрлігі]] (2000–2010) # Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі (2004–2006) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004) # Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1999–2003) # [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] (1998–2002) # [[Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (1999–2002) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрлігі]] (1997 наурыз–қазан, 2000–2002) # Экономика министрлігі (1993–1997, 1999–2000) # Энергетика, индустрия және сауда министрлігі (1997–2000) # Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1997–1999) # Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі (1997–1999) # Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы (1996–1999) # Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Көлік, коммуникациялар және туризм министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Білім министрлігі (1993–1997) # Білім және мәдениет министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі (1992–1997) # Жастар ісі, туризм және спорт министрлігі (1993–1997) # Құрылыс, тұрғын үй және аумақтарда құрылыс салу министрлігі (1993–1997) # Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Өнеркәсіп және сауда министрлігі (1994–1997) # Экология және биоресурстар министрлігі (1992–1997) # Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Энергетика және көмір өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі (1992–1996) # Еңбек министрлігі (1991–1996) # Халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (1992–1996) # Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі (1991–1995) # Байланыс министрлігі (1991–1994) # Өнеркәсіп министрлігі (1991–1994) # Сауда министрлігі (1991–1994) # Сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі (1991–1994) # Энергетика және отын ресурстары министрлігі (1992–1994) # Туризм, дене шынықтыру және спорт министрлігі (1991–1993) # Халыққа білім беру министрлігі (1991–1993) # Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі (1991–1992) # Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі (1991–1992) # Көлік құрылысы министрлігі (1992–1993) # Материалдық ресурстар министрлігі (1992) # Орман шаруашылығы министрлігі (1991–1992) # Энергетика және электрлендіру министрлігі (1991–1992) }} === Комитеттері === {{main|Қазақстан комитеттері}} Министрліктің құрылымдық бөлімшелеріне ведомстволар (комитеттер), департаменттер және басқармалар жатады. Үкімет құрамына кіретін құқық қорғау органдары мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде "қызметтер" құра алады. == Қазіргі құрамы == {{Толық мақала|Олжас Бектенов үкіметі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы !Суреті !Аты-жөні !Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" | '''Премьер-министр орынбасарлары''' |- |[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — <br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық<br>экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |[[Серік Мақашұлы Жұманғарин]] |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің<br>орынбасары]] |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|100px]] |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |1 желтоқсан<br>2025 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''Министрлер''' |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ермек Беделбайұлы|Көшербаев}} |26 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |8 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |[[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |[[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |[[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев]] |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |[[Саясат Нұрбек]] |11 маусым<br>2022 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |[[Асқарбек Маратұлы Ертаев]] |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]] |30 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |[[Мәди Төкешұлы Такиев]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |[[Арман Абайұлы Шаққалиев]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |[[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|100px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |[[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов]] |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Ерлан Нысанбаев (51832).jpg|100px]] |[[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев]] |5 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |[[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов]] |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты]] * [[Қазақстан премьер-министрі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.government.kz/kz/ Қазақстан Республикасының Үкіметінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512101150/http://government.kz/kz |date=2016-05-12 }} * [http://egov.kz/cms/kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан үкіметі]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] bzsysaz9eaav4u6kbdhhun2z37frx81 3623476 3623474 2026-06-29T15:05:44Z Casserium 68287 3623476 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Үкіметі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = 350px |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[18 желтоқсан]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = ҚР Министрлер Кабинеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 6-үй |regіon_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://primeminister.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Үкіметі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[атқарушы билік|атқарушы билігін]] жүзеге асыратын алқалы орган, атқарушы органдардың жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкімет өзінің бүкіл қызметінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президентінің]] алдында жауапты және Конституцияның 56-бабының 17-тармақшасында көзделген жағдайда [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] есеп береді. Үкіметті Республика Президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияда]] көзделген тәртіппен құрады. Үкіметтің мәртебесі, құқықтары мен міндеттері Қазақстан Конституциясының V тарауы бойынша және Үкімет туралы Конституциялық заң бойынша реттеледі. == Тарихы == 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің орнына Қазақ КСР Министрлер Кабинетi пайда болып, Министрлер Кеңесінің Төрағасы лауазымының орнына Министрлер Кабинетінің Премьер-министрі лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 25 маусымнан бастап ол Премьер-министр деп атала бастады. 1991 жылы 16 қазанда Ұзақбай Қараманов отставкаға кетіп, Сергей Терещенко Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1994 жылы 11 қазанда Сергей Терещенконың Министрлер Кабинетi отставкаға кетіп, 12 қазанда Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына тағайындалды. Конституциялық Соттың 1995 жылғы 6 наурыздағы қаулысына байланысты 11 наурызда Министрлер Кабинетi Жоғарғы Кеңеспен қатар отставкаға кетті. Кейін Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Министрлер кабинеті ресми түрде Үкімет деп атала бастады. 1997 жылы 10 қазанда Әкежан Қажыгелдин отставкаға кетіп, Нұрлан Балғымбаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1999 жылы 1 қазанда Нұрлан Балғымбаев отставкаға кетті. 12 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2002 жылы 28 қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев отставкаға кетіп, Иманғали Тасмағамбетов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2003 жылы 11 маусымда Иманғали Тасмағамбетов отставкаға кетті. 13 маусымда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2005 жылы желтоқсанда өткізілген кезектен тыс Президент сайлауынан кейін 2006 жылы 18 қаңтарда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 2007 жылы 8 қаңтарда Даниал Ахметов отставкаға кетті. 10 қаңтарда Кәрім Мәсімов Премьер-министр болып тағайындалды. 2011 жылы 8 сәуірде кезектен тыс Президент сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2012 жылы 24 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетіп, Серік Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2014 жылы 2 сәуірде Премьер-министр Серік Ахметов отставкаға кетіп, Кәрім Мәсімов екінші мәрте премьер-министр болып тағайындалды. 2014 жылы 6 тамызда Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтіп, Қазақстан тарихындағы ең ықшам Үкімет құрылды. Отырыс барысында 17 министрлік, 9 агенттік орнына 12 министрліктен тұратын жаңа Үкіметтің құрылымы туралы шешім қабылданды. Үкімет құрамында болған барлық агенттіктер министрліктердің құрамына комитет ретінде кірді. Премьер-министрдің 2 орынбасары ғана қалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysynyn-toragalygymen-ukimettin-keneitilgen-otyrysy-otti-1|title=Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтті|lang=kk|date=2014-08-06|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты}}</ref> 2015 жылы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. 2016 жылы 8 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетті. 9 қыркүйекте Бақытжан Сағынтаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2019 жылдың 21 ақпанында Сағынтаев бастаған Үкімет отставкаға кетті. Оның орнына 25 ақпанда Үкімет басшысы ретінде Асқар Мамин тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-new-government/29789381.html "Президентпен ширек ғасыр жұмыс істеген" Мамин және оның командасы]</ref> 2021 жылы 15 қаңтарда парламент сайлауынан кейін Асқар Мамин қайта премьер-министр болып тағайындалды.<ref>[https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ Үкімет отставкаға кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805131245/https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ |date=2024-08-05 }}</ref> 2022 жылы 5 қаңтарда елдегі қиын ахуалға байланысты Үкімет отставкаға кетті. Маминнің орнына Әлихан Смайылов премьер-министрдің міндетін атқарушы болып тағайындалды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstan-tarihyinda-ukmet-eknsh-ret-otstavkaga-kett-458254/ Қазақстан тарихында үкімет екінші рет отставкаға кетті]</ref> 11 қаңтарда Президент Жарлығымен Премьер-Министр лауазымына Әлихан Смайылов тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-protest-live-bloging-11-january/31648466.html Тоқаев үкімет құрамын бекітті. 11 қаңтарда не болды?]</ref> 2023 жылы 29 наурызда VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясының ашылуында Әлихан Смайылов басқаратын министрлер кабинеті жаңадан сайланған Мәжіліс алдында отставкаға кетті. 30 наурызда Әлихан Смайылов қайта Премьер-Министр болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/339278-ukimettinh-dganha-quramy-qalay-ozgerdi Үкіметтің жаңа құрамы қалай өзгерді?]</ref> 2024 жылы 5 ақпанда Мемлекет басшысы Әлихан Смайылов бастаған үкіметті отставкаға жіберді. Үкімет құрамы жасақталғанша Премьер-министр міндетін атқару Роман Склярға жүктелді. 6 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Премьер-Министр ретінде Олжас Бектеновті тағайындады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/gbvg-ukimette/ Жаңа үкімет жасақталды: 4 министрден өзгесі лауазымын сақтап қалды]</ref> == Жалпы ережелер == === Үкіметті құру === Үкіметті Республика Президенті Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген тәртіппен құрады. Үкімет басшысы [[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Премьер-Министр]] деп аталады, оны Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен жасаған консультациядан кейін [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен Президент қызметке тағайындайды және қалаған уақытта қызметтен босата алады (Премьер-Министрді тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы). ҚР-ның Премьер-Министрі өзі тағайындалғаннан кейін он күн мерзімде үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ҚР Президентіне ұсыныс енгізеді. Президент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша үкімет құрылымын анықтайды, оның мүшелерін қызметке тағайындайды және оларды қызметтен босатады (Президент сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін өзі дербес тағайындайды және қызметтен босатады), орталық атқарушы органдарды құрады, таратады, қайта құрады. ҚР Үкіметінің құрылымын министрліктер құрайды. Қазақстан Үкіметі — алқалы орган. Оның құрамына Үкімет мүшелері — республиканың Премьер-Министрі, оның орынбасарлары, министрлер, өзге де лауазымды адамдар кіреді. Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері қызметке кірісер алдында Қазақстан халқына және Президентіне ҚР Үкіметі туралы конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ант береді. Премьер-Министрге ерекше мәртебе берілген. Ол Президентке орталық атқарушы органдарды құру, қайта құру және тарату туралы, министр қызметіне кандидатуралар жөнінде, министрді қызметтен босату туралы ұсыныстар енгізеді, Үкіметтің қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді. === Үкіметтің орнынан түсуі === Республика Үкіметі жаңадан сайланған Құрылтай алдында өз өкілеттігін доғарады. Үкіметтің өз өкілеттігін доғаруы оның мүшелерінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Үкіметінің жаңа құрамы бекітілгенге дейін Үкімет өз міндетін атқара береді. Егер өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі жүзеге асыру мүмкін емес деп санайтын болса, Үкімет және оның кез келген мүшесі Республика Президентіне өзінің орнынан түсуі туралы мәлімдеуге хақылы. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны жүргізбей отырған Үкімет мүшелері де орнынан түседі. Республика Конституциясында көзделген жағдайларда Құрылтай Үкіметке сенімсіздік білдіретін болса, Үкімет өзінің орнынан түсуі туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Республика Президенті орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені он күн мерзімде қарайды. Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің немесе оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметінен босатуға хақылы. === Үкімет құрамында болуға байланысты шектеулер === Республика Үкіметі мүшелерінің: * өкілді органның депутаттары болуға; * оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерден басқа ақы төленетін қызметтер атқаруға; * кәсіпкерлікпен шұғылдануға; * Үкімет шешімдерімен белгіленген жағдайларда жарғылық капиталына мемлекет қатысатын коммерциялық ұйымдарды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге хақы жоқ.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002688_ Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 18 желтоқсандағы №2688 "Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы" Конституциялық заңы]</ref> == Өкiлеттiктері == Үкiметке мынадай негiзгi конституциялық өкiлеттiктер берiлген: * ол мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негiзгi бағыттарын, оны жүзеге асыру жөнiндегi стратегиялық және тактикалық шараларды талдап жасау; * мемлекеттік бағдарламаларды әзiрлеу; * әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамудың индикативтiк жоспарларын әзiрлеп, iске асыру; * Республика Президентi белгiлеген тәртiппен респ. бюджеттi және оған енгiзiлетiн өзгерiстердi әзiрлеуге қатысу, Құрылтайға республикалық бюджет және оның атқарылуы туралы есеп беру, бюджеттiң атқарылуын қамтамасыз ету; * ҚР-ның қаржы жүйесiн нығайту жөнiндегi шараларды әзiрлеп, жүзеге асыру; * мемлекеттік валюталық, қаржы және материалдық қорларының құралуы мен пайдалануы кезiнде заңдылықтың сақталуына мемлекеттік бақылау жасау; * құрылымдық және инвестициялық саясатты жүзеге асыру; * баға құралуының мемлекеттік саясатын әзiрлеп, ұйымдастыру; * мемлекет реттейтiн баға қолданылатын өнiмдердiң, тауарлар мен қызмет көрсетулердiң номенклатурасын белгiлеу; * мемлекеттік меншiктi басқаруды ұйымдастыру, оны пайдалану шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру, мемлекеттік меншiк құқығының қорғалуын қамтамасыз ету; * еңбекке ақы төлеу, азаматтардың әлеуметтік қорғалуы, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру жүйесi мен шарттарын айқындау; * мемлекеттік аймақтық саясаттың негiзгi бағыттарын әзiрлеп, iске асыру; * аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамытудың аймақаралық мәселелерiн шешудi қамтамасыз етедi; * ғылым мен техниканы дамыту, жаңа технологияларды енгiзу, мәдениеттi, бiлiм берудi, денсаулық сақтауды, туризм мен спортты дамыту жөнiндегi мемл. саясатты айқындап, iске асыру; * табиғат қорлары мен қоршаған табиғи ортаны оңтайлы пайдалану және қорғау шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру; * құқықтық реформалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету; * азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және заңдылық пен құқықтық тәртiптi сақтау, ҚР-ның қауiпсiздiгi мен қорғаныс қабiлетiн, аумақтық тұтастығын сақтау және қорғау, ҚР-ның мемлекеттік шекарасын күзету шараларын әзiрлеп, iске асыру; * келiссөздер жүргiзу және үкiметаралық келiсiмдерге қол қою туралы шешiмдер қабылдау; * ҚР-ның шет мемлекеттермен, халықаралық және аймақтық ұйымдармен қарым-қатынасты дамытуын қамтамасыз ету; * сыртқы экономикалық саясатты iске асыру шараларын әзiрлеу; * сыртқы сауданы дамыту шараларын қолдану; * халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық пен өзара iс-қимылды жүзеге асыру; * Конституциямен, заңдармен және президент актiлерiмен жүктелген өзге де қызметтердi орындау. Үкiмет өзiнiң бүкiл қызметiнде конституцияда және үкiмет туралы конституциялық заңда белгiленген нысандарда Республика Президентiнiң алдында жауапты. ҚР-ның Премьер-Министрi үкiмет қызметiн ұйымдастырып, оған басшылық етедi, оның жұмысы үшiн жауап бередi, Президентке Үкiмет қызметiнiң негiзгi бағыттары жөнiнде баяндайды, қаулылар шығарады. Үкiмет мүшелерi өз құзыретi шегiнде дербес шешiмдер қабылдайды, Олар өздерiне бағынышты мемлекеттік органдардың жұмысы немесе тапсырылған жұмыс аясы үшiн Премьер-Министрдiң алдында жауап бередi. Құрылтай үкiмет мүшелерiнiң қызметтерi жөнiндегi есептерiн тыңдауға хақылы. Үкiмет мүшесi заңдарды орындамаған жағдайда депутаттар оны қызметтен босату жөнiнде Президентке мәлiмдей алады. Үкiмет ҚР Конституциясы, заңдары, ҚР Президентiнiң нормативтiк жарлықтары негiзiнде және солардың орындалуы үшiн өз құзыретi шегiнде бүкiл мемлекеттік аумағында мiндеттi күшi бар Үкiмет қаулылары мен Премьер-Министрдiң өкiмдерiн шығарады, олардың iске асырылуын қамтамасыз етедi. Бұл қаулылар мен өкiмдер Конституцияға, заңдарға, Республика Президентiнiң актiлерiне қайшы келмеуге тиiс. Жаңадан құрылған Үкiмет өз қызметiнiң бағдарламасын жасап, бұл туралы Құрылтайға баяндама ұсынады. Егер Құрылтай Үкiметтiң бағдарламасын қабылдамаса, Үкiмет екi ай iшiнде бағдарламаны қайтадан ұсынады. Егер Құрылтай депутаттарының жалпы санының 2/3-сiнiң дауыс беруiмен бағдарлама тағы да қабылданбаса, онда бұл Үкiметке сенiмсiздiк вотумын бiлдiредi. Үкiмет заңдық ұсыныстар енгiзуге хақылы. Ол заң жобаларының жоспарын құрып, соған сәйкес Құрылтайға заң жобаларын ұсынады. Заң жобаларын дайындауға олардың сапасы үшiн жауапты болатын министрлiктер, мемлекеттік комитеттер, агенттiктер, бiрiншi басшылар қатысады. Қазақстан Ресупбликасының Үкіметі Президенттiң өкiлеттiк мерзiмi шегiнде қызмет етедi және жаңадан сайланып, қызметке кiрiскен ҚР Президентiне үкiмет мүшелерi жазбаша қол қойған өтiнiш беру арқылы өз өкiлеттiгiн доғарады. ҚР-ның Конституциясында (70-бап) және ҚР-ның Үкiметi туралы констиуц. заңда республика Үкiметiнiң, оның мүшелерiнiң тиiстi өкiлеттi мерзiмiнен бұрын орындарынан түсу себептерi мен тәртiптерi қаралған. Егер Үкiмет, оның кез келген мүшесi өздерiне жүктелген мiндеттердi одан әрi орындау мүмкiн емес деп санайтын болса, онда олар республика Президентiне өз орнынан түсуi туралы мәлiмдеуге хақылы. Конституцияда (53-бап, 7-тармақ, 61-бап, 7-тармақ) көзделген жағдайларда Құрылтай Үкiметке сенiмсiздiк бiлдiретiн болса, Үкiмет өзiнiң орнынан түсуi туралы ҚР Президентiне мәлiмдейдi. Орнынан түсудi қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселенi ҚР Президентi он күн мерзiмде қарайды. Орнынан түсудi қабылдау Үкiметтiң не оның тиiстi мүшесiнiң өкiлеттiгi тоқтатылды дегендi бiлдiредi. Премьер-Министрдiң орнынан түсуiн Президенттiң қабылдауы немесе оны қызметiнен босатуы бүкiл Үкiметтiң өкiлеттiгi тоқтатылғанын бiлдiредi. Сондай-ақ, президент өз бастамасымен де Үкiметтiң өкiлеттiгiн тоқтату туралы шешiм қабылдауға және оның кез келген мүшесiн қызметтен босатуға хақылы. Үкiмет жүргiзiп отырған саясатпен келiспейтiн және оны жүргiзбей отырған үкiмет мүшелерi атқарып отырған қызметiнен босатылуға тиiс. == Құрылымы == Үкiмет құрылымын министрлiктер құрайды. Министрлiктi Премьер-Министрдiң ұсынысы бойынша Президент құрады, қайта ұйымдастырады және таратады. Министрлiк Республика Yкiметiнiң құзыретiне жатқызылмаған мәселелер бойынша шешiмдердi өз бетiнше қабылдауға өкiлеттi. Министрлік Республика Президенті айқындаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша, Үкімет әзірлеген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарына сүйеніп, тиісті салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастырады. === Министрліктер === Үкіметтің құрамында 21 [[министрлік]] бар:<ref name="qurami">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition|title=ҮКІМЕТТІҢ ҚҰРАМЫ|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-31}}</ref> # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]] (1999 қаңтар–қазан, 2022–) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрлігі]] (1991–1997, 2001–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] (1996–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] (2025—) # [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрлігі]] (1991–1994, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] (2006–2010, 2012–2014, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрлігі]] (2022–) # [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] (2019–) # [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] (2004–2014, 2020–) # [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрлігі]] (2006–2012, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] (2014–) # [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] (1997–1999, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрлігі]] (2014–) ==== Бұрынғы министрліктер ==== {{Collapsible list |# [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі]] (2019–2025) # Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]] (2018–2023) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023) # Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019) # Қоғамдық даму министрлігі (2018–2019) # Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019) # Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019 ақпан–маусым) # Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі (2016–2018) # Инвестициялар және даму министрлігі (2014–2018) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі]] (2014–2017) # Мемлекеттік қызмет істері министрлігі (2015–2016) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] (1994–1999 қаңтар, 1999 қазан–2014) # Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі (2013–2014) # Мәдениет министрлігі (1992–1997, 2003–2004, 2010–2012, 2014 наурыз–тамыз) # [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму министрлігі]] (2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] (2002–2010, 2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (2002–2013) # Экономикалық даму және сауда министрлігі (2010–2013) # Байланыс және ақпарат министрлігі (2010–2012) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]] (2002–2010) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрлігі]] (2000–2010) # Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі (2004–2006) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004) # Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1999–2003) # [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] (1998–2002) # [[Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (1999–2002) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрлігі]] (1997 наурыз–қазан, 2000–2002) # Экономика министрлігі (1993–1997, 1999–2000) # Энергетика, индустрия және сауда министрлігі (1997–2000) # Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1997–1999) # Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі (1997–1999) # Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы (1996–1999) # Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Көлік, коммуникациялар және туризм министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Білім министрлігі (1993–1997) # Білім және мәдениет министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі (1992–1997) # Жастар ісі, туризм және спорт министрлігі (1993–1997) # Құрылыс, тұрғын үй және аумақтарда құрылыс салу министрлігі (1993–1997) # Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Өнеркәсіп және сауда министрлігі (1994–1997) # Экология және биоресурстар министрлігі (1992–1997) # Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Энергетика және көмір өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі (1992–1996) # Еңбек министрлігі (1991–1996) # Халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (1992–1996) # Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі (1991–1995) # Байланыс министрлігі (1991–1994) # Өнеркәсіп министрлігі (1991–1994) # Сауда министрлігі (1991–1994) # Сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі (1991–1994) # Энергетика және отын ресурстары министрлігі (1992–1994) # Туризм, дене шынықтыру және спорт министрлігі (1991–1993) # Халыққа білім беру министрлігі (1991–1993) # Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі (1991–1992) # Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі (1991–1992) # Көлік құрылысы министрлігі (1992–1993) # Материалдық ресурстар министрлігі (1992) # Орман шаруашылығы министрлігі (1991–1992) # Энергетика және электрлендіру министрлігі (1991–1992) }} === Комитеттері === {{main|Қазақстан комитеттері}} Министрліктің құрылымдық бөлімшелеріне ведомстволар (комитеттер), департаменттер және басқармалар жатады. Үкімет құрамына кіретін құқық қорғау органдары мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде "қызметтер" құра алады. == Қазіргі құрамы == {{Толық мақала|Олжас Бектенов үкіметі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы !Суреті !Аты-жөні !Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" | '''Премьер-министр орынбасарлары''' |- |[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — <br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық<br>экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |[[Серік Мақашұлы Жұманғарин]] |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің<br>орынбасары]] |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|100px]] |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |1 желтоқсан<br>2025 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''Министрлер''' |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ермек Беделбайұлы|Көшербаев}} |26 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |8 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |[[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |[[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |[[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев]] |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |[[Саясат Нұрбек]] |11 маусым<br>2022 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |[[Асқарбек Маратұлы Ертаев]] |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]] |30 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |[[Мәди Төкешұлы Такиев]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |[[Арман Абайұлы Шаққалиев]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |[[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|100px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |[[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов]] |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Ерлан Нысанбаев (51832).jpg|100px]] |[[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев]] |5 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |[[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов]] |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты]] * [[Қазақстан премьер-министрі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.government.kz/kz/ Қазақстан Республикасының Үкіметінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512101150/http://government.kz/kz |date=2016-05-12 }} * [http://egov.kz/cms/kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан үкіметі]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] g7enelxn2xoiw92us9fo7s3bhmjula7 0 5889 3623477 3569958 2026-06-29T15:07:55Z Casserium 68287 3623477 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg |портреттің ені = 150px |портреттің тақырыбы = |қазіргі = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |тағайындалған = [[6 ақпан]] [[2024 жыл]]дан бері |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Үкімет Үйі, [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = 10 желтоқсан 1991 |таратылды = |біріншісі = [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |соңғысы = |сайты = [http://www.primeminister.kz/ primeminister.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі''' — [[Қазақстан]] [[үкімет басшысы]]. Премьер-министр өкілеттіктерінің қатарына атқарушы органдардың жүйесін басқару және олардың қызметіне басшылық жасау кіреді.<ref>[http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ ҚРК, 5 тарау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721210622/http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ |date=2011-07-21 }}</ref> Премьер-министр өзінің бүкіл қызметінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]]тің алдында жауапты, ал [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]да көзделген жағдайларда [[Қазақстан Құрылтайы| Құрылтайдың]] алдында жауапты. == Тарихы == Премьер-министр лауазымы 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Министрлер Кеңесі Төрағасы лауазымының орнына енгізілді. Қазақ КСР-нің премьер-министрі қызметін алғаш [[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]] атқарған болса, Қазақ КСР-нің соңғы премьер-министрі және тәуелсіз Қазақстанның алғашқы премьер-министрі [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] болды. == Өкілеттіктері == Премьер-Министр [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді, үкімет қаулыларына қол қояды, үкімет қызметінің негізгі бағыттары жөнінде және оның аса маңызды барлық шешімдері жөнінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]]ке баяндап отырады және үкімет қызметін ұйымдастыруға және басшылық жасауға байланысты басқа да қызметтерді атқарады. Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде шешімдер қабылдауда дербестікке ие, әрі өздеріне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысы үшін Қазақстан премьер-министрінің алдында жеке-дара жауап береді. Премьер-министр Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар [[өкім]]дер шығара алады. Үкімет жаңадан сайланған Қазақстан Республикасы Президентінің алдында өз өкілеттігін доғарады. Республиканың Премьер-Министрі жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында Үкіметке сенім туралы мәселе қояды. Мәжіліс сенім білдірген жағдайда, егер Республика Президенті өзгеше шешім қабылдамаса, Үкімет өз міндеттерін атқаруды жалғастыра береді. Парламент Мәжілісі немесе Парламент Үкіметке сенімсіздік білдірген жағдайда Үкімет орнынан түсетіні туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Республиканың Президенті он күн мерзімде қарайды. Республиканың Президенті өз бастамасы бойынша Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметтен босатуға хақылы. Премьер-Министрді қызметінен босату бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. == Қазақстан премьер-министрлерінің тізімі == {{толық мақала|Қазақстан үкімет басшыларының тізімі}} ;Премьер-министрлер {{legend|#E6E6AA|Премьер-министр міндетін атқарушы}} {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center" !№ !class=unsortable|Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| Партиясы ![[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] !class=unsortable| Үкіметі !Руы |- | colspan="10"|{{sort|1=?|2='''Қазақ КСР Премьер-министрі (1990—1991)'''}} |- |1 |[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|99px]] |{{sort|Қараманов, Ұзақбай Қараманұлы|2=[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]<br>{{small|(1937–2017)}}}} |20 қараша<br>1990 |14 қазан<br>1991 | style="background-color:#CE0000" | |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | rowspan="2" |{{sort|1=Назарбаев, Нұрсұлтан Әбішұлы|2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}}}} |[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]] |[[Әлімұлы]], [[Шекті]] |- |2 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] |{{sort|1=Терещенко, Сергей Александрович|2=[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>{{small|(1951–2023)}}}} |16 қазан<br>1991 |10 желтоқсан<br>1991 | style="background-color:#CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |{{sort|1=—|2=Ұлты — [[Украиндар|украин]]}} |- | colspan="10"|{{sort|1=?|2='''Қазақстан Республикасының Премьер-министрі (1991—)'''}} |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] |{{sort|1=Терещенко, Сергей Александрович|2=[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>{{small|(1951–2023)}}}} |10 желтоқсан<br>1991 |11 қазан<br>1994 | style="background-color:#CDCDCD" | |[[Партиясыз]] | rowspan="16" |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |{{sort|1=—|2=Ұлты — [[Украиндар|украин]]}} |- |2 |[[Сурет:Qajygeldin 1997.jpg|99px]] |{{sort|1=Қажыгелдин, Әкежан Мағжанұлы|2=[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>{{small|(1952 туған)}}}} |12 қазан<br>1994 |10 қазан<br>1997 | style="background-color:#8DB600" | |[[Қазақстан халық бірлігі партиясы|Халық бірлігі]] |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |[[Уақ]], [[Шоға]] |- |3 |[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|99px]] |{{sort|1=Балғымбаев, Нұрлан Өтепұлы|2=[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]<br>{{small|(1947–[[Нұрлан Балғымбаев өлімі және жерлеу рәсімі|2015]])}}}} |10 қазан<br>1997 |1 қазан<br>1999 | style="background-color:#8DB600" | |[[Қазақстан халық бірлігі партиясы|Халық бірлігі]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |[[Байұлы]], [[Ысық]] |- |style="background-color:#E6E6AA"|— |rowspan="2" |[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|99px]] |rowspan="2" |{{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}}}} |style="background-color:#E6E6AA"|1 қазан<br>1999 |style="background-color:#E6E6AA"|12 қазан<br>1999 | rowspan="2" style="background-color:#1CA9C9" | |rowspan="2" |[[Аманат (партия)|Отан]] |rowspan="2" |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |rowspan="2" |[[Жалайыр]], [[Күшік руы|Күшік]] |- |4 |12 қазан<br>1999 |28 қаңтар<br>2002 |- |5 |rowspan="2" |[[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|99px]] |rowspan="2" |{{sort|1=Тасмағамбетов, Иманғали Нұрғалиұлы|2=[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}}}} |28 қаңтар<br>2002 |11 маусым<br>2003 | rowspan="2" style="background-color:#1CA9C9" | |rowspan="2" |[[Аманат (партия)|Отан]] |rowspan="2" |[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]] |rowspan="2" |[[Байұлы]], [[Жаппас]] |- | style="background-color:#E6E6AA"|– |11 маусым<br>2003 |13 маусым<br>2003 |- |6 |rowspan="2" |[[Сурет:Akhmetov and Shaimiev (2006-05-30) 01 (cropped).jpg|99px]] |rowspan="2" |{{sort|1=Ахметов, Даниал Кенжетайұлы|2=[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}}}} |13 маусым<br>2003 |8 қаңтар<br>2007 | rowspan="2" style="background-color:#1CA9C9" | |rowspan="2" |[[Аманат (партия)|Отан]] |rowspan="2" |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |rowspan="2" |[[Арғын]], [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] |- | style="background-color:#E6E6AA"|– |8 қаңтар<br>2007 |10 қаңтар<br>2007 |- |7 |[[Сурет:Karim Massimov (2011-04-01) (cropped).jpg|99px]] |{{sort|1=Мәсімов, Кәрім Қажымқанұлы|2=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{small|(1965 туған)}}}} |10 қаңтар<br>2007 |24 қыркүйек<br>2012 | style="background-color:#1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|I Мәсімов]] |{{sort|1=—|2=Ұлты — [[Ұйғырлар|ұйғыр]]<ref name="masimov">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-qantar-karim-massimov-journey-to-judas-nazarbayev/32383116.html |title= Назарбаевтың сенімді серігі қалай "Иудаға" айналды? Кәрім Мәсімовтің хикаясы |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Риклтон, Крис |date= 2023-04-28 |accessdate= 2024-02-15}}</ref>}} |- |8 |[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|99px]] |{{sort|1=Ахметов, Серік Нығметұлы|2=[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]<br>{{small|(1958 туған)}}}} |24 қыркүйек<br>2012 |2 сәуір<br>2014 | style="background-color:#1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]] |[[Арғын]], [[Қуандық]] |- |{{sort|1=7|2=(7)}} |[[Сурет:Karim Massimov February 2015.jpg|99px]] |{{sort|1=Мәсімов, Кәрім Қажымқанұлы|2=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{small|(1965 туған)}}}} |2 сәуір<br>2014 |8 қыркүйек<br>2016 | style="background-color:#1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|II Мәсімов]] |{{sort|1=—|2=Ұлты — [[Ұйғырлар|ұйғыр]]<ref name="masimov" />}} |- | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="2" |[[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|99px]] | rowspan="2" |{{sort|1=Сағынтаев, Бақытжан Әбдірұлы|2=[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}}}} | style="background-color:#E6E6AA" |8 қыркүйек<br>2016 | style="background-color:#E6E6AA" |9 қыркүйек<br>2016 | rowspan="2" style="background-color:#1CA9C9" | | rowspan="2" |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="2" |[[Ошақты]] |- |9 |9 қыркүйек<br>2016 |21 ақпан<br>2019 |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="3" |[[Сурет:Askar Mamin (2020-01-31).jpg |99px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Мамин, Асқар Ұзақбайұлы|2=[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин |Асқар Мамин]]<br>{{small|(1965 туған)}}}} | style="background-color:#E6E6AA" |21 ақпан<br>2019 | style="background-color:#E6E6AA" |25 ақпан<br>2019 | rowspan="3" style="background-color:#1CA9C9" | | rowspan="3" |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="3" |[[Арғын]], [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |25 ақпан<br>2019 | rowspan="2" |5 қаңтар<br>2022 |[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|I Мамин]] |- | rowspan="6" |{{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>(2019–)}} |[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|II Мамин]] |- | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="3" |[[Сурет:Älihan Smaiylov (2022-01-24) (cropped).jpg|99px]] | rowspan="3" |{{sort|1=Смайылов, Әлихан Асханұлы|2=[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>{{small|(1972 туған)}}}} | style="background-color:#E6E6AA"|5 қаңтар<br>2022 | style="background-color:#E6E6AA"|11 қаңтар<br>2022 | style="background-color:#55B4A0" rowspan="3" | | rowspan="3" |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#E6E6AA"|– | rowspan="3" |[[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Қара қаңлы]] |- | rowspan="2" |11 | rowspan="2" |11 қаңтар<br>2022 | rowspan="2" |5 ақпан<br>2024 |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|I Смайылов]] |- |[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|II Смайылов]] |- style="background-color:#E6E6AA" | — | [[Сурет:Роман Скляр (38181) (cropped).jpg|99px]] | {{sort|1=Скляр, Роман Васильевич|2=[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]]<br>{{small|(1971 туған)}}}} | 5 ақпан<br>2024 | 6 ақпан<br>2024 | style="background-color:#55B4A0" | | [[Аманат (партия)|Аманат]] | – | {{sort|1=—|2=Ұлты — [[Украиндар|украин]]<ref>{{Cite web|url= https://yedilov.online/person/633 |title= Скляр Роман Васильевич |lang= ru |publisher= YEDILOV ONLINE |accessdate= 2024-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.dw.com/ru/v-kazahstane-novyj-premerministr-olzas-bektenov-kto-on-i-cto-pri-nem-izmenitsa/a-68186033 |title= В Казахстане новый премьер. Кто он и что при нем изменится? |lang= ru |publisher= [[Неміс толқыны]] |author= Вайскопф, Анатолий |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-15}}</ref>}} |- |12 |[[Сурет:Olzhas Bektenov (cropped).jpg|99px]] |{{sort|1=Бектенов, Олжас Абайұлы|2=[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>{{small|(1980 туған)}}}} |6 ақпан<br>2024 |— | style="background-color:#" | |{{sort|1=?|2=''белгісіз''}} |[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |{{sort|1=—|2=''белгісіз''}} |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] * [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]] * [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]] muc6gh86qvsgtqc9oopw1xt4j462f7m 0 12209 3623850 3590761 2026-06-30T10:36:27Z Жайсанкүл 182904 Грамматикалық қатені түзету 3623850 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар |{{Отан ордені}} |{{Данакер ордені}} }} {{қатар |{{Қазақстанның Еңбек Ері}} |{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}} }} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. [[Сурет:Мұхтар Шахановтың шығармашылық кешінде.jpg|thumb|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, филология факультетінің студенттері Мұхтар Шахановтың алдында өлеңдерін оқуда. Шахановтың сол жағында Ақжол Қалшабек, оң жағында әйелі Қаншайым. Шымкент қаласы, 15 қазан, 2024 жыл.]] 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтматовпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Қайтыс болуы == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/kk/post/1243205/ |title= "Мен көз жұмған шақта да сен, туған жер, бол аман..." Ақын Отырар маңына жерленді | language=kk |work=adyrna.kz | accessdate=2026-04-22}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] {{DEFAULTSORT:Шаханов, Мұхтар}} [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] 9w1skn2illxjhpvt2qgk6co6k11gv8y 0 14020 3623523 3591084 2026-06-29T17:55:22Z MuratbekErkebulan 162992 3623523 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Көкшетау |шынайы атауы = {{lang-kk|Kökşetau}} |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кокшетау.jpg |photo2a = |photo2b = |photo3a = |photo3b = |photo4a = |photo4b = Architecture_of_Kokshetau.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 290 |foot_montage = '''Сағат тілімен:''' [[Абылай хан алаңы (Көкшетау)|Абылай хан алаңы]], Тәуелсіздік алаңы, Ақмола облысының әкімдігі, [[Бұқпа тауы|Бұқпа]] төбесінен көрінген [[Көкше]] тауы, «Аққу» ведомствалық балабақшасы, Көкшетау орталығындағы тарихи ғимарат. }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kokshetau seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 53|lat_min= 17|lat_sec= |lon_deg= 69|lon_min= 23|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы |ауданы = Көкшетау қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев|Әнуар Күмпекеев]] |құрылған уақыты = XIX ғасыр ([[29 сәуір]] [[1824 жыл]]) |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көкшетау бекінісі (1868 дейін)'' <br /> ''Кокчетав (1868–1993)'' |статус алуы = [[1862 жыл]] |жер аумағы = 233,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 234 |климаты = қатаң-континенталды, қуаң |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 174 613<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 746 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 59,34 %,<br /> [[орыстар]] — 28,38 %,<br /> [[украиндар]] — 2,75 %,<br /> [[татарлар]] — 2,22 %,<br /> [[немістер]] — 1,98 %,<br /> [[поляктар]] — 1,35 %,<br /> [[ингуштар]] — 1,06 %,<br> [[беларустар]] — 0,78 %,<br /> басқалары — 2,14 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар (негізінен [[Сунниттер|суниттер]])<br /> [[христиандық|христиандар]] ([[Православ шіркеуі|православтар]], [[католицизм|католиктер]]) <br /> және басқалары |этнохороним = көкшетаулық, көкшетаулықтар |телефон коды = 7162xх-xx-xx |пошта индекстері = 020000—020010 |автомобиль коды = C (2013 жылға дейін), 03 (2013 жылдан бастап) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kokshetau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en | add1n = [[Өзен]]дері | add1 = [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]], [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] | add2n = | add2 = }} {{мағына|Көкшетау (айрық)}} '''Көкшетау''' ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|Kökşetau}}; айтылуы {{Audio-IPA|Kk-kokshetau.ogg|[køkɕeˈtɑw]}}; [[1868 жыл]]ға дейін бұрынғы атауы — ''Көкшетау бекінісі'', [[1993 жыл]]ға дейін орыс транскрипциясында — '''Кокчета́в'''; айтылуы {{IPA|[koktɕɪˈtav]}}) — [[Ақмола облысы]]ның әкімшілік орталығы ([[1999 жыл|1999]] жылдан; [[1944 жыл|1944]] – [[1997 жыл|1997]] ж. ''[[Көкшетау облысы]]ның'' орталығы болған), [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігінде]], [[Бұқпа тауы]]ның етегі мен үлкен [[Қопа (көл)|Қопа]] көлінің оңтүстік жағалауындағы (көлге [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] және [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] өзендері құяды) көркем жерде орналасқан қала (''1862 жылдан'').<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласы|url=https://www.inform.kz/ru/kokshetau-zhanalyktary_t11734|access-date=3 January 2023}}</ref> Қала ауданы — 233,97 км². Ал [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Көкшетау әкімшілік-аумақтық]] құрылымының ауданы — 425 км². Қала [[Батыс Сібір жазығы]]ның оңтүстік-батыс бөлігінің шекарасында, [[Есіл даласы|Есіл жазығының]] оңтүстік шетінде, тау бөктері қаланы оңтүстік пен батыстан қоршап тұрған [[Көкшетау қыраты]]ның солтүстік баурайы шегінде орналасқан. Тұрғындарының саны — 150 649 адам (2022).<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref> Көкшетау [[Қазақстан қалалары]]ның арасында халық саны бойынша он сегізінші орында орналасқан. Көкшетауда көптеген ұлт өкілдері өмір сүреді. Саны жағынан ең көп таралған ұлттарға [[қазақтар]] (58,05 %) мен [[орыстар]] (29,41 %) жатады. Негізгі [[дін]]и топтар — [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер|суниттер]]) мен [[Христиандық|христиандар]] ([[православ шіркеуі|православтар]] және [[католицизм|католиктер]]). Әртүрлі діни сенім өкілдерінің ғасырлар бойы қатар өмір сүріп жатқан қаласы ретінде танымал, өзінің дәстүрлі діни түрлілігімен белгілі. [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Қала әкімшілігіне]] бағынышты екі ауылдық округте 12 563 адам өмір сүреді. Көкшетау — Қазақстанның 2021 жылғы мәдени астанасы.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mcs/press/news/details/203580?lang=kk Көкшетау - Қазақстанның 2021 жылғы мәдени астанасы]</ref> Көкшетау қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі, іргетасы 1824 жылы қаланған. [[Ақмола облысы]]ның экономикалық және мәдени бай шаһарларының бірі, сондай - ақ [[Солтүстік Қазақстан]]ның ең ірі қалаларының бірі болып табылады. Қазақстанның аса ірі [[жол торабы]] (шоссе және [[темір жол]]). Ол Бурабай мен Зеренді сияқты табиғаты мен туристік орындарымен танымал. Көкшетау [[Петропавл]]дан шамамен 185 шақырым қашықтықта, [[Астана]]дан солтүстік-батысқа қарай ''A-1'' бойымен 276 шақырым қашықтықта, [[Ресей]]дегі [[Омбы]]дан ''A-13 (Көкшетау—Омбы)'' бойымен 318 шақырым қашықтықта және [[Қостанай]]дан 384 шақырым қашықтықта орналасқан. Қалаға [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] мен [[Көкшетау-1 стансасы]] қызмет көрсетеді. == Этимологиясы == === Атауы === ''Көкшетау'' деген атау қазақтың "көкше" ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|kökşe}}) және "[[тау]]" ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|tau}}) деген сөздерінен шықты. Көкшетау, бұл – тау. Көкшетау – қазіргі қала орналасқан аумаққа жергілікті халық ежелгі замандарда-ақ қоныс салып, қорғандар тұрғызған. Көкшетау өңіріне халық ежелгі заманда-ақ қоныстана бастаған. Қаладан 60 миль қашықтықта орналасқан Ақмола облысындағы ең биік тауды қазақтар ежелден «Көкше тауы» деп атаған. [[Көкше|Көкше тауы]] – баурайында әйгілі [[Бурабай ұлттық паркі]] орналасқан және осы Бурабай ауданы жеріндегі тау. Орталық бөлігінде Көкшетау қыраты орналасқан. «Көкше» — түркі тілінде өсімдік аты. Көкшенің қалың жері. Немесе бұл сөздің мәнін, екі түрлі концепциядан қарауға болады: 1) «көкшелі тау»; 2) қазақтың осы тауды жайлаған (не қыстаған) ескі ру тобының (Көкшенің) атымен байланысты.<ref>{{cite web |title=Қазақстандағы қала атаулары не білдіреді?|url=https://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/Qazaqstanym/14549/|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкше тауының ең биік нүктесі – Бүркітті шоқысы,биіктігі 947 метр. Бұл атау [[орыс тілі]]нде «синеватая гора» мағынасын білдіргендіктен, кейде Көкшетауды орысша «Синегорье» деп те атайды. Қала атауының қазіргі жазылуы 1940 жылы [[кириллица]] негізінде жасалған әліпби қабылданған кезден бастап қолданыста. Қала әуежайы әлі күнге дейін IATA коды ретінде '''KOV''' сақтайды. == Көкшетаудің рәміздері == === Көкшетау қаласының елтаңбасы: === {{Фотомонтаж|photo1a =Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1858.gif {{!}}1858 г.|photo1b = Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1970.gif{{!}}1970 г.|photo1c = Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1991.gif{{!}} 1991 — 2002 г.| photo1d = Kokshetau_seal.png{{!}} 2002 г.—н. вр.|position = right|color=#FFFFFF|spacing=2|size=220}} Көкшетаудің ең алғаш [[Елтаңба|таңбасы]] (авторы: В.Н. Сурганов) 1970 жылдың 12 шілде күні бекітілді. === Көкшетау қаласының туы === Тусыз қала. == Әкімшілік бөлінуі == Көкшетау қаласының қарамағында [[Станционный (Ақмола облысы)|Станционный]] кенті мен [[Краснояр ауылдық округі (Ақмола облысы)|Краснояр ауылдық округі]] бар. === Сәулет-жоспарлық аудан-ауданға бөлу === Көкшетау 17 әкімшілік шағын ауданға бөлінген. "Центр" жоспарлық ауданы Горький, "Көкше" және "Бостандық" көшелері бөлінген екі тұрғын ауданынан тұрады. "Көкше" тұрғын ауданы өзіне негізгі әкімшілік-мәдени және сауда объектілерін топтады және қаланың орталық бөлігінің меншікті ортасын көрсетеді. "Бостандық" тұрғын ауданында тұрғын аудандары өнеркәсіптік және коммуналдық-қоймалық объектілермен бірен-сарандап кезектеседі. "Оңтүстік" жоспарлық ауданы сондай-ақ негізінен аз қабатты құрылыстан тұратын "Жайлау" және "Бейбітшілік" екі тұрғын ауданын енгізеді. "Шығыс" жоспарлық ауданы негізінен аз қабатты тұрғын үйден кішігірім стансалық кентпен өнеркәсіптік-қоймалық аймақты ұсынады. Мұнда "Бірлік" кентінің анықталған шекарасына дейін дамиды. "Солтүстік" жоспарлық ауданы "Сарыарқа" шартпен аталған тұрғын ауданы аз қабатты тұрғын үйден тұрады. Қаланың солтүстікке одан әрі жылжуы шарасы бойынша жаңа тұрғын аудандар пайда болады. "Батыс" жоспарлық ауданы "Бұқпа" аз қабатты тұрғын ауданынан және кеңейтілген аумақтық ормансаябақ белдігінен тұрады. {| class="wikitable" |- ! Көкшетау қаласының 17 әкімшілік шағын ауданын көрсететін карта. !! Ақмола облысы [[Зеренді ауданы]]ның картасы. Ортадағы ақ жолақ [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің аумақтық бірлігін білдіреді. |- | [[Сурет:Administrative_microdistricts_of_Kokshetau,_Kazakhstan.png|орта|220px]] || [[Сурет:ATD-ZerendyAKMkz.png|орта|250px]] |} == Билік == Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Көкшетау қаласының әкімі Бауыржан Ғайса. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 16 депутат бар. Сот билігін Көкшетау қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қалалық соты|url=https://akm.sud.kz/kaz/sub/kokshe/tarihy|access-date=03 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ақмола облысының әкімдігі, кеңестік Көкшетау сәулетінің үлгісі.!! Көкшетау қаласының әкімшілігі (Әкімшілік үйі), қала орталығында орналасқан. !! Ақмола облыстық соты. |- | || || |} == Физико-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орналасуы === Қаланың [[географиялық координаттар]]ы — {{coord|53|17|30|N|69|23|30|E|type:city(400000)_region:KZ|display=inline|yandex=1}}<ref>{{кітап|тақырыбы=Reference World Atlas|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ESXyAAAAQBAJ|баспасы=Penguin|жыл=2013|pages=214|allpages=408|isbn=9781465421180}}</ref>. Көкшетау [[Гамбург]], [[Дублин]], [[Ливерпуль]] және [[Эдмонтон]] қалалары сияқты ендікте орналасқан. [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+6:00|UTC+06:00]]. Көкшетау қаласы [[Астана]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 276 км жерде, [[Көкшетау қыраты]]ның солтүстігінде, Ақмола облысындағы [[Қопа (көл)|Қопа көлі]]нің оңтүстік жағалауындағы көрікті жерде орналасқан. Қаланың аумағы 420,0 км². Көкшетауға жақын орналасқан ірі қала — [[Щучинск]] ([[Бурабай ауданы]], [[Ақмола облысы]]) шипажайлы қаласы (70 км). === Жер бедері === Көкшетау қаласы гидрожелілердің нашар дамуы мен бедерінің тегістелген нысаны бар сипаты Орталық-Қазақстан ұсақ шоқылық солтүстік шеті шегінде орналасқан. Қазіргі заманғы бедер сипаты негізінен [[палеозой]] уақытынан кейін мұраға қалған. Ежелгі элементтері қазіргі заманғы бедердің морфологиясын едәуір дәрежеде айқындады. Бұл бедер нысандары атап айтқанда, қазаншұңқырлар мен аңғарлар бөлігі қазіргі уақытқа үшінші және төртінші кезеңдер қопсытылған шөгінділермен толтырылды. === Гидрография === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"| |- | 1969 жылы 26 қыркүйекте [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Корона спутнигі Көкшетау қаласының және оның маңайының жер серігінен қарағандағы көрген көрінісі. |} Көкшетау қаласына іргелес аумақтың гидрографиялық желісі [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]], [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] өзендерімен және Қопа көлімен беріледі. [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] су қоймасы суаруға және Қопа көлін толықтыруға айтарлықтай емес қосымша су алумен Көкшетау қаласын шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау үшін [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] өзенінің ағынын көп жылғы реттеуді жүзеге асырады. Қопа көлі Көкшетау қаласының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Көлдің ұзындығы 5,1 - 5,2 км, ені 3,1 - 3,2 км, айна ауданы 12,3 - 13,1 км 2 , орташа тереңдігі 1,6-2,3 м, су көлемі 19,6 - 47,0 млн.м 3 (1955 жылғы зерттеу). Көлдің су беті негізінен ашық. Көлге [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] және Қылшақты өзендері құяды. === Физикалық-геологиялық үдерістер мен құбылыстар === Кекшетау қаласының аумағы және қаланың жақын төңірегі шегінде мынадай физикалық-геологиялық үдерістер мен құбылыстар дамуын алды: жер үсті мен жер асты суларын жел қақтыру және қызметі. Қопсытылған тау жыныстары сияқты жартастар да солай жел қақтыруға тартылады. Жартас тау жыныстарын жел қақтыру үдерістерінің негізгі нәтижесі бұл жыныстардың физикалық-техникалық қасиеттерін өзгертуге әкелетін жел қақтыру мен жарықтардың қабығының пайда болуы. Қаланың ірі кәсіпорындар аудандарында жер асты суларының көтерілу деңгейі жылына 0,03 - 0,20 м шапшаңдықпен жүріп отырады. Васильковка шағын ауданы, РК-1, РК-2 аумақтарында деңгей 1978 жылдан 1983 жылға дейін жылына 0,13 - 0,20 м жоғарылау қарқынымен 3,8 - 4,0 м 1,1 - 1,2 м дейін жоғарылады. Анағұрлым жиі су басу Чкалов-Чаглинка және Әуезов көшелері шекарасында Қопа көліне және Қылшақты езеніне дейін тартылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы аумақтарын топырақ суларының және олармен байланысты су басу үдерісінің жоғарылау деңгейінің негізгі факторлары: а) Қопа көлі және Қылшақты өзені суларының көп жылдық көтерілу деңгейі есебінен пайда болған топырақты суларды тежеуі; б) ағынды су бетінің қиындығын туғызатын қала аумағының тігінен жоспарлануының болмауы; в) су келетін коммуникациялардан судың жиі апаттық ысырап болуы; г) топырақ суын қосымша қоректендіруге әкелетін су тартқыш тау қыраты қарықтардан қарсуларының жанама сүзілуі болып табылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Топырақтық-өсімдіктік жамылғы === Көкшетау қаласы жерлерінің аумағында мынадай топырақ құрамдары бөлінген: # Орта қуатты кәдімгі қара топырақ. # Сортаң орта қуатты кәдімгі қара топырақ. # Шалғындық-қара топырақтық орта қуатты және аз қуатты топырақ, сортаң топырақ. # Аңғар шалғындық топырақ. # Шалғындық-батпақ топырақ. # Сортаң топырақ. Көкшетау қаласының барлық игерілген аумағы мен қаланың одан әрі дамуының аумағы адамның қызметі нәтижесінде топырақ кескінінің ішінара бұзылатын жерге жатқызылады. Осыған байланысты көгалдандыру аймақтарының едәуір аумақтарында жасанды топырақтық жамылғы жасалған. Көгалдандыру жасанды екпе ағаштарын отырғызу жолымен жүзеге асырылады. == Климаты == Көкшетау қаласының климаты айқын континенттік, жазы жылы және құрғақ, қысы ұзақ және аязды, ұзақ. Қоңыржай белдеудің Батыс Сібір климаттық аймағына жатады. Жылдық орташа температура 3,5&nbsp;°C. Жаздың орташа температурасы шамамен 20,5&nbsp;°C. Жылына үш ай бойы күндізгі орташа температура 20 °С асып түседі. Климат ауданы тез өзгергіш, құрғақшылықты ыстық жазы бар (+40 о С дейін) және қары аз, суық (-45 о С дейін). Ең ыстық - шілде айы (орташа температурасы +19,6 о С), барынша абсолюттік температурасы +40 о С, ең суық - қаңтар айы (орташа температурасы -16,2 о С), ал абсолюттік төменгі температурасы -45 о С құрайды. Жылдың жылы маусымы +10 градус температурамен, орта есеппен 6 мамырдан 21 қыркүйекке дейін 137 күнге созылады. Топырақтың гидротоңазытылу тереңдігі нормативтік 1,85 м, барынша - 2,6 м. Қыста күн суық, қаңтар айындағы жылдық орташа температура мөлшері −14,5&nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты −48&nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 230 – 400 мм. Жауын-шашын негізінен жаз айларында жауады. Күн сәулесі көлемінің орташа жылдық көрсеткіші — 2256 сағат. [[Атмосфералық жауын-шашын]] ең көп түсетін ай — [[шілде]] (69 мм), ең аз түсетін ай — [[ақпан]] (10 мм). * Орташа жылдық температура — +3,5 C° * Орташа жылдық жел жылдамдығы — 3,9 м/с * Орташа жылдық ауа ылғалдылығы — 71 % {{Ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Көкшетау | Дерекнама = {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28879.htm|title=«Ауа райы және Климат» сайтындағы Көкшетау ауа-райы туралы мәліметтер|accessdate=2020-12-23|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://weatherarchive.ru/Temperature/Kokshetau/May-2017}} | Қаң_ор =-14.0 | Қаң_ор_ж-ш =15 | Ақп_ор =-14.5 | Ақп_ор_ж-ш =10 | Нау_ор =-7.0 | Нау_ор_ж-ш =21 | Сәу_ор =5.5 | Сәу_ор_ж-ш =32 | Мам_ор =13.8 | Мам_ор_ж-ш =44 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =56 | Шіл_ор =20.5 | Шіл_ор_ж-ш = 69 | Там_ор =18.5 | Там_ор_ж-ш = 49 | Қыр_ор =12.5 | Қыр_ор_ж-ш = 32 | Қаз_ор =4.8 | Қаз_ор_ж-ш = 26 | Қар_ор =-5.3 | Қар_ор_ж-ш =23 | Жел_ор =-11.5 | Жел_ор_ж-ш =20 | Жыл_ор = 3.5 | Жыл_ор_ж-ш =397 | Қаң_ор_мин =-28.5 | Қаң_ор_макс =-6.0 | Ақп_ор_мин =-30.0 | Ақп_ор_макс =5.6 | Нау_ор_мин =-18.2 | Нау_ор_макс =1.2 | Сәу_ор_мин =-1.3 | Сәу_ор_макс =10.8 | Мам_ор_мин =8.2 | Мам_ор_макс =19.3 | Мау_ор_мин =14.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =15.6 | Шіл_ор_макс =26.7 | Там_ор_мин =14.3 | Там_ор_макс =23.7 | Қыр_ор_мин =7.3 | Қыр_ор_макс =17.9 | Қаз_ор_мин =-1.5 | Қаз_ор_макс =10.2 | Қар_ор_мин =-15.6 | Қар_ор_макс =0.3 | Жел_ор_мин =-26.1 | Жел_ор_макс =-5.1 | Жыл_ор_мин = -1.3 | Жыл_ор_макс =8.6 | Қаң_а_мин =-46.6 | Қаң_а_макс =4.8 | Ақп_а_мин =-48.3 | Ақп_а_макс =6.2 | Нау_а_мин =-35.7 | Нау_а_макс =23.1 | Сәу_а_мин =-24.7 | Сәу_а_макс =31.3 | Мам_а_мин =-8.7 | Мам_а_макс =35.5 | Мау_а_мин =-0.8 | Мау_а_макс =40.4 | Шіл_а_мин =3.4 | Шіл_а_макс = 41.7 | Там_а_мин =-1.3 | Там_а_макс =41.2 | Қыр_а_мин =-7.6 | Қыр_а_макс = 36.2 | Қаз_а_мин =-24.8 | Қаз_а_макс =25.3 | Қар_а_мин =-37.1 | Қар_а_макс =19.2 | Жел_а_мин =-42.3 | Жел_а_макс =6.6 | Жыл_а_мин =-48.3 | Жыл_а_макс =41.7 }} === Экологиялық жай-күйі === Көкшетау қаласының қала құрылысы дамуының экологиялық талаптарына мыналар жатады: оның тұрақты экологиялық қолайсыз аймақтарындағы өмір сүру ортасын түбегейлі сауықтыру; табиғи кешеннің қазіргі бар аумақтарын жағымсыз антропогендік әсерлерден қорғау, жүргізілген шаруашылық қызметі салдарынан жоғалтқан Қопа көлін сауықтыру және жаңғырту, сондай-ақ, резервтік аумақтарда жасыл алқаптар қалыптастыру жөніндегі шараларды іске асыру; өмір сүру ортасының жайлылығын, оның ішінде аумақтарды көгалдандыру және қаланың тұрғын үй және қоғамдық аймақтарындағы микроклиматтық жағдайларды жақсарту жолымен арттыру.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Экологиялық таза курорттық қала ретінде Көкшетау қаласын дамытудың бас жоспарын әзірлеу қауіпті физикалық-геологиялық процестер мен құбылыстардан, сондай-ақ халық өмірінің санитарлық-гигиеналық және экологиялық жағдайларының жақсаруынан аумақты қорғау жөнінде іс-шаралар кешенін шешуді талап етеді. Табиғи жағдайларды, бар картографиялық және жоспарлы материалдарды, инженерлік желілерді қазіргі заманғы жағдайын талдауды және қауіпті физикалық-геологиялық процестерден аумақты қорғау жөнінде жүйелерді, бас жоспар жобасымен әзірленген Көкшетау қаласы аумағын инженерлік дайындауды зерттеу нәтижесінде келесі: аумақты вертикальды жоспарлау; сыртқы төбені ұйымдастыру; аумақты топырақты су басудан қорғау; жасыл екпе ағаштарды суаруды ұйымдастыру; Қылшақты өзені арнасын реттеу; Қопа көлі бойынша гидромелиоративті іс-шараларын енгізеді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Көгалдандыру жүйесін дамыту === Бас жоспармен Көкшетау қаласын кегалдандырудың негізгі принциптері анықталды. Жасыл екпе ағаштары: біртұтас өзара байланысты жүйе түрінде жергілікті табиғи жағдайлар есебімен; қаланың сәулет-жоспар құрылымына және халыққа қызмет етуді ұйымдастыруға сәйкес жобалануы керек. Жасыл екпе ағаштары қала тұрғын үйлері орталықтары мен өндірістік аудандар сәулет ансамблясының кеңістік композициясының құрама бөлігі болып келуі керек. Бұл принциптерді табысты жүзеге асыру көгалдандыру құралдарымен халықтың өмірі үшін қолайлы жағдайлар құруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Халыққа теріс әсерін тигізетін факторлар қатарына: әуе алабын өнеркәсіптік кәсіпорындар мен автокөлік зиянды шығарындыларымен ластануы, қала, әсіресе көлік магистралындағы шу, жазғы және қысқы мерзімдердегі ауыр микроклиматтық жағдайлар мен басқалары жатады. Атап өтілген қолайсыз факторлар қалаларды көгалдандыру жолымен айтарлықтай әлсіреуі мүмкін. Теріс климаттық жағдайларды болдырмау үшін қала аумағының қажетті микроклиматын құрайтын, қорғайтын екпе ағаштары кешенін құру керек. Көгалдандырудың басты міндеті қала әуе алабының жақсарту, оның микроклиматын жақсарту мен сыртқы келбетін байыту, халықтың бұқаралық демалуын ең жақсы ұйымдастыру мақсатында жасыл екпе ағаштарының аса оңтайлы жүйесін құру болып табылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> == Тұрғыны == Көкшетау қаласы және қала құрамына кіретін елдімекендерді қоса есептегенде халқының саны 165 мың 153 адам болып есептеледі (2022). Халқының тығыздығы — 624 адам/км². Әйел қоғамының үлесі (51.44%) ер адамдарға (48.6%) қарағанда басым. Болашақта демографиялық үрдістердің серпіні қоғамдық дамудың дәстүрлі, бұрыннан бері қалыптасқан, сонымен бірге қоғам өміріндегі көбейіп келе жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістері мен құбылыстары барысында қалыптасатын жаңа факторлардың барлық жиынтығының өзара қатынасымен анықталатын болады. Қаланың әлеуметтік және қала құрылысы дамуының негізгі мақсаты - бұл қаралып отырған аумақта әлеуметтік-психологиялық жайлылық пен тұрғындар өмір сүруінің жоғары деңгейін жасау. Көкшетау қаласы қала құрылысы дамуының негізгі бағыттары тиімділігінің экономикалық индикаторлары 2005 жылмен салыстырғанда, Бас жоспардың есептік мерзімге артуына мынадай көрсеткіштер: жалпы өңірлік өнім өндірісі көлемдерінің 3 есе; халықтың жан басына шаққандағы табыстарын 2 еседен аса өсіру болып табылады. Көкшетау қаласы тұрғындарының болжалды саны орнықты және инерциялық демографиялық беталыстармен белгіленеді. Көкшетау қаласы тұрғындарының перспективалық санын есепке алу қалалық әкімшілік құрамына 19-25 мың адам кіретін елді мекендер саны есебінсіз есептік мерзімге 150,0 - 170,0 мың адам белгіленді. {| |'''Көкшетау қаласы халқының саны'''<ref name="Cities & towns of Kazakhstan">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm Cities & towns of Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221175803/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm |date=2009-12-21 }}</ref>: |- |{{Graph:Chart|width=600|height=240|type=rect|yAxisMin=0 |x=1959,1970,1979,1989,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020 |y=52909,80564,103162,136757,136100,137217,136835,139063,140847,142411,145795,145531,145789,145161,146104 |colors=lightblue|showValues=fontsize:15,fontcolor:black}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="11" | Көкшетау қаласы халқының саны (мың адам)<ref name="Cities & towns of Kazakhstan"/> |- ! width="5%" | Санақ жылы ! width="5%" | [[1897 жыл|1897]] ! width="5%" | [[1959 жыл|1959]] ! width="5%" | [[1970 жыл|1970]] ! width="5%" | [[1979 жыл|1979]] ! width="5%" | [[1989 жыл|1989]] ! width="5%" | [[1991 жыл|1991]] ! width="5%" | [[1999 жыл|1999]] ! width="5%" | [[2004 жыл|2004]] ! width="5%" | [[2005 жыл|2005]] ! width="5%" | [[2006 жыл|2006]] |- ! width="5%" | Саны, адам | 4 962 | {{Өсім}}52 909 | {{Өсім}}80 564 | {{Өсім}}103 162 | {{Өсім}}136 757 | {{Өсім}}143 300 | {{Құлдырау}}123 389 | {{Өсім}}123 640 | {{Өсім}}125 455 | {{Өсім}}127 317 |- ! width="5%" | Санақ жылы ! width="5%"| [[2007 жыл|2007]] ! width="5%"| [[2008 жыл|2008]] ! width="5%"| [[2009 жыл|2009]] ! width="5%"| [[2010 жыл|2010]] ! width="5%"| [[2011 жыл|2011]] ! width="5%"| [[2012 жыл|2012]] ! width="5%"| [[2013 жыл|2013]] ! width="5%"| [[2014 жыл|2014]] ! width="5%"| [[2015 жыл|2015]] ! width="5%"| [[2016 жыл|2016]] |- ! width="5%" | Саны, адам | {{Өсім}}129 244 | {{Өсім}}131 215 | {{Өсім}}135 106 | {{Өсім}}136 100 | {{Өсім}}137 217 | {{Өсім}}136 835 | {{Өсім}}139 063 | {{Өсім}}140 847 | {{Өсім}}142 411 | {{Өсім}}145 795 |- ! width="5%" | Санақ жылы ![[2017 жыл|2017]] ![[2018 жыл|2018]] ![[2019 жыл|2019]] ![[2020 жыл|2020]] ![[2021 жыл|2021]] |- ! width="5%" | Саны, адам | {{Құлдырау}}145 531 | {{Өсім}}145 789 | {{Құлдырау}}145 161 | {{Өсім}}146 104 | {{Өсім}}171630 |} === Ұлттық құрам === Көкшетауда қазақтардан басқа 100-ден аса ұлт пен ұлыс тұрады. Қаланың (қалалық әкімшіліктін аумағы) халқының 58,5% -ын қазақтар, саны бойынша келесі ұлттар — орыстар (29,4 %), украиндар (2,9 %); қалғаны — 9,2 % шамасын құрайды. Қалада «Достық үйі» бар.<ref>{{cite web |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы Ақмола облысы|url=https://assembly.kz/region/akmola/pages/dom-druzhby/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan=21| Қаланың ұлттық құрамы (2020 ж. бойынша): |- ! Барлығы (2020 ж. бойынша) ! colspan="2"| [[қазақтар]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы орыстар|орыстар]] ! colspan="2"| [[украиндар]] ! colspan="2"| [[татарлар]] ! colspan="2"| [[Қазақстан немістері|немістер]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы поляктар|поляктар]] ! colspan="2"| [[ингуштар|инғұштар]] ! colspan="2"| [[беларустар]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы корейлер|корейлер]] ! colspan="2"| [[әзербайжандар]] |- ! rowspan="5"|160 341 | 93126 | 58,05 % | 47185 | 29,41 % | 4618 | 2,88 % | 3660 | 2,28 % | 3124 | 1,95 % | 2243 | 1,40 % | 1721 | 1,07 % | 1320 | 0,82 % | 343 | 0,21 % | 332 | 0,21 % |- ! colspan="2"| [[армяндар]] ! colspan="2"| [[башқұрттар]] ! colspan="2"| [[молдовандар]] ! colspan="2"| [[марилер]] ! colspan="2"| [[шешендер]] ! colspan="2"| [[ұдмұрттар]] ! colspan="2"| [[мордвалар]] ! colspan="2"| басқалар |- | 257 | 0,16 % | 226 | 0,14 % | 147 | 0,09 % | 125 | 0,08 % | 86 | 0,05 % | 60 | 0,04 % | 21 | 0,01 % | 1837 | 1,15 % |} ''Қаладағы ұлттық құрамның өзгеруі'' Қала алғаш құрылған кезде орыстар көптеп көшіп келді. Олардан бөлек [[украиндар]], [[немістер]], [[поляктар]], [[татарлар]], [[ингуштар]], [[беларустар]]да келіп қоныстады.<ref>{{cite web |title=Көкшетаудағы Достық үйі|url=https://el.kz/k-kshetauda-y_dosty-_-yi_22420/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ұлттық құрамы !! 1989 !! 1999 !! 2007 !! 2013 !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | [[Қазақтар]] || 18,5% || {{Өсім}} 36,0% || {{Өсім}} 49,0% || {{Өсім}} 56,5% || {{Өсім}} 57,57% || {{Өсім}} 58,05% || {{Өсім}} 58,72% || {{Өсім}} 59,34% |- | [[Орыстар]] || 53,0% || {{Құлдырау}} 42,0% || {{Құлдырау}} 35,0% || {{Құлдырау}} 30,5% || {{Құлдырау}} 29,79% || {{Құлдырау}} 29,41% || {{Құлдырау}} 28,87% || {{Құлдырау}} 28,38% |- | Басқалар || 28,5% || {{Құлдырау}} 22,0% || {{Құлдырау}} 16,0% || {{Құлдырау}} 13,0% || {{Құлдырау}} 12,64% || {{Құлдырау}} 12,54% || {{Құлдырау}} 12,41% || {{Құлдырау}} 12,28% |} === Тілі === Ресми тілі — [[қазақ тілі]] болып табылады, бірақ жергілікті халықтың басым бөлігі [[орыс тілі]]нде сөйлескенді артық көреді, еркін сөйлейді. === Көкшетаудің діні === {{bar box |title=2009 жылғы деректерге сәйкес [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің конфессиялары<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032650 Ақмола облысы бойынша 2009 жылғы Қазақстан Республикасының Ұлттық халық санағының қорытындысы. 2-том]</ref>: |titlebar=#ddd |float=right |width=350px |bars= {{bar percent|[[Мұсылман]]дар|green|56.65}} {{bar percent|[[Христиандық|Христиандар]]|blue|40.85}} {{bar percent|Сенбейтіндер|grey|2.12}} {{bar percent|Иудейлер|blue|0.02}} {{bar percent|Буддистер|red|0.02}} {{bar percent|Басқалар|grey|0.01}} {{bar percent|Белгіленбеген|grey|0.33}} |caption=''Көкшетаудің діні'' }} Қалада түрлі бағыттағы діни бірлестіктер көп. Қаладағы дінге сенушілердің көпшілігін мұсылмандар құрайды. Көкшетауда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Көкшетау және Ақмола епархиясының Епархиалық Басқармасы, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар. Ең ірісі — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы]] (ҚМДБ). 2009 жылғы деректерге сәйкес [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің конфессиялары<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032650 Ақмола облысы бойынша 2009 жылғы Қазақстан Республикасының Ұлттық халық санағының қорытындысы. 2-том]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * [[мұсылман]]дар — 83,4 мың адам; * [[Христиандық|христиандар]] — 60,2 мың адам; * сенбейтіндер — 3,1 мың адам; * иудейлер — 33 адам; * буддистер — 23 адам; * басқалар — 17 адам; * белгіленбеген — 488 адам. === Ислам === Халықтың басым көпшілігі сунниттік исламды ұстанады. Көкшетау қаласының діни мекемелері Науан Хазірет ат. (сыйымдылығы 1200—1400 адам) мұсылмандар мешіті және [[Жақия қажы мешіті|Жақия қажы ат. мешіт]] жұмыс жасайды.<ref>{{cite web |title=Науан Хазірет атындағы мешіт|url=https://history-akmola.kz/3dtur/10-nauan-haziret-atyndagy-meshit.html|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title= Жақия қажы мешіт ғимараты|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/zdanie-mecheti-zhakija-kazhy/|access-date=3 January 2023}}</ref> 1996 жылы қаланың шығыс бөлігінде Ғалым атындағы мешіт салынды.<ref>{{cite web |title=“Көкшетау: оқиғалар шежіресі” 1996-1997 жылдар|url=https://museum-kokshetau.kz/2021/02/25/k-kshetau-o-i-alar-shezhiresi-1996-1997-zhyldar/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Жақия қажы мешіті]] — еліміздегі ағаштан тұрғызылған сирек мешіттің бірі. Ғибадатхананың тарихы да ғасырға татиды, мешiтiнің құрылысы Көкшетауда шамамен 1903 жылы басталып, 1904 жылы іргетасы қаланған.<ref>{{cite web |title=Қазақстандағы ерекше жеті мешіт Тағы да оқыңыздар: https://kaz.nur.kz/kaleidoscope/1103356-qazaqstandaghy-erekshe-zheti-meshit/р|url=https://kaz.nur.kz/kaleidoscope/1103356-qazaqstandaghy-erekshe-zheti-meshit/|access-date=3 January 2023}}</ref> Мешітті Шаяхмет, Баязит деген қала байлары жұртшылық қолдауымен салдырған. Мешіт 1920 жылға дейін қызмет атқарып келді. Кеңес үкіметі тұсында қойма, мұражай, көрме залы сияқты қызметтерге пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941—1945 ж.ж.) онда әскери бөлім орналастырылды. Ал 1947 жылдан 1974 жылға дейін Көкшетау облыстық тарихи өлкетану мұражайы, 1975 жылдан республикалық көркем сурет дирекциясының Көкшетаудағы көрме залы қызметін атқарды. 1989 жылы мұсылман қауымының өтініші бойынша мешіт намазхандарға қайтарылды. 1991 жыл күрделі жөндеуден өтті.<ref>{{cite web |title=Ақмола мешіті|url=https://kazislam.kz/eislam-485/|access-date=3 January 2023}}</ref> Ғимараттың мешітке қайтарылуына қазақ елінде қазият төрағасы қызметін атқарып, кейін Көкшетау қаласының бас имамы болған Жақия қажы Бейсембайұлының сіңірген еңбегі зор. Осыған орай, 2016 жылы сәуір айында мешітке Жақия қажының есімі берілді. * Науан Хазірет мешіті — Ақмола облыстағы діни-рухани құндылықтарды насихаттайтын орын болып табылады.<ref name="inform.kz">{{cite web |title=Мұсылман қауымы асыға күткен Көкшетаудағы жаңа мешіт пайдалануға берілді|url=https://www.inform.kz/kz/musylman-kauymy-asyga-kutken-kokshetaudagy-zhana-meshit-paydalanuga-berildi-foto_a2818580|access-date=4 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Ақмола облысында Науан Хазірет атындағы мешіт бар|url=https://baribar.kz/36240/aqmola-oblysynda-nauan-khaziret-atyndaghy-meshit-bar/|access-date=4 January 2023}}</ref> Діни ғимаратта бір мезетте 1200 жуық адам намаз оқи алады. Мешіттің 4 мұнарасының әрбірінің биіктігі 25 метрді құрайды. Шатырдың сәулеті классикалық үлгідегі көп деңгейлі күрделі құрылыс. Шатырында түрлі деңгейдегі 2-і бас күмбез және 15 кіші күмбездер орнатылған. Тамаша сәулет кешенінің ең көз тартар тұсы - ол өзіндік сәулет стилі мен ғимараттың сыртын [[Әзірбайжан]] елінен алдыртқан «Аглай» тасымен қапталғанында деуге болады.<ref name="inform.kz"/> Мешітте ғибадатханалар, неке қию рәсімін өткізуге арналған бөлмелер, Құран оқуға арналған залдар, мешіт қызметкерлеріне арналған кабинеттер, кітапхана, жалпы саны 350 адамға арналған асханасы да бар. Науан хазірет есімі 2015 жылы Көкшетау қаласында ашылған жаңа мешітке беріліп, тарихи тұлғаның Көкше өңіріне сіңірген өлшеусіз еңбегі ел жадында қайта жаңғырды. * Ғалым мешіті — Көкшетау қаласы Ж. Ташенов көшесінде орналасқан. 1992-1995 жылдар аралығында салынған. Сол уақытта қала әкімі болған Асқар Хасенов ғимарат құрылысын қолға алып, біткен соң халыққа пайдалануға берген. Жері 0,3541 га, ғимараттың көлемі 281,6 шаршы метр. 250 кісіге арналған. Биіктігі 10 метр. Іші ақ керамикалық плиткамен безендірілген. Жеке жылытылады. Екі күмбездің түсі көгілдір, шеңберлері 2 метрден. 8 мұнарасы бар, үлкен екі мұнарасының биіктігі 25 метр. Ауласына ағаштар мен гүлдер егілген.<ref>{{cite web |title=«Ғалым» мешіті|url=https://www.muftyat.kz/kk/mosque/2669/|access-date=4 January 2023}}</ref> * Нұр мешіті * Ықылас мешіті * Қазақстан қажылар ассоциациясы Республикалық діни бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы ;Жойылған * Бірінші мешіт. 1846 жылы салынған. Көкшетаудағы алғашқы мұсылман мешіті. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы мұсылман (суннит) мешіттері<ref>{{cite web |title=Қазақстанның діни интерактивті картасы (Ақмола облысы)|url=https://www.muftyat.kz/kk/region/4/?cid=mosques|access-date=4 January 2023}}</ref> |width="20%"|[[Сурет:First_Mosque_in_Kokshetau.jpg|120px]] |- | Қаланың бірінші мешіті |} === Православие === Қалада православие храмы — Архангел Михаил ат. Уәлиханов көшесіндегі православ шіркеуі бар.<ref>{{cite web |title=Біздің күшіміз бірлікте!|url=https://el.kz/bizdi-k-shimiz-birlikte_33744/|access-date=3 January 2023}}</ref> * Архангел Михаил православ шіркеуі — 1895 жылы салынған, 1949 жылы ашылған. * Мәсіхтің қайта тірілу соборы Назарабаев, 71 (бұрын Горький деп аталған) даңғылында орналасқан.<ref>{{cite web |title=Жаңа шіркеу мінәжат етушілерге есігін айқара ашты|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/258583?lang=kk|access-date=3 January 2023}}</ref> Ғибадат орнының құрылысы 2015 жылы басталған. [[Қопа (көл)|Қопа көлі]]нің маңында табиғаты көркем жерде орналасқан бұл шіркеуге кем дегенде 1500 адам сыяды. Собор XIX ғасырдың ортасындағы орыс шіркеуінің негізінде салынған. Ол үшін заманауи технологиялар мен жоғары сапалы материалдар пайдаланылды. Ғибадатхананың жанында жексенбілік мектеп те ашылады.<ref>{{cite web |title=Мәсіхтің қайта тірілу соборы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/церковь-воскресения-христа/|access-date=3 January 2023}}</ref> Бұл ғибадат орны көпшіліктің қолдауымен салынған. Ол үшін арнайы қор құрылып, оған түрлі кәсіпорындар мен ұйымдар, кәсіпкерлер мен қарапайым тұрғындар қаржылай қолдау көрсетті. Бірлескен күш -жігердің арқасында 1 миллиард теңгеден астам қаржы жиналған.<ref>{{cite web |title=Көкшетауда православиелік христиандардың жаңа шіркеуі бой көтерді|url=https://kokshetv.kz/kz/news/27581|access-date=3 January 2023}}</ref> ;Жойылған * Жеңімпаз Қасиетті Георгий соборы. 1851 жылы салынған. 1940 жылы бұзылған. Көкшетаудағы алғашқы христиан шіркеуі. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы православ шіркеулері |width="20%"|[[Сурет:Eukterion_in_Kokshetau.jpg|220px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_1937_-_Cathedral_of_the_Archangel.jpg|220px]] |- | Жеңімпаз Қасиетті Георгий капелласының көрінісі | Михаил-Архангел ғибадатханасы |} === [[Қазақстандағы католицизм|Католицизм]] === * Әулие Энтони Падуя атындағы рим-католиктік шіркеуі — қаладағы жалғыз рим-католиктік шіркеуі. 1997 жылы Ақан сері көшесінде Әулие Энтони Падуя атындағы рим-католиктік шіркеуі (костелы) ғимараты салынды.<ref>{{cite web |title=Көкшетаудағы Рим-Католик шіркеуі жайлы не білеміз|url=https://www.inform.kz/kz/kokshetaudagy-rim-katolik-shirkeui-zhayly-ne-bilemiz_a3972971|access-date=3 January 2023}}</ref> Приходында келушілер 14 дыбысты пневматикалық органнан шығатын әуенді ести алады. Рим-Католик приходы Көкшетаудағы ең әдемі нысандардың бірі саналады және өзге ғимараттардан готика стилімен ерекшеленеді. Кез келген католик шіркеуіндегідей, оның ортасында бір және екі жағында екі құрбандық ошағы бар. «Біреуінде Фатимская Құдай анасының мүсіні тұр. Оны 2001 жылы Қазақстанға келген Рим Папасы Иоанн Павел II қастерлеген еді. === Басқа конфессиялар === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы басқа конфессиялар |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_Presbyterian_Church,_Kazakhstan_(April,_2021).jpg|200px]] |- | Көкшетаудағы пресвитериандық ғибадат орталығы |} == Еңбек нарығы және әлеуметтік қорғау == 2021 жылғы 1 тамызы жағдайы бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің тіркеу есебінде 729 жұмыссыз тұр, бұл 2020 жылғы көрсеткіштен 4,8% төмен. Ағымдағы жылдың басынан халықты жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органның көмегімен 1,474 жұмыссыз жұмысқа орналастырылды, бұл өткен жылдың көрсеткішінен 19,2% төмен. 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша деректер базасында қаланың кәсіпорындары мен мекемелері бойынша 935 бос жұмыс орны тіркелген.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> Еңбек нарығындағы шиеленіс коэффициенті 0,8 құрады. Экономиканың түрлі салаларында 1,536 жаңа жұмыс орны құрылды, бұл 2021 жылға жоспарланған көрсеткіштің 60,7% -ын құрайды. "Жастар тәжірибесі" бағдарламасы аясында 94 адам уақытша жұмысқа орналастырылды. Жастар практикасы негізінен мемлекеттік мекемелерде ұйымдастырылады. Есепті кезеңде әлеуметтік жұмыс орындары 55 жұмыссыз үшін ұйымдастырылған, ол өткен жылдың көрсеткішінен 19,6% жоғары. Қоғамдық жұмыстарға 287 адам жіберілді, бұл 2020 жылғы деңгейден 9,7% төмен.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Қылмыс == 2020 жылдың қаңтар-шілдеде Көкшетау қаласының аумағында сотқа дейінгі тергеудің бірыңғай тізілімінде барлығы 1 612 қылмыс тіркелді, оның ішінде 419 қылмыс ашылды. Сотқа – 225 іс жолданды.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы == === Тұрғын үй құрылысы === Көкшетау қаласының тұрғын үй қоры 2005 жылдың басына 2447,6 мың м 2 құрды. Тұрғын үймен қамтамасыз ету 1 адамға 19,5 м 2 құрайды. Қала тұрғын үй қорының ширек шамасын бір-екі пәтерлі үйлер құрайды, көп пәтерлі үйлер арасында 2/3 аса тұрғын үй қоры 20-шы ғасырдың 50-70 жылдары салынған 4-5 қабатты үйлер үлесіне кіреді. Қабырғалардың материалдары бойынша кірпіш пен темірбетон панелдерінен салынған ғимараттар алады. 2005-2007 жылдары тұрғын үйді іске қосу орта есеппен жыл сайын 60 мың м 2 құрады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Жаңа тұрғын үй құрылысы көлемі есебінде қазіргі заманғы жағдай және тұрғын үймен орта қамтамасыз ету 1 адамға 19,5 м 2 - 22,1 м 2 дейін жеткізумен, барлығы қала тұрғын үй қорының 3434,0 мың м 2 дейін көбейтумен қолайлы тұрғын үй жағдайларының Бас жоспарын есептік мерзімге жеткізу үшін тұрғын үйді жыл сайын біртіндеп өсірудің беталысын ұстау қажеттілігі есептелді. Тұрғын үй саясатына басымдық даму аз қабатты үй-жай типіндегі құрылыс салуды алу. Құрылыс бос және қайта құрылатын аумақтарда да ескі тұрғын үйді бұзу мен бар құрылыс салуды тығыздау есебінен жүргізілетін болады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы тұрғын үй аумақтарын қайта құру және дамытудың басымдық бағдарламалары халықтың барлық әлеуметтік қатары үшін әртүрлі үлгідегі тұрғын үйлермен тұрғын үй аудандарының құрылысын салудың жиынтығы болып табылады, бұл құрылысқа шығынды төмендетуге ықпал етеді және қаланың қазіргі заманғы келбетін қалыптастыруды қамтамасыз етеді. Жаңа тұрғын үй құрылысының аса ірі аудандары - "Сарыарқа", "Көкше", "Бейбітшілік", "Бостандық", "Жайлау", "Бірлік", "Бұқпа" және "Қопа" көлі ауданы. Таңдаулы тұрғын үй құрылысын салу орман екпе ағаштарынан бос учаскелерде "Сарыарқа", "Қопа" көлі ауданында қайта жаңартылған аумақтарда және қаланың аса маңызды қала құрылысы желілерінің сәулет келбетін жақсартуды қалыптастыру мақсатында жалпы қалалық орталықта тұрғын үй массивтері қалыптасатын болады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Тұрғын үй құрылысы массиві арасында орналасқан бар өндірістік кәсіпорындарды жоғары технологиялық, энергия сыйымдылық және экологиялық өндірістерге біртіндеп бағдарлау керек. Сауда-тұрмыстық кешендер, спорт залдар мен ойын-сауық орталықтарының хауыздары, көп қабатты автопаркингтер түрлерінде қала және жалпы қалалық маңызы бар объектілерге өндірістік ғимараттарды қайта жаңарту үшін жабық аумақтық қорларды аса тиімді қолдану. Өндірістік объектілерін қайта құруды жобалаудың ұқсас практикасы дамыған шет елдерде кең тәжірибеге ие.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> 2021 жылғы қаңтар-шілдеде 119, 781 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, оның ішінде: ЖТҚ — 50, 521 мың шаршы метр, коммерциялық тұрғын үй — 69, 260 мың шаршы метр. === Канализация === Қаланың канализациялық тазарту имараттарының қуаттылығы тәулігіне 32,0 мың м 3 . Су тарту келесі схема бойынша жүзеге асырылды: бағытсыз коллекторлар, канализациялық сорғылық станциялар мен тегеуріндік құбыр желілері шаруашылық-нақақтық және өндірістік ағындылар жүйесімен N 2 және N 7 КТС басты канализациялық тегеурінді станцияларға беріледі.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Қалада барлығы 15 канализациялық тегеурінді станциялар, соның ішінде тәулігіне 1,2 мың м 3 тәулігіне 32 мың м 3 дейін Красный яр кентінде - 2 бірлік және Станционный кентінде - 1 бірлік бар.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Газбен қамтамасыз ету === Қазіргі уақытта Көкшетау қаласының тұтынушыларын темір жол бойынша және Ресей мен Қазақстан мұнай өңдеу зауыттарынан ауыр жүкті автоцистерналармен келетін сұйылтылған көміртегі газын (СКГ) қолдану жүзеге асырылады. СКГ жақын өнім берушісі болып Павлодар МӨЗ табылады. Көп қабатты тұрғын үй секторында ішкі кварталдық газ жүйесінің санын азайтуға байланысты көп жылдан бері орталықтандырылған газбен қамтамасыз етудің жоқтығының салдарынан жаңадан алынып жатқан көп қабатты тұрғын үйлерде (5-9 қабатты) электр плиталарын қондыру қарастыру тенденциясы жоспарланды. Газбен қамтамасыз етудің бар жүйесін табиғи газға ауыстыру мәселесін қайта қарау қажет. Экономикалық тиімділік, ұқсас іс-шаралардың мақсатқа лайықтылығы техникалық-экономикалық есептер негізінде әлденеше дәлелденген болатын. === Жылумен қамтамасыз ету === Қазіргі кезеңде РК-2 жылудың орнатылған қуаттылығы сағатына 282,919 Гкал құрайды, жылуды тұтыну жылына 1 473 442,1 Гкал құрды. Көкшетау қаласының бас жоспарын дамыту бойынша жылумен қамтамасыз ету жүйесін одан әрі дамытудың негізіне бірінші кезекте және есептік мерзімге РК-2 базасында орталықтандырылған жылумен қамтамасыз етуді сақтау қойылды. Есептік мерзімге дейінгі кезеңге өз мерзімінде қызмет көрсеткен барлық бар магистралды жылу желілерін қайта жаңарту мен ауыстыру жоспарланып отыр, бірінші кезекте 38 км. Бірінші кезекте 2010 жылға дейін барлық бар сорғы стансаларын жабдықтарды ауыстырумен жаңарту жоспарлануда. Көкшетау қаласының жалпы жылулық жүктемесі келесі мөлшермен сипатталады: 2010 жылы - сағатына 435,6 Гкал; 2020 жылы - сағатына 661,5 Гкал. 2023 жылда, түрік инвесторы Көкшетауда ЖЭО салуға қызығушылық танытты. Көкшетаудағы жаңа ЖЭО-ның электр қуаты 240 МВт, жылу қуаты – 520 Гкал/сағ. Жобаны қаржыландыру тендерде жеңіп шыққан инвестордың қаражаты есебінен жүзеге асырылады.<ref>{{cite web |title= Түрік инвесторы Көкшетауда ЖЭО салуға қызығушылық танытты |url=https://primeminister.kz/kz/news/turik-investory-kokshetauda-zheo-saluga-kyzygushylyk-tanytty-1903738|access-date=3 January 2023}}</ref> === Электр қуатымен қамтамасыз ету === Қазіргі уақытта Көкшетау қаласында электр қуатын меншікті өңдеуші жоқ. Қаламен тұтынылатын барлық электр энергиясы сатып алынған, осыған байланысты қала және облыс тұтынушылары мерзімінде төлемақы төлемеу салдарынан электр энергия көзін сөндірудің әрдайымғы қоқан-лоққысын көреді. Қазіргі уақытта қалада электр тұтыну деңгейі, әсіресе мәдени-тұрмыстық секторда және өнеркәсіпте жоғарылаудың тұрақты тенденциясы бақыланып отыр. Осыған байланысты электрмен қамтамасыз етудің бар және жаңа жүйелерін қайта жаңарту талап етіледі. === Қаланы санитарлық тазарту === Қазіргі уақытта қатты тұрмыстық қалдықтар және өнеркәсіп кәсіпорындарының өндірістік қоқыстары қаладан 10 км әуежайға жол бойынша орналасқан ҚТҚ полигонына шығарылады. Қалада жоспарлы-жүйелі тазарту халықтың 70% қамтиды. Жобамен жаңа ҚТҚ полигонының құрылысы (жетілдірілген қоқыстар үйіндісі) қарастырылады. Полигон ауданының 0,03 га қоқыстың 1,0 мың тонна оқшаулау нормасында есептік мерзімге 30 га құрайды. == Қаланың құрылу тарихы == ''Көкшетау'' – [[Қазақстан]]ның [[тарих]]ы бай қалаларының бірі. {|class="graytable" style="text-align:center" |+Бұрынғы Көкшетау суреттері<br /><span class="subcaption"></span> |width="25%"|[[Сурет:Eukterion_in_Kokshetau.jpg|180px]] |width="25%"| |width="25%"|[[Сурет:Military_hospital_in_Kokshetau_(Kokchetav),_Kazakhstan.jpg|180px]] |- |1880 жыл: Артқы жағындағы [[Бұқпа тауы]] |Қаланың орталық бөлігі. Көкшетау қаласы. XX ғасыр |1916 жыл: Көкшетаудағы әскери госпиталь |} Маңызды оқиғалар хроникасы: === Ежелгі замандарда === Қазіргі қала орналасқан аумаққа жергілікті халық ежелгі замандарда-ақ қоныс салып, қорғандар тұрғызған; [[Бурабай кеніші]], [[Бурабай (кент)|Бурабай қонысы]]. Көкшетау өңіріне халық ежелгі заманда-ақ қоныстана бастаған. * 6 – 8-ғасырларда [[Түрік қағанаты|Түрік қағандығының]] құрамында, ол ыдырағаннан кейін әр кезеңдерде [[Қимақтар|қимақ]], [[Қыпшақтар|қыпшақ]], т.б. [[Түркілер|түркі тайпаларының]] иеліктерінде болды. * 13 – 15-ғасырларда [[Алтын Орда]] мемлекетінде [[Түркілер|түркі тайпаларының]] өзара сіңісуі нәтижесінде біртұтас этникалық топ – қазіргі қазақ халқы қалыптасты. === Қазақ хандығы === * 1560 – 1564 жылдары [[Қазақ хандығы]] құрылды. * 17-ғасырдың орта тұсында пайда болған [[Жоңғар]] хандығы қазақ халқына үлкен қатер төндірді. Қазақ даласының басқа жерлеріндегі сияқты Көкшетау өлкесінде де жоңғарлармен болған қиян-кескі шайқастарда қазақ батырлары ([[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Сары Қасаболатұлы|Сары]], [[Баян Қасаболатұлы|Баян]], [[Қарасай батыр|Қарасай]], [[Ағынтай батыр|Ағынтай]], [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Олжабай Толыбайұлы|Олжабай]], т.б.) асқан ерлік көрсетті. * 18-ғасырдың 40-жылдарынан бастап ордасын Көкшетауға тіккен [[Абылай хан]] басқарған [[Қазақ хандығы]] өзінің бұрынғы күш-қуатын қалпына келтірді. [[Ресей]], [[Қытай]], [[Ауғанстан|Ауған]] мемлекеттері мен [[Бұхара хандығы|Бұхар]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]], [[Хиуа хандығы|Хиуа]] хандықтары Көкшетаудағы [[Абылай хан|Абылай]] ордасына өз елшілерін жіберіп тұрды. [[Абылай хан]] қайтыс болғаннан кейін Көкшетау жерінде қазақ халқының тарихында үлкен із қалдырған оқиғалар өтті. [[Қазақ хандығы]] тұтастығын жоғалта бастады да, Көкшетау өңірі [[Абылай хан]] әулетінің ([[Уәли хан|Уәли]], [[Кенесары хан|Қасым]], [[Ғұбайдолла Уәлиұлы|Ғұбайдолла]], т.б.) ата қонысына айналды. === Ресей отарлауы: Көкшетау бекінісінің қалануы === * Көкшетау қаласының іргетасы әскери қоныс, Көкшетау сыртқы округінің әкімшілік орталығы ретінде қаланды. Оның ресми ашылуы 1824 жылдың 29 қаңтарында Бурабайда, Көкшетау тауының оңтүстік беткейінде жүзеге асты. * [[1824 жыл|1824]] ж. 30 сәуірде Бұқпаның бөктері, Шағалалының сол қапталындағы Шат шатқалының ішінен (қазіргі ''Көкшетау-Қостанай тас жолымен'') қаладан шыға берістегі [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] өзені үстінен өтетін көпірдің тұсы) [[Ресей империясы]]ның шығыстағы шекаралық әскери бекінісінің құрылысы басталды. * [[1824 жыл|1824]] ж. 17 қыркүйекте (жаңа күн санауы бойынша 30 қыркүйекте) [[Ресей империясы]] Сенатының шешімімен Көкшетау бекінісі ({{lang-ru|Кокчета́вская}}) ресми тізімге енгізілді.<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласы 1824 жылы округ ретінде құрылды|url=https://kokshetau.asia/aqmolanews/k-kshetau-alasy-1824-zhyly-okrug-retinde-ryldy/|access-date=6 January 2023}}</ref> * Алайда бірқатар себептерге байланысты бұл жерде қоныс құрылысын жүргізу мүмкін болмады, 1827 жылдың жазында қолайлы орын – Бұқпа тауының етегі, Қопа көлінің жағасында анықталды. * [[1839 жыл|1839]] ж. ''Көкшетауға'' әскери [[гарнизон]]ы әкелініп, казактар станицасы құрылды. * [[1858 жыл|1858]] жылдан бастап қоныстың жанынан мещандық, қалалық бөлігі салына бастады. === Ресей отарлауы: Уездік қала дәрежесінде === * [[1868 жыл|1868]] ж. сыртқы округтер таратылып, Ақмола облысы құрылды. Көкшетау сыртқы округі оған уезд ретінде еніп, ''Көкшетау бекінісі'' оның орталығына айналды. * [[1882 жыл|1882]] ж. жарық көрген ''“[[Сібір]]дегі қалалар мен кенттердің [[экономика]]лық жағдайы”'' деген басылымда мынадай мәліметтер жазылған: “''Көкшетау'' үлкен станица мен соған жалғасқан кенттен тұрады. Станицадағы тұрғындар саны қаладағыдан төрт есе көп. Сондай-ақ, онда шіркеу, көпшілік орындар, уч-ще, жәрмеңкелер мен базар бар. Станицада 300-ге жуық үй, 1800-ден астам адам тұрады. Қалада не бары 60 – 70 үй және 450 мещан мекен етеді. Қалада екі көше ғана болса, станицада жетеу...”. * [[1887 жыл|1887]] ж. ''Көкшетау тұрғыны'' 5 мың адамға жетті. Екі кірпіш зауытында тұрақты 5 – 10 жұмысшы, маусымдық 15 – 20 жұмысшы болды. Шағын арақ-спирт зауыты, шойын құю шеберханасы, 1 бу диірмені мен 20 жел диірмені жұмыс істеді. * [[1895 жыл|1895]] ж. Көкшетау қала мәртебесіне ресми түрде 1895 жылы ие болды. Жалпыресейлік санақ мәліметтері бойынша аталған кезеңде Көкшетауда 5 мың тұрғын өмір сүрді. * [[1898 жыл|1898]] ж. жарық көрген ''“Ресейдегі болыстар мен елді мекендер”'' деген басылымда ''Көкшетау уездік қала'' делініп, “онда 2 мешіт, 1 шіркеу, пошта-телеграф кеңсесі, бастауыш мектеп, 15 орындық аурухана, дәріхана, 2 дәрігер бар” деп жазылған. Үйлердің барлығы да ағаштан қиылып салынатын болған. Соған байланысты ''Көкшетауды'' кезінде ''“ағаш қала”'' деп те атаған. * [[1910 жыл|1910]] ж. шойын құю шеберханасының механигі Захаров қала тұрғындарына тұңғыш рет өз киноаппаратымен дыбыссыз кино көрсетті. * [[1913 жыл|1913]] ж. қаңтарда қала санағы өткізілді. * [[1916 жыл|1916]] ж. ''Көкшетауда'' алғаш рет қуаты 8 кВт/сағ электр станыиясы жұмыс істей бастады. * [[1917 жыл|1917]] ж. Кеңес үкіметі Көкшетау уездінде 1917 жылы желтоқсанда орнады. * [[1917 жыл|1917]] ж. жалпыресейлік санақ мәліметтері бойынша аталған кезеңде Көкшетауда 10 мың тұрғын өмір сүрді. * 19 ғ-дың 60 жылдарынан ''Көкшетау'' қаласының ортасындағы Покров (қазақтар оны Боқырау жәрмеңкесі деп атаған) базарында жәрмеңке өтіп тұрды. Жәрмеңке [[1918 жыл|1918]] жылға дейін жұмыс істеді. === КСРО құрамында === * [[1918 жыл|1918]] жылдың наурызынан Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының ''Көкшетау уездік кеңесі'' [[Бурабай (кент)|Бурабай]] консерві зауытын, Харламовтың сіріңке фабрикасын, ''Көкшетау'' бу диірменін, [[Айдабол спирт зауыты]]н, Бурабайдағы санаторий мен саяжайларды мемлекет меншігіне айналдырып, ''Көкшетаудың'' бүкіл кәсіпорындарын өз қарауына алды. * [[1921 жыл|1921]] ж. 21 ақпанда ''Көкшетау уезінде'' Кеңес үкіметіне қарсы қарулы көтеріліс болды. ''“Есіл бүліншілігі”'' деп аталған бұл бас көтеруді [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл армия]] бөлімшелері күшпен жаныштады. * [[1922 жыл|1922]] ж. Көкшетау – [[Петропавл|Қызылжар]] ([[Петропавл]]овск) темір-жолы (ұзындығы 200 км-ге жуық) іске қосылды. * [[1928 жыл|1928]] ж. әкімшілік реформаларға байланысты уездер таратылып, олардың негізінде аудандар құрылды. Көкшетау уездінен бірнеше аудандар, соның ішінде Көкшетау ауданы құрылды. Көкшетау аудан орталығына айналды. * [[1928 жыл|1928]] ж. элеватор салынды, ағаш өңдейтін және тігін бұйымдары артельдері жұмыс істей бастады. * [[1932 жыл|1932]] - [[1936 жыл|1936]] жылдар аралығында Көкшетау Қарағанды облысы құрамына кірді. * [[1936 жыл|1936]] - [[1944 жыл|1944]] жылдар аралығында Көкшетау Солтүстік Қазақстан облысы құрамына кірді. * [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары қалаға КСРО-ның батыс аумағынан бірнеше зауыттар мен өнеркәсіп орындары көшірілді. Кейін олар қаланың өнеркәсіп кешенінің одан әрі дамуына ықпал етті. ''Көкшетау прибор жасау зауыты'' ([[1917 жыл|1917]] жылға дейін ''Шойын құю цехы'' деп аталған) * [[1942 жыл|1942]] ж. Подольскіден ([[Ресей]]) көшіріліп әкелінген тігін машиналары зауыты қосылғаннан кейін ''Көкшетау'' механикалық зауыты болып аталды. * [[1944 жыл|1944]] жылдың 16 наурызында Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен ''Көкшетау облысы'' құрылып, оның орталығы ''Көкшетау'' қаласы болды.<ref>{{cite web |title= «Шаһарларға саяхат» айдарынан бүгін табиғаты таңғажайып,көрікті де,әсем қала - Көкшетау жайлы деректермен таныстырамыз.|url=https://qazir.kz/article/Qoqshetau_qalasy|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[1954 жыл|1954]] ж. 31 шілдеде ''“Көкшетау қаласын салу және оны көріктендіру туралы”'' Бас жоспар қабылданды. Әуежай ғимараты, темір-жолдар және автовокзалдар салынды. * [[1960 жыл|1960]] - [[1970 жыл|1970]] жылдарға Көкшетауда қалалық инфрақұрылымның жедел өсуі мен дамуы тың және тыңайған жерлерді жаппай игеру сәйкес келді. Аталған жылдары қала қазіргі бет-бейнесіне ене бастады. Осы кезеңде қаланың барлық негізгі нысандары салынды, олардың басым бөлігі: зауыттар, фабрикалар, денсаулық сақтау, мәдениет, білім беру салаларының мекемелері қазіргі уақытта да қызмет етеді. Үй құрылысы белсенді түрде жүргізілді. * [[1989 жыл|1989]] ж. [[19 желтоқсан]]да ''Көкшетау қаласы'' [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың, [[Висконсин]], Уокешо қаласымен бауырлас қала атанды. === Тәуелсіз Қазақстан дәуірі === * [[1993 жыл]]ғы 7 қазан шешім бойынша, орыс тіліндегі атауларды транскрипциялау туралы ҚР Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысы шықты: ұлттық топонимиканы жаңғырту мақсатында қала атауы орыс тілінде Кокчетавтан Көкшетауға болып өзгертілді. * [[1996 жыл]]да Ш.Уәлиханов ат. Көкшетау педагогикалық институты, С.Сәдуақасов ат. ауылшаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институты филиалы негізінде Ш.Уәлиханов ат. Көкшетау мемлекеттік университеті құрылды. * [[1997 жыл|1997]] ж. 3 мамырда ''Қазақстан Республикасы'' Тұңғыш Президентінің Жарлығымен құрамына сол уақытта 16 аудан, 4 қала және 10 қала типтес елдімекен кірген ''Көкшетау облысы'' таратылып, Көкшетау қала облыс орталығы мәртебесінен айырылды және оның аумағы [[Ақмола]] және [[Солтүстік Қазақстан]] облыстарына қосылды, көбісі екі жыл бойы [[Солтүстік Қазақстан]] облысының құрамында болды. * [[1999 жыл|1999]] ж. 8 сәуірде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің Жарлығымен [[Ақмола облысы]]ның орталығы Астана қаласынан Көкшетау қаласына көшірілді: Көкшетау қайтадан облыстық орталық мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web |title= Ақмола облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы|url=https://erulik.kz/region|access-date=6 January 2023}}</ref> == Мемлекеттік бюджет == 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша барлық деңгейдегі бюджеттерге 36 924,6 млн.теңге көлемінде салықтар мен алымдар түсті немесе жоспар-болжамға 105,5%. 2020 жылғы деңгейге қарағанда түсімдер 8644,4 млн. теңгеге азайды. Республикалық бюджетке аударымдар жоспары 100,7%-ға орындалды (15 071,1 млн.теңге). Жергілікті бюджетке 21 853,4 млн. теңге түсті, бұл кезең болжамының 109,0%-ын құрайды.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік–экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Экономикасы == 2021 жылдың қаңтар-шілдеде негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 33 074,2 млн. теңге деңгейінде қалыптасты, бұл ретте нақты көлем индексі 93,5%-ы құрады. 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша жұмыс істеп тұрған шағын орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 16 687 бірлікті құрады, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 8,0%-ға жоғары. Көкшетау қаласының шағын бизнес саласындағы жұмыс істеп тұрған және жаңадан құрылған кәсіпорындарында жыл басынан бері 673 жаңа жұмыс орны құрылды. Барлық өткізу арналары бойынша бөлшек сауда тауар айналымының көлемі 85 923,0 млн.теңгені немесе өткен жылдың көрсеткішіне 100,2% құрады. 2021 жылғы қаңтар-шілдеде ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 1 666,2 млн. теңгені құрады, нақты көлем индексі 127,5% құрады.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> === Сауда === Басқа қалалар сияқты Көкшетаудың да тіршілігінде базар саудасы, сауда үйлері үлкен рөл атқарады. Қарақұрым жұрттың көпшілігі күнін «Орталық базар» айналасындағы «Рио», «Рубин», «Армада» сияқты сауда орындарынан бастап орталықтағы ЦУМ-да өткізеді.<ref>{{cite web |title= Арқаның кербез сұлу Көкшетауы...|url= https://aikyn.kz/153907/arkanyn-kerbez-sulu-kokshetauy/|access-date=5 January 2023}}</ref> === Экономикалық қызмет === Көкшетау қаласы аумағында экономикалық қызметтің салааралық құрылымын қайта ұйымдастыру ұсынылып отыр, соның ішінде: ғылымның, білім берудің, мәдениет пен жоғары технологиялық өнеркәсіптің рөлін сақтау; өндірістік, іскерлік және әлеуметтік инфрақұрылымдардың, қызмет көрсету салаларын, туризм мен рекреацияның дамуын ынталандыру; экологиялық қауіпті және ресурстарды қажет ететін өндірістерді тарату, қайта ұйымдастыру. Материалдық өндіріс салаларының қайта құрылымдалуын жүзеге асыру ғылымды қажет ететін және ресурстарды сақтайтын технологиялар пайдасына ұсынылып отыр. Көкшетау қаласының облыстық маңызы бар қала мәртебесін сақтау және ғылыми-техникалық, білім беру, мәдени, әлеуметтік, өндірістік және инфрақұрылымдық әлеуетін, облыстық және республикалық маңызы бар рыноктық инфрақұрылымдар институттарының желісін қарқынды дамыту көзделіп отыр. Экономиканың мемлекеттік және жеке меншік секторларының, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың одан әрі тиімді үйлесімі мен өзара қатынасы жоспарланып отыр. Бас жоспармен аумақтардың экологиялық қауіпсіздігін көтеріп, қала құрылысы әлеуетін қаланы дамыту мүддесінде аса тиімді пайдалану мақсаты бар өндірістік аумақтарды қайта ұйымдастыру ұсынылып отыр. Болашақта Көкшетау қаласы - шағын бизнес орталықтарының қалыптасқан желілерімен туризм орталығы, жоғары қонақ үй, мейрамхана және ауылшаруашылық, машинақұрылыстық өнімдері, жеңіл және тағамдық өнеркәсіп тауарларының халықаралық көрме өткізу үшін көрмелік кешендері ретінде қарастырылады. Көкшетау қаласын дамытудың мақсаты барлық әлеуметтік проблемалардың шешіміне байланысты сенімді инженерлік-көліктік инфрақұрылыммен орнықты және бәсекеге қабілетті қалыптастыру болып табылады. === Өнеркәсіп саласы === Көкшетау — Қазақстанның маңызды экономика орталықтарының бірі. Қазір қалада 2 мыңнан астам түрлі меншіктегі әртүрлі өнеркәсіп жұмыс жасайды. Олардың кейбіреулері белсенді қызмет атқарады және қала ішінде, сонымен қатар Қазақстанның сыртында үлкен беделге ие. Қалада жекеменшік кафе, дүкен, шаштараз, бөлімшелер жұмыс жасайды. Қазақстанның ірі банкілерінің филиалдары қызмет атқарады. 1941 жылы Көкшетауға эвакуациямен Подольск іс машиналарын шығару зауытының жұмысшылары мен құрал-жабдықтары тиелген эшелон келді. Ол қалада жұмыс істеп тұрған механика зауытына келіп орналасты да, бірден әскери-корғаныс өнімдерін шығаруға кірісті. 2005 жылы Көкшетау қаласында облыстық статистикалық басқармасы деректері бойынша 120, соның ішінде орташа және ірі 24 және кіші 96 (50 - адамнан кем емес қызметкерлер санымен) қолданыстағы өнеркәсіп кәсіпорны есептелді. 2004 жылы өнеркәсіптік өнімнің көлемі 11846,8 млн. теңгені құрды. Сала қызметкерлерінің саны 7,72 мың адамды құрды. Орташа және ірі кәсіпорындар үлесіне 9376,9 млн. теңге немесе көлемнің 79% келеді. Саланың валдық өнім көлемі 2010 жылы 32 млрд. теңге шамасын құрайды, бұл бастапқы жылдың деңгейін 3 есе жоғарылатады. 2010 жылы жұмыс орны саны 11 мың астам құрайды, бұл бастапқы жылдан 4 мың орынға артық. Көкшетау қаласында тамақ және жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, металл өңдеу, химия өндірісі, металл емес бұйымдар өндіру, картон мен қағаз өндіру кәсіпорындары, жылу, электр энергиясын, газ және су тарату мекемелері бар. ''Көкшетау қаласындағы'' ірі өнеркәсіп кәсіпорындары: алтын өндіретін “Васильков алтын” бірлескен кәсіпорны, оттектік тыныс алу аппараты, салмақ өлшеу техникасы, су шығынын есептеуіш аспабы, авиация техникасы агрегаттары мен тораптарын жасайтын “Тыныс” акционерлік қоғамы, әуе-ғарыш техникасындағы тіршілікті қамтамасыз ету жүйесіне арналған агрегаттарды өндіретін “Наука-Восток” акционерлік қоғамы.<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласының тарихы|url= http://sc0019.kokshetau.aqmoedu.kz/content/istoriya-goroda|access-date=3 January 2023}}</ref> Қалада ауыл-шаруашылық шикізаттарын өңдейтін кәсіпорындар желісі жақсы дамыған. Мысалы, ет комбинаты, май өнімдерін шығару зауыты, астық қабылдау пункті, сусындар шығаратын, жеңіл өнеркәсіп (тігін және тоқыма өнімдері) кәсіпорындары және фарфор бұйымдарын шығаратын зауыт жұмыс істейді. 1993 жылы 25 қарашада Көкшетауда айырбастау пункттері жұмысын бастады. Қалада 4,5 мың шағын кәсіпорын бар. Шағын бизнес 19,5 мың адамды жұмыспен қамтыған ([[2001 жыл|2001]] ж.). Өнеркәсіп секторында 2021 жылғы қаңтар-шілде бойынша өнеркәсіп өнімі өндірісінің көлемі 124 507,5 млн.теңгені құрады, нақты көлем индексі 188,4%. Жалпы өнеркәсіп бойынша нәтижелерді қалыптастыруға өңдеу өнеркәсібі барынша әсер етеді. Өнеркәсіп өндірісі құрылымында ең көп үлес алатын өңдеу өнеркәсібінде (83,6%) 2021 жылдың қаңтар- шілдеде 104 100,9 млн. теңге сомасына өнім өндірілді.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> {| class="standard" style="text-align:center" |- ! Салалар ! Кәсіпорындар |- | [[Машина жасау]] және метал қорыту | [[АО «КАМАЗ — Инжиниринг»]] | [[АО «Тыныс»]] |- | [[Тау-кен өнеркәсібі]] | «[[Васильков алтын|Алтынтау Көкшетау]]» АҚ |- | Жеңіл өнеркәсіп | [[ТОО «Новопэк»]]. |- | Құрылыс материалдарының өнеркәсібі | [[ТОО «Енки»]]. |- | Азық-түлік өнеркәсібі | [[ТОО «МПЗ БИЖАН»]] | [[Көкшетау минерал су|«Көкшетау минералды сулары» АҚ]]. |} === Таратылған кәсіпорындар === 1960-1970 жылдары ескі, қайта жабдықталған және жаңа өнеркәсіп кәсіпорындары іске қосылды. Радиозауыт, Васильков кен-байыту комбинаты және т.б. жұмыс істей бастады. 1997 жылы экономикалық қиындықтарға байланысты қаланың ертеден келе жатқан прибор жасау зауыты (КПЖЗ) өз жұмысын тоқтатты. == Телекоммуникация жүйесі == === Стационарлық байланыс === Көкшетау телефон нөмірлері 6 саннан тұрады. Қала коды — 7162. Қаладағы стационарлық байланыстың негізгі операторы — «Қазақтелеком» Ақмола бөлімшесі.<ref>{{cite web |title= Ақмола облысының байланыс және коммуникациялар салаларының жағдайы|url=https://kazatu.edu.kz/assets/i/science/sf15-tele-109.pdf|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетаудың телекоммуникациялық жүйесінің негізін жалпы сыйымдылығы 30 мың нөмірлі АТС-тер құрайды. 2005 жылғы 01 қаңтарға Көкшетау қаласының телефон желісі 42,634 нөмір жалпы құрастырылған сыйымдылығы он жеті телефон стансаларымен ұсынылған. Қаланың абонент желісін одан әрі де телефон канализациясында магистралдық кабель салумен шкафтық жүйеде салу ұсынылады. Жобамен жаңа тұрғын үй-азаматтық құрылыс аудандары бағыттарында қосымша кабелді канализацияның құрылғысы және телефон кабелді канализацияға байланыстың әуе желілерін кезең кезеңмен салудың қажеттілігі белгіленеді. Телекоммуникация қызметтерін қанағаттандыру мен кеңейту үшін бар телекоммуникациялық желілерді кезең кезеңмен жаңарту ұсынылады, мұнда телефондардың телефон тығыздылығын (100 тұрғынға) 35 бірінші кезекте қабылдау. === Ұялы байланыс=== * 1999 жылы — Көкшетауда ұялы байланыс пайда болды. Е. Әуелбеков көшесі бойындағы типография ғимаратында «К – Mobile» компаниясының өкілдігі орналасты. * 2000 жылы — ЖШС «Көкше-байланыс» қалада «Kcell» ұялы байланысы өкілдігін ашты. == Көкшетау қаласының ескерткіштері == Көкшетау қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. * [[Шоқан Уәлиханов ескерткіші (Көкшетау)|Шоқан Уәлиханов ескерткіші]] - ескерткіштің авторлары - мүсінші Т. Досмағамбетов, сәулетші К. Абдалиев.<ref>{{cite web|title=Ш. Ш. Уәлиханов ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-sh-sh-ualihanovu/|access-date=3 January 2023}}</ref> * 1991 ж. XIX ғасырдың белгілі ақындары Біржан сал мен Ақан сері ескерткіштері ашылды. Авторлары – сәулетші А. Қайнарбаев, мүсінші Т. Досмағамбетов. Ақан сері ескерткіш портреттік кескіндерді өңдей отырып, риалистік мәнерде шешілген. Ақан сері шапанмен, тақиямен және етікпен, домбырасымен отырған күйде бейнеленген. Мүсінші жаңа ән шығару алдындағы ойға шому күйін жеткізген. Ақан сері 1913 жылы қыркүйек айында қайтыс болды. Ақан сері өмірінің соңына өшпес үлкен мұра қалдырды. Оның «Сырымбет», «Мақпал», «Қараторғай», «Алтыбасар», «Құлагер» және басқа да әндерін халық әлі күнгі дейін айтып жүр.<ref>{{cite web|title=Ақан сері ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-akanu-serje/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Абылай хан ескерткіші]] - 1999 жылы Көкшетау қаласы Ақмола облысының орталығы болды. Осы жылдары Көкшетау қаласының орталық алаңында Абылай ханға ескерткіш орнату туралы шешім қабылданды. Ескерткіш Көкшетау қаласының орталық алаңында орналасқан. Ашылу салтанатына 1999 ж. 5 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Абылай ханның жерленген жер - Түркістаннан Қожа Ахмет Яссауи кесенесінен әкелінген жерді қойды. 1999 жылы 5 қарашада Абылай ханның ескерткішінің ашылу салтанатында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев: “ Абылай –біздің ұрпақтарымыз үшін- алып күш. Бұл есіммен қазақ халқының мемлекеті мен тәуелсіздігі тығыз байланыста болып келеді, ал Қазақстанда алғашқы болып Абылай ханға арналған ескерткіштің ашылуы- тарихи әділеттілік болып саналады” деп атады. Аталмыш ескерткіштің авторы - Ю.Д. Баймукашев және сәулетші Т.М. Жұмағалиев. Ақсақалдардың айтуынша, автор бейбітшілік, даналық және халықтардың бірілігін бейнелеген. Басы жоғары көтеріңкі, бір қолы бүйіріне таянып тұр, екінші қолы тізесінде. Биікке көтерілген төбесінді қанатын жайған лашын бар үш қосылған діңгектен құралған «өмір ағаш» халықтың бірлігін бейнелейді. 2000 жылдар Абылайхан алаңы аты берілген сәулеттік кешені- Көкшетау қаласы тұрғындарының демалатын орын болып саналады. Қазіргі таңда бір де бір мерекелік іс-шара Абылай хан ескерткішінің алдына гүл шоқтарын қоюмен өткізілмейді, ескерткіш алдында гүлзарлар мен газондар, әрі қарай фонтанмен жалғасады. Монументі қызықтап көру үшін қала қонақтар мен жастар келеді. Орталық алаң - міндетті жас жұбайлардың орны болып саналады, өйткені неке рәсімінен кейін, барлығы осы алаңға келіп Абылай ханға құрмет көрсетеді.<ref>{{cite web|title= Абылай хан ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-abylaj-hana/|access-date=3 January 2023}}</ref> * «Ананың ақ тілегі» - монументалды-скульптуралық композициясы 2001 жылы Қазақстан Республикасының Тәуілсіздігінің 10 жылдығына арнап қойылды. Қолын жоғары көтеріп, түрегеп тұрған әйелдің ана бейнесі вокзалға қарап, Көкшетау жеріне келгендерге ақ батасын беген кейіпте бейнеленген. «Ананын ак тiлегi» монументальді мүсіннің авторлары Ленин және комсомол, сәулет сыйлығының лауреаты, СССР суретшілер Одағының мүшесі, Қазақстан Республикасының сәулетшілер Одағының мүшесі - Ж.К. Молдабаев, сәулетшілер Т.М. Жұмағалиев пен А.Ш. Шаяхметов.<ref>{{cite web|title= «Ананың ақ тілегі» монументалды-скульптуралық композициясы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/monumentalno-skulpturnaja-kompozicija-anany-a-tilegi/|access-date=3 January 2023}}</ref> Ескерткіштің жалпы биіктігі-13,9 м., мүсіннің биіктігі - 4,45 м., тастұғырдың төменгі диаметрі - 9 м. құрайды. Мүсіннің материалы- қоладан жасалған, тастұғыры алюкобондпен қапталған. * [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинге]] арналған 3 ескерткіш бар. * Ұлы Отан соғысының мемориалы - күміс бес бұрышты жұлдыз және қолында төмен туы бар солдат бейнесі өлгендерді еске алды. Мемориал 1977 жылы қарашада ашылды. Жақын жерде-Мәңгілік алау және Ақмола облысының 47 тумасы, Кеңес Одағының Батырлары. Жыл сайын 9 мамыр мен 22 маусымда қала тұрғындары қайтыс болғандарды еске алу үшін гүлдер қалдырады.<ref>{{cite web|title=Кеңес Одағы Батырларының Аллеясы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/alleja-geroev-sovetskogo-sojuza/|access-date=3 January 2023}}</ref> * Кеңес одағының батыры М. Ғабдуллин ескерткіші - Ескерткіштің ашылуы жазушының 100-жылдығына және Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына арнайы ашылды. Авторы: мүсінші - Ермеков Т.Т. Ескерткіште майдангер-жазушы майданнан жаңа келген, өзінің халқы үшін еңбектенетін күш–қуатты, қолына кітап ұстап тұрған жас жазушының суреті бейнеленген. Ескерткіш қоладан жасалған, биіктігі - 3,5 метр, куртиндік граниттен жасалған тұғырда орнатылған, биіктігі 2,4 метр. Айналасында (гүлзарлар мен орындықтар) орнатылған. Ескерткіш құрылысының бастамашысы: Ақмола облысының қоғамы мен әкімшілігі.<ref>{{cite web|title=Кеңес одағының батыры М. Ғабдуллин ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-geroja-sovetskogo-sojuza-m-gabdullina/|access-date=3 January 2023}}</ref> == Қалада қарауға тұрарлық жерлер == * [[Абылай хан алаңы (Көкшетау)|Абылай хан алаңы]] * Тәуелсіздік алаңы {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Қаланың көрікті орындары |width="20%"|[[Сурет:Кокшетау.jpg|орта|250px]] |- | Абылай-хан алаңы |} == Транспорт == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы қала транспортының түрлері |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_traffic_interchange_in_May_2016.jpg|center|135px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_airport.jpg|center|195px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau-1_Railway_Station_(Kokshetau,_Akmola_Region,_Kazakhstan).jpg|center|195px]] |- | Көкшетау маңындағы жол айрығы. Қаланың кіре берістегі көрінісі. |[[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] қаланың солтүстік-шығысқа қарай 12.5 шақырым қашықта орналасқан. | Көкшетау вокзал маңы ауданы |} Көкшетау қаласы — автомобиль, әуе және темір жолдарының ірі торабы. Бас жоспарда сыртқы көлік жүйесінің дамуы (әуе, теміржол, су, автомобиль және құбыр) және қалалық көше-жол желісінің құрылыстары мен жаңа құрылыс нысандарын салу және қалпына келтіру, көлік жолдарының, көпірлер мен қала көлігінің дамуы бойынша өткізілетін іс-шаралар көрсетілген. === [[Сурет:Aircraft Airport ecomo.svg|50px]] Әуежай === {{Толық мақала|Көкшетау Халықаралық Әуежайы}} Қала маңында ұшып-қону жолдары бар әуежай кешені орналасқан. Халықаралық Көкшетау әуежайы ({{lang-en|Kokshetau International Airport}}) — Көкшетау қаласында орналасқан [[әуежай]]. 1945 жылы салынған. Ол Көкшетау орталығынан солтүстік-шығысқа қарай 12.5 шақырым қашықта, [[Ақкөл (Зеренді ауданы)|Ақкөл]] ауылы мен А-13 автожолының арасында орналасқан. 2018 жылы әуежай 21,427 жолаушыға қызмет көрсеткен (2017 жылмен салыстырғанда 2.7%-тік кему). Көкшетау әуежайы халықаралық әуежай мәртебесіне ие, барлық халықаралық талаптарға және ICAO 1 санатына сәйкес келеді. Қазіргі уақытта көптеген жылдардан бері ұйымдастырылған хабарламалар: [[Алматы]] мен [[Ақтау]].<ref>{{cite web |title= Қазақстанның 20 әуежайынан қандай рейстер қолжетімді|url=https://kaz.tengritravel.kz/my-country/kazakstannyin-20-auejayyinan-kanday-reyster-koljetmd-327576/|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау әуежайында "ашық аспан" режимі қолданылды.<ref>{{cite web |title= Қазақстанда "ашық аспан" режимі ұзартыла ма?|url=https://kaz.tengritravel.kz/my-country/kazakstanda-ashyik-aspan-rejim-uzartyila-ma-346941/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Көкшетау көшелері === Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының көше атауларын өзгерту туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08BA000082|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының көше атауларын өзгерту туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09BA000106|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау - көшелері толық қазақшаланған Қазақстандағы бірінші қала.<ref>{{cite web|title=Көкшетау - көшелері толық қазақшаланған Қазақстандағы бірінші қала|url=https://halyq-uni.kz/news/8742-kokshetau-kazakstandagy-kosheleri-tolyk-kazakshalangan-1-kala-boldy/|access-date=3 January 2023}}</ref> Қазіргі таңда Көкшетау қаласында 250 жуық көше бар. Көше-жол желілерін дамыту жоспарында Горький, Ғабдуллин, Мир, Әуелбеков, Ақан сері және тағы басқа көшелерін одан әрі абаттандыру және жолды кеңейту ұсынылып отыр. Әуезов көшесін шығыс бағытында темір жол сызықтары арқылы ұсынылған айналма магистралына дейін тесіп шығу керек, "Сұңқар" шағын ауданы жанындағы Ғабдуллин көшесін Уәлиханов көшесі қиылысына дейін және одан әрі Чкалов көшесі бойынша оңтүстік айналма жолына дейін жалғастыру керек. === [[Сурет:Motorway Sign Black.png|36px]] Автокөлік; такси === ''Көкшетау қаласындағы'' автомобиль жолдарының ұзындығы 267 км. Жүк тасымалының басым бөлігін автомобиль көлігі атқарады. Шоссе жолдарының ірі торабы. Қаланың негізгі автокөлік магистральдері: * [[File:CH-Hinweissignal-Autobahn.svg|15px]] '''А-1''': [[Астана]] — [[Петропавл]] трассасы өтеді. * '''А-13''' (бұрынғы '''Р393'''): Көкшетау — Кішкенекөл — Бидайық — [[Ресей]] шегарасы — [[Омбы]] бағыты * '''P-11''': Көкшетау — [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] ([[Қостанай]]ға дейінгі '''M-36''' трассасына қосылады, [[Челябі]]ге шығады). * '''P-12''': Көкшетау — [[Атбасар]] * Айналып өтетін жол === [[Сурет:Bahn aus Zusatzzeichen 1024-15 A.png|45px]] Теміржол көлігі === {{Толық мақала|Көкшетау-1 стансасы}} Көкшетау теміржол вокзалы — [[Ақмола облысы]]сының әкімшілік қаласында орналасқан [[Қазақстан темір жолы]]ның Көкшетау аймағының теміржол вокзалы.<ref>{{cite web |title= Көкшетау станcасының теміржол вокзалының жұмыскерлерімен кездесу|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/departament-kkbtu-na-transporte/press/news/details/195757?lang=kk|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы Орта Сібір теміржол магистралы, сонымен қатар Транс-Қазақстан, Петропавл-Астана-Қарағанды теміржолы кесіп өтеді. Көкшетау үшін темір жол көлігінің маңызы өте зор. Темір-жол магистралі ''Көкшетауды'' Ресейдің сібір облыстарын және Қазақстанның Темір [[Алматы]], [[Астана]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Павлодар]], [[Қарағанды]] сияқты ірі қалаларымен байланыстырады. Көкшетау қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. === [[Сурет:Bus stop symbol.svg|45px]] Автобустар === Жол жүру құны - 80 тенге. 1998 жылда «СейНұр» ЖШС фирмасы құрылды. === Автобекет === Көкшетауда бір автобекет бар. == Денсаулық сақтау мекемелері == Қаладағы денсаулық сақтау мекемелерінің жалпы саны 34. 17 емдеу-сауықтыру мекемесі, 13 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, жедел көмек станциясы жұмыс істейді. Мемлекеттік емес денсаулық сақтау секторында 1 емхана, 1 аурухана, 48 дәріхана бар. Көкшетау қаласының денсаулық сақтау саласының маңдай алды мекемелері: Ақмола облыстық ауруханасы, қалалық аурухана, туберкулезге қарсы, психоневрологиялық, наркологиялық, тері-венерологиялық диспансерлері, Қан орталығы, ЖҚТБ-ға қарсы күрес және алдын алу бойынша орталық.<ref>{{cite web |title=Аурухана туралы|url=https://amob.kz/kk/urukh-n-tur-ly/biz-tur-ly|access-date=03 January 2023}}</ref> Жекеменшік медициналық мекемелер жүйесі әрекет етеді. 1992 жылы, Пролетарская (қазіргі Ақана-сері) көшесінде Облыстық тері-венерологиялық диспансер жаңа ғимарат алды. 1993 жылда, “Болашақ” балаларды қайта оңалту орталығына Горький көшесі (қазіргі Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы) бойында 100 орындық ғимарат бөлінді. 1995 жылы, Көкшетауда медициналық-әлеуметтік мекеме - 75 мүгедек баланың тәулік бойы тұрақты тұруына арналған Көкшетау балалар психоневрологиялық диспансері ашылды. {| class="wikitable" |- ! Авиценна Көкшетау !! Виамедис Көкшетау |- | || |} == Оқу орындары == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудың оқу орындары |width="20%"|[[Сурет:One_of_the_first_schools_in_Kokshetau,_Akmola_Region.jpg|center|200px]] |- | Көкшетаудағы алғашқы мектептердің бірі. |} Жалпы білім беру мекемелерінің желісі Көкшетауда 78 білім беру ұйымы бар, оның ішінде: 24 жалпы орта білім беру мектебі (күндізгі), 1 негізгі жалпы білім беру мектебі, 48 мектепке дейінгі ұйым (27 мемлекеттік балабақша, 4 шағын орталық (3 мемлекеттік және 1 жеке), 17 жеке меншік балабақша), "Мейірім" балаларды түзету дамыту орталығы және 5 балаларға қосымша білім беру мекемесі ("Әулет" мектептен тыс жұмыс орталығы, "Балалар музыка мектебі" МКҚК. "Балалар көркемөнер мектебі" МКҚК. "Көкшетау дарыны" еңбекке баулу оқу кәсіпорыны, дарынды балаларды дамыту орталығы. Жалпы білім беретін мектептердегі оқушылар саны 26,446 оқушыны құрайды. Мектепке дейінгі тәрбиемен 1 жастан 6 жасқа дейінгі 7,487 бала қамтылған, бұл 63,3%, 3 жастан 6 жасқа дейін – 100% немесе 6,976 қамтылған бала (01.10 жағдай бойынша жылына 1 рет есептеледі.). Білім беру процессі екі ауысымдық және үш ауысымдық режимде жүзеге асырылады. Қаланың барлық мектептері компьютерлендірілген, интернет желісіне қол жеткізе алады. === Жоғары оқу орындары === Ақмола облысында 4 жоғары оқу орны жұмыс істейді (Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті, жеке меншік А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті, Гуманитарлық-техникалық академия және Төтенше жағдайлар министрлігінің Мәлік Ғабдуллин атындағы азаматтық қорғау академиясы. Барлығы Көкшетау қаласында орналасқан), онда 885-ке жуық профессорлар мен оқытушылар еңбек етеді, 12 мыңнан астам студент білім алады.<ref>{{cite web |title=ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі өңірлік жоғары оқу орындарын жаңғыртуға басымдық береді — С. Нұрбек|url=https://primeminister.kz/kz/news/reviews/mon-rk-udelyaet-pervostepennoe-znachenie-modernizacii-regionalnyh-vuzov-s-nurbek-3192636|access-date=4 January 2023}}</ref> Негізгі жоғарғы оқу орындары: * [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] атындағы [[Көкшетау мемлекеттік университеті]] - өңіріміздегі 45 жылдан астам көне тарихы бар Қазақстан Республикасындағы алдыңғы қатарлы, оқу нарығында беделді орны бар оқу орындарының бірі. Университет, әлемдік білім стандартына сай, жоғары білікті мамандар даярлайды.<ref>{{cite web |title= Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi - Негізгі ақпарат|url=https://univision.kz/kk/univ/73-sh-ualihanov-atyndafy-kokshetau-universiteti/|access-date=3 January 2023}}</ref> Қазіргі уақытта университет құрамында күндізгі бөлімді оқытатын сегіз факультеті, сырттай оқыту факультеті, [[аспирантура]] мен магистратура, ғылыми-зерттеу зертханалары, Мемлекеттік тілді оқыту, инновациялық технологиялар және біліктілікті жетілдіру орталығы, Халықаралық алтаистика мен түркология орталығы, редакциялық-баспа бөлімі, компьтерлік технологиялар және телекоммуникациялар орталығы, мұражайлар мен кітапханасы және тағы басқа құрылымдық бөлімдері бар ірі ғылыми-оқу-өндірістік кешен болып табылады. Бүгінгі күні университетте бакалавриат бойынша 45 мамандықта сегіз мыңнан астам студент білім алуда. Сапалы маман дайындау мақсатында университетте қосарлы оқыту жүйесі, менеджмент сапасының жүйесі, ''«Platonus»'' автоматтандырылған ақпараттық басқару жүйесі қосылған. * Абай Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті — 2000 жылы құрылды және студенттер қабылдауды бастады.<ref>{{cite web |title=Абай Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті|url=https://univision.kz/kk/univ/74-abay-myrzahmetov-atyndafy-kokshetau-universiteti/|access-date=3 January 2023}}</ref> * ҚР ТЖМ Көкшетау техникалық институты * Бірқатар мемлекеттік емес ЖОО қызмет етеді. 1993 жылы тұңғыш мемлекеттік емес университетке (қазіргі “Көкше” академиясы, ректор Ж.Қасымов) студенттер қабылданып, қазақ лицейі және фольклорлық-этнографиялық театр-студиясымен біріге отыра эксперименталды оқу кешенін құрды. === Мектепке дейінгі мекемелер === * Мектепке дейінгі бірнеше [[Ясли – балабақша|балалар бақшасы]] бар. 1999 жылы, желтоқсанда «Көкшетаусельстрой №2» трестінің «Аққу» ведомствалық балабақшасы пайдалануға берілді. === Мектептегі білім === * Жалпы білім беретін 34 [[мектеп]] бар. * Көкшетау болашақ сарайы - студенттерге өнер, спорт, ғылым, технология және IT саласындағы қабілеттері мен дарындарын дамытуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |title= Көкшетау болашақ сарайы|url=https://bolashaqsaraiy.kz|access-date=3 January 2023}}</ref> * Назарбаев Зияткерлік мектебі Қазақстан Республикасы Үкіметінің жарлығы бойынша «Тұңғыш Президенттің 20 интеллектуалды мектебі» жобасының аясында, 2009 жылы Көкшетау қаласында физика-математика бағытындағы мектеп ашылды. Көкшетау Физика-математикалық бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің бірінші басшысы – Абдильдина Жанар Нұрбапашевна. 2012 жылы 10 тамызда, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ақмола облысына жұмыс сапары аясында, Физика-математика бағытындағы Зияткерлік Мектепті қарап шықты. Көкшетау қаласының зерек балаларын математика, физика, информатиканың терең оқытумен қатар оқушыларға өз бетімен ғылыми ойлануды, Қазақстандық қоғамның Зияткерлiк элитасының бәсекеге түсе алатындай және өзін қазіргі заманда iске асыратындай болуына көмектесу. Қазақстан Республикасының зияткер элитасын тәрбиелеу. Көкшетау қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің ерекшелігі - физика-математика пәндерін тереңдетіп оқыту.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласындағы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі|url=https://www.nis.edu.kz/kz/schools/nis-kok/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Колледждері === Көкшетауда істейтіндер: * "АРНА" Көкшетау жоғары колледж мекемесі<ref>{{cite web |title=«Арна» Көкшетау Жоғары колледжі|url=http://pt0015.kokshetau.aqmoedu.kz|access-date=3 January 2023}}</ref> * Ақан сері атындағы жоғары мәдениет колледжі<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласы, Ақан сері атындағы жоғары мәдениет колледжі|url=https://vkkas.edu.kz|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Колледж туралы ақпарат|url=https://college.snation.kz/kz/akm/college/11340/about|access-date=6 January 2023}}</ref> * 1993 жылы автомеханикалық және механикалық техникум негізінде жаңа оқу орны – политехникалық колледж құрылды. == Архитектура және қаланың көз тартар жерлері == Көкшетаудың архитектуралық «маржаны» – ол қаланың қақ төрінде орналасқан Науан Хазірет мешіті мен Қопа көлінің жағалауынан орын тепкен Воскресения Христова кафедаральды соборы. Көкшетау қаласының қала құрылысы дамуының негізгі бағыттары қаланың тарихи-мәдени мұрасын сақтауды және қайта өңдеуді қамтамасыз етуі тиіс. Сәулет ескерткіштері мен құнды құрылыс салудың көпшілігі қаланың жеке келбетін айқындайтын қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Бульварлар мен гүл бақтары түрінде ескерткіштер орналасқан аумақтар үлкен тарихи және қала құрылысы құндылығын білдіреді. Олар сақтауды, қалпына келтіруді және абаттандыруды талап етеді. Іргелес төбелермен Қопа көлі сақтауды қажет ететін қалаға ашық жеке келбет беретін теңдесіз табиғи қоршау болып табылады. Қылшақты өзені арнасын қайта жаңартумен және тазалаумен Қопа көлі жағалау алқабына айрықша назар аударылған. Бас жоспармен қала маңы орман саябақтарына шығумен жасыл бульварлармен болашақта өзара байланыстыруды қажет ететін қаланың оңтүстік бөлігі төбелерінің аумақтарында ормансаябақ аймақтарын ұйымдастыру қарастырылды. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудың архитектурасы |width="20%"|[[Сурет:Old_and_New_-_Architecture_of_Kokshetau.jpg|center|200px]] |width="20%"|[[Сурет:Architecture_of_Kokshetau.jpg|center|200px]] |width="20%"|[[Сурет:Architecture_of_the_city_of_Kokshetau_in_May_2016.jpg|center|200px]] |- | Көкшетаудың тарихи орталығының көрінісі | Көкшетау орталығындағы тарихи ғимарат (1904) | Қаланың типтік шағын ауданы |} == Мәдениеті == Қаланың мәдениет ұйымдарының мемлекеттік желісі 15 мекемеден тұрады, оның ішінде: 12 кітапхана, 1 тілдерді оқыту орталығы, "Көкше" МҮ, "Достар"МҮ. Ағымдағы жылдың басынан бөлімнің жұмыс жоспарына сәйкес 1 971 іс-шара өткізіліп, оған 987,6 мың адам қатысты.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> === Кітапханалар === Қалалық ақпараттық кiтапхана жүйесi мәдениеттiк қоғамның маңызды бiр саласы болып табылады. Қазiргi кезде кiтапхана жүйесiнде 12 филиал оқырмандарға қызмет көрсетедi, кiтапханалар арнайы бағыттар бойынша және кiтапхана жанындағы аудандарға қызмет көрсете бастады<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының Қалалық ақпараттық кiтапхана жүйесi|url=http://gibs.kokshe.kz/page/read/Gorodskaya_informacionno__bibliotechnaya_sistema_goroda_Kokshetau.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Қалалық ақпараттық кітапханалар жүйесі |url=http://culture-kokshetau.kz/page/read/Gorodskaya_informacionnobibliotechnaya_s.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref>: * «Қалалық ақпараттық кітапханалар жүйесі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі (Гастелло көшесі, 13а) * 12 [[кітапхана]] (оның ішінде көпшілікке арналған [[Ақмола облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы|М.Жұмабаев атындағы Ақмола облысының әмбебап ғылыми кітапханасы]])<ref>{{cite web |title=Мағжан Жұмабаев атындағы Ақмола облыстық кітапханасына – 75 жыл|url=https://aqmolanews.kz/kk/2021/02/15/мағжан-жұмабаев-атындағы-ақмола-облы/|access-date=03 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=«Көкшетау қаласының мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі» мемлекеттік мекемесіне қарасты мекемелер мен кәсіпорындардың тізімі|url=http://culture-kokshetau.kz/page/read/Organizacii.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref> * 2000 жылда Көкшетау қаласында Бауыржан Момышұлы көшесі, 55 мекен жайында тұңғыш қазақ кітапханасы ашылды. * Орталық қалалық үлгілі кітапхана (Гастелло көшесі, 13а) * Орталық қалалық балалар және жасөспірімдер үлгілі кітапханасы (Момышұлы көшесі, 41) * Застанциондық қалалық үлгілі кітапханасы (Станционный п. Маяковский көшесі, 49) * Краснояр үлгілі кітапханасы (Красный Яр с., Cоветская көшесі, 5) * Станциондық қалалық үлгілі кітапханасы (Первомайская көшесі, 3) * «Достар» МС жанындағы қалалық үлгілі кітапхана (Сүлейменов көшесі, 10) * Арнайы қалалық үлгілі кітапхана (Қанай би көшесі, 37) * Бірлік қалалық үлгілі кітапханасы (Солтүстік өндірістік аймақ 1 өткел №25) * «Салтанат» сарайы жанындағы қалалық үлгілі кітапхана (М. Әуезова көшесі 119/1) * Электрондық қалалық кітапхана (Потанина көшесі, 53) * Балалар кітапханасы (Ж. Сайн көшесі, 28) === Архивтер === * Ақмола облыстық мемлекеттік архиві – ғылыми-құжаттық мекеме. 1924 ж. ұйымдастырылған.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысының мемлекеттік архиві|url=https://obl-archive.akmo.gov.kz/?lang=kz|access-date=03 January 2023}}</ref> * Көкшетау қаласының мемлекеттiк архивi<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының мемлекеттiк архивi|url=http://kokshetau-archive.akmo.gov.kz|access-date=03 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласы мемлекеттік мұрағатының қызметі тарихы туралы ақпарат|url=http://kokshetau-archive.akmo.gov.kz/page/read/Informaciya_ob_istorii_sozdaniya_Gosudarstvennogo_arhiva_g._Kokshetau.html|access-date=03 January 2023}}</ref> === Мәдени орталықтары === 2021 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша Көкшетаудағы этномәдени бірлестіктер<ref>{{cite web|title=2021 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша этномәдени бірлестіктер туралы мәлімет|url=https://ddakmo.kz/10310-2/information-about-ethnocultural-associations-of-akmola-region-as-of-2021/|access-date=4 January 2023}}</ref> : * «Ақмола облысының «Қазақ тілі мен мәдениеті» ҚБ * «Ақмола облысының Орыс қауымдастығы» ҚБ * «Чуваш этномәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының татарлар және башқұрттар бірлестігі»ҚБ * «Чинсон» кәріс мәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысы поляктарының бірлестігі» ҚБ * «Ақмола облысының «Вайнах» шешен-ингуш қоғамы» ҚБ * «Ақмола облысының «Wiedergeburt» немістер қоғамы» ҚБ * «Ақмола облысының өзбек ұлттық-мәдени орталығы» ҚБ * «БАРИ» армян мәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының қазақ-түрік мәдениеті мен достығын дамыту орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының «Хатиква» еврей мәдениет орталығы» ҚБ * «Санги-Кабуд» тәжік ұлттық-мәдени орталығы» ҚБ * «Қазақстан халқы Ақмола ассамблеясы жанындағы «Рідний кут» украин этномәдени орталығы» ҚБ * «Көкшетау татар мәдениет орталығы» ҚБ * «Ақмола облысы Әзербайжан мәдени орталығы» ҚБ * «Исток» славян мәдениеті орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының «Арарат» армян мәдени орталығы» ҚБ * Ақмола облысы бойынша «Әзербайжандар қауымдастығы» РҚБ филиалы * «Қазақстанның орыс, славян және казак ұйымдарының қауымдастығы» ЗТБ Ақмола облыстық филиалы * «Дала өлкесі казактары» өңірлік қоғамдық бірлестіктің Ақмола филиалы * «Лад» республикалық славян қозғалысы» қоғамдық бірлестігінің Көкшетау филиалы * «Лад» облыстық мәдени-ағарту және қоғамдық-саяси славян орталығы» ҚБ * «Истоки» славян мәдени-ағарту орталығы» қоғамдық бірлестігі * «Дала өлкесі казактары» өңірлік қоғамдық бірлестіктің Көкшетау филиалы * «Қазақстанның орыс қауымы» қоғамдық бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы * «Қамқор-Хэсэд Полина орталығы» республикалық еврей қайырымдылық қоғамдық бірлестігінің Көкшетау қаласындағы филиалы * «Ақмола облысындағы «Масис» Қазақстандық армян қоғамы» республикалық қоғамдық бірлестігінің филиалы * «Қазақ Өзбек диаспорасы» Республикалық қоғамдық бірлестігі * «Барбанг» күрдттер ассоциациясы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы * «Сібір казактарының Ақмола бөлімі» ҚБ === Театрлар мен филармониялар === Театрлық қойылымдар, танымдық-ойын-сауық бағдарламалары, конкурстар өткізілді. * [[Үкілі Ыбырай|Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы]] атындағы [[Көкшетау филармониясы|Ақмола облыстық филармониясы]] – концерттік-сахналық мәдени мекеме.<ref>{{cite web|title=Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы атындағы Ақмола облыстық филармониясы|url=https://ticketon.kz/kz/place/akmolinskaya-oblastnaya-filarmoniya-im-u-ybyraya|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов|Шахмет Құсайынов]] атындағы [[Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облысының қазақ музыкалық-драмалық театры|Ақмола облысының қазақ музыкалық-драмалық театры]] (1996 жылда өз жұмысын бастады).<ref>{{cite web|title=Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры|url=http://madeniportal.kz/article/261|access-date=3 January 2023}}</ref> Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры 1996 жылы 6 наурыз күні [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]]тың «Ақан сері - Ақтоқты» спектаклімен шымылдығын ашқан болатын.<ref>{{cite web|title=Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыкалық драма театрын ашуға Алматыдағы Т.Жүргенов атындағы өнер академиясының бір топ жас түлегі сеп болған |url=https://sputnik.kz/20190316/Shakhmet-Kusayynov-atyndagy-kazak-muzykalyk-drama-teatry-9582331.html|access-date=3 January 2023}}</ref> *''"Көкшетау"'' мәдениет сарайы – қалалық және облыстық масштабтағы барлық қоғамдық-саяси шаралар өтетін Ақмола облысының басты мәдениет орталығы. Көкшетау мәдениет сарайы 1970 жылдан бастап жұмыс істейді. 2001 жылы қайта құру жүргізілді, сарайдың жалпы ауданы 4822 м2 құрады. Сарайда 4 зал жабдықталған: көрермен залы (600 орындық), көрме залы, би және балет залы.<ref>{{cite web|title=Көкшетау мәдениет сарайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/dk-kokshetau/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Ақмола облыстық орыс драма театры]] - 1977 жылы құрылды. 1977 жылдың 28 қазанында алғашқы театр маусымы жарияланды. Көрермендер пiкiрiне театрдың басты режиссерi, ҚР еңбек сiңiрген өнер қайраткерi Куклинский Яков Аронұлының қойылымында Л.Славинның «Интервенция» спектаклi ұсынылды. Я.А. Куклинский — Карпенко — Карого атындағы Киев ГИТИС –нiң түлегi, мүдделестер тобымен бiрге Қостанайдан Көкшетауға келiп, орыс драма театрын құрды. Я.А. Куклинский 20 жыл бойы (1977—1997 ж.) театрдың ауысымсыз көркемдiк жетекшiсi болып қызмет еттi.<ref>{{cite web|title=Ақмола облысы мәдениет Басқармасы жанындағы «Ақмола облыстық орыс драма театры» МКҚК|url=http://akmol-drama.kz/page/read/Istoriya_teatra.html|access-date=3 January 2023}}</ref> * Ақмола облыстық халық шығармашылық және мәдени демалыс орталығы *''"Достар"'' мәдениет сарайы - қаланың жас мәдениет мекемелерінің бірі. Мекеме қалалық маңызы бар ресми мемлекеттік мерекелерді өткізу мәселесінде базистік болып табылады. Ғимарат 1981 жылы “Ақ бидай” Мәдениет үйі ретінде пайдалануға берілді. 1995 жылы Мәдениет үйі негізінде Ақмола облысындағы алғашқы қазақ драма театры құрылды. “Достар” мәдениет сарайының негізгі қызметі халықтың мәдени бос уақытын қамтамасыз ету, бұқаралық іс-шараларды өткізу, мәдени-ағарту қызметін жүзеге асыру, көркемөнерпаздар, көркем шығармашылықты дамыту болып табылады.<ref>{{cite web|title=“Достар” мәдениет сарайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/достар/|access-date=3 January 2023}}</ref> *''"Истоки"'' мәдениет үйі *''"Көкше"'' мәдениет үйі === Кинотеатрлар === * «Юность» (2014 жылы ғимарат Көкшетау қаласындағы «Әдебиет және өнер» мұражайына берілді). Жұмыс істеп тұрған кинотеатрлар: * «Синема-Әлем» — 2 кинозал, 430 орынға арналған кинотеатры. Ол кеңес үкіметінен қалған, бүгінде күрделі жөндеуден өткен заманауи 21 наурызда 1963 жылы негізі қаланған бұрынғы «Дружба» кинотеатрының қайтадан жаңғыртылуы нәтижесінде 2005 жылда жаңа «Синема-Алем» кинотеатры ашылды.<ref>{{cite web|title=“Cinema Alem” Кинотеатры|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/cinema-alem/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Фестивальдар === 2006 жылдың қыркүйек айында қалада ”Көкшетау достарын шақырады“ атты бірінші халықаралық фольклорлық фестиваль өтті. Фестивальге [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Қалмақстан]], [[Татарстан]], [[Чувашия]] және Тюмень қаласының шығармашылық ұжымдары қатысты. === Мұражайлар мен көркем галереялар === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетау мұражайлары |width="20%"|[[Сурет:Акмолинский_областной_историческо-краеведческий_музей,_2.jpg|center|170px]] |- | Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы |} * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы – ғылыми-мәдени мекеме. (қазақ және орыс тілдерінде экскурсиялар жүргізіледі). 1920 жылдан бастап жұмыс істейді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі|url=https://akmomuzey.kz/kz/pages/o-muzee.html|access-date=03 January 2023}}</ref> * [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы]] (2000 жылы Чапаев көшесі (қазіргі Қанай би), 32 мекенжайында орналасқан бұрынғы В.В.Куйбышев мемориалдық музейінің негізінде Көкшетау қаласының тарихы мұражайы құрылды). Музей қаланың көне тарихи бөлігінде орналасқан. Нақ осы жерде, Бұқпа жотасы баурайы мен Қопа көлі жағалауында XIX ғасырдың бірінші ширегінде Көкшетаудың іргетасы қаланған. Бөлек орналасқан бірқатар ғимараттардан тұратын музей кешені бүгінгі күні ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы жергілікті ағаш сәулеті үлгісі ретінде ''Республикалық маңызы бар тарих ескерткіштерінің'' қатарына жатады.<ref>{{cite web |title= Көне ғимараттар. Көкшетау қаласының тарихы музейі|url= https://e-history.kz/kz/news/show/2788|access-date=03 January 2023}}</ref> * Көкшетау қаласындағы «Әдебиет және өнер» мұражайы (қазақ және орыс тілдерінде экскурсиялар жүргізіледі). 1883-1885 жылдары қаланың мещендық бөлігіне қоғамдық-сауда орын үшін аумақ бөлінді. Басты алаңда саудагерлер мен мещендердың дүкендері, олардың арасында тоқыма, мата және басқа да кооперативтік және тұтынушы дүкендер болған. Ғимаратты 19 ғасырдың 80-ші жылдары саудагер Устин Игнатьевич Коротков салған. Бұл сауда үйі болды. Онда: «Шамсудинов және К» сауда үйі, «Коротков И.Ю» серіктестігі, «Зингер компаниясы» орналасты. Содан кейін 1934 жылы осы ғимаратта алғашқы «Юность» кинотеатры болды.<ref>{{cite web |title=«Шамсудинов және К» сауда үйлерінің бұрынғы ғимараты|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/torgovyj-dom-shamsudinov-i-k/|access-date=03 January 2023}}</ref> * Кеңес Одағының Батыры, жазушы, академик Мәлік Ғабдуллин мұражайы (1995 ж. 4 қыркүйекте ашылды).<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының мұражайлары|url=https://el.kz/content-12196_7854/|access-date=03 January 2023}}</ref> Мұражай Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетiнiң 07.05.1993 жылға қарасты № 465 қаулысына сәйкес және 1995 жылдың 4-қыркүйегiне қарасты № 1-39 Көкшетау облысы әкiмiнiң жарлығына байланысты Батыр атамыздың 80-жылдығына орай ашылды. 2004 жылы 116 жыл болған мұражайдың ескi ғимараты пайдалануға жарамсыз деп танылды. Ақмола облысы әкiмдiгi мұражай ғимаратын қайта салу жөнiнде шешiм қабылдады. 2005 жылдың 19 тамызында жаңа мұражайдың салтанатты түрде ашылуына сол кезде Ақмола облысында қызмет бабымен iс-сапарда болған Республикамыздың Президентi Н. Ә. Назарбаев қатысты. Елбасы М. Ғабдуллин ескерткiшiне гүл шоқтарын қойып, Батыр аруағына тағзым еттi. «Мәлiк Ғабдуллин музейi» МКМ қызметiнiң негiзгi мақсаты — Кеңес Одағының Батыры, академик, қоғам қайраткерi М. Ғабдуллиннiң тұлғасы арқылы өскелең ұрпаққа Отан қорғау жауапкершiлiгiн ұқтыру, батыр бабаларымыздың ерлiк дәстүрiн насихаттау, этнопедагогикалық бағыттағы насихат жұмыстарын жандандыру арқылы жаңа қазақстандық патриотизмдi қалыптастыру.<ref>{{cite web |title=Мәлік Ғабдуллин атындағы мұражайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/muzej-malika-gabdullina/|access-date=03 January 2023}}</ref> == Демалыс орындары == Көкшетау қаласы жыл өткен сайын халықаралық туризм орталықтарының біріне айналуға ұмтылған қазіргі заман қаласының қайталанбас көркіне ие болуда. === Қаланың рекреациялық инфрақұрылымы === Қаланың рекреациялық инфрақұрылымының дамуы тарихи-мәдени мұра әлеуетін пайдаланатын және осы аймақтағы тарихи мұра және табиғи әлеуетті сақтау, жаңғырту және қаржылық мәселелерін түбегейлі шешуге қабілетті әдемі теңдессіз бар жаңа тиімді экономика секторы ретінде туризм, спорт және белсенді демалыс индустриясын қалыптастыруға бағытталған. Қаланың рекреациялық инфрақұрылымының дамуы тарихи-мәдени мұра әлеуетін пайдаланатын және осы аймақтағы тарихи мұра және табиғи әлеуетті сақтау, жаңғырту және қаржылық мәселелерін түбегейлі шешуге қабілетті әдемі теңдессіз бар жаңа тиімді экономика секторы ретінде туризм, спорт және белсенді демалыс индустриясын қалыптастыруға бағытталған. === Қопа жағажайлары === Облыс орталығының еліміздің өзге қалаларынан басты ерекшелігі қаланы айнадай жалтыраған Қопа көлі қоршап тұр. * Қазақстан мен Ресейдің өңіраралық ынтымақтастық форумы аясында салынған нысанның бірі – бүгінгі күні қала тұрғындары мен қонақтарының демалып, серуендейтін сүйікті орны Қопа көлінің жағажайы. Суға түсіп, күнге қыздырынып, көңіл сергітер жағажайдың ашылуы қала халқына жаңа бір тыныс болды. Ұзындығы 1,5 шақырым аумақты алып жатқан жағажайда амфитеатр, балалар мен спорт алаңдары, велосипед жолдары бар.<ref>{{cite web |title=Келбеті көз сүйсіндірер Көкшетаудың көрікті орындары қандай – фоторепортаж|url=https://www.inform.kz/kz/kelbeti-koz-suysindirer-kokshetaudyn-korikti-oryndary-kanday-fotoreportazh_a3854937|access-date=3 January 2023}}</ref> 2022 жылда Қопа көлінің Назарбаев даңғылы бойындағы жағалауына мемлекет қайраткері Кәкімбек Салықовтың есімі берілді.<ref>{{cite web |title=Назарбаевтың есімін алып тастайды деген ақпарат жалған, Көкшетауда ондай жағалау жоқ - әкімдік|url=https://www.inform.kz/kz/nazarbaevtyn-esimin-alyp-tastaydy-degen-akparat-zhalgan-kokshetauda-onday-zhagalau-zhok-akimdik_a3985655|access-date=3 January 2023}}</ref> * 2022 жылда 16 маусым күні Көкшетау қаласы Қопа көлінің жағасындағы жаңа тегін жеке жағажай ашылды.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласында тегін жеке жағажай ашылды |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/241207-kokshetau-kalasynda-tegin-zheke-zhagazhay-ashyldy|access-date=3 January 2023}}</ref> === Саябақтары === * Көкшетау қала саябағы (Демалыс паркі) * «Алаш арыстары» саябағы<ref>{{cite web |title=Көкшетаудың көшелерінің 98 пайызы қазақшаланды|url=https://taulik.kz/koekshetawdyng-koeshelerining-98-pajyzy-qazaqshalandy/|access-date=3 January 2023}}</ref> ("Кеңес үкіметін орнатқан күресушілер" саябағы) * «Жақып Омаров» саябағы (Шахмет Құсайынов атындағы қазақ драма театры алаңындағы саябақ) == Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ) == Қалада дамыған телекоммуникация жүйесі бар. === Ақпарттық агенттіктері === * «Көкшетау – Азия» === Газет-журналдары === * Қазақ тiлiндегi '''[[Арқа ажары]]'''<ref>{{cite web |title=Ғасыр жасаған «Арқа ажары» газеті|url=https://old.elorda.info/kk/news/view/9972-gasyr-zhasagan-arqa-azhary|access-date=3 January 2023}}</ref> * '''[[Көкшетау (қалалық газет)|Көкшетау]]''' * '''[[Акмолинская Правда|Ақмола шындығы]]''' — 1939 жылдан бері шығарылып келе жатқан орыс тілді газет. * '''[[Бұқпа]]''' * '''[[Степной маяк|Дала шамшырағы]]''' * Риск-Бизнес (1993 жылдың 26 қаңтарда жарнамалық газетінің бірінші нөмірі жарыққа шықты). * Көкшетау бүгін * Көкше дидары * Экологиялық жаршы * Алау * Денсаулық жаршысы * Жер шоқтығы * Шұғыла Көкшетау * Сүйікті қала (2006 жылдың 5 қыркүйекте жаңа апталық газетінің бірінші нөмірі жарық көрді). === Телеарналары (Телевизия) === Көкшетауда [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, [[Жетінші арна]] т.б. арналар жұмыс жасайды. * «Қазақстан – Көкшетау» — Ақмола облысының өңірлік телеарнасы.<ref>{{cite web |title= Телеарна туралы|url=https://kokshetv.kz/kz/about|access-date=3 January 2023}}</ref> === Радио === Көкшетауда 101,0 [[Қазақ радиосы]], 102,0 Русское радио Азия, 102,5 Авторадио Казахстан, 103,7 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 104,2 Европа+ Казахстан, 105,7 NS радиосы, 106,5 Радио Дача т.б. жұмыс жасайды. {| class="mw-collapsible standard mw-collapsed" !colspan=5|Радиостанциялар |- |- bgcolor="#e2e6f3" | <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'>№ || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'>Жиілік || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Атауы||<div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Форматы || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Холдингы |- style="background:#d6e5af" |1 || 101,0 МГц || [[Қазақ радиосы]] || сөйлесу радиосы ||АО РТРК «Қазақстан» |- |2 || 102,0 МГц || Русское Радио Азия || орыс хиттер || FM—Продакшн |- |3 || 102,5 МГц || Қазақстан авторадиосы || әр жылдардағы музыкалық хиттер || |- style="background:#d6e5af" |4 || 103,7 МГц || [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]] || || АО РТРК «Қазақстан» |- |5 || 104,2 МГц || Еуропа плюс Қазақстан || шетелдік хиттер || FM—Продакшн |- |6 || 104,8 МГц || Энерджи FM || қазіргі жастар музыкасы || |- |7 || 105,7 МГц || NS радиосы || заманауи хиттер радиосы || ТРК «NS радиосы — Ұлттық Желі» |- |8 || 106,5 МГц || Дача радиосы || 80-90 жылдардағы әндер || ООО «Крутой Медиа» |- |9 || 107,0 МГц || Халық радиосы || || |- |} == Спорты == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетау спорт нысандары |width="20%"|[[Сурет:Кокшетау,_стадион_"Окжетпес"._Начало_матча_"Окжетпес"_-_"Тобол"_(25.06.2005).jpg|ортаға|200px]] |- | [[Оқжетпес (стадион)|«Оқжетпес» орталық стадионы]] |} Қалада дене шынықтыру және спорт саласы жақсы жолға қойылған. Дене шынықтырумен және спортпен шұғылдану үшін қалада 315 спорт нысаны жұмыс істейді, оның ішінде: 2 стадион ("Оқжетпес" және "Айсұлу"), 1 "Бурабай" Спорт сарайы, 8 спорт кешені, 5 жүзу бассейні, 18 ату тирі, 1 шаңғы базасы, 2 жеңіл атлетика манежі, 81 спорт залы, 139 жазық құрылыс, 17 хоккей корты, 7 теннис корты, 1 ипподром, 33 салынған спорт залы. Есепті кезеңде жалпы 19 681 адамды қамтитын 53 спорттық-бұқаралық іс-шара өткізілді.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> Футбол мен шайбалы хоккей — қаладағы ең танымал спорт түрлері. Бірқатар белгілі спортшылар, әлем және Олимпиада чемпиондары қаламен байланысты. «Бурабай» спорт кешені хоккейден Қазақстан чемпионатында өнер көрсететін «Арлан Көкшетау» шайбалы хоккей клубының үй аренасы болып табылады. Арлан көкшетаулық хоккейшілер 2017/2018 жылғы маусымда Қазақстан чемпионы атанды. Сондай-ақ «Арлан Көкшетау» ойыншылары 2018/2019 маусымында IIHF Құрлықтық Кубогын жеңіп алған Қазақстанның алғашқы командасы болды. Қалада қысқы спорт түрлеріне арналған мұз айдыны бар. * ''Бурабай спорт-сарайы'' – Ақмола облысы аумағындағы ең ірі спорттық мәдениет орталығы болып табылады. Спорт сарайы 2007 жылы ашылды. Құрылыстың жалпы ауданы-1050 м2. Мұнда 1500 көрерменге арналған мінбесі бар Мұз аренасы орналасқан, ол концерттер, салтанатты жиналыстар өткізу үшін өзгертіледі, 50 метрлік бассейн, тренажер залы, жекпе-жек залы, үстел теннисін ойнауға арналған бөлме, сондай-ақ зияткерлік ойындар орталығы. Мұз аренасында жаппай коньки тебу жыл бойы, күндіз және кешке дейін өтеді. Спорт сарайында кәсіби әртістердің шоу-бағдарламалары мен мұздағы цирк нөмірлері бар қойылымдары өткізіледі.<ref>{{cite web |title=Бурабай спорт сарайы Ақмола облысы аумағындағы ең ірі спорттық мәдениет орталығы|url= https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/ds-burabaj/|access-date=3 January 2023}}</ref> * ''Көкшетау теннис орталығы'' – қазіргі заманғы кәсіби хард жабыны бар 3 жабық теннис корты. 3 заманауи кәсіби хард жабыны бар ашық аспан астындағы корт (мамырдан қыркүйекке дейін жұмыс істейді).<ref>{{cite web |title=Көкшетау теннис орталығы|url= https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/теннисный-центр/|access-date=3 January 2023}}</ref> * '' БЖСМ “Триатлон”'' – ​Көкшетау триатлон мектебі 2003 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ол үлкен спорт кешенінің базасында орналасқан, 25 метрлік жүзу бассейні, спорт және жаттығу залы, велобаза және шеберхана бар. Мектепте білікті жаттықтырушы-оқытушылар жұмыс істейді. Ай сайын жүзу, ҚПО және минитриатлон бойынша спорттық іс-шаралар өткізіледі. Ұжым тек балалармен және жасөспірімдермен жұмыс істеп қана қоймай, халықпен жұмыс жүргізеді, негізгі бағыты – спорт түрлері мен салауатты өмір салтын сауықтыру және танымал ету.<ref>{{cite web |title=БЖСМ “Триатлон”|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/дюсш-триатлон/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" align="center" |- |+Көкшетау қаласының спорт клубтары |- ! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Клуб атауы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Спорт түрі !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Ағымдағы лига !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Құрылған жылы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Стадионы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Чемпиондар |- |'''Арлан-Көкшетау (хоккей клубы)''' |[[Шайбалы хоккей]] |[[Шайбалы хоккейден Қазақстан чемпионаты]] |{{center|2009}} |“Бурабай” спорт кешені (1500) |{{center|1 рет}} {{center|2017/2018}} |- |'''[[Оқжетпес (футбол клубы)]]''' |[[Футбол]] |[[Қазақстан Премьер Лигасы]] (ҚПЛ) |{{center|1957}} |[[Оқжетпес (стадион)|«Оқжетпес» стадионы]] |{{center|0}} |- |} == Көкшетау мәдениетте == * Көкшетауда 1890 жылдары болған этнограф және публицист [[Григорий Николаевич Потанин]] белгіледі. * [[Марина Ивановна Цветаева]]ның кіші сіңлісі ақын Анастасия Ивановна Цветаева Көкшетау қаласында 1966 жылы бірнеше ай тұрып, «Жастық және кәрілік» (1967; «Көкшетау» бірінші басылымында) повестін жазып шыққан. Кейін бұл повесть «Естеліктер» сериясымен «Менің Сібірім» жинағында жарық көрген.<ref>{{cite web |title= «Анастасия Цветаева - Көкшетауда» атты дөңгелек үстел|url= https://assembly.kz/news/anastasiya-tsvetaeva-k-kshetauda-atty-d-gelek-stel/|access-date=16 January 2023}}</ref> Анастасия Цветаеваның Көкшетаудағы өміріне арналған экспозиция [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы]]нда ашылған болатын.<ref>{{cite web |title= “BOOKPArnas” ашық әдеби клубы|url= https://museum-kokshetau.kz/muzejd-dostary/|access-date=16 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Цветаева алауы – 2022|url= https://museum-kokshetau.kz/2022/10/27/cvetaeva-alauy-2022/|access-date=3 January 2023}}</ref> == Халықаралық қызметі == Көкшетауда 1 туыстас қала және 1 серіктесі бар. === [[Бауырлас қала]]лары === * {{Ту|АҚШ}} Уокешо, [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары]] (АҚШ) ([[19 желтоқсан]] [[1989 жыл|1989]] жылдан бастап). Совет уақытында әр қаланың шетелде орналасқан бауырлас қаласы болды. Көкшетау қаласының шетелдік бауырласы болып 1989 жылы Американың Уокешо қаласы аталды. Комитеттің бірінші президенті Джейк Дьюкс – Көкшетау қаласының құрметті азаматы. Қалалар арасында студенттермен алмасу үнемі жүргізіліп отырған. Медицина басты бағыт болған. Олар көптеген қазақстандық баланы құтқаруға көмектесті.<ref>{{cite web |title=Мәдени серуен: Көкшетау қаласы тарихының музейі|url=https://e-history.kz/kz/news/show/836|access-date=3 January 2023}}</ref> === Серіктестер === * {{Ту|Ресей}} [[Красноярск]], Красноярск өлкесі, [[Ресей]] ([[25 тамыз]] [[2022 жыл|2022]] жылдан бастап.) == Қала суреттері == == Тағы қараңыз == {{Commonscat|Kokshetau}} * [[Қазақстан қалалары]] * [[Целиноград наразылығы]] * [[Көкшетау қалалық әкімдігі]] * [[Көкшетау облысы]] * [[Көкшетау қыраты]] * [[Көкшетау тауы]] * [[Көкшетау ұлттық паркі]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] * [[Көкшетау-1 стансасы]] * [[Көкшетау (қалалық газет)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының ресми сайты] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының мәслихатының ресми сайты] * [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=53.286461&lon=69.381237&z=13&m=w Көкшетау] ''wikimapia.org'' {{Қазақстан қалалары}} {{Ақмола облысы}} {{Көкшетау қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Көкшетау]] jk8cb3n687813wcuky2bmn999mlp7o8 0 15743 3623854 3539591 2026-06-30T11:07:37Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3623854 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Түйелер | image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Бір өркешті түйе]], ''Camelus dromedarius'' | image2 = Bactrian.camel.sideon.arp.jpg | image2_width = 240px | image2_caption = [[Айыр өркешті түйе]], ''Camelus bactrianus'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жұптұяқтылар]] | familia = [[Camelidae]] | genus = '''''Camelus''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Түрлері | subdivision = ''[[Camelus bactrianus]]''<br /> ''[[Camelus dromedarius]]''<br /> †''[[Camelus gigas]]'' (қазба)<br /> †''[[Camelus hesternus]]'' (қазба)<br /> †''[[Camelus sivalensis]]'' (қазба) }} '''Түйелер''' ({{lang-la|Camelus}}) – [[сірітабандылар]] отряд тармағының [[түйетәрізділер]] тұқымдасына жататын [[сүтқоректі]] ірі жануарлардың бір туысы. Түйелер [[шөл]]ге де, қатты аязға да төзімді, күшті көлік малы. Мұның екі түрі бар: '''[[қос өркешті түйе]]''' (Бактрия түйесі) — негізгі өсірілетін жерлері: [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]], [[Астрахан облысы|Астрахан]], [[Сталинград облысы|Сталинград]], [[Саратов облысы|Саратов]] және [[Чита облысы|Чита облыстары]], бұрынғы КСРО-да мұның Астрахан түйесі, Қазақстан түйесі, моңғол түйесі деп аталатын негізгі үш тұқымы өсіріледі; '''[[бір өркешті түйе]]''' (дромедар), — [[Түрікменстан]]да, көбінесе [[Тәжікстан]]да, Өзбекстанның оңтүстік аудандарында және Қазақстанның кейбір жерлерінде өсіріледі. Ең көп өсірілетін жері — Қарақұм. Қоспақ түрлеріне, пайдалануына, қанына қарай: [[аруана]], [[желмая]], [[нар]] деп аталады. Түйенің еті мол, жүні биязы болады<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. — Алматы: DPS, 2011. — ISBN 978-601-7026-17-2</ref>. [[Сурет:800px-2003camel.PNG|thumb|left|300px|Түйе санағы, 2003]] Түйе ежелден шөлді-тұзды аймақтардың [[табиғат]] жағдайларына жақсы бейімделген, аптап ыстықтарда апта бойына сусыз тіршілік ете алатын бірден-бір түлік. Соған қарамастан оларды жазда күніне 2 рет, қыста 1 рет суару қажет, тұзды-кермек суды жақсы ішеді. Қолайсыз табиғат жағдайларында азық ретінде пайдалану үшін өркешіне артық май жиналады. Кеудесіндегі, табандарындағы, шынтағындағы, тізесіндегі қажау сүйелдерінің арқасында ыстық жерде, құмда жата алады. Түйенің тағы бір биологиялық ерекшелігі – қыста қолда бағуды, сапалы азықтандыруды және жылы қораны керек етпейді. Бірақ Түйелер жүні қырқылған алғашқы аптада өкпек жел мен жоғары ылғалдылыққа төзімсіз, осы [[мезгіл]]де олардың жауын-шашын мен суыққа ұрынбауын қамтамасыз ету керек. Қос өркешті [[қазақ]] Түйелері дене бітімдерінің ерекшеліктері, ірілігі, өнімділігі бойынша 3 тұқымдық типке бөлінеді: оралбөкей, [[Қызылорда]] және оңтүстік [[Қазақстан]] Түйелері. [[Орал]]-бөкей типінің басқаларынан тірілей салмағы мен жүн өнімділігі 5–10%-ға жоғары болғандықтан, асылдандыру жұмыстарында тұқым жақсартушы ретінде пайдаланылып келеді. Дара және қос өркешті Түйелерді бір-бірімен будандастырудан алынған будандар дене бітімінің беріктігі, ірілігі, қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары мен ауыр жұмысқа төзімділігі бойынша таза тұқымды Түйеден айтарлықтай ерекшеленеді. Тірілей салмағы бойынша артықшылығы 20–25%-ға дейін жетеді. Будандардың үлектерін нар, інгендерін мая деп атайды. Нарлар тек жұмыс күші мен өнім алу үшін пайдаланылып, жұптастыруға жіберілмейді. Маялар әдетте қос өркешті үлектермен шағылыстырылып, аталық тұқымға ұқсас ұрпақ алынады. Түраралық будандастыру тек таза қанды дара және қос өркешті Түйелер пайдаланылғанда ғана жақсы нәтиже беретіндігі, будандардың асыл тұқымды мал ретінде маңыздылығы жоқ екендігі ескерілуі қажет<ref>Т. Мұсақұлов, Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том қазақ мемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев</ref>. Түйенің сүті, еті, жүні пайдаланылады. Сүтінен емдік қасиеті бар шұбат, май, сыр, дайындалса, еті тағамға қолданылады, ал жүнінің 85%-ы таза, өте бағалы түбіт. == Түйе атаулары == * [[Ілөк]] * [[Інген]] * [[Айыр]] * [[Алмас]] * [[Аруана]] * [[Асау түйе]] * [[Атан]] * [[Божығай]] * [[Босалаң түйе]] * [[Босалаң түйе]] * [[Бура]] * [[Бұзбаша]] * [[Бір қырыққан түйе]] * [[Дөненше]] * [[Жабы түйе]] * [[Жайланған түйе]] * [[Жасық түйе]] * [[Жатаған түйе]] * [[Жөңшең]] * [[Көшек]] * [[Қағылжың түйе]] * [[Қайымал інген]] * [[Қара тіс]] * [[Қоспақ]] * [[Құнанша]] * [[Мая]] * [[Нар]] * [[Нартайлақ]] * [[Нарша]] * [[Сақа түйе]] * [[Соқтан]] * [[Тайлақ]] * [[Тұмса]] * [[Тығыршын]] * [[Шалағай түйе]] * [[Шаңырақ түйе]] * [[Шау түйе]] * [[Шырынсыз түйе]]<ref>http://anatili.kz/?p=22429 Сүт тайлақ</ref> == Ерекшеліктері == [[Сурет:Camelus dromedarius at Tierpark Berlin (1).JPG|thumb|alt=A.|''Түйе''.]] Түйелер мен таутайлақтардың башпайларында мүйізді тұяқтары болмайды. Тұяқтың орнында башпайларының ұшында ғана доғаланып, қисық біткен кішкене тырнақ өседі. Табаны жалпақ және астыңғы жағы сүйелді, жұмсақ көнмен қапталған, сондықтан бұл жануарларды көнтабандылар деп атайды. Түйенің кеудесінде, тізесі мен тілерсегінде сүйелді, сірілі, түксіз тықыр жерлері болады. Түйе шөккен кезде сүйелді жерлері ыстық құмның әсерін сезбейді. Осыған байланысты түйе ыстық құмда шыдай төгіп жата береді. Түйенің дене тұрқы ірі. Оның салмағы 700-800 кг, мойны иір және ұзын. Денесінің әр жерінде ұзын шудалы жүндері болады. Құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді аймақтарда тіршілік етуге бейімделген, сондықтан халық түйені «шөл дала кемесі» деп атайды. Қолда өсірілетін түйелердің арғы тегі — жабайы түйелер. Түйе бұдан 4-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Айыр өркешті түйенің қолға үйретілген жері — [[Орта Азия]]. Сыңар өркешті түйенің қолға үйретілген жері — [[Африка]] өңірі. Қазіргі кезде сыңар өркешті жабайы түйе жойылып кеткен. Айыр өркешті жабайы түйе Монғолияның [[Гоби шөлі]]нде ғана сақталған. Түйені — төрт түліктің төресі, киелі түліктің бірі деп есептеген. Түйенің пірін — «Ойсылқара», кей жерде «Қаусыл- қазы» деп атайды. == Халық өміріндегі түйенің рөлі == Ертеде түйелі көш «сахараның салтанатты» деп аталған. Ежелгі [[Қытай]]дан [[Жерорта теңізі]]не дейінгі керуен жолының тарихы түйе түлігімен тікелей байланысты. Төрт түліктің бойында болатын жақсы қасиеттердің бәрі түйе малының бойынан табылады. Ауыз әдебиетінің көптеген үлгілерінде түйеге қатысты теңеу сөздер, даналық нақылдар, мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. Бұл ой-тұжырымдар түйенің тіршілік ерекшеліктерін айқын аңғартады. «Түйесі бардың - киесі бар», «Көтерем деп түйедей безбе — салтанатың емес пе? Тебеген деп биеден безбе - қос қанатың емес пе?». Түйе түлігін қастерлен «ұлық» деп те атайды. Түйешіні «ұлық баққан» деп құрметтеп, оған көпшілік жиналған жерде төрдей орын берген. Кейбір аймақтарда түйені «кәуіс» деп атайды. Түйе түлігіне арналған аңыздар бойынша шығарылған күйлер де ел арасына кеңінен таралған. Сүгірдің «Бозінгені», Ықыластың «Желмаясы», Тәттімбеттің «Бозінгені» және т. б. Түйені алғаш жүк тасымалдау мақсатында көш көлігі ретінде үйреткен. Ерте замандардағы ел мен елдің арасындағы сауда-саттық түйелі көш керуендері арқылы жүргізілген. Тарихи деректерде Самарқан саудагерлерінің сапарға Жібек жолы арқылы 30 мың түйемен шыққандығы жазылған. Ертеде қазақ даласында түйесі көп адамдар аз болмаған. Ертеректе Ақтөбе өңіріндегі Сортаңды, Шақытты жерлерін жайлаған Қара деген кісінің 3 мың түйесі болған. == Түйе қолтұқымдары == === Айыр өркешті түйе === Қазақстанда қолға үйретілген айыр өркешті түйенің қолтұқымы көбірек кездеседі. Оны кейбір аймақтарда «айыр түйе», [[Арал]] мен Каспий аралығының тұрғындары «түс түйе» деп атайды. Айыр өркешті түйенің жабайы түрі «қаптағай» деп аталады. Айыр өркешті түйенің ұрғашысын - «іңген», еркегін - «бура» дейді. Айыр өркешті түйе ғылыми тілде «бактриан» деп аталады. Оның денесі ірі, салмағы 450-690 килоға дейін жетелі. Қазіргі кезде айыр өркешті түйенің қолға үйретілген үш қолтұқымы бар. Олар - қалмақ, қазақ және монгол қолтұқымдары. Қазақстанда көп өсірілетіні қазақтың айыр өркешті түйесі. Ол құрғақ далалы, шөл-шөлейтті жерлердің табиғи жағдайларына жақсы бейімделген. Аңызақ ыстыққа, үскірік аязға төзімді келеді. [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Атырау облысы|Атырау]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстанның]] кейбір аудандарында өсіріледі. === Сыңар өркешті түйе === [[Сурет:Camelus dromedarius près de Mérindol.JPG‎|thumb|alt=A.|''Сыңар өркешті түйе''.]] Сыңар өркешті түйені ғылыми тілде «дромадер» дейді. Қазіргі кезде қолда аруана деп аталатын қолтұқымы өсіріледі. Жабайы түрі жойылып кеткен. Оның жалпы аты — «нар». Ұрғашысы — «мая» немесе «аруана», еркегі — «үлек». Сыңар өркешті түйе ыстыққа төзімді, бірақ қатты аязға шыдамайды. Орта Азия мен Қазақстан жерінде ғасырлар бойы халықтық сұрыптау әдісімен өсіріліп келеді. Қазір түйені көлік ретінде пайдаланудан гөрі, еті, қымыраны және шудасы үшін өсіру пайдалы. Мамандардың пікірі бойынша, бір түйенің беретін өнімі 15 қойдың беретін өніміне тең. == Түйе өнімдері == === Сүті === Түйе сүтінің майлылығы сиыр сүтінен әлдеқайда жоғары. Оның құрамында адам ағзасына қажетті нәруыз, витаминдер мол. Түйе сүттен шұбат дайындалады (қымыран деп те аталады). Шұбат өкпе, асқазан, ішек ауруларына бірден-бір шипа, қанды толықтырады. Шұбаттың радиацияға қарсы әсері болатыны да анықталған. === Шудасы === Түйенің шудасы да қымбат бағаланады. Оны буын, құяң, бүйрек ауруларына және радиация сәулелеріне қарсы ем ретінде пайдаланады. Шудадан бағалы тоқыма бұйымдар жасалады. Түйе түлігі күй таңдамайды, басқа мал жемейтін қатты, тікенді өсімдіктермен қоректене береді. Түйе күндіз жайылып, түнде жатып, күйіс қайырады. Бірнеше тәулік су ішпеуге шыдайды. Бұл кезде өркеш майларынан бөлінген суды пайдаланады. == Қазақстандағы қазіргі кездегі түйе шаруашылығы == Қазір Қазақстанда түйе шаруашылығын дамытуға көптеген игі шаралар қолға алынуда. Алматы облысы [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ндағы «Агромеркур» шаруа қожалығында 3 мыңдай түйе өсіріледі. Шаруашылықтағы мыңдай інген сауылып, өнімдері халық қажетін өтеуде. Түйе шаруашылығы - мал шаруашылығының өнімді мол беретін саласы. Қазір кейбір шет елдерде түйе шаруашылығын өркендетуге ерекше көңіл бөлінуде. Қазақстанда түйе шаруашылығын дамыту жолында аянбай еңбек етіп жүрген ғалым — [[Асылбек Баймұқанұлы]]. * Түйенің ұрғашылары 3-4 жаста, буралары 5-6 жаста жыныстық жағынан толық жетіледі. Сыңар өркешті түйенің буаздық мерзімі - 1З, айыр өркешті түйенің буаздық мерзімі 14 айға созылады. Түйе екі жылда бір рет боталайды. Ботасы нәзік, ерекше күтімді қажет етеді, күніне 6-7 рет емеді. Бота анасын 18 айдай еміп жетіледі. Түйе 30-35 жыл жасайды.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref> == Қолға үйрету== Түйелер көлік ретінде қолданылып, олардың сүтін, көңін, жүнін және қанын пайдалану үшін қолға үйретілген. Оларды б.з.д. 2000 жылдарға дейін-ақ қолға үйреткен. Дромедар түйелерін б.з.д. 3000 және 2500 жылдары Арабия түбегінде қолға үйретсе, бактриан түйелерін Иранда шамамен б.з.д. 2600 жылдары қолға үйреткен. == Галерея == <gallery mode="packed" class="center"> Vessel in the Form of a Recumbent Camel with Jugs, 2015.65.15.jpg|<small>Құмыралары бар жатқан түйе түріндегі ыдыс, б.з.б. 250 ж. — б.з. 224 ж., Бруклин мұражайы</small> Camel portrait.jpg|Қалың [[түйе жүні]] шөл жағдайында көмектесетін көптеген бейімделулердің бірі болып табылады. Tomb figurine of a camel, China, Tang dynasty, 618-906 AD, glazed earthenware - Östasiatiska museet, Stockholm - DSC09593.JPG|Жабдықтары бар түйе, Тан империясы Camello Guimet 01.JPG|Түйеге мінген адам, Тан империясы Tang Pottery Camel & Nursing Woman.jpg|Түйеде емізетін әйел, Тан империясы Camel cart.JPG|Пәкістанда үй жануарлары ретінде қызмет ететін түйе (2009) Bowl Depicting Bahram Gur and Azada, late 12th-early 13th century 86.227.11.jpg|Бахрам Гур мен Азадтар бейнеленген ыдыс, 13 ғасырдың басы, Бруклин мұражайы A camel with its rider playing kettle drums..jpg|Моғол империясында тимпандар ойнап жүрген шабандозы бар түйе Cholistani Camel Meat Pulao.JPG|Пәкістаннан келген түйе етінен жасалған палау </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Ламалар]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Biosci-stub}} [[Санат:Сірітабандылар]] cp92zfw96kr5e1zib5o3fr4sf3sp239 0 17853 3623852 3596569 2026-06-30T11:00:34Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3623852 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Қой | status = DOM | image = Flock of sheep.jpg | image_width = 250px | image_caption = Бір қора қой | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[жұптұяқтылар]] | familia = [[Қуысмүйізділер]] | subfamilia = [[Caprinae]] | genus = ''[[Ovis]]'' | species = '''''O. aries''''' | binomial = ''Ovis aries'' | binomial_authority = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 }} [[Сурет:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|thumb|320px|Патагония, Аргентина қойларының]] '''Қой''' ({{lang-la|Ovis aries}}) — [[қуысмүйізділер]] тұқымдасына жататын, күйіс қайыратын жұптұяқты [[мал]]. Қой [[неолит]] [[дәуір]]інде қолға үйретіле бастаған жабайы қойлардан ([[арқар]] және [[муфлон]]) шыққан. Дүние жүзінің 170-тен аса елінде 650-дей қой тұқымдары мен тұқымдық топтары бар. Қойдың дене ұзындығы 60 – 110 сантиметр, шоқтығының биіктігі 55 – 100 сантиметр. 12 – 15 жыл тіршілік етеді. 5 – 7 айлығында жетіледі, 15 – 18 айында ғана күйекке жіберіледі. Саулықтарының буаздық мерзімі 145 – 155 [[тәулік]]ке созылады. Көпшілігі жалқы, кейде егіз туады. '''Отар''' – бірге бағып- күтуге арналған қой тобы. Бір отардағы қой саны жасына, жынысына, басқа да ерекшіліктеріне байланысты алты жүз бен мыңның арасында болады. Үлкен фермаларда, шаруашылықтарда қойларды саулық, тұсақ, тоқты, ісек, қошқарлар отарына бөледі. Биязы жүнді және асыл тұқымды қозыларды үш жарым төр айларында, қылшық жүнді үш төрт айлығында бөліп, отар құрады. Еркек және ұрғашы тоқтылардан бөлек отар жасалынады. Жас төлдерден құралған отарларды бөлек жақсы жайылымдарға жаяды, жеммен үстеп қорректендіреді. Отарлар бір- бірімен араластырылмайды, үш төрт адамнан құралған малшылар (шопандар) бағып күтеді. Қозылар 1,5 айлығында отармен бірге бағылады, 3 – 4 айлығында енесінен айырып, еркек және ұрғашы қозыны жеке отарға бөледі. Қойды жасына қарай қозы, марқа қозы, тоқты, ісек, тағыда басқа деп атайды; төлдеген қойлар – саулық, 1 жыл төлдемеген қойлар – қысыр, бірнеше жыл төлдемегендерін – ту қой деп атайды. [[Сурет:Barbados Blackbelly.JPG|left|250px|Қойлар]] Қошқарлар мен саулықтардың орташа тірідей салм. 70 – 140 [[килограмм]]; 50 – 70 килограмм тартады. Олардан тиісінше 10 – 15; 4 – 8 килограмм (биязы жүнділерінен) 7 – 10; 3 – 6 килограмм (биязылау жүнділерінен); 4 – 6; 2 – 4 килограмм (ұяң және қылшық жүнділерінен) жүн қырқылады. <br /> [[Қазақстан]] қой өсірілетін қой тұқымдары: қазақтың етті-биязылау жүнді қойы, қазақтың оңтүстік мериносы, қазақтың [[арқар]]-мериносы, [[қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы]], қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы, қазақтың биязы жүнді қойы, қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы, ақжайық қойы, ақсеңгір қойы, [[алтай]] қойы, еділбай қойы, дегерес қойы, кавказ қойы, цигай қойы, қаракөл қойы; тұқымдық топтары – қарғалы қойы, сараджа қойы. қойдың жаңа типтерін шығару жұмысында линкольн қойы, ромни-марш қойының тұқымдары пайдаланылады. '''Үй қойларының ата-тегінің үш түрлі атауы бар.''' Олар [[муфлон]], [[арқар]] (немесе аргал) және жабайы қыр қойлары болып табылады. Олардың ертеде қолға үйретілгендерінен үй қойларының түрлері пайда болған. Жабайы қойдың көз алды мен бақайының аралықтары безді келіп, басы құйқалы, жазық маңдайлы болады. Қошқарлары иір мүйізді, ірі, қылшық түкті, дөңгелек құйрықты, сида, ұзын сирақты. Олардың қысқы қоректері ағаш қабықтары мен көк шырпылар және құрғақ шөптер. Басқа түліктерге қарағанда, қой қолға үйретуге өте қолайлы келген. Жабайы қой тұқымдарын адам баласы көптеген уақыт алып, бағып-қағып қолға үйретті, үй қойы етіп, жерсіндірді, ауа райына көндіктіріп, дағдыландырды, содан қой түлігі атанды. Қолға үйренген үй қойларының да тұқымдары әр түрлі болып келеді. Солардың бірі — қазақы қой. Қазақы қойлар бертін келе тұқымдарына қарай, өскен жеріне, тұқымына, өсімталдығына, түр-түсіне, жүніне, құйрық, бас, құлақ, бітістеріне, жасына, мінез-әдеттеріне, тағы басқадай ерекшеліктеріне байланысты аталған. Мысалы: шаруалар қойды жасына қарай: үлкен (сақа) қошқар, азбан, ісек, дөнен қой, құнан қой, саулық, тұсақ, тоқты, марқа қозы деп атаса, жынысына қарай; еркек қой, ұрғашы қой, (тоқтышақ), еркек тоқты, ұрғашы тоқты, еркек марқа, ұрғашы марқа, еркек қозы, ұрғашы қозы, т. б. деп атайды. ==Генетикасы== Диплоидті жасушаларда түрлі қошқарлардың хромосомалары әртүрлі. Бұл сан (2n) 52-ден (қарлы қойда) 58-ге дейін (уриден) . Кейде [[хромосомалар]]дың саны бір түрдің өкілдерінен, тіпті бір адамнан да ерекшеленуі мүмкін. Ішкі қойлардың әдетте 54 хромосомасы бар, бірақ хромосома саны 50-ден 53-ке дейін болатын жасушалар жиі кездеседі, сонымен қатар, 52-хромосомалық адам басым болған отбасылардың тұқымдары бар . Хромосомалар санынан айырмашылығы бар тұқымдардың өкілдері межеленген және өмір сүретін және жемісті ұрпақ әкеле алады . Муфлон диапазондары (2n = 54) мен уриден (2n = 58) қиылысатын Эльбрус тауларында гибридті шыққан адамдар тобы бар. Хромосомалардың саны 54-ден 58-ге дейін . ==Таралуы== Жабайы қойлар батыс, орталық және солтүстік-шығыс [[Азия]] да, сондай-ақ [[Солтүстік Америка]] ның батысында орналасқан. [[Еуропа]]да олар [[Балқан түбегі|Балқан түбегінде]] тұрды, бірақ шамамен 3 мың жыл бұрын қайтыс болды. Кейбір [[Жерорта теңізі]] аралдарында орналасқан муфлон топтарының шыққан жері, олардың нақты жабайы қошқарлар немесе жаңа жабайы аңдар болса да, дау-дамай болып табылады. Көптеген қойлар таулы аудандарда тұрады, бірақ шөл далада өмір сүретіндер де бар, мысалы, кейбір бордақылау популяциясы. == Қойға қойылатын атаулар == Күй жайына, төлдеу уақытына, жынысына, жасына, сауылуына, желін, емшек бітісіне, дене бітіміне, шағылысу мерзіміне, мінезіне және жүн бітісіне байланысты болып келеді. == Түсініктемелер == [[Қой шаруашылығы]] әлемнің көп елдерінде байырғы заманнан кең тараған кәсіптердің бірі.<ref>“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{zoology-stub}} [[Санат:Қойлар]] f6orkr4r37ln0jn5vpcimed70t5k43l 0 18618 3623513 3546786 2026-06-29T17:33:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623513 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Роза Рымбаева |Атауы = |Сурет = Roza Rymbayeva.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Роза Қуанышқызы Рымбаева |Туған күні = 28.10.1957 |Туған жері = [[Жаңғызтөбе]] станциясы, {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[1975]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, [[профессор]], [[актриса]], [[тележүргізуші]], [[модель]] |Дауыс түрі = Лирикалық [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Биге арналған музыка]], [[Джаз]], [[Электропоп]], [[Халық әндері]], [[Поп-рок]] |Лақап аттары = [[Қазақ примадоннасы]], [[Қазақстанның Алтын дауысы]], [[Орта Азия Бұлбұлы]] |Ұжымдары = [[А’Студио]], [[Арай]], [[Гүлдер ансамблі]] |Қызметтес болған = [[Сергей Пенкин]], <br /> [[Батырхан Шүкенов]], <br /> [[Ренат Ибрагимов]], <br /> [[Владимир Ступин]] <br /> [[Бабаджанян, Арно Арутюнович|Арно Бабаджанян]], <br /> [[Мажуков, Алексей Сергеевич|Алексей Мажуков]], <br />[[Тухманов, Давид Фёдорович|Давид Тухманов]]&nbsp;, <br /> [[Юрий Саульский]], <br /> [[Пахмутова, Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], <br />[[Паулс, Раймонд Вольдемарович|Раймонд Паулс]], <br />[[Зацепин, Александр Сергеевич|Александр Зацепин]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1976 жыл}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1981 жыл}} {{!}}} |Сайты = http://r-rimbaeva.narod.ru/ }} [[Сурет:Фестиваль Gakku Дауысы 2016 Роза Рымбаева.jpg|нобай|Роза Рымбаева 2016-шы жылғы "Gakku Дауысы" фестивалінде]] '''Роза Қуанышқызы Рымбаева''' ([[28 қазан]], [[1957 жыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Жаңғызтөбе]] станциясында туған) — кеңестік және қазақ эстрада әншісі ([[сопрано]]), [[профессор]], [[актриса]]. [[Қазақстанның халық әртісі]] ([[1986]]), халықаралық конкурстардың лауреаты. [[Құрмет ордені|Құрмет]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендері мен марапаттың иегері. [[Қырғызстан]]ның ([[2000]]) және [[Өзбекстан]]ның ([[1984]]) еңбек сіңірген әртісі. Көптеген халықаралық конкурстардың гран-при иегері болған Роза Рымбаева 22 жасында Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, 29 жасында [[Қазақстанның халық әртісі]] атанды. 1977-1979 жылдары «[[Песня года]]» фистивалінің финалдарында және КСРО-ның ең үздік ондығы«[[Звуковая дорожка]]» хит-парадында (1978 ж. 3-орында [[Алла Пугачева]] және [[София Ротару]]дан кейін) жоғары орыннан көрініп, үлкен танымалдылыққа ие болды. == Биографиясы == Роза Рымбаева Шығыс Қазақстан обылысындағы Жаңғызтөбе станциясында теміржолшылар отбасында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>https://ok.ru/naymandara/topic/67028459637631</ref><ref>https://vk.com/topic-167390_12116632?offset=80</ref> [[1974 жыл]]ы Семейдегі музыкалық училищеге түсіп, мұнда 3 жыл оқиды. Бұдан кейін Алматыдағы театралдық-көркем өнер институтында оқып, оны 1984 жылы тәмамдайды. Алматы қаласындағы театрлық көркемдік институттың музыкалық драмалық комедиясы факультетін бітірген. [[1976]]-[[1979]] жж. Республикалық [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]] жастар – эстрадалық ансамблінің солисі, 1977 жылы «Алтын Орфейді» жеңіп алады. 1979 жылы - «Қазақконцерт» бірлестігі жанындағы «[[Арай]]» эстрадалық ансамблінің солисі. Әншінің халықаралық белгілі болуы С. Бәйтерековтың «Әлия» әнін орындауынан басталады. 1979 жылы Роза Рымбаева Ыстамбұлда өткен халықаралық әншілер байқауында лауреат атанды, 1983 жылы Кубада өткен «Гала – 83» халықаралық байқауда бас жүлдені жеңіп алады. 29 жасында Қазақстанның халық әртісі атанады. Оның орындауындағы қазақ композиторлары Т. Ерешевтің «Гүлдене бер, туған жер», Н. Тілендиевтің «Куә бол», Б. Байқадамовтың «Айгөлек», Ж. Тұяқбаевтың «Атамекен», Т. Сарыбаевтың «Отандастар» әндері тыңдаушылардың үлкен ықыласына бөленген. «Бір бала», «Сәулем-ай», «Кебек», «Назқоңыр», «Әгугай» және т. б. сияқты халық әндерін ол өзіндік ерекшелікпен орындайды. Роза Рымбаева сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал. == Отбасы == Жолдасы - Тасқын Оқапов (1948-1999) Ұлдары - Әли Оқапов (1991), Мәди Рымбаев (2000) Жолдасының қарындастары - Мәншүк (1975), Әлия (1979) == Хронологиясы == * 1974&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1975&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1976—1979&nbsp;— «Гүлдер» ансамбілінің солисті * 1977&nbsp;— «Гран-при», «С песней по жизни» бүкілодақтық телевизиялық конкурсы * 1977&nbsp;— «Гран-при» [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» фестивалі * 1977&nbsp;— «Гран-при», [[Сопоттағы халықаралық әндер фестивалі]], [[Польша]] * 1979&nbsp;— Т. Оқапов жетекшілігіндегі «Арай» ансамбілінің құрылуы * 1979&nbsp;— Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі * 1979—1984&nbsp;— Қазақ Театралды-көркемдік институты * 1981&nbsp;— Лениндік Комсомол премиясының лауреаты. * 1983&nbsp;— «Гран-при» «Гала-83», [[Куба]] * 1984&nbsp;— [[Өзбекстан]]ның еңбек сіңірген әртісі * 1986&nbsp;— Казақ КСР-нің Халық әртісі * 1986&nbsp;— «Гран-при» «Алтын микрофон», [[Түркия]] * 1995 жылдан бастап Республикалық эстрада-цирк колледжінде оқытушы * 2000&nbsp;— «Эстрада жұлдызы» номинацисында «Жыл Адамы» * 2000&nbsp;— [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері * 2000 — [[Тарлан|Платиновый Тарлан]] премиясын алды * 2004&nbsp;— [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік премиясының лауреаты * 2005&nbsp;— [[Мәскеу]]де [[Эстрада жұлдыздары алаңы]]нда жұлдызы ашылды * 2007&nbsp;— "Роза Рымбаева 30 жыл сахнада" мерейтойы * 2008 — [[Пекин Олимпиадасы|Пекин олимпиадасының]] факелын алып жүрді * 2008&nbsp;— Қарағандыда жеке жұлдызы ашылды ([[Төлегенова, Бибігүл Ахметқызы|Бибігүл Төлегеновадан кейін]]) * 2008&nbsp;— Эстрада әртісі номинациясында «Қазақстан әйелі» атанды * 2008&nbsp;— "Коктем шакырады"концерттік бағдарламасына 10 жыл * 2011&nbsp;— Қазақстанда өткен [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындары]]ның гимнін орындап, факелды алып жүрді * 2011&nbsp;— "Роза Рымбаева 35 жыл сахнада" мерейтойы * 2012&nbsp;— [[Жапония]], [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Беларусь]]дағы концерттік турне * 2013 — [[Imperial]] Сәң Үйінің бет бейнесі болды == Дискографиясы == [[1985]]&nbsp;— LP "Роза Рымбаева және «Арай» ансамблі, фирма «Мелодия». [[2003]]&nbsp;— LP «Ademi-au» (Таңдаулы әндер) [[2006]]&nbsp;— CD «Cенімен біргемін» (14 қазақша ән) [[2007]]&nbsp;— DVD «30 жыл сахнада» (3 DVD диск &nbsp;— үш концерт (Мәскеу, СПб, Алматы) и дер. фильм «Роза» және бір CD «Ертеңіме сенемін») [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }} [[2008]]&nbsp;— МР3-жинақ «Любовь настала» («Имена на все времена» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— МР3-жинақ «Роза Рымбаева» («Золотая коллекция ретро» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— CD «Вечная весна» (қазақ және кеңестік композиторлар әндері). [[2010]]&nbsp;— CD «Жерiм жаннатым» (Еркін Ынтықбаев әндері). == Фильмографиясы == [[1976]]&nbsp;— телевизиялық фильм «Первая песня», студия «Қазақтелефильм». [[1982]]&nbsp;— «[[До свидания, Медео]]»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> совет-чехословак фильмінде басты рөл [[1999]] — дер. фильм "Женский взгляд". Роза Рымбаева», реж.Оксана Пушкина ([[Ресей]]). [[2001]]&nbsp;— дер. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова. [[2002]]&nbsp;— дер. фильм "Хвост кометы". Роза Рымбаева», реж. А. Бурыкин ([[Ресей]]). [[2010]]&nbsp;— дер. фильм «И снова здравствуйте!», ([[Ресей]]). == Марапаттары == * [[Лениндік комсомол премиясы]] (1981) — жоғарғы орындаушылық шеберлігі үшін * [[Халықтар Достығы ордені]] ([[1991]]) * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] ([[2000]]) * [[Құрмет ордені (Ресей)]] ([[7 тамыз]] [[2002]]) * [[2002]] — [[Қазақстан]] жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[2002]] — [[Платиновый Тарлан|Тарлан]] * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] ([[2004]]) * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы]] ([[2004]]) * [[«Звезда созидания» ордені]] ([[2004]]) * [[2005]] — [[Мәскеу]]дегі жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008]]) * [[2008]] — [[Қарағанды]]дағы жұлдыздар аллеясыдағы жеке жұлдызы * [[«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] ([[2011]]) * [[Шығыс Қазақсан облысы|Шығыс Қазақстан обылысының]] [[Құрметті азаматы]] [[2011]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120615052455/http://r-rimbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://r-rymbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Биографические сведения] * [http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 Интервью Розы Рымбаевой (09.02.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020440/http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 |date=2007-09-30 }} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/43655/bio/ Роза Рымбаева на сайте Кино-Театр. Ру] * [http://www.facebook.com/pages/Roza-Rymbayeva/106297469412756 Роза Рымбаева Facebook] та == Әдебиет == * Кожиров Б. «Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары» 2010 жылы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Roza Rymbayeva}} [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Сопрано]] [[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Романстар орындаушылары]] [[Санат:Поп-фолк орындаушылары]] [[Санат:КСРО поп-фолк-вокалшылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Гүлдер ансамблі әншілері]] [[Санат:Қазақконцерт әншілері]] [[Санат:Арай ансамблі әншілері]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Ресей) иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматтары]] hkkry7vy25kutz5cbucnpun6fj2qq04 0 19766 3623694 3137685 2026-06-30T07:41:02Z 1nter pares 146705 3623694 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Ананас |image = Ananas.comosus1web.jpg |image_caption = ''Ananas comosus'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Bromeliaceae]] |subfamilia = [[Bromelioideae]] |genus = '''''Ananas''''' |genus_authority = [[Philip Miller|Mill.]] |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 7 түрі белгілі }} [[Сурет:Pineapple and cross section.jpg|thumb|right|220px|Ананас жемісі және ішкі көрінісі]] [[Сурет:Ananas comosus slices.jpg|thumb|right|220px]] '''Ананас''' ({{lang-la|Ananas}}) – [[Бромелиялар тұқымдасы|бромелиялар]] тұқымдасына жататын, [[Субтропиктер|субтропиктік]] және [[Тропиктер|тропиктік]] өңірлерде өседі. Піскен ананасты 8—9 градус [[температура]]да 10—12 күнге дейін сақтауға болады. [[Температура]] 7 градустан төмен болса ананас жемістері қарайып, су татып кетеді, ал 10 градустан жоғары болған жағдайда жеміс тез пісіп кетеді де, дәмі, түсі бұзылады. Ананастың құрамында қант, органикалық қышқылдар, күл [[пектин]] және хош иісті заттар, сондай-ақ С дәруменінің 20 мг пайызы, [[каротин]] (А [[провитамин]]і), Ві және Вг [[дәрумендер]]і бар. Ананасты жаңа піскен күйінде де, сондай-ақ түрлі өңдеуден өткізіп те (шырын, компот ретінде) тамаққа пайдалануға болады. Ол үшін ананасты тілімден немесе дөңгелектеп кеседі (кейде қант ұнтағын себеді).<ref>Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Ананас — бромелиялар тұқымдасына жатады. Бромелия тұқымдасына жатқанымен, ананас басқа бромелиялар сияқты эпифитті емес, яғни ылғалдылықты ауадан алып, басқа өсімдіктің үстінде өспейді, топырақта өсіп-өнеді. Отаны Орталық Бразилия. Тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. 8-ге жуық түрі бар. Қысқа сабақты, жапырақтары бір-біріне тығыз жанаса, сабақты айнала орналасқан. Жапырақтары семсер тәріздес ұзын сүйір, қатты, қалың, қабықты, шеттері өткір тікенді болып келеді. Табиғатта есейген өсімдіктің бойы 1 метрге, диаметрі 2 метрге дейін өседі. Жапырақтарының ортасынан етті жуан негізгі сабағы шығып, сабақ басына 30-60 см-лік гүл шешек атады. Гүлдеп болған соң, жеміс береді. Жемісі 4-5 айда жетіліп өседі. Жемісінің ортасынан негізгі сабақ өсіп шығып, тәжге ұқсас жаңа қысқа сабақ, жапырақтар шығарады. Жапырақтарының біркелкі жасыл түстісі, сарғыштау, ақ жолақтары бар түрлері болады. Үй жағдайында: «Ananas comosus», «Ananаs bracteatus», «Ananas nanus» түрлерін өсіреді. Кәдімгі өзіміз жеп жүрген ананасты, үйде жапырақ қалемшесімен өсіруге болады. Ол үшін жемісінің басында жақсы шоқтанып өсіп тұрған жапырағы бар ананасты алу керек. Қалемшені жемістің 2-2,5 см-дей бөлігімен бірге кесіп алады. Төменгі 10-15 жапырағын бір-бірлеп алып тастауға болады. Жемісінің жұмсағын тазалап алып тастайды да, марганцовка ерітіндісіне шайып, ағаш көмірін жағып, 2 күн көлеңкелі жерде кептіреді. Кепкен көшетті, бойы аласа, кеңдеу түбекке отырғызады. Суғарып, су бүркіп ылғалдандырып тұру қажет. 22-24⁰С жылылықта, жарық жерде, 1-1,5 айда тамырланады.<ref>"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727</ref> == Жарығы == Тікелей жарық жерде өсе береді. == Жылуы== Қыста 180 С-тан төмен болмағаны абзал. == Суғарылуы:== Жазда жиірек, қыста азырақ суғарады. == Ылғалдылығы: == Су бүркуді көп қажет етпейді. == Қоректендірілуі:== Көктем-жаз айларында 2-3 аптада бір рет толық минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. Қыста қоректендірмейді. == Аурулары:== Щитовка зиянекестерімен ауруы мүмкін. == Көбейтілуі:== Тұқымын себу, жанама өскіндерін бөліп алу және қалемшелеу арқылы көбейеді. == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Бромелиялар]] [[Санат:Жемістер]] 1s01210ixnx3gksehes8newg6ahcc5e 0 21325 3623861 3390133 2026-06-30T11:46:28Z Zhnurik 183017 3623861 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Хамза Абдуллин |Шынайы есімі = |Суреті =HamzaAbdullin.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = Хамза Жармұхамедұлы Абдуллин |Лақап аты = |Туған күні = 10.2.1919 |Туған жері = {{туғанжері|Мағжан Жұмабаев ауданы|Мағжан Жұмабаев ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |Қайтыс болған күні = 2001 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] → {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Хамза Абдуллин''' ([[10 ақпан]] [[1919 жыл|1919]] - [[2001 жыл|2001]]) — ақын, аудармашы. Грузин ақыны [[Шота Руставели|Шота Руставелидің]] «[[Жолбарыс тонды жиһанкез]]» поэмасын қазақ тіліне аударуымен танымал. [[Арғын]] тайпасы [[Қарауыл руы|Қарауыл]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> 1932-1936 жж. [[Омбы]] қаласындағы ауыл шаруашылығы жұмысшылар факультетінде оқиды. Бітірген соң [[Қызылжар]]да (Петропавлда) облыстық Халық ағарту бөлімінде қызмет істейді. 1937-1940 жж. Алматыдағы Коммунистік Журналистер институтында оқып, оны тамамдағаннан кейін, «Социалистік Қазақстан» газетінде, Солтүстік Қазақстан облыстық газетінде, «Жаңа фильм» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 1941 жылы әскерге алынып, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысады. Соғыстың алғашқы жылдарында тұтқынға түсіп, концлагерьдің тауқыметін басынан өткереді. Кейін [[Мұстафа Шоқай]] ұйымдастырған [[Түркістан легионы]]ның қатарында болады.<ref>«Қазақстан жазушылары: XX ғасыр». Анықтамалық. – Алматы: «Ана тілі» баспасы ЖШС. 2004 – 392 бет.</ref> Абдуллиннің алғашқы өлеңдері, очерктері, әңгімелері мен фельетондары 1936 жылдан бастап баспасөз бетінде жарық көре бастаған. 1940 жылы Бүкілқазақстандық әдеби конкурсқа қатысып, «Шойын жолда» атты дастаны бірінші бәйгеге ие болды. Абдуллин шығармашылығының негізгі саласы – көркем аударма. Солардың елеулісі – [[Грузия]]ның ұлы ақыны [[Шота Руставели]]дің «Жолбарыс тонды жиһанкез» дастаны.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] 4x2j86bsqv7mygy9qmlp33tqoatic4h 0 21732 3623846 3398371 2026-06-30T10:16:41Z Малика Назарова 182852 Грамматикалық қателерді түзету 3623846 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Кеншілер мәдениет сарайы | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші | суреті = Кеншілер мәдениет сарайы (Қарағанды).jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = |lat_deg = 49|lat_min = 48|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 73|lon_min = 05|lon_sec = 02 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = мәдениет мекемесі | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет | қолданылуы = | орналасуы = Қарағанды облысы | мекен жайы = | қала = Қарағанды қаласы | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = [[1940 жыл|1940]] жыл | құрылысы аяқталды = [[1952 жыл|1952]] жыл | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = И. И. Бреннер, Я. А. Яноша | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} [[Сурет:Кеишілер мәдениет сарайы.jpg|thumb|right|Кеншілер Мәдениет Сарайы]] '''Кеншілер Мәдениет Сарайы''' – [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Қарағанды]] қаласы, Бұқар жырау даңғылы, 32. == Кезеңі, авторы == [[1940 жыл|1940]]-[[1952 жыл|1952]] жылдары, сәулетшілер – И. И. Бреннер, Я. А. Яноша. == Сипаты == Кеншілердің мәдениет сарайы – Қарағанды қаласының басты көрікті орындарының бірі. Оның құрылысы үзілістермен салынды: 1940 жылы салынып басталған ғимарат толығымен пайдаланылуға 1952 жылы берілді. Ғимарат үш негізгі көлемнің симметриялық құрамы болып табылады. Орталық зал театр кешенінен тұрады – 1000 орындық көрермен залынан, вестибюльден, жоғарғы және төменгі фойеден, жоғарғы және төменгі дәліздерден.<br> Сарайдың басты беті үш осьтік симметриялық композицияға ие. Сән маңдайша портигі алты мүсінмен қапталған: шахтердің, құрылысшының, қозы ұстаған қойшының, бауы бар ұжымшар мүшесінің, домбыралы ақынның және жауынгердің. Өкінішке орай, атақты Мәдениет Сарайының ұжымы туралы мұрағаттық деректер сақталмаған.<br> Қазіргі уақытта сарайда жалпы саны 585 қатысушысы бар 24 көркемөнер ұжымдары бар, олардың ішінде «Халық» атағымен төрт ұжым марапатталған: «Марианна» авторлық ән клубы, Қарағанды облысы композиторлар клубы, «Вдохновение» соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Шахтерский ансамбль танца» ұжымы.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қарағанды сәулеті]] on7rpjv5l0gv3jjo3cqofkp2nx52p8h 0 22338 3623397 2070369 2026-06-29T12:59:06Z 1nter pares 146705 /* */ 3623397 wikitext text/x-wiki '''ҒАБДЕЕВ Қайыржан Нұртазаұлы''' (1946 ж.т., [[Орынбор облысы]] [[Ташлинский]] ауданы Степной ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1995), профессор (1996). [[Батыс Қазақстан]] ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970–1972 жылдары [[Орал]] [[ауыл]] шаруашылық тәжірибе ст-ның селекция бөлімінде кіші ғылым қызметкер (1970), 1972–1975 жылдары [[Херсон]] [[ауыл]] шаруашылық институтының аспиранты, 1975–1977 ж. [[Батыс Қазақстан]] [[ауыл]] шаруашылық институтында ассистент, аға ғылым қызметкер, 1977–1986 ж. [[Орал]] ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның бөлім меңгерушісі, 1986–1993 ж. [[Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында]] [[доцент]], 1993–1994 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Орал су және биологиялық мәселелер жөніндегі ғыл. орт-ның директоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> caezzu2wngp6jjq7pb2o9wzpq5kgyjp 3623398 3623397 2026-06-29T12:59:14Z 1nter pares 146705 3623398 wikitext text/x-wiki '''ҒАБДЕЕВ Қайыржан Нұртазаұлы''' (1946 ж.т., [[Орынбор облысы]] [[Ташлинский]] ауданы Степной ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1995), профессор (1996). [[Батыс Қазақстан]] ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970–1972 жылдары [[Орал]] [[ауыл]] шаруашылық тәжірибе ст-ның селекция бөлімінде кіші ғылым қызметкер (1970), 1972–1975 жылдары [[Херсон]] [[ауыл]] шаруашылық институтының аспиранты, 1975–1977 ж. [[Батыс Қазақстан]] [[ауыл]] шаруашылық институтында ассистент, аға ғылым қызметкер, 1977–1986 ж. [[Орал]] ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның бөлім меңгерушісі, 1986–1993 ж. [[Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында]] [[доцент]], 1993–1994 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Орал су және биологиялық мәселелер жөніндегі ғыл. орт-ның директоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4yaxwn896vubbimtj3qptxaeslftnwb 0 22461 3623423 2113707 2026-06-29T13:06:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3623423 wikitext text/x-wiki '''Ғалиакберов Нажиб Закирұлы''' (29.11.1909, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл]] қаласы – 11.9.1985, [[Алматы]] қаласы) – [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] ғылым кандидаты (1944). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) бітірген. 1934–51 ж. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу [[институт]]ында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, [[директор]]дың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1951–64 ж. Бүкілодақтық ауыл шаруашылық [[академия]]сының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін [[Қазақ КСР]]-і А. ш. мин-лігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Қазақтың [[сиыр]]ы мен қалмақтың герефордтық бұқасын будандастыру арқылы ет алуға бағытталған «Қазақтың ақбас сиырын» шығарғаны (1930–50) үшін бір топ ғалымдармен бірге [[КСРО]] Мемлекеттік сыйлығымен иеленді (1955). Ғалиакберов 3 рет «[[Құрмет Белгісі]]» орденімен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> 0726m7nc4e1egfi91wsy6vl7ax504nz 3623424 3623423 2026-06-29T13:06:34Z 1nter pares 146705 3623424 wikitext text/x-wiki '''Ғалиакберов Нажиб Закирұлы''' (29.11.1909, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл]] қаласы – 11.9.1985, [[Алматы]] қаласы) – [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] ғылым кандидаты (1944). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) бітірген. 1934–51 ж. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу [[институт]]ында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, [[директор]]дың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1951–64 ж. Бүкілодақтық ауыл шаруашылық [[академия]]сының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін [[Қазақ КСР]]-і А. ш. мин-лігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Қазақтың [[сиыр]]ы мен қалмақтың герефордтық бұқасын будандастыру арқылы ет алуға бағытталған «Қазақтың ақбас сиырын» шығарғаны (1930–50) үшін бір топ ғалымдармен бірге [[КСРО]] Мемлекеттік сыйлығымен иеленді (1955). Ғалиакберов 3 рет «[[Құрмет Белгісі]]» орденімен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k92zg7d09qr8wgds3bdadammfz0hf6w 0 22473 3623700 2318234 2026-06-30T07:42:43Z 1nter pares 146705 3623700 wikitext text/x-wiki [[File:Shuttle profiles.jpg|thumb|300px]] '''Ғарыштық зерттеулер институты''' – [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі]]нің ғарышты зерттеу мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу мекемесі. 1991 ж. құрылған. [[Институт]] құрамында 2 бөлім (қашықтан зондылаудың матем. мәселелері; металл [[физика]]сы және ғарыштық материалтану) және 2 орталық (ғарыштық ақпараттарды қабылдау және өңдеу; геоақпараттық жүйелер) бар. Институт ғылым-зертттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: қашықтан зондылаудың, ғарыштық [[мониторинг]]тің, сондай-ақ табиғи-аумақтық кешендерді зерттеу және басқару үшін геоақпараттық [[технология]]ның ғыл. негіздерін жасау; ғарыштық материалтану және [[металл]] физикасы. Ин-т ғарыштық мониторинг деректері, матем. модельдеу және геоақпараттық жүйелер технологиясы әдістері негізінде [[Қазақстан]] аумағындағы [[экология]]лық табиғи-ресурстық мониторинг жүйелерін құру саласындағы зерттеулер жөнінде жетекші мекеме болып есептеледі. Институт құрылғаннан бері [[Байқоңыр]] ғарыш алаңының экол. қауіпсіздік мәселелерін зерттеп келеді. Ғ. з. и. жетекші мекеме ретінде [[«Мир» орбиталық станция]] бортындағы қазақстандық ғарышкерлердің (Т.О.[[Әубәкіров]], 1991; Т.А.[[Мұсабаев]], 1994, 1998) ғылыми-зерттеу және тәжірибе жасау жұмыстарына бағдарламалар дайындау және оны жүзеге асыру ісіне қатысты. Институт ғарыштық зерттеулер саласында Франция (КНЕС), [[АҚШ]] (НАСА, [[Мэриленд университеті]]), [[Ресей]] (РКА, [[РКК «Энергия]]»), т.б. елдердің ғыл. орталықтарымен ғыл.-тех. ынтымақтастық шеңберінде жемісті жұмыс жүргізуде. Институтта ІNTAS, USAІD, CNES, TACІS халықаралық қорларынан бөлінген [[грант]] бойынша біріккен зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Институтта [[ҚР ҰҒА]]-ның академик Ө.М.[[Сұлтанғазин]], профессор А.А.[[Пресняков]], т.б. ғалымдар жұмыс істеді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ғылым]] 51ou4x951q6p1ln1hx9vafhnkq1k96d 0 22765 3623393 3274430 2026-06-29T12:55:10Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623393 wikitext text/x-wiki '''Ғылыми-зерттеу институты''' – [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] жүргізілетін [[мекеме]]. Әлемдегі ең алғашқы ғылыми-зерттеу [[институт]]ы бес ғылыми қоғамның басын біріктірген Француз институты (1975) болды. Ғылыми-зерттеу институтының классикалық түрі 19 ғасырда ғылымның өзінің іштей жіктелінуі мен бірігуі нәтижесінде пайда болды. Ол ғалымдар еңбегін жіктеу мен біріктіруді талап ететін ғыл. мәселелерді шешу қажеттілігінен туындады. Олар алғашқыда жаратылыстану ғылымының іргелі мәселелерін зерттеумен айналысты (Пастер ин-ты, 1888). Сәл кейінірек техника ([[Кайзер Вильгельм]] қоғамы ин-ты, 1911, [[Германия]]) және гуманитарлық («[[Пушкин үйі]]», 1905, [[Ресей]]) ғылым мәселелерімен айналысатын Ғ.-з. ин-тары пайда болды. Институттың мұндай түрі [[Қазақстан]]да 1922 ж. ұйымдастырылды (Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институты). Кейін Қазақстан өлкелік өсімдіктерді қорғау ст. (1924), Санитарлық-бактериологиялық ин-ститут (1925), Тыңайтқыштар және агротопырақтану ғылыми-зерттеу институты (1926), Геология ғылымдары институты (1940), [[Физика]] және [[астрономия]] институты (1942), Тіл және әдебиет институты (1942), т.б. ашылды. [[Қазақстан ғылым академиясы]] құрылғаннан кейін (1946) оған бірнеше Ғылыми-зерттеу институттары енді. 20 ғ-дың ортасында ғалымдардың ұжымдық еңбегінің нәтижелілігі ғылымды ғылыми-зерттеу институттары негізінде құру тиімді екенін көрсетті. Қаржыландыру принципіне қарай ғылыми-зерттеу институттары мемлекеттік және жеке [[фирма]]лар («[[Бел Телефон]]» [[лаборатория]]сы, [[АҚШ]]), университет, колледждер болып екіге бөлінеді. 20 ғ-дың аяғына қарай ғыл.-тех. прогрестің дамуына сәйкес бірқатар [[Еуропа]] мемлекеттерінде, АҚШ-та және [[Жапония|Жапон]] елінде Ғылыми-зерттеу институттарының жаңа типтері пайда болды. Ондай Ғылыми-зерттеу институттарында жоғары білікті сарапшылар [[ұжым]]ы (ғылыми-зерттеу тобы) жұмыс істейді, ал нақтылы бір ғылым, не ағымдағы жұмыстарға келісімшарт негізінде уақытша сырттан [[қызметкер]]лер тартылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылыми институттар]] oagqrt4wn95pscbpflgp198t8c1ufbm 0 23033 3623428 3261863 2026-06-29T13:07:28Z 1nter pares 146705 3623428 wikitext text/x-wiki {{Философия (жақтаулық)}} '''Ғылым философиясы''' – [[философия]]ның ғылымды адам іс-әрекетінің ерекше аясы әрі ұдайы дамудағы таным жүйесі ретінде қарастыратын бір [[сала]]сы. [[Ғылыми таным]]ды гносеология және [[методология]] тұрғыдан зерттеу тарихы әріден басталғанымен, Ғылыми философия 20 ғ-да ғана дербес пән ретінде қалыптаса бастады. Ең алғаш бұл термин [[Конт|О.Конт]], [[Литтре|Э.Литтре]], [[Спенсер|Г.Спенсер]], т.б. ғалымдар еңбектерінде қолданылды. Олар [[ғылым тілі]]н филос. тұрғыдан зерттеу әрекеттері тек формальды (матем.) логиканың шеңберінде жүзеге асуға тиіс, ал ғыл.-теор. ұғымдарды эмпирикалық таным, тәжірибе сынағы арқылы негіздеуге болады деп тұжырымдады. Бұл тұжырым бойынша, ғылым – адамның ең жоғары ісі, ал ғылым [[философия]]сының бір ғана міндеті – тұтастай ғылымды, оның пәндік салаларын [[логика]]лық-методол. тұрғыдан қамтамасыз ету. Бертін келе бұл тұжырымдаманың сыңаржақтылығына көзі жеткен ғалымдар ғылым философиясының зерттеу нысандарына елеулі өзгерістер енгізді. Енді ол ғылымның құрылымымен қатар тарихын зерттеуге ден қойып, бұрыннан белгілі проблемалармен қатар жаңа пәндік мәселелерді, олардың қалыптасу үрдісін қарастыра бастады. Ғылымның теориялық сатысының белгілі бір шамада тәжірибеге тәуелсіз екендігін мойындап, жаңа ғыл. білімнің табиғатында тәжірибесынақ арқылы дәлелдеу мүмкін емес дүниетанымдық көзқарастардың, методол. принциптердің болатынына көз жеткізді. Бірақ ғылымның даму заңдылығын, оның қызметтік міндеттерін дұрыс түсіндіре алатын методол. ұстын – диалект. көзқарас қана. Сананың техникаландырылу деңгейінің артып, [[компьютер]]лік дүмпудің өркениет өресіне тікелей әсер етуі, сол арқылы ғылым [[функция]]сының кеңейіп, қоғамның өзге салаларымен, алуан текті [[мәдениет]] тұрпаттарымен байланысының күшеюі ғылым философиясының алдына күрделі мәселелер қойып отыр. Сондықтан ғылым философиясы ғылыми танымның логикалық-гносеология проблемаларымен қатар ғылымның әлеумметтік-философия және этика-этника мәселелерін зерттеуге тиіс. Ғылым философиясы мен [[методология]]сының қазақстандық мектебі (негізін қалаушы Ж.Әбділдин мен Ә.Нысанбаев) отыз жыл бойы осы бағытта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде. <ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер]] g9d2nr6emhf16sv21hc7ah0a3s6j2dq 0 23061 3623736 3386435 2026-06-30T07:59:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3623736 wikitext text/x-wiki '''Дайыров Әлмағамбет Бекішұлы''' (10.5.1920 ж.т., [[Қызылорда облысы]] [[Шиелі ауданы]] [[Қараөзек]] ауылы) – [[медицина]] ғылымдарының [[доктор]]ы (1970), [[профессор]] (1971). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген [[дәрігер]]і (1957). <br /> <br /> [[Алматы]] мемлекеттік [[медицина]] [[институт]]ын (1941, қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген. [[Қызылорда]] қаласындағы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы (1946–52), [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]]нда [[ассистент]] (1952–57), [[Ақтөбе]] мемлекеттік медицина институтының ректоры (1957–63), [[Қазақ КСР]]-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің №4 басқармасына қарасты Орталық [[аурухана]]ның бас дәрігері (1963–71), Қазақ ұлттық медицина университетінде [[кафедра]] меңгерушісі (1971–98) болды. «[[О влиянии обширных резекций тонких кишок на процессы пищеварения и общее состояние организма]]» деген тақырыпта докторлық [[диссертация]] қорғады. Дайыров [[ішек-қарын]] ([[ащы ішек]]тің) бөліктерін алып тастау салдарынан [[ас]] қорыту жүйесінде болатын өзгерістерді зерттеді, [[лазер сәулесі]]н қолдану, [[эхинококкоз]]ды анықтау, емдеу мәселелерімен шұғылданды. <br /> <br /> [[Қазан революциясы]], екі рет Еңбек [[Қызыл Ту]], екінші дәрежелі [[Отан соғысы]] [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> [[Санат:Тұлғалар]] 0zput1vn4pel5ypbdax0ojl0k54u4fe 3623737 3623736 2026-06-30T07:59:42Z 1nter pares 146705 3623737 wikitext text/x-wiki '''Дайыров Әлмағамбет Бекішұлы''' (10.5.1920 ж.т., [[Қызылорда облысы]] [[Шиелі ауданы]] [[Қараөзек]] ауылы) – [[медицина]] ғылымдарының [[доктор]]ы (1970), [[профессор]] (1971). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген [[дәрігер]]і (1957). <br /> <br /> [[Алматы]] мемлекеттік [[медицина]] [[институт]]ын (1941, қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген. [[Қызылорда]] қаласындағы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы (1946–52), [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]]нда [[ассистент]] (1952–57), [[Ақтөбе]] мемлекеттік медицина институтының ректоры (1957–63), [[Қазақ КСР]]-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің №4 басқармасына қарасты Орталық [[аурухана]]ның бас дәрігері (1963–71), Қазақ ұлттық медицина университетінде [[кафедра]] меңгерушісі (1971–98) болды. «[[О влиянии обширных резекций тонких кишок на процессы пищеварения и общее состояние организма]]» деген тақырыпта докторлық [[диссертация]] қорғады. Дайыров [[ішек-қарын]] ([[ащы ішек]]тің) бөліктерін алып тастау салдарынан [[ас]] қорыту жүйесінде болатын өзгерістерді зерттеді, [[лазер сәулесі]]н қолдану, [[эхинококкоз]]ды анықтау, емдеу мәселелерімен шұғылданды. <br /> <br /> [[Қазан революциясы]], екі рет Еңбек [[Қызыл Ту]], екінші дәрежелі [[Отан соғысы]] [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] 9mj7ifyeh7bhv9ewy179ppw8xj1l9hl 0 24161 3623855 3596662 2026-06-30T11:08:15Z Малика Назарова 182852 Грамматикалық қателерді түзету 3623855 wikitext text/x-wiki {{мағына|Мәдениет (айрық)}} '''Мәдениет''' – адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан, тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының өрісі кең. Мәдениет – тарихи құбылыс. Оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмірдің жағдайларына байланысты өзгеріп отырады. Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге тоқтала кету қажет. Олардың ішіндегі маңыздылары: * Мәдени әрекет; * Мәдени орта; * Мәдени игіліктер мен қажеттіліктер; * Мәдени ұйымдар мен ұжымдар. [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Готфрид Гердер]]]] Бұлардың арасында ең түбегейлісі — мәдени әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп әдетте, мәдениет игіліктерін өндіруге, таратуға, тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де мәдени деңгейін көтереді. Осы әрекеттің қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның талап-мұқтаждарын, мәдени қажеттіліктерді бөліп қарастырады. Осылардың қатарына біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын іздеу, өмірден өз орнын табуға ұмтылу, шығармашылыққа талпыныс, альтруизм, гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қарым-қатынастық) табиғатымен тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ұжымдардан, рухани қызмет орындарынан тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық мәдени дәрежесі, адамдардың білімділігі, кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау ұйымдары (мұрағаттар, мұражайлар, кітапханалар, клубтар және тағы басқалар) жатады. Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Белгілі философ [[Иоганн Готфрид Гердер]] : {{Дәйексөз|«Салт-дәстүр, тіл мен мәдениет бастауларының анасы»}}- деген <ref>И.Г. Гердер. Идеи к философии истории человечества. Москва, 1977, с. 252</ref>. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал салт-дәстүрлерге Ғұзыхан Ақпанбет мынандай баға береді: {{Дәйексөз|«Олар — терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің сұрыпталған тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». <ref>Қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1993, 36-бет</ref>.}} Ғасырлар бойы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен азаматтық қоғам әлі жоқ кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ырымдар мен әдет-ғұрыптардан надандық, анайылықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез келген ұлттық мәдениеттің негізі мен ділін, ондағы адамгершілік қасиеттер мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту мақсатында, дінді «апиын» деген марксизм қағидасын басшылыққа алып, ешқандай қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты. Ал шындығында діни [[Ренессанс]] мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. [[Дін]]ге дейінгі дүниетаным ретіндегі мифте табиғат қасиетті күштерге баланса, ұлттық немесе дүниежүзілік діндерде адам мен қоғамның құдіреттілігіне басты назар аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану жоқ. == Мәдениет тарихы == Мәдениет ұғымы алғашқы пайда болған кезде ол адамның табиғатқа ықпал етуін анықтау үшін, яғни оның дүлей күштерін бағындырып, көздеген мақсатына жететіндігін білдіру үшін қолданылады. Әсіресе Мәдениет туралы түсініктің кең қолданылуы 19 ғасырында Мәдениет өрлеу дәуірінде тарихшылар мен этнографтардың еңбектерінде ерекше орын алды. Тіпті сол кезде «Мәдениет тарихы» деген пән де пайда болды. == Мәдениет және өнер == [[Сурет:Tamgaly3.jpg|thumb|Тамғалы шатқалындағы (Алматы облысы) петроглифтері]] [[Сурет:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|Ежелгі Мысыр өнері]] [[Сурет:Mehmooni2.jpg|thumb|]] Мәдениеттің өзекті бөлігі — [[өнер]]. Таңбалы тастағы кескіндер мен тағы адамдардың ырым-билерінен бастап, [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] мен [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджелоның]] мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық рухынан туған талай сұлу дүниелерсіз, өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мөдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен бірге мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам — табиғат туьндысы және ол үшін табиғи орта мәңгілік қажеттілік болып қалады. Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігіне күмән жоқ. И. Гердердің тілімен айтқанда, адам — табиғаттың бірінші азаттық алған пендесі. Ғасырлар — адамның мәдени дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-Анаға әр уақытта жайлы бола бермеді. Адам қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда табиғатты күйзелтіп, құлдыратып жіберді. Мәдениет пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың бір түрі адамның табиғи анти мәдениеттілігі жөніндегі ілімдер еді (киниктер, [[Фридрих Ницше]]). Контрмәдениет атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениеттегі руханилықтың затқа, тауарға айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды. Мәдениет пен табиғатты ұштастыруға тырысатын ілім — мәдени [[антропология]]. Оның негізін салушылардың бірі — Э. Уилсон. Әрине аталған ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым әсірелеп жібереді, әйткенмен оның қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен табиғат дилеммасының адам тағдыры үшін қауіпті екендігін көрсетіп, заман талабына сәйкес экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық шовинизмді тежейтін бұл ілімнің негізі есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн: # Академик В.И. Вернадскийдің Ноосфера (парасатты орта) туралы ілімі; # Рим клубының экологиялық тұжырымдары; # Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық теориясы; # [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстой]], М. Ганди, А. Швейцер, Э. [[Эрих Фромм|Фромм]] т.б. дамытқан гуманистік этика т.б. == Шығыс мәдениеті мен Батыс мәдениетінің айырмашылығы == Тағы айта кететін жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. Интровертивтік Шығыс мәдениеті табиғатқа жақын, ол үстемдік етуге шақырған жоқ. Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай қорғаны» емес, керісінше, олардың арасындағы нәзік үндестік және рухани қыл-көпір. Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру — адамзаттың алдындағы келелі міндет. Адам және мәдениет мәселесін тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы К. Поппер айтқандай, адам бірдей үш дүниеге: физикалық, ментальдық (психикалық) және идеалдыққа жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген заңды сұрақ туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға алсақ, онда мәдениеттің өзінің ішкі мағынасында идеалды екендігіне көзіміз жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, дүние — бұл мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана, оның мәні — руханилықты адам әрекетінің нәтижесінде заттандыруда жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық сезімдерінде, рухани ізденістерінде айқындалады. Ж. П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ол еріктілік жазасына кесілген. Осы сипатта мәдениеттің құпиясы — адамдағы «Мендік». Одан сыртқа ерекше бір нұр — азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі нұр шашып тұр. Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге көтеріледі. Мәдениет дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі болатын менің шығармашылығым. == Қоғам және мәдениет == Енді мәдениеттің қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. Алдымен қоғам және мәдениет ұғымдарында қаншама ұқсастық, үндестік болғанымен, олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. [[Қоғам]] — әлемнің бір бөлігі, белгілі бір мақсаттарды іске асыру жолында әрекет етіп жатқан субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің) байланыс нысандары. Яғни, қоғам үғымындағы негізгі мәселе — адам және оның ұйымдасу нысандары, бұл ретте қоғамды зерттейтін басты ілімді әлеуметтану деп атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның белгілі бір қасиеті, көрінісі, сипаты мазмұнында қолданылады. Осыған дейін қарастырылған ұғымдарды негізге алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі бар: === Адамды калыптастыру қызметі. === Бұл — мәдениеттің қоғамдағы басқа қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты нышан. Егер біз адамды әлде құдай, әлде табиғат, әлде еңбек жаратты деген пікірталастардан сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір сүріп жатқан қоғамның туындысы, төл перзенті» <ref>([[С. Мырзалин]], [[Ә. Әлпейісов]]. Қоғам және мәдениет. Алматы, 1992, 14-бет)</ref>. Маугли — көркем бейне. Жануарлар арасында кездейсоқ өскен адам мәдениеттік қасиеттерден жұрдай болады. Адамға ең қиыны — адам болу. Ал оның негізгі шарттарының бірі ретінде ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасындағы адамның таңдауын аламыз. Соның нәтижесінде жеке тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет үлгілерін өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, мәдениеттің алға басуы дегеніміз дүниежүзілік тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары бағытында толыққанды ашылуы болып табылады. === Жалғастық, мәдениет мұрагерлік қызметі. === Мәдениеттің бұл қызметі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін бүкіл адамдық өмір тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік жүйеде биологиялық тұқым қуалаушылықтан өзгеше жүреді. Шын мәнісінде қоғамда ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғүрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім т.б. руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады. === Танымдық қызметі === Мәдениеттің қоғамдағы бұл қызмет міндетінің сан алуан қыры бар. Бірден біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе — мәдениет пен білімнің ара қатынасы. «Табиғаттан қулығын асырып жіберуге» ([[Гегель]]) бағытталған адамдардың білімі, әрине мәдениеттің негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам Өркендеуіндегі «маариф», қазіргі өркениеттегі «интеллигенттілік» үғымдары мәдениет пен білімділіктің іштей туыстығын, үндестігін білдіреді. Осы сипатта, әсіресе зиялылар (интеллигенция) мәдениетті сақтау және дамыту ісінде үлкен қызмет атқарады. «Бүгінгі күнге лайық адамдық қарым-қатынас орнату — интеллигенцияның басты міндеті... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге көшумен сипатталмауы керек, мәдени диалогтың түрін жасап, оны сақтай білу қабілетімізбен көрінуі керек» <ref>Ә. Наурызбаева, [[Н. Скалон]]. Диалогтың мүмкіндігі. «Шаһар», 1993, № 1, 8-бет</ref>. Яғни білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар. Ғылымның бет алды дамуы, шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет ғылым мен техниканың дамуындағы теріс салдарларды бейтараптандыра алады. Егер біз ғылым арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал моральдық таным арқылы — жақсылық пен жамандықты айырамыз. === Реттеу қызметі === Бұрынғы [[Кеңес Одағы]]нда шыққан кітаптарда «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек алғанды. Бірақ адамның дүниеде өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті басқару мүмкін емес, әйтпегенде адамды тетікке, қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айлашарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер адам басына театрлар неше билет сатты деген ақпараттар жинаған жоқ. Солай болса да ол елдегі жоғары мәдениеттің және рухани ізденістің қандай деңгейде болғаны бәрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. Мәдениет — «жабулы қазан емес». Мәдениеттегі реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мәдениетте күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалдыға, үлгіге көбірек көңіл бөлінеді. Мәдени үғымдарда нормативтік, ережелік талаптар басымырақ. Мысалы, «мәдениетті адам» дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді бойына толығырақ, тереңірек дарытқандығын көрсетеді. Ол — білімі [[ғылым]] деңгейіне, киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның адамгершілік талаптарына сай адам. === Коммуникативтік, қарым-қатынастық қызмет. === Бұл мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, мәдениеттер сұхбаттасуы — әлеуметтік шындықтың басым көрінісі. Адам ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, әдемілік пен жақсылық тербелісі адамды нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, шеберлік тәжірибелерімен, сезімдік үлгілерімен ауысу толастамақ емес. Мәдениет игіліктерін жас нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына шомылып қана адамдық қасиеттерді бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация (әлеуметтану) деп аталатын процесс те мәдени қарым-қатынасқа негізделген. Мәдени қарым-қатынастың түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және көп мағыналылығына көңіл бөлу қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. Мәдени туынды қаншама асыл болғанымен, егер ол рухани азық ететіндері белгілі бір себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып қалады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос тұрады, отарба жүрмейтін темір жол —жай темір мен ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап — шаң басып жатқан қағаз. Мәдени болмыстың тірегі деп қарым-қатынасты айтамыз. Мәдениеттің [[қоғам]]да атқаратын басқа да қызметтері жеткілікті. Зерттеушілер оның [[аксиология]]лық, [[футурология]]лық, [[герменевтика]]лық тағыда басқа түрлерін атайды. ==Мәдениет пен өркениет== Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған мағыналық жақындығы бар кейбір басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің зердемізге бірінші түсетін ұғым — өркениет. Өркениет (цивилизация) семантикалық жағынан алғанда (латын тілінің — «civilis» сөзі) азаматтық дегенді білдіреді. [[Римдіктер]] бұл ұғымды «варварлықтар» деп өздері атаған, басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған. Яғни, «өркениет» олардың түсініктері бойынша азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар [[Рим империясы]]ның даму дәрежесін білдіреді. == Мәдениет және тіл == Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан философиялық ізденістер мен зерттеулердің негізгі пәні болып келді. Сондықтан мәдени даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген философиялық үрдістерді байқауға болады. Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған Э. Кассирердің, мәдениетті психофизиологиялық деңгейде қарастырған 3. Фрейдтің және тағы басқалары концепциялары соның куәсі. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап батыс ойшылдарының арасында мәдениетті тілмен теңдестіре қарау әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп бір ауыздан қолдап отыр».<ref>Нуржанов Б. Мир как игра. Игра языка в концепции Деррида. Ex libris, И. — Алматы, 1996. — С. 3</ref> Бүгінде тіл негізгі [[коммуникативтік құрал]] ғана емес, адамның бүткіл болмысын, адамның мәдениетін аңғартатын әмбебап ұғым. [[Фрейдизм]], [[феноменология]], [[экзистенциализм]], [[аналитикалық философия]], [[герменевтика]], [[структурализм]], [[семиология]], т.е.с. бір ауыздан мәдениетті тілдік қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Рухани әлемдегі мұндай өзгерістердің лебі мәдениеттану саласынан да байқалады. Мәдениеттің өзін метатіл ретінде анықтап, оның бойындағы коммуникативтік мүмкіншіліктерді негіздеу барысында лингвистикаға басты назар аудару заңды іс. Өйткені, соңғы 50-60 жылдар аралығында қарым-қатынас, коммуникация мәселесін жан-жақты зерттеген бірден-бір сала — осы [[лингвистика]].<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> == Мәдениет және дін == Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. == Мәдени коммуникация == Қазіргі уақытты мәдениеттің аудио-визуалды кеңістік кезеңі деп атайды. Жаңа қарым-қатынас құралдарын — телеграфты, радионы, телефонды, теледидарды, компьютерді және тағы басқа жетістіктерін ғылыми-техникалық прогресс ала келді. Соның нәтижесінде баспа өнімдері және соған негізделген басқа да мәдениет институттары (әдебиет, театр, кітапхана, тағы сол сияқтылар) дағдарысқа ұшырап отыр. Кітапханадан оқушының, театрдан көрерменнің, әдебиеттен ақын-жазушылардың, өмірден эпистолярлық жанрдың — күнделік, хат, өмірбаян жазу ісінің қайтқан кезеңі келді. Көп ойланып, көп толғануды, өзіндік сананың рефлексиясын қажет ететін процестер бірте-бірте ұмыт қалуға айналды. Адамдар менталитеті өзгеріске ұшырады. Электрондық коммуникацияның шапшандылығының арқасында тек көз арқылы дүниені танып-білу мүмкін емес болып отыр. Бүгінгі күнге ештеңені қалт жібермей еститін «саққұлақ» пен ештеңені мүлт кетірмей аңғаратын «көреген» қажет. Осы екеуінің симбиозы арқылы ғана біз қар көшкінінің қарқынындай ақпараттық экспансияға төтеп бере аламыз. Біртұтас электрондық байланыс біздің планетаны «үлкен ауылға» айналдырып отыр. Индивидуалистік жекешілдіктің орнын альтруистік «елжандылық», ұлтшылдықтың орнын космополитизм, монологтың орнын диалог алған кезең. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] tqudkbzu9jbt50nrvasqd5ohkq7ttno 0 24739 3623703 2090938 2026-06-30T07:43:38Z 1nter pares 146705 3623703 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ship Michail Lomonosov.jpg|thumb|Михаило Ломоносов кемесі]] '''Эльба, Лаба''' (нем. Elbe, чех. Labe) – Батыс [[Еуропада]]ғы ірі өзендердің бірі. [[Чехия]] мен [[Германия]] жерінде. Ұзындығы 1165 км, алабының аумағы 148 мың км². Бастауын [[Судет]] тау сілемінің ең биік бөлігі – [[Крконоше]] (1602 м) тауынан алады. Жоғарғы ағысында биіктігі 70 м болатын [[Эльба]] су құламасын құрайды. Орта [[Еуропа]] жазығы арқылы ағып, Солтүстік теніздерге эстуарий (ұзындығы 100 км-дей) жасап құяды. Негізгі салалары: [[Йизера]], [[Хафель]] (оң), [[Влтава]], [[Заале]] (сол). Орташа жылдық су ағымы 920 м3/с; суы көктемде тасиды. Таулы бөлігі 1,5 – 2 ай, төменгі ағысы 2 – 3 апта қатады. Төменгі ағысында теңіз толысуының әсері байқалады, атырауынан жоғары [[Колин]] қ-на ([[Чехия]]) дейін кеме жүзеді. Каналдар арқылы [[Везер]], [[Эмс]], [[Рейн]] және [[Одер]] өзендер жүйелерімен, эстуарийі – [[Киль]] каналымен [[Балт]]ық төменгі жалғастырылған. Элба бойындағы ірі қалалар: [[Усти]] ([[Чехия]]), [[Дрезден]], [[Магдебург]] және теңіз порты – [[Гамбург]] ([[Германия]]) орналасқан. [[Б. Несіпқұлова]] <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} g9eq2vi6ljruy11ula1dosw2sed8oin 0 24757 3623404 3309572 2026-06-29T13:00:39Z 1nter pares 146705 3623404 wikitext text/x-wiki '''Эмпатия'''( {{ lang-la | empatheіa }} ) – өзге адамдардың жан дүниесін түсіну мен жай-күйін ұғыну қабілеттілігі. Эмпатия адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекше сезім. Оның айқын көрінісі – өзге адамдардың қайғы-қасіреті мен қиыншылықтарына ортақтасып, оларға жанашырлық білдіру, сол арқылы өзгенің ауыр психикалық жай-күйін өз басынан кешіргендей халге түсуі. Эмпатияны алғаш рет [[АҚШ]] психологы [[Э.Титченер]] (1867 – 1927) зерделеді. Ол философиядағы “ұнату” сезімінің теориялық негіздеріне сүйене отырып, жанашырлық сезімнің салыстыру мен ұқсату тәсілдерімен түсіндірілетін танымдық негіздерін ашып көрсетті. Сол арқылы адамның күйзеліске түсу себептерін ғылыми тұрғыда жүйелеп шықты. Cезімнің адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекшелігі. Эмпатия адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар мен қиыншылықтарға ұшырағанда, оларға [[жанашырлық]] білдіріп, солардың ауыр халінің өз басына түскендей көңіл күйде болуы. Эмпатия өзге адамдардың жан дүниесінің сыры мен күй-жайын білу қабілеттілігі және оған жанашырлық білдіру. Эмпатияның айқын көрінісі — [[идентификация]]. Бұл адамның өзге адамның психикалық жай-күйін өз басынан кешіргеңдей халде болуы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Адам қабілеттері]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Терминология]] lkufznl5j4gzhnkxxajv11ukb6laly6 0 24766 3623790 2138481 2026-06-30T08:50:37Z 1nter pares 146705 3623790 wikitext text/x-wiki '''Эндогендік Кендер''' (грек. endon – ішкі, genos – туыс, тек), магмотогендік кендер, гипогендік кендер – Жердің ішкі жылу энергиясына байланысты өтетін магмалық әрекеттер нәтижесінде жаралатын минералдық түзілімдер. Эндондогендік кендер магмалық атпа тау жыныстарымен байланысты. Эндондогендік кендер магмалық (қ. [[Магма]]) және постмагмалық типтері болады. Постмагмалық кендер магманың қатаюы мен атпа тау жыныстарының қалыптасу процесінде түзілетін газ тәрізді және сұйық күйдегі ерітінділерден жаралады. Бұл ерітінділер құрамында көптеген ұшқыш заттар (минералдаушылар), металл және бейметалл элементтердің ыстық суда оңай еритін қосылыстары болады. Эндондогендік кендер пневмотолиттік кендер, жапсарлық-метасоматиттік кендер (қ. [[МетасоматМетасоматиттік]] кендер), гидротермальдік кендер және пегматиттік кендер болып бөлінеді. Пегматиттік кендер (қ. [[Пегматит]]) ұшқыш құраушыларға байыған қалдық силикаттық магманың ақырғы бөліктерінен түзіледі. Бериллийдің, танталдың, необийдің, радиоактивтік және сирек жер элементтерінің пегматиттік кендері ТМД елдерінде, [[Норвегия]]да, [[АҚШ|АҚШ-та]], т.б. табылды. Қазақстанның пегматиттерінде қалайы, оптик. флюорит, [[Орал]] мен [[Сібір]]дің пегматиттерінде топаз, турмалин бар (қ. [[Магма]]лық тау жыныстарына).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} eof55glw3zisjgqkh1hg2b479mzyyms 0 24769 3623443 2138479 2026-06-29T13:10:45Z 1nter pares 146705 3623443 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Endocrynsystem.gif|thumb|right| Эндокриндық бездер]] '''Эндокринология''' (грек. endon – ішкі, krіno – бөліп шығарамын және logos – ілім) – эндокриндік бездердің құ-рылысы, қызметі, олар бөліп шығаратын өнімдер – гормондар, сондай-ақ осы бездердің қызметі бұзылуы салдарынан туатын аурулар туралы ғылым. Эндокринология ғыл. пән ретінде 19 ғ-дың 2-жартысында қалыптасты. 20 ғ-дың бас кезінде әр бездің организмнің дамуын, тіршілік әрекетін реттеу процестерінде маңызы бар екені ашылып және олардың өзара байланысы анықтала бастады. Мұнымен қатар эндокринді [[орган]]дар қызметінің үдеп не кеміп кетуінен немесе олардың өзара байланысы, т.б. ауытқуларынан пайда болатын бірқатар аурулар жөнінде мәліметтер жиналды. Эндокринологияның бұдан кейінгі дамуы әр түрлі ішкі [[секреция]] бездері түзетін гормондарды бөліп алу бағытында жүріп, гормондық препараттарды эндокринді және бірқатар эндокринді емес ауруларды емдеуге пайдалануға мүмкіндік берді. Жануарлар эндокринді бездерінен гормондық препараттар алынды. Эндокринологияның негізгі мәселелері ішінде жүйке жүйесі мен эндокринді жүйелердің өзара байланысын зерттеудің үлкен маңызы болды. Эндокринология деректері зоотехния мен [[ветеринария]]да да кең қолданыла бастады. [[Қазақстан]]да Эндокринология саласындағы зерттеулер 20 ғ. 30-жылдардың аяғында [[Алматы]] қаласында Респ. бұғақ ауруын емдейтін [[диспансер]] ашылғаннан кейін басталды (1972 жылға дейін жұмыс істеді). [[А.Н. Сызғанов]]тың жетекшілігімен ғыл. экспедициялар ұйымдастырылып, олар [[Алматы облысы]] тұрғындарының бұғақ ауруына шалдығу дәрежесін тексерді. [[Республика]]да [[ауыз су]], [[топырақ]] пен [[тағам]] құрамындағы [[йод]] мөлшері анықталып, [[республика]]ның бірқатар [[облыс]]тарында бұғақ ауруынан, тиреотоксикоздан сақтану шаралары жүргізілді. Бұғақ пен қант диабеті эпидемиологиясы зерттеліп, кәсіби аурулар (фосфордан улану, діріл ауруы) кезінде эндокриндік бездерде туатын өзгерістер анықталды. Аяқ гангренасына ұшырататын қант диабетінің ерекшеліктері анықталып, оны емдеу әдістері ұсынылды. Қант диабетін түрлі дәрі-дәрмектермен емдеу нәтижесі айқындалды. Қалқанша без аурулары, сондай-ақ қант диабетімен бірлескен аурулар зерттелуде. [[Қазақстан]]да Эндокринология мәселелеріне арналған жүйелі зерттеулер [[Кардиология]] және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институтында, [[Қазақ]] [[ұлт]]тық мед. ун-ті мен мед. [[академия]]ларында жүргізіледі. Ж. Абылайұлы<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Медицина]] qhzcma0lr0bo7ztpkuih9jgycmjafz6 0 24811 3623454 3275460 2026-06-29T13:16:16Z 1nter pares 146705 3623454 wikitext text/x-wiki '''Эпир''' (Epeіros) – [[Солтүстік-Батыс]] [[Грекия]]дағы, [[Ион]] теңізіндегі тарихи аймақ. Құрамында [[Арта]], [[Превеза]], [[Теспротия]], [[Янина]] номдары бар. Аум. 9,2 мың км², халқы 300 мыңнан астам (2003). Негізгі қаласы – [[Янина]]. Э-дің көпшілік аум-н [[Пинд]] таулары (ең биік жері – 2633 м) алып жатыр. Эпир – негізінен а. ш-ты аудан. Жазықта бидай, сұлы, темекі, мақта, жүзім өсіріледі, зәйтүн тоғайлары бар. Тауларда жайылымдық мал ш. дамыған, негізінен қой мен ешкі өсіріледі, ағаш дайындалады. Теңіз жағалауларына цитрустық жеміс ағаштары отырғызылған. Балық аулау дамыған. Эпир ең ежелгі грек тайпалары қоныстанған жер деп есептеледі. Осы жерден олар Балкан түбегі мен Эгей т-ндегі аралдарға таралып, қоныстанған. Эпир аум-н кейінірек хаон, молосс, т.б. тайпалары мекендеді. Молосстар патшасы Пирдің (б.з.б. 4 ғ-дың соңы – 3 ғ-дың бас кезі) кезінде Эпир бірыңғай мемлекетке бірікті. Б.з.б. 168 ж. Эпирді римдіктер жаулап алып, 70-тен аса қаланы қиратты, 150 мыңнан аса эпирліктерді құлдыққа айдап әкетті. Августың кезінде Эпир аум. рим провинциясы – [[Ахайя]]ның құрамына қосылды. [[Троя]]нның билік еткен кезінде (2 ғ.) Акарнаниямен қосылып, Эпир провинциясын құрады. 4 ғ-дан бастап Византияның (13 – 14 ғ-ларда Эпир мемлекетінің құрамына кірді) құрамында, 15 ғ-дың ортасынан бастап түріктердің билігінде болды. 1881 ж. бір бөлігі ([[Арта]] ауд.), 1912 – 13 ж. Балкан соғыстарынан кейін Э. түгелдей [[Грекия]]ның құрамына енді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 8k1rn85z9c8m7itjr4x87vk9if4c68w 0 24817 3623696 2138412 2026-06-30T07:41:45Z 1nter pares 146705 3623696 wikitext text/x-wiki '''Эпифитотия''' (эпи... және грек. phyton – өсімдік) – өсімдіктегі жұқпалы аурулардың белгілі бір мерзім мен үлкен аймақта кең таралуы. Астық таты мен қаракүйесі, картоп фитофторозы, жүзім мильдасы, алманың таз ауруы, мақта солмасы, қант қызылшасының тамыр жегісі мен церкоспорозы, т.б. – Эпифитотия түрінде пайда болатын инфекциялы аурулар. Эпифитотия әдетте көктемде немесе жаз басында байқалады. Эпифитотия ауру қоздыратын организм санының көбеюі нәтижесінде індеттің таралу ареалы мен өсімдіктердің індетке шалдығу мөлшері күрт көбейетін динам. процесс. Эпифитотия белгілі бір жағдайларда дамиды. Мыс.: а) инокулюмнің (кеселді бастама) – спора, мицелий, склероций, т.б. көп болуы; ә) ауруға бейім өсімдік сорттарының егілуі; б) кеселді бастаманың таралуы мен өсімдіктердің ауруға төзімсіз мерзімінің дәл келуі; в) кеселді бастаманың таралуы мен оның өсімдікке жұғуына қолайлы жағдай тууы, сондай-ақ егілген сұрыптарға вирулентті немесе авирулентті ауру қоздырғышы нәсілдері, биотиптері болу тән. Эпифитотия жергілікті жерден немесе көрші, сондай-ақ алыс аймақтан жел, т.б. жолдармен таралуы мүмкін. Белгілі бір аурудың Эпифитотиясы ауа райы жағдайына, агротех., шаруашылық-ұйымдастыру шараларына байланысты әр түрлі жиілікпен қайталанып отырады. Эпифитотияге қарсы күресте белгілі бір ауруға қарсы тағайындалған шаралар қолданылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 3cbvigvj0wj4jxthpves9yhbt2hvzj6 0 24832 3623430 2138401 2026-06-29T13:08:03Z 1nter pares 146705 3623430 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Airlift.png|thumb]] '''Эрлифт'''– компрессормен ауаны ығыстыру арқылы ұңғымадан жерасты суын шығаруға арналған құрылғы. Эрлифттің су тартатын сорғыдан артықшылығы – ұңғыма ішінде кедергі жасайтын бөлшектерінің болмауында; ол тек ұңғымаға ауа жіберетін құбырдан және ауа күшімен суды сыртқа шығаратын құбырдан тұрады. Эрлифтарқылы су шығарған кезде ұңғыманың диаметрі кішкене болса да су мол алынады. Ұңғымадағы суға ауа енгізу үшін құбырлар ұңғыманың ішіне немесе суға ауа кіргізетін жерде бір-біріне жақын орналастырылады. Эрлифт: ауа жинағыш және ауа шығарғыш қозғалтқышы бар компрессордан; компрессордан ұңғымаға ауа кіргізетін құбырдан; араластырғышы бар сукөтергіш құ-быр мен су қабылдағыш бөшкеден тұрады. Оның өнімділігі ұңғымадан алынатын жер асты суының тереңдігі (м) мен ұңғыманың диаметріне (мм) байланысты. М. Мұхамеджанов<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> <ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} h5vgmyughrvqlcwqw27iq0teybov20t 0 24845 3623452 2407948 2026-06-29T13:15:40Z 1nter pares 146705 3623452 wikitext text/x-wiki '''Эспарцет''' (Onobrychіs) – бұршақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. [[Еуропа]]да, [[Азия]]да және [[Жерорта]] т. аймағында өсетін 130-дай түрі белгілі. [[Қазақстан]]да 8 түрі бар. Ішіндегі ең маңыздысы – құм Эспарцеті (О. arenarіa). Ол республиканың орманды дала, дала, қуаң дала және таулы аймақтарында өсіріледі. Биікт. 60 – 120 см, сабағы тік, қырлы, сыртын түк басқан, кейде жайыла өседі. Тамыры жуан, кіндік тамыры 2 – 3, кейде 10 м тереңдікке кетеді. Күрделі жапырақтары дара қауырсын пішінді, оның ұзындығы 10 – 25 см. Гүлі қызғылт түсті, көп гүлді гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Айқас тозаңданатын өсімдік. Вегетац. кезеңі орылғанша 50 – 70, тұқымы піскенше 85 – 102 тәулікке созылады. Эспарцет– а. ш. дақылдарының көбінен бұрын егілетін алғы дақыл, шірнелі өсімдік; га-нан 20 – 65 ц пішен, 2 – 8 ц тұқым алынады. 100 кг пішенінде 54 азық өлшемі, 12,6% протеин болады. Аудандастырылған сорттары: [[Алматы 1]], [[Алматы 2]], [[Гибрид 15]], [[Песчаный 1251]], т.б. Негізгі зиянкестері: түйнек бізтұмсығы, жоңышқа қандаласы, эспарцет дәнегі, эспарцет трипсі, эспарцет тұқымжегісі; аурулары: ақұнтақ кеселі, тат, фузариоз, қара теңбілдік.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Бұршақтар тұқымдасы]] r9ldwlj2enyqesm7639ibxhas1z760g 0 24851 3623455 2138386 2026-06-29T13:16:56Z 1nter pares 146705 3623455 wikitext text/x-wiki '''Эстоппель''' (ағылш. estoppel – наразылық білдіру құқығынан айыру) – тұлға өзінің дәмелі талабын негіздеу үшін әлдебір фактілерге сүйену құқығынан айырылатын құқықтық қағидат. Халықар. құқықта: Эстоппель – мемлекет өзінің халықар. дәмелі талаптарын негіздеу ретінде әлдебір фактілерге немесе мән-жайларға сүйену құқығынан айырылуы. Эстоппель әдетте мемлекеттердің белгілі бір мәселеге бұрынғы және қазіргі қатынасы арасында айтарлықтай айырмашылықтар болған жағдайда қолданылады. Эстоппельді мемлекеттер арасындағы қатынастарда қолданудың қиындықтарына қарамастан бұл қағидат халықар. сот пен төрелік сот тәжірибесінде пайдаланылады. Эстоппель халықар. қатынастарда қазіргі халықар. құқықтың негізгі қағидаты, ең алдымен барлық мемлекеттердің егеменді теңдігі мен тәуелсіздігі, халықтардың өзін-өзі билеуі, мемлекеттер арасындағы қатынастарда күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасауға немесе күш қолдануға тыйым салу қағидаты сақталғанда қолданылуы мүмкін. К. Халиқов<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 2pzkreqkq5862fmidi1or3ws0h056bn 0 24859 3623395 738091 2026-06-29T12:56:20Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623395 wikitext text/x-wiki '''Этилен Тотығы, Этиленоксид,''' (CH2)2O – циклді [[эфир]]лер қатарының бірінші мүшесі; эфир иісті, түссіз газ, балқу t –111,7С, қайнау t –10,73С. Су, спирт, эфир, көмірсутек, хлороформ, төрт хлорлы көміртек, ацетонда, т.б. жақсы ериді. Э. т-н алғаш 1859 ж. француз химигі Ш.А. Вюрц этиленхлоргидрин мен күйдіргіш калиді әрекеттестіру арқылы алған. Бұл әдіс өнеркәсіпте қазір де қолданады. Сонымен бірге, Э. т. жаңа әдіс – этиленді катализдік тотықтыру арқылы да алынады. Э. т. реакцияласуға қабілетті су, спирт, т.б. заттармен әрекеттеседі. Ол аммиакпен әрекеттесіп этаноламин, көгерткіш қышқылмен әрекеттесіп этиленциангидрин түзеді. Э. т. этиленгликоль және оның эфирлері этаноламиндер, т.б. заттар синтездеуде маңызды жартылай өнім болып есептеледі. Э. т. – есірткі зат, оның ауадағы мөлш. 0,001 мг/л-ден аспауы қажет. <ref>Қазақ энциклопедиясы, 10 том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Химия]] [[Санат:Терминология]] d8wy4pdihcydtly2i1nk6o6fhxt8x10 0 24869 3623796 2138375 2026-06-30T09:00:52Z 1nter pares 146705 3623796 wikitext text/x-wiki '''Этникалық Көші-Қон''' – белгілі бір этникалық топқа (ұлтқа) жататын адамдардың қоныс аударуы. Халықар. ауқымда мұндай Этникалық көші-қон ұлыстың (ұлттың) бір елден екінші елге көшіп кетуі кезінде көрініс табады (мыс., португалдардың [[Бразилия]]ға қоныс аударуы). Сонымен қатар халықар., ішкі Этникалық көші-қон елдің түкпір-түкпірінде мекендейтін халықтардың әркелкі әлеум.-экон. және мәдени дамуынан (орыстардың [[Сібір]]ге қоныс аударуы), ұлттық езгіден немесе құқықтық теңсіздігінен, жекелеген халықтар арасындағы қарулы қақтығыстардан, діни қудалаушылықтан, т.б. жағдайлардан туындайды. 20 ғ-дың 2-жартысындағы ең ірі Этникалық көші-қонға еврейлердің [[Израиль]]ге қоныс аударуы, армяндардың [[Әзірбайжан]]нан [[Армения]]ға және әзербейжандардың [[Армения]]дан [[Әзірбайжан]]ға босып, қоныс аударуы, [[КСРО]] тарағаннан кейінгі кезеңдегі орыстардың таяудағы шетелдерден Ресейге, Қазақстаннан немістердің және орыстардың, т.б. халықтардың өздерінің ата-мекендеріне, отандарына көшіп баруын жатқызуға болады (қ. Көші-қон). Алыс қашықтыққа, шетелдік ұлттардың ортасына Этникалық көші-қон. адамдардың негізгі этн. ұйысқан ұясынан ажырауына апарып соқтырады. Басқа халықтармен араласуына себепші болып, олардың арасындағы байланыстарды күшейтеді, этн. үдерістерді дамытады. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Этнология]] 3utqa5qsevh54pskspz4u0vx6mr4j15 0 24878 3623716 2674494 2026-06-30T07:47:57Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623716 wikitext text/x-wiki '''Этнотопонимика''' топонимиканың этнонимнен жасалған тобын зерттейтін сала. Этнонимдерден, яғни ру-тайпа атауларынан жасалған жер-су атаулары (этноойконим, этногидроним, этноороним, т.б.) қоғамдық-әлеум. құрылымы ежелден ру-тайпалық ин-тқа негізделген көшпелі дәстүрдегі, негізінен түркі, орал-алтай халықтарына тән. [[Қазақстан]]ның топонимдік кеңістігінде күні бүгінге дейін көптеген этнотопонимдер кездеседі. Мыс., [[Қыпшақ]] – [[Ақмола облысы]]ндағы Теңіз к-не құятын және [[Қорғалжын ауданы]]ндағы, сондай-ақ [[Түркістан облысы]]ндағы өзен аттары; [[Үйсінтау]] – [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]]ндағы тау аты; [[Төлеңгіт]] – [[Қостанай облысы]] [[Меңдіқара]] ауданындағы елді мекен атауы; [[Сунақата]] – [[Қызылорда облысы]] [[Жаңақорған ауданы]]ндағы елді мекен атауы, т.б. Қазақ халқының ертеден көшіп-қонған атажұрты, яғни [[Ұлы жүз]], [[Кіші жүз]], [[Орта жүзд]]ің ру-тайпалары мекендеген төл этн. аумақ, этнотопонимикада таңбаланған. Сондықтан Этнотопонимика ұлттық ономастиканың, халқымыздың өткен тарихынан, тұрмыс-тіршілігінен, дүниетанымынан мол дерек беретін, тереңдете зерттеуді қажет ететін саласы. І. Рысберген <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Этнология]] ji8yekchmimnp6gm6va180is6nru90y 0 24879 3623426 2985111 2026-06-29T13:07:12Z 1nter pares 146705 3623426 wikitext text/x-wiki '''Этноцид''' ([[Грек тілі|грек]]. ''ethnos'' – халық + ''caedere'' – өлтіру, қыру) — ұлысты, халықты нысаналы түрде қырып-жою немесе олардың ұлыстық-мәдени ерекшеліктерін: тілді, салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты, тарихи зердені, т.б. зорлық-зомбылықпен жою үдерісі. Бұл үдеріс әміршілдік саясат салдарынан әлеум.-мәдени келбетін жоғалтып, басқа өктемшіл ұлтқа этн. тұрғыдан сіңісіп кетуімен және ұлттық көзқамандықпен (нигилизммен) астасып жатыр. Ұлыстарды “шағын” және “үлкен” ұлыстарға бөлуге негізделмейтін демократ., ізгілікті этносаралық қатынастарда Этноцидтің орын алуы мүмкін емес. Қазақстан тарихында Этноцид 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары қазақ халқына қарсы жасалған зұлмат ретінде орын алды. 2-дүниежүз. соғыс кезеңінде Этноцид саясаты фаш. [[Германия]] тарапынан еврейлерге қарсы қолданылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Этнология]] 4lqd6hh0t8milcoz1jy4eszp68ziy40 0 24880 3623420 2138364 2026-06-29T13:05:31Z 1nter pares 146705 3623420 wikitext text/x-wiki '''Этолия Одағы''' – Этолия қауымдарының (Ежелгі [[Грекия]]) саяси бірлестігі. Б.з.б. 3 ғ-дың 2-жартысында Этолия одағы мықтап нығайды. Оның құрамына [[Этолия]]дан басқа Орта [[Грекия]]дағы бірсыпыра аймақтар ([[Фокида]], [[Локрида]], аз уақыт [[Беотия]]), Солт. [[Грекия]]да – [[Фессалия]]ның бір бөлігі, Оңт-те – [[Пелопоннес]]тің кейбір қалалары ([[Тегея]], [[Мантинея]], [[Орхомен]]) кірді. Одақ федерац. және демокр. негізде құрылды. Оған кірген қауымдар едәуір дәрежеде ішкі автоном. дербестік сақтады, бірақ аса маңызды істерді, әсіресе сыртқы саяси мәселелерді тек одақтық үкімет шешті. [[Этолия]]ның діни орт. – Терма қ-нда жылына бір рет шақырылатын жалпы жиналыс Этолия одағының жоғ. одақтық органы болды. Әкімш. билік негізінен стратегтің қолында болатын. Б.з.б. 189 ж. Этолия одағы [[Рим]]ге бағынды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Ежелгі Грекия]] [[Санат:Саяси ұйымдар]] qti4i1dvq02eao8tzb7johgxqmez1rw 0 24892 3623429 2138353 2026-06-29T13:07:43Z 1nter pares 146705 3623429 wikitext text/x-wiki '''Эфиоптар''' (өзд. атауы – итиоп, итъоп) – [[Эфиопия]] тұрғындарының жалпы атауы. Көптеген халықтар мен этн. топтардан тұрады. Нақты саны белгісіз. Антропол. жағынан еур. және экваторлық нәсілдердің арасындағы эфиоп тобына жатады. Ғалымдар Эфиоптардың антропол. типі мезолит дәуіріндегі еур-тар мен африкалықтардың араласуынан қалыптасқан болуы ықтимал деп санайды. Семит-хамит отбасындағы тілдерді қолданады. [[Амхара]] (амара), гураге, аргобба, харари, тиграй, тигре және бени-амерлердің бір бөлігі семит тілдерінде; галла (оромо), сомали, данакиль (афар), сахо, агау, сидамо, хадья, каффа, беджа, т.б. кушит тілдерінде сөйлейді. Христиан, ислам діндерін қатар ұстанады, фалаша этн. тобы иудаизмді тұтынады. Ең ірі халықтары – галла мен амхара. Ежелгі және орта ғасырлардағы тарихы мардымсыз зерттелген. Тұрмысы мен жосын-жоралғылары, ұлттық мәдениеті Африканың өзге халықтарына өте ұқсас. М. Сапарбайқызы<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} k4w4u36r6dm367lxtdv9ml112dtu9a6 0 26854 3623402 3384232 2026-06-29T13:00:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3623402 wikitext text/x-wiki '''Гильманов Мұрат Құрмашұлы''' (23.4.1942 ж.т., Қырғызстан, Ош қ.) – [[биология]] ғылым доктыры (1990 ж.), [[профессор]] (1992 ж.), Қазақстан ғылым академиясының акад. (2003 ж.). ҚазМУ-ды (1966 ж., қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 1968–1983 ж. [[Қазақстан]] ғылым академиясының Ботаника институтында аға лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер болды. 1983 жылдан Молекулярдық биология және [[биохимия]] институтында [[зертхана]] меңгерушісі. Гильмановтың негізгі ғылыми жұмыстары өсімдіктегі азот айналымының энзимологиясын зерттеуге арналған. Ол жоғары сатыдағы өсімдіктердің минералды азот ассимиляциясы процесінің негізгі көзі – НАДФГДГ-ны (никотин-амида-денинди-нуклеотид-фосфат-глютамат-дегидро-геназа) алғаш рет тауып, маңызын дәлелдеді. Өсімдіктердің өсуіне қажетті гормон – цитокининнің молек. және [[клетка]]лық механизмдерін ашты. Гильманов бұрын зерттелмеген клетканың бір құрамдас бөлігі – сферосомалардың (фосфатидилинозитол мен белоктарды сақтауға қатысады және цитокинин сигналын жүзеге асырады) құрылымы мен қызметін анықтады. Ол сонымен қатар глютаматтың қайтымсыз ыдырауын жүзеге асыратын ферментті алғаш рет тауып, сипаттады. Гильмановтың басқаруымен жүргізілген зерттеулер гүлді өсімдіктердегі азот айналымының негізгі сатыларын реттеуде және оның негізгі функциясын түсінуде, практикалық биотехнология жаңа мүмкіндіктер ашты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қырғызстанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан биологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] 2i172wca2rkgrs3kuyceba7zb8x16q0 3623403 3623402 2026-06-29T13:00:23Z 1nter pares 146705 3623403 wikitext text/x-wiki '''Гильманов Мұрат Құрмашұлы''' (23.4.1942 ж.т., Қырғызстан, Ош қ.) – [[биология]] ғылым доктыры (1990 ж.), [[профессор]] (1992 ж.), Қазақстан ғылым академиясының акад. (2003 ж.). ҚазМУ-ды (1966 ж., қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 1968–1983 ж. [[Қазақстан]] ғылым академиясының Ботаника институтында аға лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер болды. 1983 жылдан Молекулярдық биология және [[биохимия]] институтында [[зертхана]] меңгерушісі. Гильмановтың негізгі ғылыми жұмыстары өсімдіктегі азот айналымының энзимологиясын зерттеуге арналған. Ол жоғары сатыдағы өсімдіктердің минералды азот ассимиляциясы процесінің негізгі көзі – НАДФГДГ-ны (никотин-амида-денинди-нуклеотид-фосфат-глютамат-дегидро-геназа) алғаш рет тауып, маңызын дәлелдеді. Өсімдіктердің өсуіне қажетті гормон – цитокининнің молек. және [[клетка]]лық механизмдерін ашты. Гильманов бұрын зерттелмеген клетканың бір құрамдас бөлігі – сферосомалардың (фосфатидилинозитол мен белоктарды сақтауға қатысады және цитокинин сигналын жүзеге асырады) құрылымы мен қызметін анықтады. Ол сонымен қатар глютаматтың қайтымсыз ыдырауын жүзеге асыратын ферментті алғаш рет тауып, сипаттады. Гильмановтың басқаруымен жүргізілген зерттеулер гүлді өсімдіктердегі азот айналымының негізгі сатыларын реттеуде және оның негізгі функциясын түсінуде, практикалық биотехнология жаңа мүмкіндіктер ашты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қырғызстанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан биологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] 04aw7288yblu16hpj6kns4zkij140io 0 26866 3623740 2344292 2026-06-30T08:00:44Z 1nter pares 146705 3623740 wikitext text/x-wiki '''Гистохимия'''(грек. hіstos – тін және [[химия]]) – кездемелердегi әр түрлi химия заттары және олардың метаболизмының өнiмдерiнiң оқшау бөлiк үйрететiн [[гистология]]лар бөлiм. Бояудың кейбiр әдiстерi не бiр химия заттары торшалардағыны айқындауға мүмкiндiк бередi. Торшаның [[химия]] компоненттерi тағы басқалар [[майлар]], гликоген, [[нуклеин]] қышқылдарының дифференциалды бояуы, нуклеопротеин, нақтылы ферменттер болуы мүмкiн. Кездемелердiң химия құрамының зерттеуiне гистохимияның үлесi үнемi өседi. Бояулар, флуорохромы және (қарсы денелерге ) ерекше иммуноглобулиндарға қосуға болған және ферменттер [[клетка]]лы құрылымдарды Клеткеге бұл кешенi байланыстыруды байқай белгiлеу терiп алған. Зерттеулердiң бұл облыстары гистохимияның арқау болады. Жарық арқылы және электрондық микроскопия жарық арқылы қолдану иммун логикалық таңбалағыштар торшаның [[биология]]сы туралы бiлiмдердiң кеңейтуiне мүмкiндiк туғызады, сонымен бiрге дәрiгерлiк диагноздардың дәлдiгiнiң жоғарылатуына.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} ==Әдебиет== * Дженсен У. Ботаническая гистохимия. М.: Мир, 1965. — 377 с. * Гайер Г. Электронная гистохимия. М.: Мир, 1974. — 488 с. * Аблесимов Н. Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. — 84 с. — * Аблесимов Н. Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь — XXI век. — 2009. — № 5. — С. 49-52. == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] {{stub}} [[ru:Гистохимия]] theuoabky64cxa9w28ua0qzg2907mm3 3623741 3623740 2026-06-30T08:01:26Z 1nter pares 146705 3623741 wikitext text/x-wiki '''Гистохимия'''(грек. hіstos – тін және [[химия]]) – кездемелердегi әр түрлi химия заттары және олардың метаболизмының өнiмдерiнiң оқшау бөлiк үйрететiн [[гистология]]лар бөлiм. Бояудың кейбiр әдiстерi не бiр химия заттары торшалардағыны айқындауға мүмкiндiк бередi. Торшаның [[химия]] компоненттерi тағы басқалар [[майлар]], гликоген, [[нуклеин]] қышқылдарының дифференциалды бояуы, нуклеопротеин, нақтылы ферменттер болуы мүмкiн. Кездемелердiң химия құрамының зерттеуiне гистохимияның үлесi үнемi өседi. Бояулар, флуорохромы және (қарсы денелерге ) ерекше иммуноглобулиндарға қосуға болған және ферменттер [[клетка]]лы құрылымдарды Клеткеге бұл кешенi байланыстыруды байқай белгiлеу терiп алған. Зерттеулердiң бұл облыстары гистохимияның арқау болады. Жарық арқылы және электрондық микроскопия жарық арқылы қолдану иммун логикалық таңбалағыштар торшаның [[биология]]сы туралы бiлiмдердiң кеңейтуiне мүмкiндiк туғызады, сонымен бiрге дәрiгерлiк диагноздардың дәлдiгiнiң жоғарылатуына.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Әдебиет == * Дженсен У. Ботаническая гистохимия. М.: Мир, 1965. — 377 с. * Гайер Г. Электронная гистохимия. М.: Мир, 1974. — 488 с. * Аблесимов Н. Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. — 84 с. — * Аблесимов Н. Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь — XXI век. — 2009. — № 5. — С. 49-52. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] [[ru:Гистохимия]] ajk1loir4wdleg3dk31e74uwocxzthq 0 26892 3623791 3457924 2026-06-30T08:57:50Z 1nter pares 146705 /* */ 3623791 wikitext text/x-wiki '''Горяев Михаил Иванович'''(1.10.1904, [[Ресей]], [[Пермь облысы]], [[Горнозаводск]] қаласы – 11.8. 1981, [[Алматы|Алматы қаласы]]) – техника ғылымы докторы (1943), профессор (1945), Қазақстан [[Ғылым Академиясы]]ның академигі (1946). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). [[Пермь]] мемлекеттік университетін бітірген (1928). 1931–1937 жылдар аралығында [[Ленинград]] [[сүт]] өнеркәсібі институтында, 1938–1939 жылдары [[Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты]]нда (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) [[кафедра]] меңгерушісі, 1939–1941 жылдары [[КСРО]] Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің [[Химиялық-технологиялық институты]]нда лаборатория меңгерушісі, директор (1942–1946), 1946–1955 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті. 1946–1981 жылдары Қазақстан [[Химия]] ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі болды, табиғи және [[физиология]] активті қосылыстар бөлімін басқарды. Негізгі ғылым еңбектері эфир майларын зерттеуге, оларды өнеркәсіптік жолмен өндіру әдістерін жетілдіруге арналған. [[Маңғыстау]] мұнайының құрамындағы қатты парафиндерден белок бөліп алып, оны мал азығы ретінде пайдалануды ұсынды. Ауыл шаруашылығында қолдану үшін өсімдік өсуін жеделдететін жаңа заттар алып, оларды өндіріске енгізді. Қазақстанда бірінші болып табиғи қосылыстарды хроматографиялық әдістермен зерттеді. Ленин, Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 1rlnfqtzj58w5ea17rcws2deu4h3kqc 3623792 3623791 2026-06-30T08:58:10Z 1nter pares 146705 3623792 wikitext text/x-wiki '''Горяев Михаил Иванович'''(1.10.1904, [[Ресей]], [[Пермь облысы]], [[Горнозаводск]] қаласы – 11.8. 1981, [[Алматы|Алматы қаласы]]) – техника ғылымы докторы (1943), профессор (1945), Қазақстан [[Ғылым Академиясы]]ның академигі (1946). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). [[Пермь]] мемлекеттік университетін бітірген (1928). 1931–1937 жылдар аралығында [[Ленинград]] [[сүт]] өнеркәсібі институтында, 1938–1939 жылдары [[Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты]]нда (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) [[кафедра]] меңгерушісі, 1939–1941 жылдары [[КСРО]] Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің [[Химиялық-технологиялық институты]]нда лаборатория меңгерушісі, директор (1942–1946), 1946–1955 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті. 1946–1981 жылдары Қазақстан [[Химия]] ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі болды, табиғи және [[физиология]] активті қосылыстар бөлімін басқарды. Негізгі ғылым еңбектері эфир майларын зерттеуге, оларды өнеркәсіптік жолмен өндіру әдістерін жетілдіруге арналған. [[Маңғыстау]] мұнайының құрамындағы қатты парафиндерден белок бөліп алып, оны мал азығы ретінде пайдалануды ұсынды. Ауыл шаруашылығында қолдану үшін өсімдік өсуін жеделдететін жаңа заттар алып, оларды өндіріске енгізді. Қазақстанда бірінші болып табиғи қосылыстарды хроматографиялық әдістермен зерттеді. Ленин, Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} {{stub}} [[Санат:Тұлғалар]] roqrkr33hl8gbs09clg3bj21lvifdc9 0 26893 3623720 3145228 2026-06-30T07:49:25Z 1nter pares 146705 /* */ 3623720 wikitext text/x-wiki '''Госсен Эрвин Францевич'''(18.7.1931 жылы туған, [[Украина]], [[Днепропетровск облысы]], [[Молочанск ауданы]], [[Лесное селосы]] — 9.2.2020) – ауыл шаруашылық ғылымы докторы (1991), [[профессор]] (1997), [[Қазақстан]] [[Ғылым Академиясы]]ның (1992), [[Қазақ ауыл шаруашылық ғылым академиясы]]ның академигі (1999). [[Көкшетау облысы]]ндағы (қазіргі [[Ақмола облысы]]) [[Қатаркөл]] техникумын (1953), [[Қорған]] (Ресей) ауыл шаруашылық институтын (1961) бітірген. 1953–1959 жылдары [[Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты]]нда ғылыми қызметкер, 1959–1982 жылдары [[Қазақ]] астық ш. ғыл.-зерт. институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғыл. істері жөніндегі орынбасары болды.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> 1982–1991 жылдары [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылық Ғылым Академиясы]]ның Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, 1991–1996 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының академик-хатшысы қызметтерін атқарды. 1996–1997 жылдары [[Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті]]нің профессорі Қазақ жер өңдеу ғылыми-зерттеу институты және өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институтында бас [[маман]], ғылыми қызметкер (1997–2006), 2007 жылдан [[Көкшетау]] мемлекеттік университетінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғыл. жұмыстары [[топырақ]] қорғау, егіншілік жүйесі мен астық өндірісінің технологиясын жетілдіруге арналған. Госсен [[эрозия]]ға қарсы қолданылатын техника бойынша 4 авторлық куәлік алған, 220-дан аса ғылыми-зерттеу еңбегі бар. «Достық» орденімен марапатталған (1997). Лениндік сыйлығы лауреаты (1972).<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references> {{wiki}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Ғылым]] 4pg52pbtxaaeqiuhv4j8966vdw0ge8u 3623721 3623720 2026-06-30T07:49:35Z 1nter pares 146705 3623721 wikitext text/x-wiki '''Госсен Эрвин Францевич'''(18.7.1931 жылы туған, [[Украина]], [[Днепропетровск облысы]], [[Молочанск ауданы]], [[Лесное селосы]] — 9.2.2020) – ауыл шаруашылық ғылымы докторы (1991), [[профессор]] (1997), [[Қазақстан]] [[Ғылым Академиясы]]ның (1992), [[Қазақ ауыл шаруашылық ғылым академиясы]]ның академигі (1999). [[Көкшетау облысы]]ндағы (қазіргі [[Ақмола облысы]]) [[Қатаркөл]] техникумын (1953), [[Қорған]] (Ресей) ауыл шаруашылық институтын (1961) бітірген. 1953–1959 жылдары [[Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты]]нда ғылыми қызметкер, 1959–1982 жылдары [[Қазақ]] астық ш. ғыл.-зерт. институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғыл. істері жөніндегі орынбасары болды.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> 1982–1991 жылдары [[Бүкілодақтық ауыл шаруашылық Ғылым Академиясы]]ның Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, 1991–1996 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының академик-хатшысы қызметтерін атқарды. 1996–1997 жылдары [[Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті]]нің профессорі Қазақ жер өңдеу ғылыми-зерттеу институты және өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институтында бас [[маман]], ғылыми қызметкер (1997–2006), 2007 жылдан [[Көкшетау]] мемлекеттік университетінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғыл. жұмыстары [[топырақ]] қорғау, егіншілік жүйесі мен астық өндірісінің технологиясын жетілдіруге арналған. Госсен [[эрозия]]ға қарсы қолданылатын техника бойынша 4 авторлық куәлік алған, 220-дан аса ғылыми-зерттеу еңбегі бар. «Достық» орденімен марапатталған (1997). Лениндік сыйлығы лауреаты (1972).<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wiki}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Ғылым]] h2duf7670lo9f5e88lqkdzsxwlstu2x 0 26912 3623441 2424089 2026-06-29T13:10:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3623441 wikitext text/x-wiki '''Грибановский Анатолий Павлович'''(2.9.1936 жылы туған, [[Ресей]], [[Омбы]] облысы, [[Москаленки]] ауданы, [[Николаевка]] селосы) – техника ғылымы докторы (1982), [[профессор]] (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996). [[Омбы]] ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Грибановский 1960–1962 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]]. Қатонқарағай ауданындағы кеңшарда [[механик]]-бақылаушы, [[машинатрактор]] шеберханасының меңгерушісі болды.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> 1962–1991 жылдары [[Қазақ]] ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1991–1992 жылдары [[Қазақ]] ауыл шаруашылық [[Ғылым Академиясы]]ның механикаландыру және электрлендіру бөлімінің акад.-хатшысы, ал 1992–1996 жылдары осы академияның 1-вице-президенті қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы бас директорының 1-орынбасары. Негізгі ғылыми еңбектері топырақты аудармай өңдеу және қар тоқтатуға арналған машиналар мен құралдарды жобалау теориясы мен өлшемдеріне арналған. Ол дәнді дақылдарды егу, тыңайтқыш енгізу, әсіресе, [[топырақ]] эрозиясына қарсы қолданылатын машиналар мен құралдардың кешенін жасауда үлкен еңбек сіңірді. [[КСРО]] [[Мемлекеттік сыйлық]] лауреаты (1988).<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:1936 жылы туғандар]] gezldmubj9qw6k54am7pms727ya0bpm 3623442 3623441 2026-06-29T13:10:24Z 1nter pares 146705 3623442 wikitext text/x-wiki '''Грибановский Анатолий Павлович'''(2.9.1936 жылы туған, [[Ресей]], [[Омбы]] облысы, [[Москаленки]] ауданы, [[Николаевка]] селосы) – техника ғылымы докторы (1982), [[профессор]] (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996). [[Омбы]] ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Грибановский 1960–1962 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]]. Қатонқарағай ауданындағы кеңшарда [[механик]]-бақылаушы, [[машинатрактор]] шеберханасының меңгерушісі болды.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> 1962–1991 жылдары [[Қазақ]] ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1991–1992 жылдары [[Қазақ]] ауыл шаруашылық [[Ғылым Академиясы]]ның механикаландыру және электрлендіру бөлімінің акад.-хатшысы, ал 1992–1996 жылдары осы академияның 1-вице-президенті қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы бас директорының 1-орынбасары. Негізгі ғылыми еңбектері топырақты аудармай өңдеу және қар тоқтатуға арналған машиналар мен құралдарды жобалау теориясы мен өлшемдеріне арналған. Ол дәнді дақылдарды егу, тыңайтқыш енгізу, әсіресе, [[топырақ]] эрозиясына қарсы қолданылатын машиналар мен құралдардың кешенін жасауда үлкен еңбек сіңірді. [[КСРО]] [[Мемлекеттік сыйлық]] лауреаты (1988).<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:1936 жылы туғандар]] 8pe7pe89wgf1w21xze0886bb9kgjurz 0 26920 3623438 2324735 2026-06-29T13:09:35Z 1nter pares 146705 /* */ 3623438 wikitext text/x-wiki '''Грузинов Владимир Константинович'''(7.1.1903, [[Ресей]], [[Кемерово]] облысы [[Новокузнецк]] қ. – 15. 6.1971, Қарағанды қ.) – тех. ғыл. докт. (1959), проф. (1960), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1962). Томскідегі Сібір технол. институтын бітірген (1927). 1927–1937 ж. Ресей металлургия з-ттарында инж., [[домна]] цехының бастығы. 1937–1946 ж. Екатеринбургтегі [[Орал]] [[машина]] жасау з-тында металлургия з-ттарына арналған жабдықтарды жобалау жұмыстарын басқарды. 1946–1962 ж. Екатеринбургтегі [[Орал]] [[политех]]. институтында доцент, проф., кафедра меңгерушісі, 1963–65 ж. Орт. қара металлургия институтының [[Қазақ]] бөлімшесі директорының орынбасары, 1965–1966 ж. [[Қарағанды]] политех. ин-тында өзі ұйымдастырған зауыт жабдықтары кафедрасының меңгерушісі, 1966–1971 ж. [[Қазақстан]] ғылым академиясының Хим.-металлургия институты директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. Негізгі ғыл. еңбектері қара металлургияның өндіріс процестерін механикаландыру және автоматтандыру мәселелеріне арналған. Г. домна цехтарын мех. жабдықтау жөнінде зерттеулер жүргізді. Ол [[Қазақстанда]] [[қара]] металлургия өнеркәсібінің шикізат қорын ұлғайту жөнінде зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, [[Қостанай облысы]] қоңыр теміртас кентастарын кешенді пайдаланудың негіздерін жасады. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> 85h92w65rgbztrtpr7z45ula3s4gd4m 3623439 3623438 2026-06-29T13:09:43Z 1nter pares 146705 3623439 wikitext text/x-wiki '''Грузинов Владимир Константинович'''(7.1.1903, [[Ресей]], [[Кемерово]] облысы [[Новокузнецк]] қ. – 15. 6.1971, Қарағанды қ.) – тех. ғыл. докт. (1959), проф. (1960), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1962). Томскідегі Сібір технол. институтын бітірген (1927). 1927–1937 ж. Ресей металлургия з-ттарында инж., [[домна]] цехының бастығы. 1937–1946 ж. Екатеринбургтегі [[Орал]] [[машина]] жасау з-тында металлургия з-ттарына арналған жабдықтарды жобалау жұмыстарын басқарды. 1946–1962 ж. Екатеринбургтегі [[Орал]] [[политех]]. институтында доцент, проф., кафедра меңгерушісі, 1963–65 ж. Орт. қара металлургия институтының [[Қазақ]] бөлімшесі директорының орынбасары, 1965–1966 ж. [[Қарағанды]] политех. ин-тында өзі ұйымдастырған зауыт жабдықтары кафедрасының меңгерушісі, 1966–1971 ж. [[Қазақстан]] ғылым академиясының Хим.-металлургия институты директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. Негізгі ғыл. еңбектері қара металлургияның өндіріс процестерін механикаландыру және автоматтандыру мәселелеріне арналған. Г. домна цехтарын мех. жабдықтау жөнінде зерттеулер жүргізді. Ол [[Қазақстанда]] [[қара]] металлургия өнеркәсібінің шикізат қорын ұлғайту жөнінде зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, [[Қостанай облысы]] қоңыр теміртас кентастарын кешенді пайдаланудың негіздерін жасады. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p5p3e48qgjmtllgh3bfqnu5yyvrxxkt 0 26928 3623408 2325046 2026-06-29T13:01:39Z 1nter pares 146705 /* */ 3623408 wikitext text/x-wiki '''Гульницкий Леонид Викентьевич''' (4.4.1908, [[Беларусь]], [[Брест]] облысы Барановичи ауданы – 6.12.1991, Алматы қ.) – физ.-матем. ғыл. докт. (1951), проф. (1951). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1958). [[Беларусь]] мемл. ун-тін бітірген (1930). 1932–1941 ж. [[Беларусь]] мемл. мед. ин-тында оқытушы, [[Минск]] геофиз. [[обсерватория]]сы директорының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1941–46 ж. Алматы геофиз. обсерваториясының директоры, бөлім меңгерушісі болды. 1945 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политех. ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) [[кафедра]] меңгерушісі, сонымен қатар 1945–52 ж. Қазақстан ғылым академиясының Астрофиз. ин-тында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл.-зерт. еңбектері қазіргі [[физика]]ның логикалық-теор. негіздеріне, [[актинометрия]] және радиац. [[метрология]] мәселелеріне арналған. [[Ленин]], [[Еңбек Қызыл Ту]] [[орден]]дерімен және [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] c5grqlt0idch8qeb6nzcop4e5afaxhp 3623410 3623408 2026-06-29T13:01:51Z 1nter pares 146705 3623410 wikitext text/x-wiki '''Гульницкий Леонид Викентьевич''' (4.4.1908, [[Беларусь]], [[Брест]] облысы Барановичи ауданы – 6.12.1991, Алматы қ.) – физ.-матем. ғыл. докт. (1951), проф. (1951). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1958). [[Беларусь]] мемл. ун-тін бітірген (1930). 1932–1941 ж. [[Беларусь]] мемл. мед. ин-тында оқытушы, [[Минск]] геофиз. [[обсерватория]]сы директорының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1941–46 ж. Алматы геофиз. обсерваториясының директоры, бөлім меңгерушісі болды. 1945 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политех. ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) [[кафедра]] меңгерушісі, сонымен қатар 1945–52 ж. Қазақстан ғылым академиясының Астрофиз. ин-тында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл.-зерт. еңбектері қазіргі [[физика]]ның логикалық-теор. негіздеріне, [[актинометрия]] және радиац. [[метрология]] мәселелеріне арналған. [[Ленин]], [[Еңбек Қызыл Ту]] [[орден]]дерімен және [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] e82ahxcf8bgf594ahzhgocw7zfcuhdc 0 41306 3623725 3499169 2026-06-30T07:50:39Z 1nter pares 146705 /* */ 3623725 wikitext text/x-wiki '''"Мен" тұжырымдамасы''' – адамның өзі жайлы біршама тұрақты, азды-көпті мәні бар түсініктерінің жүйесі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998ISBN 5-89800-123-9</ref> "Мен" тұжырымдамасы негізінде жеке адам өзгелермен қарым-қатынас жасап, өзіне деген көзқарасын қалыптастырады. [[Адам]] бойындағы “мендік” қасиет адамның іс-әрекеті мен әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасауы барысында қалыптасады. Кез келген адамның өз “менін” айыра алуы тұлғалық қасиеттің өзекті белгісі болып табылады. "Мен" тұжырымдамасы әлеуметтік өзара іс-қимылдың ''алғышарты'' мен ''салдары'' бола тұра, әлеуметтік тәжірибе барысында анықталады. <br /> Оны құрайтындар: * шынайы “мен” (осы шақтағы өзі туралы түсінік), * идеалдық “мен” (өзінің пікірі бойынша, субъектінің моральдық нормаларға бағдар алғанда қандай болуға тиіс екендігі), * серпінді “мен” (субъектінің қандай болғысы келетіндігі туралы ниеті), * фантастикалық “мен” (егер мүмкін болса, субъектінің қандай болуды армандайтындығы), т.б. "Мен" тұжырымдамасының қалыптасуы адамдар арасында қызмет алмасу жағдайында жүріп, оның барысында [[субъект]] “''басқа адамға айнадағыдай көрінеді''” және сол арқылы өз менінің бейнесін сақтап, айқындайды және түзетеді. ==Дереккөздер== <references> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұжырымдама]] ko64msf83u82giqp621g1q374utsjks 3623726 3623725 2026-06-30T07:50:47Z 1nter pares 146705 3623726 wikitext text/x-wiki '''"Мен" тұжырымдамасы''' – адамның өзі жайлы біршама тұрақты, азды-көпті мәні бар түсініктерінің жүйесі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998ISBN 5-89800-123-9</ref> "Мен" тұжырымдамасы негізінде жеке адам өзгелермен қарым-қатынас жасап, өзіне деген көзқарасын қалыптастырады. [[Адам]] бойындағы “мендік” қасиет адамның іс-әрекеті мен әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасауы барысында қалыптасады. Кез келген адамның өз “менін” айыра алуы тұлғалық қасиеттің өзекті белгісі болып табылады. "Мен" тұжырымдамасы әлеуметтік өзара іс-қимылдың ''алғышарты'' мен ''салдары'' бола тұра, әлеуметтік тәжірибе барысында анықталады. <br /> Оны құрайтындар: * шынайы “мен” (осы шақтағы өзі туралы түсінік), * идеалдық “мен” (өзінің пікірі бойынша, субъектінің моральдық нормаларға бағдар алғанда қандай болуға тиіс екендігі), * серпінді “мен” (субъектінің қандай болғысы келетіндігі туралы ниеті), * фантастикалық “мен” (егер мүмкін болса, субъектінің қандай болуды армандайтындығы), т.б. "Мен" тұжырымдамасының қалыптасуы адамдар арасында қызмет алмасу жағдайында жүріп, оның барысында [[субъект]] “''басқа адамға айнадағыдай көрінеді''” және сол арқылы өз менінің бейнесін сақтап, айқындайды және түзетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұжырымдама]] fybmqitb6eb1267oqlgwnkmlu7yd7kr 0 44094 3623586 3604737 2026-06-30T01:01:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623586 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = [[Есім хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]]. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] 3ki2wobgh52syp01wwk51nwtk1v84df 3623587 3623586 2026-06-30T01:09:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623587 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = [[Есім хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]]. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] bjta7len2a6mdw8se53ukqengldq1r3 3623588 3623587 2026-06-30T01:10:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623588 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg | Сурет ені = | Атауы = Тұрсын ханның соққан теңгелері | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = [[Есім хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]]. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] 4ue7atm5ut7eivlindzm19vjtnn2ye5 0 45418 3623484 3623205 2026-06-29T16:52:05Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623484 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әбілқайыр Ысқақұлы Досов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = тамыз 1936 | Басқаруын аяқтады = қараша 1937 | Ізашары = [[Василий Никифорович Лазарев|Василий Лазарев]] | Ізбасары = [[Біржан Манкин]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|БК(б)П / Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = ақпан 1934 | Басқаруын аяқтады_2 = тамыз 1936 | Ізашары_2 = [[Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов|Шаяхмет Жармұхамедов]] | Ізбасары_2 = [[Айытмұхамед Мусин]] | Титулы_3 = [[Орал губерниясы|Орал]] губерниясы атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of The Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic (1920-36).svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1925 | Басқаруын аяқтады_3 = 1926 | Ізашары_3 = ''белгісіз'' | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Титулы_4 = [[Семей губерниясы|Семей]] губерниясы атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of The Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic (1920-36).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1922 | Басқаруын аяқтады_4 = 1924 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 1899 | Туған жері = № 1 ауыл, [[Қотыркөл болысы]], [[Көкшетау уезі]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.3.1938 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П]] | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбілқайыр Ысқақұлы Досов''' ([[1899 жыл|1899]], № 1 ауыл, [[Қотыркөл болысы]], [[Көкшетау уезі]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] — [[1937 жыл|1937]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері, БК(б)П Ақтөбе (1934–1936) және Оңтүстік Қазақстан (1936–1937) облыстық комитеттерінің бірінші хатшысы. [[ІІХК үштігі|КСРО ІІХК арнайы үштігінің]] мүшесі болды. ==Өмірбаяны== * 1916 жылы Омбы орыс-қырғыз (қазақ) жетім балалар пансионында тәрбиеленіп, қазақ оқушы жастарының «Бірлік» мәдени-ағарту үйірмесіне мүше болған. * 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін Омбы қырғыз (қазақ) кеңесі және облысы революциялық трибунал мүшелігіне сайланды. * Кейін төтенше комиссияның ерекше отрядын басқарды. * Көкшетау облысы төтенше комиссиясының инспекторы, РК(б)П ОК Сібір бюросы жанындағы татар, қырғыз (қазақ) секциясының хатшысы, ''«Кедей сөзі»'' газетінің редакторы қызметтерін атқарды. * 1920 жылы қазан айында өткен Қазақ кеңестерінің 1-құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің төралқа мүшесі және хатшысы болып сайланды. * 1922–1926 жылдары Семей губерниялық атқару комитетінің, Түркістан облысы ревкомының, Орал облысы атқару комитетінің төрағасы * 1926–1927 жылдары Қазақстанның БОАК жанындағы өкілі болды. * 1927 – 1930 жылдары БОАК төралқасының мүшесі * 1930 – 1937 жылдары БК(б)П ОК-нің нұсқаушысы * Шығыс Қазақстан облысының партия комитетінің 2-хатшысы * [[Ақтөбе облысы]] партия комитетітінің 1-хатшысы * 1937 жылдан Шымкент қалалық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. * 1933 – 1937 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің, Қазақстан КП ОК-нің, БОАК және Қазақ ОАК-нің мүшесі болып сайланған. * БК(б)П 17-съезінің делегаты болды. * 1937 жылы 28 қарашада жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 8 наурызда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясының үкімімен ату жазасына кесілді. * 1956 жылы 12 қазанда ақталды.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 5-том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1899 жылы туғандар]] [[Санат:Бурабай ауданында туғандар]] [[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан орталық атқару комитетінің мүшелері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] ar1ycc52dmmo3mxr23nzvun1lamd8ly 3623485 3623484 2026-06-29T16:52:52Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623485 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әбілқайыр Ысқақұлы Досов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = тамыз 1936 | Басқаруын аяқтады = қараша 1937 | Ізашары = [[Василий Никифорович Лазарев|Василий Лазарев]] | Ізбасары = [[Біржан Манкин]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|БК(б)П / Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = ақпан 1934 | Басқаруын аяқтады_2 = тамыз 1936 | Ізашары_2 = [[Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов|Шаяхмет Жармұхамедов]] | Ізбасары_2 = [[Айытмұхамед Мусин]] | Титулы_3 = [[Орал губерниясы|Орал]] губерниясы атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of The Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic (1920-36).svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1925 | Басқаруын аяқтады_3 = 1926 | Ізашары_3 = ''белгісіз'' | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Титулы_4 = [[Семей губерниясы|Семей]] губерниясы атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of The Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic (1920-36).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1922 | Басқаруын аяқтады_4 = 1924 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 1899 | Туған жері = № 1 ауыл, [[Қотыркөл болысы]], [[Көкшетау уезі]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.3.1938 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П]] | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбілқайыр Ысқақұлы Досов''' ([[1899 жыл|1899]], № 1 ауыл, [[Қотыркөл болысы]], [[Көкшетау уезі]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] — [[1937 жыл|1937]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері, БК(б)П Ақтөбе (1934–1936) және Оңтүстік Қазақстан (1936–1937) облыстық комитеттерінің бірінші хатшысы. [[ІІХК үштігі|КСРО ІІХК арнайы үштігінің]] мүшесі болды. ==Өмірбаяны== * 1916 жылы Омбы орыс-қырғыз (қазақ) жетім балалар пансионында тәрбиеленіп, қазақ оқушы жастарының «Бірлік» мәдени-ағарту үйірмесіне мүше болған. * 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін Омбы қырғыз (қазақ) кеңесі және облысы революциялық трибунал мүшелігіне сайланды. * Кейін төтенше комиссияның ерекше отрядын басқарды. * Көкшетау облысы төтенше комиссиясының инспекторы, РК(б)П ОК Сібір бюросы жанындағы татар, қырғыз (қазақ) секциясының хатшысы, ''«Кедей сөзі»'' газетінің редакторы қызметтерін атқарды. * 1920 жылы қазан айында өткен Қазақ кеңестерінің 1-құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің төралқа мүшесі және хатшысы болып сайланды. * 1922–1926 жылдары Семей губерниялық атқару комитетінің, Түркістан облысы ревкомының, Орал облысы атқару комитетінің төрағасы * 1926–1927 жылдары Қазақстанның БОАК жанындағы өкілі болды. * 1927 – 1930 жылдары БОАК төралқасының мүшесі * 1930 – 1937 жылдары БК(б)П ОК-нің нұсқаушысы * Шығыс Қазақстан облысының партия комитетінің 2-хатшысы * [[Ақтөбе облысы]] партия комитетітінің 1-хатшысы * 1937 жылдан Шымкент қалалық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. * 1933 – 1937 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің, Қазақстан КП ОК-нің, БОАК және Қазақ ОАК-нің мүшесі болып сайланған. * БК(б)П 17-съезінің делегаты болды. * 1937 жылы 28 қарашада жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 8 наурызда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясының үкімімен ату жазасына кесілді. * 1956 жылы 12 қазанда ақталды.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 5-том</ref> == Әдебиет == ''Ашимбаев Д. Р.'' Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. — Алматы, 2008. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1899 жылы туғандар]] [[Санат:Бурабай ауданында туғандар]] [[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан орталық атқару комитетінің мүшелері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] tge47hl6mnzeh029pxgvpp137gv6qut 0 46991 3623851 3462932 2026-06-30T10:55:11Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3623851 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Koe in weiland bij Gorssel.JPG|right|250px|thumb|Асыл тұқымды қара ала сиыр]] '''Сиыр''', '''ірі қара''' немесе '''мүйізді ірі қара''' — [[сүтқоректілер]] класына жататын аша тұяқты, қуыс [[мүйіз]]ді, күйіс қайыратын жануарлар. Оның жабайы және қолға үйретілетін түрлері бар. Қолға үйретілген сиыр жабайы түрден тараған, ол біздің дәуірімізге дейін мыңдаған жылдар бойы [[Еуропа]], [[Азия]], [[Африка]] құрылықтарында кең тараған. Сиырдың дене бітімі олардың өнімділік бағытына ([[сүт]], [[ет]]) байланысты болады. Сүт бағытындағы Сиырдың денесі ұзын, сүйегі салыстырмалы түрде жіңішке, терісі жұқа, жұмсақ, түгі жылтыр, қарыны кең, басы мен мойыны ұзын, құрсағы мен желіні үлкен болады. Ет бағытындағы Сиырдың тұрқы төртпақ әрі кең, омыраулы, аяғы мен мойыны қысқалау, желіні кішілеу, сүтті малға қарағанда бұлшық еттері жақсы жетілген, терісі қалың әрі жұмсақ, тері астындағы май қабаты жақсы дамыған. Сиырдың барлығының да түгінің ұзындығы мен қалыңдығы бірдей, денесін тегіс жабады, тек қарыны, шабы мен желін айналасының түгі жіңішке әрі сирек болады. Мойын астындағы терісі қатпарланған, мүйіздері қуыс әрі қысқа, тұмсығының алдыңғы жағында мұрын айнасы болады. [[Асқазан]]ы төрт камералы ([[месқарын]], [[жұмыршақ]], [[қатпаршақ]], [[ұлтабар]]), соның арқасында олардың көп мөлшерде ірі сабақты шөпті қорытуға мүмкіндігі бар. Жағының жоғарғы жағында күрек тістері болмайды, желіні төрт емшекті.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> Сиырдың жынысы мен жасына байланысты жас төлін — [[бұзау]], алты айға толғанға дейінгі төлін (еркек, ұрғашысын) — [[баспақ]], бір жастағы төлін (еркек, ұрғашысын) — [[тайынша]], бір жастағы ұрғашысын — [[қашар]], бір жас пен екі жас аралығындағы ұрғашысын — [[құнажын]], екі жас пен үш жас аралығындағысын (еркек, ұрғашысын) — [[дөнежін]], еркегін — [[бұқа]], піштірілген еркегін — [[өгіз]] деп атайды. [[Сурет:CH cow 2.jpg|left|thumb| Швейцария, Альп тауларында жайылатын сиыр]] * Сиырлар 5 жасқа дейін өсіп жетіледі, кейбір кеш жетілетін тұқымдары 6 — 7 жасында өсуін тоқтатады. Ұрғашысы 20 — 35 жыл, бұқасы 15 — 20 жыл тіршілік етеді. * Сүт бағытындағы Сиырдан 9 — 12 жыл жақсы өнім алынады, бұдан кейін олардың тісі қажалып, өнімділігі төмендейді. * Сиырды етке 1,5 — 2 жасында бордақылап немесе жайып семіртіп өткізген жөн. * Асыл тұқымды сиырларды тұқым алу үшін 5 — 10 жыл пайдаланады. * Ұрғашы тайыншалардың жыныстық қабілеті 7 — 10 айлығында, бұқаларда 8 — 10 айлығында жетіледі. * Алайда шағылысқа қашарды 18 — 22, бұқаны 14 — 18 айлығында қосады. * Бұзаулағаннан алғашқы күйлеуіне дейінгі мерзім шамамен үш аптаға созылады, күйті 19 — 22 күнге, буаздығы орта есеппен 285 күнге созылады. * Ұрғашысы әдетте бір бұзау табады, егіз бұзау табатыны сирек (2%-ға жуық). Егіздің ұрғашы сыңарлары көбіне төл беруге қабілетсіз. * Тұқымына байланысты жаңа туған бұзаудың салм. 18 — 45 [[Килограмм|кг]], кейде 60 кг; ұрғашысына қарағанда еркек бұзаудың салм. 1 — 3 кг артық болады. Олардың еті мен майы салыстырмалы түрде аз, ал сүйектері тірі салмағының 30%-ын құрайды. * Ересек Сиырдың салм. 250 — 600 кг, ең таңдаулысы 1000 кг; бұқасы 300 — 900 кг; ең таңдаулысы 1600 кг-нан асады. Сиырды ет және сүт алу мақсатында өсіріледі. Бұлардың өнімі тұқымының ерекшелігіне, азықтандыру және күтіп бағу дәрежесіне байланысты. Сүтті сиыр тұқымының орташа өнімі жылына 3500 — 400 кг, сүтінің майл. 3,6 — 4%. Бір сауын маусымында 20000 кг сүт беретін (голланд тұқымы) сиырлар бар. Ең жоғары тәуліктік сауым мөлшері 82,2 кг (ярослав тұқымы). Сауылым мерзімі 280 — 320 күнге созылады, суалу кезеңі 1,5 — 2 ай. Тез жетілетін тұқымдардың ең мол сүт беретін кезеңі 4-тумасында. Сиырдың етті тұқымдарының [[ет]] өнімділігі жоғары, сүт бағытындағы Сиырларға қарағанда тез семіреді және шығымы жоғары сапалы ет береді. Бордақыланған Сиырлар майды ішкі органдарына, тері астына ғана емес, жұқа қабаттар түрінде ет талшықтарының арасына да (мәрмәр түстес ет) қалыптастырады. Бордақыланған жас малдардың еті өте құнды, дене тіндері және олардың хим. құрамы жасына байланысты өзгеріп отырады. Сойыс шығымы тұқымына байланысты 48 — 70% аралығында. Сиырдың қыстағы басты азығы [[пішен]], [[сүрлем]] және [[құрама жем]], ал жазда жайылым шөбі және қосымша азық (сүрлем, құрама жем). Сиырдың [[сүт]]і бағалы тамақ өнімі және тамақ өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Сүт және оның өнеркәсіптік қалдықтары а.ш. малдарының төлдерін тамақтандыруда кеңінен пайдаланылады. Ал етінің тамақтық сапасы жоғары, калориясы мол, жеңіл қорытылады және диеталық қасиеті бар. Сойылған Сиырдан алынатын әр түрлі сортты терісінің өнеркәсіптік маңызы зор. Сойылған малдың қалдықтарынан қайта өңдеу арқылы, ет-сүйек, сүйек, қан ұнтақтары, эндокринді препараттар, стеарин, желім, сабын, т.б. алынады. Кейбір тұқымдардың бұқалары мен өгіздерін арба, шана тартуға пайдаланады. Қазақстанда сүтті тұқымнан [[симменталь сиыры]], [[алатау сиыры]], [[әулиеата сиыры]], [[қырдың қызыл сиыры]], латыштың қызыл-қоңыр сиыры, т.б.; етті тұқымнан [[қазақтың ақбас сиыры]], [[әулиекөл сиыры]], [[Герефорд сиыры|герефорд]], [[қалмақ сиыры]], т.б. өсіріледі.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> == Сиырдың қаңқасы == Сиырдың үстіңгі жақсүйегінде күрек және ит тістер болмайды және маңдай тұсынан екі мүйіз өсіп шығады. Омыртқа жотасы мойын омыртқадан, арқа омыртқадан, бел омыртқадан, сегізкөз және құйрық омыртқаларынан құралады. Қаңқаның алдыңғы бөлігі иық белдеуінен, соңғы бөлігі жамбас белдеуінен тұрады. Иық белдеуінің құрылысы күрделі емес. Ол қарға сүйегі бітісіп кеткен жауырыннан және бұғанадан құралады. Сиырда бағана сүйектері болмайды. Сиырда екі алдыңғы және екі артқы аяқтары болады. <ref>Қ.Қайым, Б.Муханов, Р.Сәтімбекұлы, М.Шаймарданқызы, "Жануартану" (1998), 221б., ISBN 5-625-03599-7</ref> == Бұзау == [[Сурет:Бұзау.jpg|thumb|Ақ маңдайлы бұзау]] Бұзау - мүйізді ірі қара малдың 6-айға дейінгі төлі. Бұзауды жынысына қарай еркек, ұрғашы, ал енесінен туғандағы санына қарай жалқы, егіз деп бөледі. Бұзау бағып-күту өсу кезеңдеріне, жасына, өнім бағытының ерекшеліктеріне сәйкес өсіріледі. Өмірінің алғашқы 7-10 күндігінде бұзауды енесінің уызымен ауыздандырып, сүтін еміздіреді. Сүтті және сүтті-етті тұкымының бұзауын ертерек балауса, пішен, пішендеме, сүрлемді көп жеуге үйретіп, жемді аз беріп өсіреді. Етті бағыттағы тұқымның бұзауын 8 айға дейін енесін еміздіріп өсіреді. Еркек бұзаудың жыныстық қабілеті 6-айлығында жетілетіндіктен, осы жастан бастап еркек және ұрғашы бұзауларды бөлек бағады. Алғашқы 15-20-күндігінде бұзау басы шығыны көбінесе іш ауруы мен өкпенің қабынуынан болады. Одан сақтандыру үшін бұзау ауқымы кең, ауасы таза, құрғақ қорада ұстап, дұрыс азықтандырып, мезгілімен серуендетеді.<ref>Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қуысмүйізділер]] 06iitszf63ehqclrm7xaqnjdsv0qc9e 0 47145 3623705 2138344 2026-06-30T07:43:56Z 1nter pares 146705 3623705 wikitext text/x-wiki [[File:Glasgow Science Centre.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Глазго қаласындағы магазиндеу]]''.]] '''Магазиндеу'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> (''франц. magazіn – қойма''), [[гидротехникада]] – жер асты суының қорын қолдан толықтыру тәсілі. ==Толығырақ== Ол жер беті суы қорының бір бөлігін тұрақты түрде немесе мезгіл-мезгіл жер астындағы су тұтқыш қабатқа түсіруге негізделген. Алғашқы магазиндеу жүйелері – кәріздер [[Орталық Азия]],[[Әзірбайжан]],[[Иран]]да ерте кезден қолданылған. Қоры сарқылған жер асты суларын жер бетінен арнайы қазылған канал, [[галерея]] және өзен бойына қойылған аласа бөгеттер арқылы толықтыру тәсілдері 19 ғасырдың басында [[Шотландия]]дағы [[Глазго]], [[Франция]]дағы [[Тулуза]] қалаларын сумен жабдықтау үшін қолданыла бастады. Кейінірек мұндай техникалық шаралар басқа да [[Еуропа]] елдерінде қолға алынды. Қазіргі уақытта қолдан жасалған жер асты суының қоры әлемдік су пайдалану көрсеткішінің 30%-ына жетеді. Қазақстанда магазиндеудің қарапайым әдістері Сарыарқаның бірқатар өзен аңғарларындағы (''[[Шерубайнұра]],[[Жәмші]],[[Талдысай]]'') жер асты суы қорын толықтыру үшін қолданылады. Бұл су қорлары [[Орталық Қазақстан]] кеніштері мен кенттерін ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. ==Сілтемелер== * [[Қор]] * [[Еуропа]] * [[Канал]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Гидротехника]] kq10knsbayktvh7q786u71s7awfbilo 0 47188 3623786 2138336 2026-06-30T08:48:03Z 1nter pares 146705 3623786 wikitext text/x-wiki '''Мақсатты бюджеттік қорлар'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>– [[Қазақстан]] Республикасының заңнамасына сәйкес нысаналы мақсаттағы кірістің есебінен немесе оның нақты түрлері мен өзге де түсімдерден аударым жасау тәртібімен құралатын және шығысты қаржыландыруға пайдаланылатын қаржы ресурстарының бюджет құрамында оқшауланған бөлігі. ==Толығырақ== Мақсатты [[бюджет]]тік қорлардың кірісі күні бұрын уағдаласылған мақсаттарға жұмсалады. Олардың қаражатын тиісті мақсаттан басқаға пайдалануға жол берілмейді. Сондықтан да мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі бюджеттің қалған кірісінен оқшау есептеледі. Әрбір қор қаражатының құралуы мен пайдаланылу үдерісі бөлек сметада көрсетіледі. Мақсатты бюджеттік қорларне салалық, не жалпы реттеуші сипатта болады. Салалық мақсатты бюджеттік қорларға қайсыбір жекелеген саланың ([[мыс]]., [[атом]] [[энергетика]]сының) міндеттерін шешуге арналған қорлар жатады, жалпы реттеуші сипаттағы мақсатты бюджеттік қорларға бюджеттің сақтық қорлары, т.б. арнаулы қорлар жатады. ==Сілтемелер== * [[Энергетика]] * [[Қаражат]] * [[Қор]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] dbdcpsu8iwhrj210ti0m2twg41ex70r 0 47202 3623708 2052799 2026-06-30T07:45:01Z 1nter pares 146705 3623708 wikitext text/x-wiki [[File:Money lunch.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Қаржы]]''.]] '''Мақсатты қаржыландыру'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref>– [[инвестор]]дың мүдделерін қамтамасыз ету үшін күні бұрын межеленген мақсаттарға қол жеткізетін шаралар жүйесін пайдалана отырып, нысаналы мақсатпен қаржы ресурстары мен ақшалай қаражат бөлу, яғни қаржы қаражатын нақты айқындалған мақсаттарға арналған бағдарламаға‚ [[смета]]ға‚ [[бюджет]]ке‚ жарғыға сәйкес арнаулы мақсатпен бөлу. ==Толығырақ== Мақсатты қаржыландыру қаражаты бөлек есепке алынуға тиіс. Бухгалтерлік есепте “Мақсатты қаржыландыру мен түсімдер” атты шоттар тобы бөлінеді, оларда нысаналы мақсаттағы іс-шараларды жүзеге асыру үшін бюджеттен, арнаулы мақсаттағы қорлардан, басқа да ұйымдардан, жеке тұлғалардан алынған қаражат көрсетіледі. Бұл шоттардың кредиті бойынша қаражаттың түсуі, дебеті бойынша оның межеленген іс-шараларға пайдаланылуы көрсетіледі; теңгерімде қаражаттың әрбір есеп беру күніндегі қалдығы көрсетіледі. Мақсатты қаржыландыру қаражаты таза активтер құрамына енгізілмейді. Бөлімшелердің‚ резиденттер мен бейрезиденттер өкілдіктерінің‚ сондай-ақ бейкоммерциялдық ұйымдардың табысына салық салу мақсатымен жарғылық қызмет шығынының орнын толтыру үшін осы құрылымдардың табысы деп саналмайтын мақсатты қаржыландыру ретінде түсетін қаражаттың есебі ұйымдастырылады. ==Сілтемелер== * [[Қаржы]] * [[Бухгалтер]] * [[Табыс]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Экономика]] 4sh0acv8bsrxv5fvhpcdr75igh0vfqm 0 47413 3623744 2746292 2026-06-30T08:02:27Z 1nter pares 146705 3623744 wikitext text/x-wiki [[File:Petropawlowsk museum 6066.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Біржан Манкин туған қала (Петропавл)]]''.]] '''Біржан Манкин'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том</ref> (''1900, бұрынғы [[Ақмола облысы]] [[Петропавл]] уезді – 1939'') – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. ==Өмірбаяны== 1924 жылы Қазақ педагогикалық техникумының дайындық бөлімін, 1928 жылы Орынбор жұмысшысы факултетін бітірген. [[Петропавл]]дағы “[[Бостандық туы]]” <ref>Қазақстанның халық комиссарлары (1920 – 1946), А., 2004</ref> газетінде корректор, “[[Жас қазақ]]” журналында жауапты хатшы болып істеген. 1928 – 30 жылдары [[Қазақ]] өлкелік жасөспірімдер мектебінің директоры (''[[Орынбор]] қ.''), 1930 – 33 жылдары Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының меңгерушісі, [[Түрксіб]] политехникумының (''[[Алматы]]'') директоры болды. 1933 – 38 жылдары Қазақ өлкелік партия комитетінде меңгеруші, Қазақ КСР-і КП Алматы қалалық комитетінің, Қарағанды облысы комитетінің 2-хатшысы, Қазақ КСР-і ағарту халық комиссары, [[Түркістан облысы]] партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 жылы тұтқынға алынып, ату жазасына кесілді. 1967 жылы наурыз айында ақталған. ==Сілтемелер== * [[Баспахана]] * [[Газет]] * [[Корректор]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тарихи тұлғалар]] 15cg7c6ziijhrfmk32yh1nc51mhf8bh 0 47483 3623739 2339470 2026-06-30T08:00:25Z 1nter pares 146705 3623739 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Бұратана жұмыстарыны адам жинау]]''.]] '''Маусым жарлығы'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref>– “[[Июнь жарлығы]]” – [[Ресей]] патшасы [[Николай ІІ]]-нің 1916 жылы 25 маусымдағы “[[Бұратана]]” халықтардың өкілдерін тылдағы жұмысқа алу жөніндегі жарлығы. ==Толығырақ== Жарлық [[Қазақстан]]ның <ref>Восстание 1916 ж. в Средней Азии и Казахстане, сб. документов, М., 1960</ref>, [[Орта Азия]]ның, ішінара [[Сібір]]дің 19 бен 43 жастың аралығындағы ер азаматтарын тыл жұмыстарына (''қорғаныс құрылыстарын және әскери қатынас жолдарын салу, майдан өңірі маңайында жолдар салу, т.б.'') “реквизициялауды” (''“жұмылдыру”, “әскерге шақыру” емес'') жоспарлады. Бейнебір малды реквизициялау (өткізу, жеке адамның мүлкін күшпен алу) туралы болып отырған сияқты “реквизиция” сөзі қолданылды. Бас штабтың салғырт салығы бойынша тыл жұмыстарына Қазақстаннан <ref>Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2002</ref>, Орта Азиядан 400 мың адам, оның ішінде қазақтар мекендеген барлық облыстардан 240 мыңға жуық адам алу жоспарланды. Бірінші кезеңде 19 – 31 жас, екінші кезеңде 32 – 43 жас аралығындағы азаматтар алынбақшы болды. Олардың тізімін жасау жергілікті болыс басшыларына жүктелді. Патша өкіметінің жергілікті әкімшілік орындары істі жеделдету үшін болыс, старшын және “[[құрметті ақсақалдармен]]” жиналыстар өткізіп, “Маусым жарлығын” бұлжытпай тез орындау керек деген шешім қабылдады. Бұл жергілікті жерде патша өкіметіне қарсы халық наразылығының күрт күшеюіне алып келді. Халық наразылығы күннен-күнге өріс алып, Қазақстандағы он алтыншы жылғы көтеріліске ұласты. ==Сілтемелер== * [[Маусым]] * [[Реквизиция]] * [[Майдан]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Оқиғалар]] lsluyxx1k3mcmgmuk5vh6idc2ju0okw 0 47489 3623405 2037026 2026-06-29T13:01:01Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623405 wikitext text/x-wiki [[File:Atyrau bridge.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Халила Махамбетовтің туып-өскен жері (Атырау)]]''.]] '''Халила Махамбетов''' <ref name="ReferenceA">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том</ref> (''1927 – 1998'') – геолог. ==Толығырақ== [[Атырау]] [[мұнай]] техникумын, ҚазМУ-ды бітірген (''1956''). 1956 – 60 жылдары [[Доссор]] мұнай өндіру басқармасында, “Маңғыстаумұнайгазбарлау” тресіндегі [[Жетібай]] мұнай барлау экспедициясында геолог, аға геолог. 1960 – 62 жылдары [[Қазақ]] КСР-і [[Геология]] және жер қойнауын қорғау мин-нде аға геолог, 1962 – 64 жылдары [[Өзен]] мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, 1964 – 70 жылдары [[Іле]] [[геофизика]] экспедициясының бас геологы. [[Маңғыстау]] мұнай-газ аймағын ашып, игерген еңбегі үшін Лениндік сыйлықты иеленді (''1966''), “[[Құрмет]] белгісі” орденімен марапатталған. ==Сілтемелер== * [[Экспедиция]] * [[Геология]] * [[Корректор]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тарихи тұлғалар]] 8vx85zxl6308axet8notz7266l4kbfn 0 47591 3623797 2424427 2026-06-30T09:01:18Z 1nter pares 146705 3623797 wikitext text/x-wiki [[File:E8562-Almaty-Lake-Sayran.jpg|thumb|alt=A.| ''Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова туған қаласы (Алматы)''.]] '''Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>(''7.4.1961 жылы туған, Алматы'') – ғалым, тарих ғылымының докторы (''1999''). ҚазМУ-дың (''ҚазҰУ'') тарих факултетін (''1983''), аспирантурасын (''1989'') бітірген. ==Толығырақ== 1983 – 1986 жылдары [[Алматы]] архитектуралық құрылыс институтында, ҚазМУ-да оқытушы, 1990 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында жетекші ғылыми қызметкер, ғылыми ақпарат бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарып келеді. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ диаспорасы тарихының қазіргі заманғы мәселелері, этникалық саясат, Қазақстан мен Орта Азияның Қазан төңкерісіне дейінгі тарихын зерттеу. Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова [[Қазақстан]] мен шет елдерде жарық көрген 70-ке жуық ғылыми еңбектің авторы. АҚШ ун-ттерінде, Оксфорд университетінде, [[Стамбұл]], [[Анкара]] университеттерінде, [[Польша]] мен [[Канада]]ның жоғары оқу орындарында лекциялар оқыған. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын табысты атқарғаны үшін бірнеше халықаралық сыйлыққа (''1994 жылы – АҚШ, 1996 жылы – [[АҚШ]], [[Польша]], 1999 жылы – [[Ұлыбритания]]'') ие болды. ==Шығармалары== Шығармалары: *Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие, А., 1997; *Некоторые неопубликованные источники по истории казахской диаспоры, извлеченные из британских архивов // Отан тарихы, 1998, ғ1. ==Сілтемелер== * [[Баспахана]] * [[Газет]] * [[Ақпарат]] * [[Ғылым]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ ғалымдары]] [[Санат:1961 жылы туғандар]] e3dos2rs6737simkn267x3x7jupt6ta 0 47652 3623702 2052902 2026-06-30T07:43:24Z 1nter pares 146705 3623702 wikitext text/x-wiki '''Муииз әл-Ажаб''' <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref>(''“Тектану кітабы”'') – парсы тілінде 1426 – 27 ж. жазылған шығарма. ==Толығырақ== Авторы белгісіз. Белгілі шығыстанушы Б.А. Ахмедовтің пікірі бойынша бұл шығарманың авторы [[Хафиз-и Абру]]болуы мүмкін. “Муииз әл-Ажаб”. Рашид әд-Диннің “Шуаб-и панжгана” еңбегінің қысқартылған нұсқасы болып табылады. Хафиз-и Абру “Шуаб-и панжгананың” алғы сөзін қысқартқан, арабтардың, үнділердің, қытайлар мен франктердің тегі жөніндегі зерттеулерді қалдырып кеткен және өз тарапынан Шыңғыс хан, Темір әулеті туралы мәліметтерді қосқан. “Муииз әл-Ажабта” Шыңғыс хан мен [[Әмір Темір]] әулеттерінің мыңнан аса өкілдерінің өмірлерінен деректер келтірілген. Шығармада қазақ хандарының тегі бойынша құнды мәліметтер бар. [[Жошы]]ның 18 ұлының, [[Шағатай]]дың 8 ұлының, [[Үгедей]]дің 7 ұлы-ның, [[Төле]]нің 10 ұлының есімдері берілген. “Муииз әл-Ажаб” бізге үш көшірме арқылы жеткен: #Байсүңгір мырзаның “[[Альбомынан]]” алынған миниатюралары бар Топканы сарай кітапханасындағы көшірме; #[[Париж]] ұлттық кітапханасындағы көшірме; # [[Британ музейі]]ндегі миниатюралармен безендірілген көшірме (18 ғ.). ==Сілтемелер== * [[Баспахана]] * [[Газет]] * [[Әдебиет]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Тарих]] kc3jwnun1cyotwcau8n9eidrw2ed1al 0 47653 3623701 2453293 2026-06-30T07:43:06Z 1nter pares 146705 3623701 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Шайхыслям Серікжанұлы Мусин |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 01.01.1933 |Туылған жері = {{KAZ}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Абай ауданы]] |Мансабы = [[ауыл шаруашылығы]] жұмысын ұйымдастырушы | Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 16.12.2004 |Қайтыс болған жері = {{KAZ}}, [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы]] [[Үңгіртас]] ауылы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * [[Ленин ордені]] * 2 мәрте [[Еңбек Қызыл ту ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]]) * Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі ([[1966]]) * Есімі [[Қазақстан]]ның Құрмет кітабына тіркелген ([[1966]]) |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} [[File:E8562-Almaty-Lake-Sayran.jpg|thumb| alt=A.| ''Шайхыслям Серікжанұлы Мусин тұрған қала ([[Алматы]])''.]] '''Шайхыслям Серікжанұлы Мусин''' <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> – [[ауыл шаруашылығы]] жұмысын ұйымдастырушы, [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]]), Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі ([[1966]]), Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері ([[1974]]). [[1933]] жылы [[1 қаңтар]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Абай ауданы]]нда туған. ==Еңбек жолы мен жетістігі== * [[1955]] жылы [[Алматы]] зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген. * [[1955]] – [[1976]] жылдары - [[Алматы облысы]]ндағы асыл тұқымды ''“Қастек”'' [[мал]] зауытында бас зоотехник, директор. * [[1976]] – [[1993]] жылдары жаңа құрылған ''“Жамбыл”'' кеңшарының директоры болды. Оның тікелей басшылығымен кеңшарға жаңа [[технология]] енгізілді: ** асыл тұқымды малдан алатын өнімді көбейту, зоотехникалық жұмысының тиімділігін көтеру үшін, өндірісте ең озық технологияны пайдалану жетілдірілді; ** аз өнім беретін [[шабындық]] жерлерге көп жылдық шөптесін өсімдіктер егілді; жан-жағынан қоршалып, мәдени дақылдар егілген үлкен алқаптар құрылды; ** механикаландырылған су көтеретін жабдықтармен жабдықталған [[құдық]]тар салынды; ** [[дәрумен]]ді [[ұн]] және [[ет]]-сүйек ұнын (белоктік минералды мал азығы) өндіретін [[өндіріс]] цехтары іске қосылды. * Шайхыслям Серікжанұлы Мусин Қазақстанда алынған малдың аса бағалы биязы [[жүн]]ді 4 [[қой]] тұқымы [[автор]]ларының бірі. == Наградалары == * [[Ленин ордені]] * 2 мәрте [[Еңбек Қызыл ту ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]]) * Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі ([[1966]]) * Есімі [[Қазақстан]]ның Құрмет кітабына тіркелген ([[1966]]) ==Еңбектері== * 16 ғылыми еңбек * 2 авторлық куәліктің иесі * [[1974]] жылы “Өндірісті негізге ала отырып, мал бордақылаудың жаңа технологиясын жасап шығару және оны енгізу” жұмысы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді. ==Сілтемелер== * [[Ботаника]] * [[Зоотехника]] * [[Ауыл шаруашылығы]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Bio-stub}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 7avrc6z7ftdve1rpwok5wzh85eekcit 0 47659 3623449 2052794 2026-06-29T13:14:23Z 1nter pares 146705 3623449 wikitext text/x-wiki [[File:ShellMartinez-refi.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Мұнай өндірісі]]''.]] '''Мұнай доллары'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref> – мұнай өндіруші елдердің мұнай бағасының өсуіне байланысты алған және несие капиталдарының халықаралық нарығында пайдаланылатын қаражат. ==Толығырақ== 1973 – 74 жылдары және 1979 – 80 жылдары сұйық отын бағасының секірмелі түрде өсуі нәтижесінде бірқатар дамушы елдердің мұнай экспортынан алған табысы артты. 1970 жылы мұнай экспортынан түскен ақшалай түсім 15 млрд. 1980 жылы 298 млрд. долларды құрады. Мұнай бағасының өсуі [[ОПЕК-тің]] (Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы) қызметімен байланысты болды. [[Мұнай]] бағасының күрт көтерілуі энергетик. дағдарысты туғызды. Осыған байланысты мұнайды сыртқа шығарушы елдерде төлем теңгерімінің ағымдағы операциялары бойынша қыруар оң сальдо қалыптасты, яғни олар қыруар пайда тапты, ал мұнайды шеттен әкелуші елдерде үлкен тапшылық туды – валюталық түсімдер мен төлемдер арасында алшақтық пайда болды. ==Сілтемелер== * [[Доллар]] * [[Ақша]] * [[Биржа]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Экономика]] gwt5c506wljopy5bceweaxktar3lbp8 0 47670 3623414 3607117 2026-06-29T13:02:43Z 1nter pares 146705 3623414 wikitext text/x-wiki '''Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева''' <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref>(''23.10.1960 жылы туған, [[Алматы]]'') – [[виолончельші]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (''1998''). ==Өмірбаяны== 1979 жылы [[Алматы]] қаласындағы Республикалық арнаулы музыка мектебін (''Ғ.Жанайдаровтың сыныбы бойынша''), 1985 жылы [[Мәскеу]] мемлекеттік консерваториясын бітірді. 1990 жылы осында виолончель (''проф. И.Гаврыш'') және камералық ансамбль (''проф. М.Мильман'') сыныптары бойынша ассистент-стажер болды. 1991 жылдан «[[Солошылар академиясы]]<nowiki/>» мемлекеттік камералық оркестрінің дирижері ретінде де қызмет еткен.<ref>{{Cite web|title=Бақытжан|url=https://qazaqconcert.kz/artist/bakytzan|accessdate=15.05.2026}}</ref> ==Гастрольдік сапары== Осы [[оркестр]] құрамында гастрольдік сапармен [[АҚШ]]-та (''1995''), [[Австрия]]да (''1996''), [[Германия]]да (''1997''), [[Италия]]да (''1999''), [[Ресей]]де өткен [[Қазақстан]] мәдениет күндерінде (''1997''), [[Жапония]]да (''1997'') және [[Оңтүстік Корея]]да (''1998'') өнер көрсетті. ==Сілтемелер== * [[виолончель]] * [[Өнер]] * [[Мәдениет]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 0r76t1h9t0bz962hwk2nvc7f90ld0wy 0 48149 3623422 2340784 2026-06-29T13:06:12Z 1nter pares 146705 3623422 wikitext text/x-wiki '''Эмоциялық жүйе''' – [[ақша белгілері]]н айналысқа шығарудың заң жүзінде белгіленген тәртібі; [[ақша жүйесі]]нің құрамдас бөлігі. [[Қазақстан Республикасы]]нда ақша белгілерін шығаруға монополия [[Қазақстан Ұлттық банкі]]не тиесілі<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref>, ол коммерциялық банкілердің кассалық айналымы болжамын және өзіндегі талданған материалдарды пайдалана отырып, эмиссияны болжайды. Айналысқа ақша эмиссиялық құқық негізінде шығарылады. Ұлттық банкінің есептесу-кассалық орталықтарында эмиссиялық операциялар жасау үшін банкнот пен монетаның сақтық қорлары құрылады. [[Эмиссия]]лық операциялардың нәтижелері Ұлттық банкінің эмиссиялық теңгерімінде күнбе-күн көрсетіледі. [[Еуропа Одағы]] елдеріндегі еуро эмиссиясы – [[Еуропа орталық банкі]]нің монополиясы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Қаржылық жүйелер]] 4v0m638mgtkgz523j7331e6m41m2iq6 0 48150 3623714 2090786 2026-06-30T07:46:43Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623714 wikitext text/x-wiki '''Эмиссиялық пайда''' – банкілер мен қаржы компанияларының бағалы қағаздар эмиссиясынан алатын пайдасы. Акциялардың жаңа шығарылымына жүгінетін акцион. қоғамдар жарғылық капиталды көбейту үшін әдетте акцияларды орналастыруды ірі банкілерге табыстайды. Олар қолында қыруар ақша капиталы болғандықтан бұл капиталдарды акцияларға өткізілгенге дейін ішінара салады. Акцияларды орналастыру үшін банкілер өз бөлімшелері желісі мен көпшілік клиенттерді де пайдаланады. Жаңадан шығарылған акцияларды өткізуді мойнына алған банкілер олардың акцион. компаниялардан сататын бағасынан неғұрлым төмен бағаммен сатып алады. Бағамдағы осы айырма Эмисиялық пайданы құрайды, бұл пайда әдетте жаңа шығарылым сомасының 4 – 6%-ын, кей ретте 8 – 10%-ын және одан да көп болуы мүмкін. Мемл. қарыз облигацияларын шығарудан алынатын Эмисиялық пайда мемлекет банкілерге сататын облигациялар бойынша бағам олардың атаулы құны мен нарықтық бағамынан төмен болуына байланысты құралады. Банкілер облигацияларды олардың атаулы құны бойынша өткізген кезде Эмисиялық пайда облигациялардың атаулы құны мен шығару бағамы арасындағы айырмаға тең болады. Нарықтық бағам атаулы құннан ауытқығанда Эмисиялық пайда нарықтық бағам мен шығарылу бағамы арасындағы айырманы құрайды. А. Тоқсанбай<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} knwaqyas4w8inemnh0pms2bxtcc61d2 0 48478 3623856 3386147 2026-06-30T11:11:53Z Ольга Муравьева 13177 3623856 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Немат Келімбетов.png|right|thumb]] '''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан — 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) — жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – Қайрат Келімбетов, Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} dtdlxj2igqpx6uztcrz8b2swp3wje9t 3623858 3623856 2026-06-30T11:37:59Z Ольга Муравьева 13177 3623858 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Немат Келімбетов |Шынайы есімі = |Сурет = Немат Келимбетов.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = Ғалым, жазушы, аудармашы Немат Келімбетов |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 4.4.1937 |Туған жері = Жаңажол ауылы, {{туғанжері|Ташкент облысы|Ташкент облысында}}, [[Өзбекстан]] |Мансабы = тюрколог, жазушы, әдебиеттанушы, аудармашы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}, {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 15.12.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы |Балалары = Мухит, [[Қайрат Келімбетов]] |Марапаттары = {{Қазақстанның_еңбек_сіңірген_қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }}'''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан — 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) — жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Немат Келимбетов (ч-б изображение).jpg|thumb|right|220px|Немат Келимбетов]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – Қайрат Келімбетов, Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} ivzupbkajmpphh7lk3gu0p8tj9wna7q 3623859 3623858 2026-06-30T11:38:44Z Ольга Муравьева 13177 /* Әдеби шығармашылығы */ 3623859 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Немат Келімбетов |Шынайы есімі = |Сурет = Немат Келимбетов.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = Ғалым, жазушы, аудармашы Немат Келімбетов |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 4.4.1937 |Туған жері = Жаңажол ауылы, {{туғанжері|Ташкент облысы|Ташкент облысында}}, [[Өзбекстан]] |Мансабы = тюрколог, жазушы, әдебиеттанушы, аудармашы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}, {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 15.12.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы |Балалары = Мухит, [[Қайрат Келімбетов]] |Марапаттары = {{Қазақстанның_еңбек_сіңірген_қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }}'''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан — 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) — жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Немат Келимбетов (ч-б изображение).jpg|thumb|right|220px|Немат Келімбетов]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – Қайрат Келімбетов, Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} s0z46y859ns1id28efru8eqv7t4bd33 3623860 3623859 2026-06-30T11:45:37Z Ольга Муравьева 13177 3623860 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Немат Келімбетов |Шынайы есімі = |Сурет = Немат Келимбетов.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = Ғалым, жазушы, аудармашы Немат Келімбетов |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 4.4.1937 |Туған жері = Жаңажол ауылы, {{туғанжері|Ташкент облысы|Ташкент облысында}}, [[Өзбекстан]] |Мансабы = тюрколог, жазушы, әдебиеттанушы, аудармашы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}, {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 15.12.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы |Балалары = Мухит, [[Қайрат Келімбетов]] |Марапаттары = {{Қазақстанның_еңбек_сіңірген_қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }}'''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан – 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) – кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) – жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Немат Келимбетов (ч-б изображение).jpg|thumb|right|220px|Немат Келімбетов]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – Қайрат Келімбетов, Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} t2d3bn5wmd0oxjmtuicb7cxyd5qen36 3623863 3623860 2026-06-30T11:48:32Z Ольга Муравьева 13177 /* Отбасы */ 3623863 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Немат Келімбетов |Шынайы есімі = |Сурет = Немат Келимбетов.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = Ғалым, жазушы, аудармашы Немат Келімбетов |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 4.4.1937 |Туған жері = Жаңажол ауылы, {{туғанжері|Ташкент облысы|Ташкент облысында}}, [[Өзбекстан]] |Мансабы = тюрколог, жазушы, әдебиеттанушы, аудармашы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}, {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 15.12.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы |Балалары = Мухит, [[Қайрат Келімбетов]] |Марапаттары = {{Қазақстанның_еңбек_сіңірген_қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }}'''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан – 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) – кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) – жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Немат Келимбетов (ч-б изображение).jpg|thumb|right|220px|Немат Келімбетов]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – [[Қайрат_Нематұлы_Келімбетов|Қайрат Келімбетов]], Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} 5p8esev1lvfr34cmbepj2e0eqfsklap 3623865 3623863 2026-06-30T11:56:15Z Ольга Муравьева 13177 /* Өмірбаяны */ 3623865 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Немат Келімбетов |Шынайы есімі = |Сурет = Немат Келимбетов.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = Ғалым, жазушы, аудармашы Немат Келімбетов |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 4.4.1937 |Туған жері = Жаңажол ауылы, {{туғанжері|Ташкент облысы|Ташкент облысында}}, [[Өзбекстан]] |Мансабы = тюрколог, жазушы, әдебиеттанушы, аудармашы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}, {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 15.12.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы |Балалары = Мухит, [[Қайрат Келімбетов]] |Марапаттары = {{Қазақстанның_еңбек_сіңірген_қайраткері}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }}'''Немат Келімбетов''' (4 сәуір 1937 жыл, Жаңажол ауылы, Ташкент облысы, Өзбекстан – 15 желтоқсан 2010 жыл, Алматы) – кеңестік және қазақстандық жазушы, әдебиеттанушы, түркітанушы, аудармашы. Филология ғылымдарының докторы (2002), профессор (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). == Өмірбаяны == Ұлы жүздің [[шанышқылы]] руынан шыққан.<ref>Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.</ref> Балалық шағы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданында өтті<ref name="Kazinform2010">{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/elimizdin-kornekti-galymy-zhazushysy-nemat-kelimbetov-dunieden-otti_a2332426 |title=Еліміздің көрнекті ғалымы, жазушысы Немат Келімбетов дүниеден өтті |website=Kazinform |publisher=«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі |date=2010-12-15 |language=kk |access-date=2026-06-29}}</ref>. 1959 жылы Ташкент қаржы-экономикалық институтын «Экономика» мамандығы бойынша, ал 1966 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін «Журналистика» мамандығы бойынша тәмамдады. Еңбек жолын Сарыағаш және Келес аудандық газеттерінде тілші әрі әдеби қызметкер болып бастады. 1959-1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде (1965 жылдан бастап – «Егемен Қазақстан») әдеби қызметкер болып еңбек етті. 1970-1973 жылдары Қазақ КСР-інің әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Мемлекеттік сыйлықтарын беру жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы қызметін атқарды. 1976-1981 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор болды. 1973 жылы «Ақын Шәді төре Жәңгірұлының өмір жолы мен шығармашылық қызметі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, қазақ филологиясында жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады. 2002 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Көне түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр сабақтастығы» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 1981-1997 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1995-1996 жылдары Алматы халықаралық журналистика институтының профессоры болды. 1997-2002 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының, ал 1994 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі болды. '''Науқастануы''' Немат Келімбетов жас кезінде ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ жылдар бойы әуелі төсекке таңылып, кейін мүгедектер арбасымен жүруге мәжбүр болды. Ол қырық жылға жуық уақыт бойы ауыр дертпен өмір сүріп, соған қарамастан ғылыми, әдеби және аудармашылық қызметін тоқтатқан жоқ. Осы кезеңде ғылыми монографиялар мен көркем шығармалар жазды, кітаптар мен көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды, сондай-ақ жоғары оқу орындарында дәріс берді. 2010 жылдың 15 желтоқсанында Алматы қаласында дүниеден өтті. Кенсай зиратына жерленді. === Ғылыми қызметі === Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі. '''Монографиялары мен оқу құралдары''' * «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы). * «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) – жоғары оқу орындарына арналған оқулық. * «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989). * «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991). * «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998). * «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998). * «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000). * «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография). * «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек. == Әдеби шығармашылығы == === Көркем проза === [[File:Немат Келимбетов (ч-б изображение).jpg|thumb|right|220px|Немат Келімбетов]] Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер. Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді. Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді. Өзге шығармалары: * «Помни предков своих» (2001) – повесть. *«Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011). * «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012). Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды. [[File:Nemat Kelimbet.4 tomdyq shagarmalar jinagy.jpg|thumb|Немат Келімбеттің 4 томдық шығармалар жинағы]] === Публицистикалық еңбектері мен эсселері === Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды. * «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген. * «Диалоги с совестью». * «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды. == Аудармашылық қызметі == Немат Келімбетов қазақ тіліндегі көркем аударма әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол орыс, өзбек және басқа да түркі тілдерін еркін меңгеріп, әртүрлі халықтар жазушыларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. === Кітап аудармалары === * Леонид Гурунцтың «Шіркін, біздің Шушикент!» (армян әдебиеті, 1977). * Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979). * Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981). * Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986). === Кинофильмдер === Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді. == Марапаттары мен сыйлықтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001). * Күлтегін атындағы сыйлық – «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты монографиясы үшін. * Әдебиет саласындағы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлық (2010, ЮНЕСКО қамқорлығымен) – «Үміт үзгім келмейді» повесть-монологы үшін. * Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығы (2013) – «Үміт: ең қымбат сырлар туралы» кітабы үшін. == Отбасы == * Жұбайы – Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы (1946–2007). * Ұлы – Келімбетов Мұхит Нематұлы. * Ұлы – [[Қайрат_Нематұлы_Келімбетов|Қайрат Келімбетов]], Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері. == Естелік == Ғалым дүниеден өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Үкіметінің арнайы қаулысымен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанынан Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы ашылды. Немат Келімбетов туралы материалдар биобиблиографиялық көрсеткіштерге, жоғары оқу орындарының әдебиеттану және түркітану пәндері бойынша оқу курстарына енгізіліп келеді. Оның есімі XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның көрнекті гуманитарлық ғылым өкілдерінің қатарында. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} 7isy6cdcow5x4f5v6u6k68cevacl9ny 0 48974 3623717 2138278 2026-06-30T07:48:17Z 1nter pares 146705 3623717 wikitext text/x-wiki [[File:Babylonlion.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Иссина династиясы]]''.]] [[File:Nebukadnessar II.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Навуходоносор II]]''.]] [[File:Walls of Babylon 1 RB.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Вавилон дуалдары]]''.]] '''Навуходоносор I, II''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>, Набу-куддури-уцур – [[Вавилон]] патшалары. == Навуходоносор І == Навуходоносор І б.з.б. 1124 – 1103 жылдары патшалық етті. Ол Вавилонға жойқын шапқыншылық жасап тұрған эламдықтарды қирата жеңді. Навуходоносор I-нің кезінде Вавилонда қысқа мерзімді гүлдену кезеңі өтті. == Навуходоносор II == Навуходоносор II Вавилонда б.з.б. 605 – 562 жылдары патшалық құрды, таққа отырғаннан кейін Кархемиштің (''[[Сирия]]'') түбінде египеттіктерді тас-талқан етіп жеңіп, [[Сирия]] мен [[Палестина]]ны басып алды. 601 жылы [[Египет]]ке жорық жасады. 599 жылы әскерді қайта жасақтап, 598 жылы [[Солтүстік Арабия]]ға жорық ұйымдастырды. 597 жылы Иерусалимді басып алып, 3 мың иудеялықты тұтқынға түсірді. 587 жылы (кейбір деректерде 586 жылы) [[Иерусалим]]ді екінші рет басып алып, қаланы қиратты. [[Иудея]]<ref>Тураев Б.А., История Древнего Востока, Л., 1936</ref> патшалығын жойып, оны Вавилон провинциясына айналдырды, елдің 9 мыңдай тұрғынын құлдыққа айдап әкетті. Навуходоносор ІІ-нің кезінде Вавилон өзінің экон. және мәдени гүлдену шегіне жетті. Үлкен құрылыстар жүргізілді (бұл кезеңге Вавилон мұнарасы мен әйгілі аспалы бақтардың құрылысы да жатады). Вавилонның айналасына қуатты бекіністер тұрғызылды. ==Сілтемелер== * [[Вавилон патшалары]] * [[Африка елдері]] * [[Дін]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Бабыл патшалары]] j7t7tq439c95afmc3dih67swo7va3o9 3623718 3623717 2026-06-30T07:48:33Z 1nter pares 146705 /* */ 3623718 wikitext text/x-wiki [[File:Babylonlion.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Иссина династиясы]]''.]] [[File:Nebukadnessar II.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Навуходоносор II]]''.]] [[File:Walls of Babylon 1 RB.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Вавилон дуалдары]]''.]] '''Навуходоносор I, II''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>, Набу-куддури-уцур – [[Вавилон]] патшалары. == Навуходоносор І == Навуходоносор І б.з.б. 1124 – 1103 жылдары патшалық етті. Ол Вавилонға жойқын шапқыншылық жасап тұрған эламдықтарды қирата жеңді. Навуходоносор I-нің кезінде Вавилонда қысқа мерзімді гүлдену кезеңі өтті. == Навуходоносор II == Навуходоносор II Вавилонда б.з.б. 605 – 562 жылдары патшалық құрды, таққа отырғаннан кейін Кархемиштің (''[[Сирия]]'') түбінде египеттіктерді тас-талқан етіп жеңіп, [[Сирия]] мен [[Палестина]]ны басып алды. 601 жылы [[Египет]]ке жорық жасады. 599 жылы әскерді қайта жасақтап, 598 жылы [[Солтүстік Арабия]]ға жорық ұйымдастырды. 597 жылы Иерусалимді басып алып, 3 мың иудеялықты тұтқынға түсірді. 587 жылы (кейбір деректерде 586 жылы) [[Иерусалим]]ді екінші рет басып алып, қаланы қиратты. [[Иудея]]<ref>Тураев Б.А., История Древнего Востока, Л., 1936</ref> патшалығын жойып, оны Вавилон провинциясына айналдырды, елдің 9 мыңдай тұрғынын құлдыққа айдап әкетті. Навуходоносор ІІ-нің кезінде Вавилон өзінің экон. және мәдени гүлдену шегіне жетті. Үлкен құрылыстар жүргізілді (бұл кезеңге Вавилон мұнарасы мен әйгілі аспалы бақтардың құрылысы да жатады). Вавилонның айналасына қуатты бекіністер тұрғызылды. ==Сілтемелер== * [[Вавилон патшалары]] * [[Африка елдері]] * [[Дін]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Бабыл патшалары]] l1s1y24mcr6ul2aeerigaf3aiwqatd4 0 48981 3623747 2670228 2026-06-30T08:04:18Z 1nter pares 146705 3623747 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Намбарын Энхбаяр | Шынайы есімі = Намбарын Энхбаяр | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = 3-ші [[Моңғолия президенті]] | Ту = Flag of Mongolia.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[24 маусым]] [[2005]] | Басқаруын аяқтады = [[18 маусым]] [[2009]] | Ізашары = [[Нацагийн Багабанди]] | Ізбасары = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | Титулы_2 = 22-ші [[Моңғолия премьер-министрі]] | Ту_2 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = 22 | Басқара бастады_2 = [[26 шілде]] [[2000]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[20 тамыз]] [[2004]] | Ізашары_2 = [[Ринчиньямын Амаржаргал]] | Ізбасары_2 = [[Цахиагийн Элбегдорж]] | Титулы_3 = МХРП ОК бас хатшысы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[5 қазан]] [[1996]] | Басқаруын аяқтады_3 = ақпан [[1997]] | Ізашары_3 = [[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]] | Ізбасары_3 = [[Нацагийн Багабанди]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1.06.1958 | Туған жері = {{flagicon|Mongolia}} [[Ұлан-Батыр]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Онон Цолмон | Балалары = | Партиясы = [[Моңғол Халық Революциялық партиясы]] | Білімі = Горький атындағы Мәскеу әдебиет институты | Мамандығы = әдебиетші-аудармашы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} [[File:Vladimir Putin with Nambaryn Enkhbayar-2.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Энхбаяр Намбарын және Владимир Путин]]''.]] '''Энхбаяр Намбарын''' (1.6. 1958 жылы туған, [[Моңғолия]], [[Ұлан-Батыр]] қаласы) — саяси қайраткер, [[Моңғолия]] президенті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> ==Өмірбаяны== [[Мәскеу әдебиет институты]]н бітіргеннен кейін 1980 – 90 жылдары аудармашы болып істеген. Моңғолияда коммунистер биліктен кеткеннен кейін саясатпен айналысып, [[Хурал|Халықтық Хурал]]дың мүшесі (''1992''), Моңғолияның мәдениет министрі (''1992 – 96'') болды. Оппозиция көсемі ретінде 2000 жылы жалпыхалықтық сайлауда жеңіске жетіп, Моңғолияның Премьер-министрі (''2000 – 04''), Моңғол Халықтық Революциялық партиясы атынан парламент спикері (''2004 – 05'') қызметтерін атқарды. 2005 жылы 22 маусымда өткен жалпыхалықтық сайлаудың екінші турында Намбарын Энхбаяр 53,4% дауыспен Моңғолияның президенті болып сайланды. Орыс классиктерінің шығармаларын моңғол тіліне аударған ол [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[тибет тілі|тибет]] және бірнеше шет тілдерін жетік меңгерген. Энхбаяр Намбарын елдің әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздікті қалыптастыру және Моңғолияның тарихи-мәдени мұраларын жаңғырту бағытында мақсатты түрде жұмыс істеуде. Моңғолия президенті ретінде ол бірнеше рет ресми сапармен Қазақстанда болып қайтты. ==Сілтемелер== * [[Баспахана]] * [[Революция]] * [[Демократия]] * [[Халық]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Моңғолия президенттері]] i4ugmtkr1x9t2027gkdymc44mbl7u5o 0 48991 3623651 3622784 2026-06-30T06:43:29Z Акмарал Абдрашидовна 179025 /* Мұхтар Әуезов атында */ 3623651 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Омарханұлы Әуезов |Шынайы есімі = |Суреті = Auesov.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 28.09.1897 |Туған жері = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]], [[Қазақстан]]) |Қайтыс болған күні = 27.6.1961 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[КСРО]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Ресей империясы}} → {{Байрақ|КСРО}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = социалистік реализм |Жанры = [[роман]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}} {{!}}} |Сыйлықтары = {{{!}} {{!}}{{Лениндік сыйлық|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|1949}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' ([[28 қыркүйек]] [[1897 жыл|1897]], [[Шыңғыстау]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] – [[27 маусым]] [[1961 жыл|1961]], Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш академигі ([[1946 жыл|1946]]), [[Филология|филология ғылымдарының]] докторы мен [[профессор]]ы (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Өмірбаяны== Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданындағы]] [[Бөрілі]] деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — [[Қожа]]. [[Сурет:Auezov_House_in_Borli.JPG|нобай|оңға|Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.]] Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді. 4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі. 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде [[Дауыл (әңгіме)|«Дауыл»]] атты алғашқы шығармасын жазады. 1915 жылы училищені аяқтап, [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|қалалық мұғалімдер семинариясына]] түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның ''«Жолсыз жаза»'' дастанының негізінде ''«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»'' пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|right|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]] [[Ресей]]дегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды. 1918 жылғы 5–13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде [[Абай (журнал)|''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын]] шығаруға қатысады. 1919 жылы [[семинария]]ны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде [[Большевизм|большевиктер]] билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. 1921 жылғы қарашада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-і [[Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті|Орталық атқару комитетінің (ОАК)]] төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|«Қорғансыздың күні»]]'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3–4 сандарында жарияланды. 1922 жылғы күзде [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі ''[[Шолпан (журнал)|«Шолпан»]]'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''[[Қыр суреттері|«Қыр суреттері»]], [[Қыр әңгімелері|«Қыр әңгімелері»]], «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады. 1923 жылғы маусымда [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады. 1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. [[Сурет:Деятели_партии_«Алаш».jpg|нобай|оңға|alt="Алаш" партиясының бірталай қайраткерлері. Топтық сурет|"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.]] 1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«[[Әдебиет тарихы]]<nowiki/>»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады. 1927 жылғы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)|«Қараш-Қараш оқиғасы»]]'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ ағарту институтында]] сабақ берді. [[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институтының]] (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі. 1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''[[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай»]]'' романын жазуға кірісіп, оны [[1941 жыл]]ы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды. 1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен [[Абай операсы|''«Абай»'' операсының]] либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді. 1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде [[Мәскеу]]ге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады. 1956 жылы 9-14 қаңтарда [[Германия Демократиялық Республикасы]] (ГДР) жазушыларының [[Берлин]]де өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>. [[Үндістан]]ға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады. 1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында [[Чехословакия]]да болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>. 1958 жылы 7-13 қазанда [[Ташкент]]тегі Науаи театрында өткен [[Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары|Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын]] ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>. 1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады. Әуезовтің мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды. 1961 жылғы 27 маусымда [[Мәскеу]] қаласындағы ауруханада қайтыс болды. [[Алматы]] қаласында жерленген. Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институтына]] оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды. [[Сурет:Muhtar_Auez_murajai-uii.jpg|нобай|оңға|Мұражай–үйі|299x299 нүкте]] [[Сурет:ALA_teatr_Auezova_Metro_Tulpar.JPG|нобай|оңға|alt=Мұхтар Әуез театры|Мұхтар Әуез атындағы Қазақ Ұлттық Драма Театры. Алматы|220x220 нүкте]] [[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды. [[Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png|нобай|оңға|Мұхтар Әуез бедерленген Қазақстан тиыны (1997)|214x214 нүкте]] ==Отбасы== * Әйелдері — Райхан, Кәмила, [[Валентина Николаевна Кузьмина]], [[Фатима Ғабитова]] * Қыздары — [[Мұғамиля]], [[Ләйла Мұхтарқызы Әуезова|Ләйла]] * Балалары — Шоқан, Ернар, [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]].<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/20327/ Massaget.kz жастар порталы]</ref> Елдес, Елдар. === Шығармашылығы=== [[Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg|thumb|М.Әуездің 50 томдық толық шығармалар жинағының бірқатар томдары|207x207 нүкте]] ===«Абай жолы» роман-эпопеясы=== [[Сурет:Қазақ_әдебиеті_жауһарларының_бірі-Абай_жолы.-.jpg|нобай|оңға|269x269 нүкте]] «Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» ([[Луи Арагон]]) деген жоғары баға алды. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'' бар. Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды. Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды. ====Драмалық шығармалары==== Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған. 1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[Қырғыздар|қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. «Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді. Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Шығармалары == [[Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg|нобай|293x293 нүкте|Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.]] ==== Проза ==== * Абай жолы (Роман–эпопея) * Өскен өркен (Аяқталмаған роман) * Қараш-қараш оқиғасы (Повесть) * Қилы заман (Повесть) * Барымта (Әңгіме) * Бүркітші (Әңгіме) * Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме) * Жетім (Әңгіме) * Жуандық (Әңгіме) * Қаралы сұлу (Әңгіме) * Қорғансыздың күні (Әңгіме) * Қыр әңгімелері (Әңгіме) * Қысқы түн (Әңгіме) * Көксерек (Әңгіме) * Кім кінәлі (Әңгіме) * Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме) * Оқыған азамат (Әңгіме) * Сөніп жану (Әңгіме) * Түнгі ауыл (Әңгіме) * Үйлену (Әңгіме) * Асыл нәсілдер (Әңгіме) * Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме) * Хасеннің құбылыстары (Әңгіме) ====Кино==== * Райхан (фильм) – 1940 * Абай әндері (фильм) – 1945 * Шыңдағы шынар (фильм) – 1966 * Қараш-Қараш (фильм) – 1969 * Көксерек (фильм) – 1973 * Қаралы сұлу (фильм) – 1982 * Абай (фильм) – 1995 * Трагедия триумфатора (фильм) – 2009 ====Театр==== * Абай (Трагедия) * Айман (Либретто) * Айман-Шолпан (Трагедия) * Ақан-Зайра (Пьеса) * Бәйбіше, тоқал (Драма) * Еңлік Кебек (Трагедия) * Дос-Бедел Дос (Пьеса) * Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса) * Қарагөз (Трагедия) * Намыс гвардиясы (Пьеса) * Октябрь үшін (Пьеса) * Тартыс (Пьеса) * Түнгі сарын (Пьеса) * Тас түлек (Пьеса) ==== Аудармалары ==== * Асауға тұсау (У. Шекспирден) * Отелло (У. Шекспирден) * Дворян ұясы (И. Тургеневтен) * Ревизор (Н. Гогольден) * Любовь Яровая (К. Треневтен) * Будда (Л. Толстойдан) * Той тарқар (Л. Толстойдан) * Ақ қасқа (Д. Лондоннан) * Қорқыныш (А. Афиногеновтан) * Ақсүйектер (Н. Погодиннен) * Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан) * Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер) * Құрылыс материалдары (В. Эвальд) * Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған) == Шығармалар жинағы == <gallery> Сурет:Page002.tif|нобай|оңға Сурет:Page003.tif|нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_3_tomy.jpg|нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_12_tomynyn_muqabasy_(ar_tomda_osyndai_supermuqaba).jpg|нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Pyatitomnoe_sobranie_sochinenii_Muhtara_Aueza.jpg|нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975. Сурет:Мұхтар_Әуездін_20_томдық_шығармаларының_кей_томдарынан.jpg|нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985. </gallery> * Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957. * Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969. * Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975. * Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985. * Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011. * Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде. ==Мұхтар Әуезов атында== {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ;Елді мекендер мен көшелер * Әуезов көшесі (Астана) * [[Әуезов көшесі (Алматы)]] * Әуезов көшесі (Шымкент) * Әуезов көшесі (Қарағанды) * Әуезов ауданы (Алматы) * М.Әуезов көшесі (Кентау) {{col-2-of-3}} ;Ғылым және мәдениет нысандары * Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иституты (Алматы) * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] (Алматы) * М.Әуезов атындағы Мемлекеттік университет (Шымкент) {{col-3-of-3}} ;Ескерткіштер {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}} * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709 Мұхтар Әуезов] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында * [https://sputniknews.kz/spravka/20191208/12234439/Muhtar-Auezov-omirbaian.html Жазушы туралы қызықты деректер] * [http://auezov.kz/page.php Мир Мухтара Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }} {{Мұхтар Әуезов шығармалары}} {{DEFAULTSORT:Әуезов, Мұхтар Омарханұлы}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]] qfqwkzcwnzgchzyql9vg8s19qm3p4ut 3623864 3623651 2026-06-30T11:49:34Z Жайсанкүл 182904 Грамматикалық қатені түзету 3623864 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Омарханұлы Әуезов |Шынайы есімі = |Суреті = Auesov.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 28.09.1897 |Туған жері = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]], [[Қазақстан]]) |Қайтыс болған күні = 27.6.1961 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[КСРО]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Ресей империясы}} → {{Байрақ|КСРО}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = социалистік реализм |Жанры = [[роман]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}} {{!}}} |Сыйлықтары = {{{!}} {{!}}{{Лениндік сыйлық|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|1949}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' ([[28 қыркүйек]] [[1897 жыл|1897]], [[Шыңғыстау]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] – [[27 маусым]] [[1961 жыл|1961]], Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш академигі ([[1946 жыл|1946]]), [[Филология|филология ғылымдарының]] докторы мен [[профессор]]ы (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Өмірбаяны== Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданындағы]] [[Бөрілі]] деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — [[Қожа]]. [[Сурет:Auezov_House_in_Borli.JPG|нобай|оңға|Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.]] Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді. 4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі. 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде [[Дауыл (әңгіме)|«Дауыл»]] атты алғашқы шығармасын жазады. 1915 жылы училищені аяқтап, [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|қалалық мұғалімдер семинариясына]] түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның ''«Жолсыз жаза»'' дастанының негізінде ''«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»'' пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|right|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]] [[Ресей]]дегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды. 1918 жылғы 5–13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, ол орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде [[Абай (журнал)|''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын]] шығаруға қатысады. 1919 жылы [[семинария]]ны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде [[Большевизм|большевиктер]] билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. 1921 жылғы қарашада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-і [[Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті|Орталық атқару комитетінің (ОАК)]] төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|«Қорғансыздың күні»]]'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3–4 сандарында жарияланды. 1922 жылғы күзде [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі ''[[Шолпан (журнал)|«Шолпан»]]'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''[[Қыр суреттері|«Қыр суреттері»]], [[Қыр әңгімелері|«Қыр әңгімелері»]], «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады. 1923 жылғы маусымда [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады. 1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. [[Сурет:Деятели_партии_«Алаш».jpg|нобай|оңға|alt="Алаш" партиясының бірталай қайраткерлері. Топтық сурет|"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.]] 1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«[[Әдебиет тарихы]]<nowiki/>»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады. 1927 жылғы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)|«Қараш-Қараш оқиғасы»]]'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ ағарту институтында]] сабақ берді. [[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институтының]] (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі. 1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''[[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай»]]'' романын жазуға кірісіп, оны [[1941 жыл]]ы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды. 1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен [[Абай операсы|''«Абай»'' операсының]] либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді. 1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде [[Мәскеу]]ге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады. 1956 жылы 9-14 қаңтарда [[Германия Демократиялық Республикасы]] (ГДР) жазушыларының [[Берлин]]де өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>. [[Үндістан]]ға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады. 1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында [[Чехословакия]]да болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>. 1958 жылы 7-13 қазанда [[Ташкент]]тегі Науаи театрында өткен [[Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары|Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын]] ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>. 1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады. Әуезов мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды. 1961 жылғы 27 маусымда [[Мәскеу]] қаласындағы ауруханада қайтыс болды. [[Алматы]] қаласында жерленген. Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институтына]] оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды. [[Сурет:Muhtar_Auez_murajai-uii.jpg|нобай|оңға|Мұражай–үйі|299x299 нүкте]] [[Сурет:ALA_teatr_Auezova_Metro_Tulpar.JPG|нобай|оңға|alt=Мұхтар Әуез театры|Мұхтар Әуез атындағы Қазақ Ұлттық Драма Театры. Алматы|220x220 нүкте]] [[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды. [[Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png|нобай|оңға|Мұхтар Әуез бедерленген Қазақстан тиыны (1997)|214x214 нүкте]] ==Отбасы== * Әйелдері — Райхан, Кәмила, [[Валентина Николаевна Кузьмина]], [[Фатима Ғабитова]] * Қыздары — [[Мұғамиля]], [[Ләйла Мұхтарқызы Әуезова|Ләйла]] * Балалары — Шоқан, Ернар, [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]].<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/20327/ Massaget.kz жастар порталы]</ref> Елдес, Елдар. === Шығармашылығы=== [[Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg|thumb|М.Әуездің 50 томдық толық шығармалар жинағының бірқатар томдары|207x207 нүкте]] ===«Абай жолы» роман-эпопеясы=== [[Сурет:Қазақ_әдебиеті_жауһарларының_бірі-Абай_жолы.-.jpg|нобай|оңға|269x269 нүкте]] «Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» ([[Луи Арагон]]) деген жоғары баға алды. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'' бар. Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды. Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды. ====Драмалық шығармалары==== Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған. 1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[Қырғыздар|қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. «Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді. Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Шығармалары == [[Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg|нобай|293x293 нүкте|Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.]] ==== Проза ==== * Абай жолы (Роман–эпопея) * Өскен өркен (Аяқталмаған роман) * Қараш-қараш оқиғасы (Повесть) * Қилы заман (Повесть) * Барымта (Әңгіме) * Бүркітші (Әңгіме) * Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме) * Жетім (Әңгіме) * Жуандық (Әңгіме) * Қаралы сұлу (Әңгіме) * Қорғансыздың күні (Әңгіме) * Қыр әңгімелері (Әңгіме) * Қысқы түн (Әңгіме) * Көксерек (Әңгіме) * Кім кінәлі (Әңгіме) * Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме) * Оқыған азамат (Әңгіме) * Сөніп жану (Әңгіме) * Түнгі ауыл (Әңгіме) * Үйлену (Әңгіме) * Асыл нәсілдер (Әңгіме) * Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме) * Хасеннің құбылыстары (Әңгіме) ====Кино==== * Райхан (фильм) – 1940 * Абай әндері (фильм) – 1945 * Шыңдағы шынар (фильм) – 1966 * Қараш-Қараш (фильм) – 1969 * Көксерек (фильм) – 1973 * Қаралы сұлу (фильм) – 1982 * Абай (фильм) – 1995 * Трагедия триумфатора (фильм) – 2009 ====Театр==== * Абай (Трагедия) * Айман (Либретто) * Айман-Шолпан (Трагедия) * Ақан-Зайра (Пьеса) * Бәйбіше, тоқал (Драма) * Еңлік Кебек (Трагедия) * Дос-Бедел Дос (Пьеса) * Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса) * Қарагөз (Трагедия) * Намыс гвардиясы (Пьеса) * Октябрь үшін (Пьеса) * Тартыс (Пьеса) * Түнгі сарын (Пьеса) * Тас түлек (Пьеса) ==== Аудармалары ==== * Асауға тұсау (У. Шекспирден) * Отелло (У. Шекспирден) * Дворян ұясы (И. Тургеневтен) * Ревизор (Н. Гогольден) * Любовь Яровая (К. Треневтен) * Будда (Л. Толстойдан) * Той тарқар (Л. Толстойдан) * Ақ қасқа (Д. Лондоннан) * Қорқыныш (А. Афиногеновтан) * Ақсүйектер (Н. Погодиннен) * Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан) * Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер) * Құрылыс материалдары (В. Эвальд) * Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған) == Шығармалар жинағы == <gallery> Сурет:Page002.tif|нобай|оңға Сурет:Page003.tif|нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_3_tomy.jpg|нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_12_tomynyn_muqabasy_(ar_tomda_osyndai_supermuqaba).jpg|нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Pyatitomnoe_sobranie_sochinenii_Muhtara_Aueza.jpg|нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975. Сурет:Мұхтар_Әуездін_20_томдық_шығармаларының_кей_томдарынан.jpg|нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985. </gallery> * Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957. * Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969. * Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975. * Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985. * Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011. * Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде. ==Мұхтар Әуезов атында== {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ;Елді мекендер мен көшелер * Әуезов көшесі (Астана) * [[Әуезов көшесі (Алматы)]] * Әуезов көшесі (Шымкент) * Әуезов көшесі (Қарағанды) * Әуезов ауданы (Алматы) * М.Әуезов көшесі (Кентау) {{col-2-of-3}} ;Ғылым және мәдениет нысандары * Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иституты (Алматы) * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] (Алматы) * М.Әуезов атындағы Мемлекеттік университет (Шымкент) {{col-3-of-3}} ;Ескерткіштер {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}} * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709 Мұхтар Әуезов] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында * [https://sputniknews.kz/spravka/20191208/12234439/Muhtar-Auezov-omirbaian.html Жазушы туралы қызықты деректер] * [http://auezov.kz/page.php Мир Мухтара Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }} {{Мұхтар Әуезов шығармалары}} {{DEFAULTSORT:Әуезов, Мұхтар Омарханұлы}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]] tibcsm5wwiwuf1oxss3x858dkgihkk5 0 48998 3623396 2251090 2026-06-29T12:56:54Z 1nter pares 146705 3623396 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Caesar.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Клавдий Цезарь Нерон]]''.]] '''Клавдий Цезарь Нерон'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> (''Claudіus Caesar Nero'') (''37 – 68'') – [[Рим]] императоры (''54 – 68''). ==Толығырақ== [[Юлий-Клавдийлер әулеті]]нің өкілі. Алғашқы жылдары преторий префекті [[Бурр]] мен [[философ]] Сенеканың ықпалында болып, сенатпен келісіп билік етті. Кейінгі кезеңде өзіне қарсы шыққан сенат ақсүйектерін (''[[Пизонның қастандығы]], 65 жылы'') ғана емес, басқа топтардың өкілдерін де қуғын-сүргінге ұшыратып, дүние-мүлкін тәркілеуге көшті. Клавдий Цезарь Нерон құрбандықтарының қатарында өзінің ең жақын туыстары (өз анасы да бар), көптеген аса көрнекті адамдар (''[[Сенека]], ақын [[Лукан]], жазушы [[Петроний]], т.б.'') болды. 68 жылы Клавдий Цезарь Неронға қарсы провинциялардың наменгерлері (''[[Виндекс]], [[Гальба]]'') көтеріліс жасады. Ірі әскербасылардың қолдауынан да айрылған Клавдий Цезарь Нерон Римнен қашуға мәжбүр болды және жолда өзін-өзі өлтірді. Бізге жеткен тарихи деректер Клавдий Цезарь Неронды өзімшіл, қатал әрі әумесер адам етіп суреттейді. Клавдий Цезарь Нерон мемлекеттік істермен айналысудан гөрі өзінің “[[артистік]]” өнерге құмарлығымен көзге түскен. Мемлекеттік істермен айналысуды жақтастары мен уақытша атқарушыларға тапсырған. ==Сілтемелер== * [[Демократия]] * [[Клеопатра]] * [[Актавиан Август]] * [[Рим]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Рим императорлары]] [[Санат:37 жылы туғандар]] [[Санат:68 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Юлий-Клавдийлер]] n784kknv9xgsbt4nbd8i2baxkb6zhyn 0 49060 3623743 2751686 2026-06-30T08:01:59Z 1nter pares 146705 3623743 wikitext text/x-wiki '''Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>(''1896, бұрынғы [[Сырдария]] облысы [[Әулиеата]] уезді [[Шұңғыл]] болысы, [[Жалғызтал]] мекені – 1938'') – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. ==Толығырақ== [[File:Traffic in the shymkent5.jpg|thumb| alt=A.| ''[[1928 жылы Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов басшы болған қала(Шымкент)]]''.]] 1912 жылы [[Әулиеата]]<ref>Қазақстанның халық комиссарлары (1920 – 1946), А., 2004</ref> қалалық училещесін бітірген. 1912 – 28 жылдары [[Мерке]]де, [[Әулиеата]] уездік комитеінде, уездік төтенше комиссияда, [[Шымкент]] қаласында басшы қызметтерде болды. 1928 – 32 жылдары [[Арал]] балық тресінің төрағасы, [[Қазақ]] халық шаруашылығы орталық кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақ өлкелік жабдықтау кеңсесінің директоры, “[[Қазақэнергоқұрылыс]]” тресінің басқарушысы, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1932 – 37 жылдары [[Солтүстік-Каспий]] балық тресті басқармасының, “[[Ембімұнай]]” бірлестігі басқарушысының орынбасары, [[Гурьев]] округтік атқару комитетінің төрағасы, [[Орал облысы]] тамақ өнеркәсібі бөлімінің бастығы, [[Шығыс Қазақстан облысы]] халық шаруашылығы есебі басқармасының бастығы болды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1958 жылы наурызда ақталды. ==Сілтемелер== * [[Өнеркәсіп]] * [[Саяси құрбан]] * [[Комитет]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] fkd2pb29bifcm68ziz2autf3esy10fo 0 49070 3623699 2746330 2026-06-30T07:42:27Z 1nter pares 146705 3623699 wikitext text/x-wiki [[File:Traffic in the shymkent5.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Жарылқасын Нұсқабайұлы тұрған қала(Шымкент)]]''.]] '''Жарылқасын Нұсқабайұлы''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том</ref>(''8.1.1940 жылы туған, [[Түркістан облысы]] [[Отырар]] ауданы [[Маяқұм]] ауылы'') – ҚазМУ-дың филология факултетін бітірген (1965). ==Толығырақ== Еңбек жолын қазақ теледидарында бастап, Бас редакторлыққа дейін көтерілді. [[Қазақ]] [[телеграф]] агенттігінде аудармашы-редактор, “[[Жалын]]” баспасында бөлім меңгерушісі, “[[Мектеп]]” баспасында 1982 жылдан бас редактор, директор қызметтерін атқарды. 1998 жылдан “[[Білім]]” баспасының директоры. Дербес кітап болып басылған бөбектерге арналған бірнеше кітапшаның, “[[Қазақ журналистикасының тарихы]]”, “[[Көне басылымдар, аяулы есімдер]]”, “Алты алаштың ардақтылары” тәрізді ғылыми-педагогикалық еңбектердің авторы. Чех жазушысының “[[Менің атым Йонаш]]” повесін, “[[Батыр пионерлер]]” атты деректі повестер жинағын, Х.Андерсеннің “[[Ертегілер жинағын]]”, “[[Словак халық ертегілері]]”, “[[Сібір халықтарының ертегілерін]]”, Ш.Әлімбаевтың “Даналық субстанциясы” романын, Е.Кобалевтің ЖЗЛ сериясымен шыққан “[[Хо Ши Мин]]” ғұмырнамасын, “Шаңқай түсте көлеңкелер қалмайды” (''“[[Тени исчезают в полдень]]”'') деп аталатын 7 сериялы көркем фильмді, “[[Аласұртқан ақша]]” көркем фильмін, түрікмен жазушылары Х.Халлыевтің “[[Жол]]”, Ш.Чарыевтың “[[Саз сырнайшы]]”, [[беларусь]], [[қырғыз]],[[тәжік]],[[орыс]], [[армян]] жазушыларының да әңгіме, повестерін аударды. Отырар ауданының құрметті азаматы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Сілтемелер== * [[Баспа]] * [[Әдебиет]] * [[КФилология]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тарихи тұлғалар]] ldbhtfqdozd3p1gi6dokavyiepia280 0 49104 3623722 2325027 2026-06-30T07:50:06Z 1nter pares 146705 3623722 wikitext text/x-wiki [[File:Qyzylorda station.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев тұрған қала(Қызылорда)]]''.]] '''Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том</ref>(''16.7.1923, [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы]] – 6.8.2001, [[Алматы]]'') – геофизик, ғалым, геология-минерал ғылымдарының доктары (''1970''), профессор(''1973''). ==Толығырақ== Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (''1984''), 2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан. [[Ташкент]]тегі [[Орта Азия]] политехникалық институтын бітірген (''1950''). 1950 – 60 жылдары Орта Азия политехникалық институтында аспирант, оқытушы, кафедра меңгерушісі. *1960 – 80 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Геология ғылымдар ин-тында бөлім меңгерушісі. *1980 жылдан Қазақ политехникалық институтында (''ҚазҰТУ'') кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері [[Қазақстан]] тау жыныстарының физикалық қасиеттерін, жердің терең қабаттарының құрылысы мен сейсмикалығын зерттеуге арналған. ==Еңбектері== Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің, 5 монографияның авторы. Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев [[Қызыл жұлдыз]], 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. ==Шығармалары:== *Физические свойства горных пород и геофизические поля, А.-А., 1971; *Физические свойства горных пород в глубинных термодинамических условиях, А.-А., 1973 (''соавт.''); *Сейсмические районирование Казахстана, А.-А., 1980. ==Сілтемелер== * [[Ғылым]] * [[Монография]] * [[Комитет]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тарихи тұлғалар]] bg22unyxb1yn26nxunjrxxjyva4uam5 0 49147 3623733 3473561 2026-06-30T07:57:57Z 1nter pares 146705 3623733 wikitext text/x-wiki '''Орман Сұлтан'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref> (''туған жылы белгісіз – 1813'') – [[Кіші жүз]] сұлтаны, XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасырдың бас кезіндегі көрнекті саяси тұлғалардың бірі. ==Толығырақ== [[Әбілқайыр]] ханның немересі, [[Нұралы хан|Нұралы]] ханның [[қалмақ]] әйелі [[Ырыс]]тан туған. Өз ордасында мектеп ашқан. Сырым Датұлына<ref>Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2002</ref> қарсы күреске және Кіші жүздегі хандық басқаруды қалпына келтіру жолындағы қозғалысқа белсене қатысты. 1809 жылы Хан кеңесінің төрағасы болды. Қаратай сұлтанның көтерілісіне қатысып, сол үшін тұтқындалды. 1810 жылы 11 наурызда [[Орынбор]] шекаралық комиссиясының шешімімен барлық шендері мен сұлтан атағынан айрылып, [[Иркутск]] <ref>Бекмаханов Е., Казахстан в 20 – 40-е годы 19 века, А.-А., 1992</ref> губерниясына жер аударылды. Кейіннен жер аудару [[Санкт-Петербург]]тегі қамалға қамаумен алмастырылды. Қамауда қайтыс болған. ==Сілтемелер== * [[Қалмақ]] * [[Сұлтан]] * [[Саясат]] * [[Қазақстан]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Тарихи тұлғалар]] [[Санат:Төрелер]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] oct5ajggywuzok3ya1hugt96jopy3wf 0 51567 3623437 2138429 2026-06-29T13:09:18Z 1nter pares 146705 3623437 wikitext text/x-wiki '''Этникалық процестер''', этникалық үрдістер – этникалық қауымдастықтардың өзгеруіне алып келеді. Қоғамда түрлі жағдайлар әсерінен қалыптасқан Этникалық процестерді этноэволюц. және этнотрансформац. деп бөлуге болады. Алғашқысы бойынша этн. қауымдастықтар әлеум.-экон. жағынан дамиды да, көрші халықтармен байланысқа түсе отырып, ең алдымен, мәдениет пен тұрмыстың өзгеруіне алып келеді. Келесісі бойынша этн. қауымдастықтар немесе олардың жекелеген бөліктері басқаларға қосылады да, этн. санасы өзгерістерге ұшырайды. Мұндай жағдайда көбінесе бір этнос жойылып, басқасы қалыптасады. Оған консолидац. үрдістер мен этносаралық интеграциялар жатады. Соңғысы көп ұлтты мемлекеттерде дамиды және халықтардың өзара кірігуіне, жекелеген ұлттардың басым болуына алып келеді. Мыс., [[КСРО]] тұсында бірқатар ұсақ халықтар өздерінің мәдениетін, тілін, ділін жоғалтып, бойына өзге ірі ұлттардың нышандарын сіңіре бастады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 6l0e71jpzuzb51yes1cuaw98ncwclvx 0 51652 3623415 2321680 2026-06-29T13:03:02Z 1nter pares 146705 3623415 wikitext text/x-wiki '''Эттли Клемент Ричард''' (3.1. [[1883]], [[Патни]], [[Лондон]] – 8.10. [[1967]], [[Лондон]]) – ағылшын саяси қайраткері, [[Ұлыбритания]]ның премьер-министрі (1945 – 51). 1908 ж. Тәуелсіз жұмысшы партиясына мүше болды. [[Сурет:Attlee 1941 P 75.jpg|thumb|250px|Эттли Lord Privy Seal ретінде муниция фабрикасында сапарда, 1941]] 1922 – 55 ж. лейбористік партия атынан қауымдар палатасының мүшесі болып, үкіметтің құрамына енгізілді. 1930 – 31 ж. Ланкастер герцогтығының канцлері, байланыс министрі (1931) болды. 1935 – 55 ж. Лейбористік партияның жетекшісі болып сайланып, 1942 – 45 ж. премьер-министрдің орынбасары, доминиондар істері жөніндегі министр және У.Черчилль бастаған Коалиц. үкімет Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1945 ж. шілдеде өткен парламент сайлауында лейбористік партия жеңіске жетіп, 1945 – 51 ж. Эттли үкіметті басқарды, әрі 1945 – 46 ж. қорғаныс министрі болды. Этрус тіліүкіметі Потсдам конференциясына (1945) қатысты, [[Англия]] банкісін, темір жолды, азаматтық авиацияны, байланысты, көмір, болат балқыту өнеркәсібін, өнеркәсіптің, т.б. салаларын мемлекет қарамағына алды, елдегі әлеум. қамсыздандыруды, оқу-ағарту және денсаулық сақтау жүйесін жақсартты. Сыртқы саясатта Этрус тіліүкіметі 1947 ж. [[Үндістан]] мен [[Пәкістан]]ға, 1948 ж. [[Бирма]]ға тәуелсіздік берді, [[КСРО]]-ның ықпалын тежеуге тырысты, [[Маршалл жоспары]]н жүзеге асыруға, Солтүстік [[Атлант]] шарты ұйымын ([[НАТО]]) құруға белсене қатысты. 1955 ж. Этрус тіліге [[Ұлыбритания]]ның ақсүйектік атағы (граф) берілді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> {{commons|Clement Attlee}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:3 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1883 жылы туғандар]] [[Санат:Лондонда туғандар]] [[Санат:8 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1967 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Ұлыбритания байланыс министрлері]] [[Санат:Ұлыбритания қорғаныс министрлері]] 72zp01f6umm9myi0rteu8z9qlg29vi7 0 52806 3623399 3384527 2026-06-29T12:59:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3623399 wikitext text/x-wiki '''Валерий Павлович Гладышев''' (23.2.1925 жылы туған, [[Алматы]]) – [[химия]] ғылым докторы (1964 ж.), [[профессор]] (1978 ж.). ҚазМУ-ды (1957 жылы, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген соң осы университетте оқытушы, профессор (1957–1961 жылдары, 1973–1980 жылдары), Бүкілодақтық сырттан оқытатын кеңес сауда институтының Қазақ бөлімшесінде оқытушы (1962–68), [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Химия-технология ғылымдары бөлімшесінде ғалым-хатшы (1964–1971 ж.), 1984 жылдан Павлодар пед. институтында проф. қызметтерін атқарады. «Амальгамные методы разделения и получения некоторых металлов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми-зерттеулерінің нәтижесінде [[амальгама]]ның физия-[[химия]] және металдардың электрхим. қасиеттері зерттеліп, металдардың амальгамамен және галий қорытпасымен цемент түзу заңдылығы анықталды. Гладышев 85 өнертабыстың авторы.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алматыда туғандар]] {{stub}} 238fmw1o1k848kcmydhy331nmfvi1hk 3623400 3623399 2026-06-29T12:59:43Z 1nter pares 146705 3623400 wikitext text/x-wiki '''Валерий Павлович Гладышев''' (23.2.1925 жылы туған, [[Алматы]]) – [[химия]] ғылым докторы (1964 ж.), [[профессор]] (1978 ж.). ҚазМУ-ды (1957 жылы, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген соң осы университетте оқытушы, профессор (1957–1961 жылдары, 1973–1980 жылдары), Бүкілодақтық сырттан оқытатын кеңес сауда институтының Қазақ бөлімшесінде оқытушы (1962–68), [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Химия-технология ғылымдары бөлімшесінде ғалым-хатшы (1964–1971 ж.), 1984 жылдан Павлодар пед. институтында проф. қызметтерін атқарады. «Амальгамные методы разделения и получения некоторых металлов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми-зерттеулерінің нәтижесінде [[амальгама]]ның физия-[[химия]] және металдардың электрхим. қасиеттері зерттеліп, металдардың амальгамамен және галий қорытпасымен цемент түзу заңдылығы анықталды. Гладышев 85 өнертабыстың авторы.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алматыда туғандар]] 3jsttf0vrn6bibomvehse5pmh6nq3kv 0 56122 3623697 3385840 2026-06-30T07:41:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3623697 wikitext text/x-wiki '''Алдар Петрович Горбунов'''(1927 жылы туған, [[Мәскеу]] қаласы) – [[география]] ғылым доктыры (1975 жылы), [[профессор]] (1979ж.). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-ді (1950 жылы, қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) бітірген. 1950–1968 жылдары осы институтта [[аспирант]], аға оқытушы, [[доцент]], [[кафедра]] меңгерушісі, [[Қазақ гидрометеорология ғылыми-зерттеу институты]]нда [[сектор]] меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1968–1976 жылдары), [[Тоңқабаттарынтану]] институтында (КСРО ҒА [[Сібір]] бөлімшесі) лаборатория меңгерушісі (1976–1990ж.) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан бас ғылыми қызметкер болып істеді. 140-тан астам ғылыми [[мақала]] мен 5 монографияның және бірнеше кітаптардың авторы. 1968 - 1971 жылдары Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зерттеу институтының гляциалдық селдер секторын, 1971 - 1990 жылдары КСРО Сібір ҒА бөлімшесі мұздықтарды зерттеу институтының қазақстандық геокриологиялық лабораториясын басқарды. А.П.Горбуновтың негізгі ғылыми жұмыстары биік таулы тоң, мұздық, селдерді зерттеуге арналған. Ол - биік таулы аудандар геокриологиясының негізін қалаушы. Зерттеу мақсатымен Тянь - Шаньда, Памирде және Жетісу Алатауында, Алтай тауында, Байкал сыртында, Камчаткада, Кола түбегінде, Скандинавияда, Моңғолияда және Қытайда, Кавказда, Альпіде, Анд тауларында , Экваторлық және Солтүстік Африкада сапарда болған. А.П.Горбуновтың тағы бір қызығушылық танытқаны - топонимика. Ең алдымен, оны Орталық Азия тауларындағы географиялық атаулар қызықтырды. Ол топонимикада өзін осы саладағы танымал қазақстандық Ғ.Қоңқашбаевтың шәкірті санайды. ==Шығармалар== * Вечная мерзлота Тянь-Шаня, М., 1971. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} c7qzsfkhkxqxrkag5rk1mlajh0ojmvb 3623698 3623697 2026-06-30T07:42:07Z 1nter pares 146705 3623698 wikitext text/x-wiki '''Алдар Петрович Горбунов'''(1927 жылы туған, [[Мәскеу]] қаласы) – [[география]] ғылым доктыры (1975 жылы), [[профессор]] (1979ж.). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-ді (1950 жылы, қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) бітірген. 1950–1968 жылдары осы институтта [[аспирант]], аға оқытушы, [[доцент]], [[кафедра]] меңгерушісі, [[Қазақ гидрометеорология ғылыми-зерттеу институты]]нда [[сектор]] меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1968–1976 жылдары), [[Тоңқабаттарынтану]] институтында (КСРО ҒА [[Сібір]] бөлімшесі) лаборатория меңгерушісі (1976–1990ж.) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан бас ғылыми қызметкер болып істеді. 140-тан астам ғылыми [[мақала]] мен 5 монографияның және бірнеше кітаптардың авторы. 1968 - 1971 жылдары Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зерттеу институтының гляциалдық селдер секторын, 1971 - 1990 жылдары КСРО Сібір ҒА бөлімшесі мұздықтарды зерттеу институтының қазақстандық геокриологиялық лабораториясын басқарды. А.П.Горбуновтың негізгі ғылыми жұмыстары биік таулы тоң, мұздық, селдерді зерттеуге арналған. Ол - биік таулы аудандар геокриологиясының негізін қалаушы. Зерттеу мақсатымен Тянь - Шаньда, Памирде және Жетісу Алатауында, Алтай тауында, Байкал сыртында, Камчаткада, Кола түбегінде, Скандинавияда, Моңғолияда және Қытайда, Кавказда, Альпіде, Анд тауларында , Экваторлық және Солтүстік Африкада сапарда болған. А.П.Горбуновтың тағы бір қызығушылық танытқаны - топонимика. Ең алдымен, оны Орталық Азия тауларындағы географиялық атаулар қызықтырды. Ол топонимикада өзін осы саладағы танымал қазақстандық Ғ.Қоңқашбаевтың шәкірті санайды. ==Шығармалар== * Вечная мерзлота Тянь-Шаня, М., 1971. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} 3wyywx56qrhrpncxg794y8s2togg3m1 0 56892 3623709 3140824 2026-06-30T07:45:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3623709 wikitext text/x-wiki '''Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло''' (5.2.1860, [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]] – 3.3.1936, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) – орыс ғалымы, [[Орта Азия]]ны зерттеуші. 1884–1987 жылдары [[Памир]]ге, [[Алтай]]ға, [[Тянь-Шань]]ға және [[Қашқария]]ға бірнеше рет саяхат жасады. 1889–90 жылдары [[Ресей географиялық қоғамы]]ның Орта Азиялық экспедициясын басқарды. Экспедиция бүкіл Шығыс [[Тянь-Шань]] және [[Наньшань]] тауларын, Оңтүстік [[Жоңғария]]ның құмды шөлдерін зерттеді, [[Бэйшань тауы]] мен [[Турфан қазаншұңқыры]]н ашты. Оның «Батыс Қытай саяхатының сипаттамасы» деген 3 томдық еңбегінде өлкеге географиялық, этногеографиялық және тарихи сипаттама берілген. 1903–1914 жылдары Батыс Моңғолияға, [[Ұраңқай]] өлкесіне (Тува) және Қиыр Шығысқа бірнеше экспедиция жасады. Оның «[[Амур облысы]]ның сипаттамасы», «Батыс Моңғолия және Ұраңқай өлкесі» (3 томдық) және басқа география, тарихи және этнографиялық еңбектерін осы өлкелерді зерттеуші ғалымдар қазіргі кезге дейін кеңінен пайдаланады. Г.-Г. Ш.Ш.Уәлихановтың ғылыми еңбектеріне айрықша көңіл бөліп, оның өмірі мен қызметі туралы мақалалар жазды. Шығыс Тянь-Шаньның [[Богдо-Ола]] таулары мен Памирдегі [[мұздық]]тар, Сихотэ-Алиндегі асу Грумм-Гржимайло есімімен аталады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} [[Санат:Ресей ғалымдары]] [[Санат:Шығыстанушылар]] {{stub}} chl70takujpfhh0h31vhcey3s7q0qnd 3623711 3623709 2026-06-30T07:45:53Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623711 wikitext text/x-wiki '''Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло''' (5.2.1860, [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]] – 3.3.1936, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) – орыс ғалымы, [[Орта Азия]]ны зерттеуші. 1884–1987 жылдары [[Памир]]ге, [[Алтай]]ға, [[Тянь-Шань]]ға және [[Қашқария]]ға бірнеше рет саяхат жасады. 1889–90 жылдары [[Ресей географиялық қоғамы]]ның Орта Азиялық экспедициясын басқарды. Экспедиция бүкіл Шығыс [[Тянь-Шань]] және [[Наньшань]] тауларын, Оңтүстік [[Жоңғария]]ның құмды шөлдерін зерттеді, [[Бэйшань тауы]] мен [[Турфан қазаншұңқыры]]н ашты. Оның «Батыс Қытай саяхатының сипаттамасы» деген 3 томдық еңбегінде өлкеге географиялық, этногеографиялық және тарихи сипаттама берілген. 1903–1914 жылдары Батыс Моңғолияға, [[Ұраңқай]] өлкесіне (Тува) және Қиыр Шығысқа бірнеше экспедиция жасады. Оның «[[Амур облысы]]ның сипаттамасы», «Батыс Моңғолия және Ұраңқай өлкесі» (3 томдық) және басқа география, тарихи және этнографиялық еңбектерін осы өлкелерді зерттеуші ғалымдар қазіргі кезге дейін кеңінен пайдаланады. Г.-Г. Ш.Ш.Уәлихановтың ғылыми еңбектеріне айрықша көңіл бөліп, оның өмірі мен қызметі туралы мақалалар жазды. Шығыс Тянь-Шаньның [[Богдо-Ола]] таулары мен Памирдегі [[мұздық]]тар, Сихотэ-Алиндегі асу Грумм-Гржимайло есімімен аталады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wiki}} {{stub}} [[Санат:Ресей ғалымдары]] [[Санат:Шығыстанушылар]] 7o0x9871me9xo68wdvjbxihia3gxjrp 0 56895 3623695 3386197 2026-06-30T07:41:32Z 1nter pares 146705 3623695 wikitext text/x-wiki '''Грунттану''' – [[тау]] жыныстарының физиикалық-техникалық қасиеттерінің [[үгілу]] белдемінде табиғи және жасанды факторлардың әсерінен өзгеріске ұшырауы жөніндегі ілім, инженер геологияның бір саласы. «Грунттау» [[термин]]і ғылыми және өндірістік әдебиетке 20 ғасырдың 20-жылдарында құрылыс жүргізілетін жерлердегі тау жыныстарын грунт ретінде зерттеуге байланысты енді. Грунттау [[грунт]]тардың қасиеттерін шөгінділердің жиналуына, оның түрлі тау жыныстарына айналуына, кейін бұған әсер ететін барлық процестерге байланыстыра зерттейді. Қазақстанда Грунттау ғылымы 1941–1945 жылдары, әсіресе, соғыстан кейінгі дәуірде құрылыс ісінің [[зор]] қарқынмен жүргізілуіне байланысты дамыды. Темір және автомобил жолдарын, көпірлер салу, тау-кен өнеркәсібінің жаңа орталықтарын, ірі гидротехникалық-мелиоративтік құрылыстарды жүргізу Грунттау саласында көлемді ғылыми-зерттеу жұмыстарын атқаруды қажет етті. Инженерлік [[геология]] мен Грунттау саласының мамандары республикада Қазақ политехникалық институтының (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]) инженерлік гидрогеологиялық кафедрасында даярланды. [[КСРО]] Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесінің геологиялық секторында 1938 жылы инженерлік геологиялық лабораториясы құрылды. Қазақстанда инженерлік геологиялық мен Грунттау мамандары аса ірі құрылыстардың салынуына байланысты зор көлемді инженерлік зерттеулер жүргізді, құрылыс ісін ғылым жағынан негіздеді. Бұған мысал ретінде [[Ертіс–Қарағанды]] каналының, [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]] және [[Қапшағай]] СЭС-терін, тың жерлер мен Маңғыстау түбегінің көптеген алып құрылыстарын, [[Балқаш]] пен [[Жезқазған]] мыс комбинаттарын, Торғай боксит кеніштерін, т.б. көптеген ірі нысандарды атауға болады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Геология]] q7bebsnmoana3bdx1r41shufs9hyuju 0 56899 3623406 2114070 2026-06-29T13:01:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3623406 wikitext text/x-wiki '''Владимир Иванович Грязин'''(2.7.1905, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл]] қ. – 1991, [[Алматы]] қ.) – ветеринария ғыл. докт. (1962), профессор (1963). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. [[Сібір]] (қазіргі [[Омбы]]) ветеринария ин-тын бітірген (1928). 1938 жылдан Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тында а. ш. малдарында кездесетін жұқпалы [[аурулар]] лабораториясының меңгерушісі болды. 1960 ж. «Повальные воспаление легких (перипневмония) крупного рогатого скота в [[Казахской]] [[ССР]] (итоги исследований и наблюдений)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Г. ірі қаралардың өкпе ауруларына, туберкулезге, паратуберкулезге және басқа да жұқпалы ауруларына арнайы алдын алу шаралары және диагностика жасау мәселелерімен айналысты. 2-дәрежелі [[Отан соғысы]], [[Қызыл Жұлдыз]], «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references> q4psv5xpcliig3z9s30r0k74t9oevq3 3623407 3623406 2026-06-29T13:01:23Z 1nter pares 146705 3623407 wikitext text/x-wiki '''Владимир Иванович Грязин'''(2.7.1905, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл]] қ. – 1991, [[Алматы]] қ.) – ветеринария ғыл. докт. (1962), профессор (1963). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. [[Сібір]] (қазіргі [[Омбы]]) ветеринария ин-тын бітірген (1928). 1938 жылдан Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тында а. ш. малдарында кездесетін жұқпалы [[аурулар]] лабораториясының меңгерушісі болды. 1960 ж. «Повальные воспаление легких (перипневмония) крупного рогатого скота в [[Казахской]] [[ССР]] (итоги исследований и наблюдений)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Г. ірі қаралардың өкпе ауруларына, туберкулезге, паратуберкулезге және басқа да жұқпалы ауруларына арнайы алдын алу шаралары және диагностика жасау мәселелерімен айналысты. 2-дәрежелі [[Отан соғысы]], [[Қызыл Жұлдыз]], «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tstvcr2mgih9aw0x523nmbjv4emuhlm 0 59687 3623447 2324350 2026-06-29T13:12:42Z 1nter pares 146705 3623447 wikitext text/x-wiki '''Сағид Рауфұлы Рафиков''' (19.4.1912, [[Ресей]], [[Башқұртстан]], [[Дюртюли ауданы]] Камшево ауылы – 19.1.1992, [[Мәскеу]] қ.) – ''химия ғылымының докторы'' ('''1948'''), ''профессор'' ('''1951'''), Қазақстан [[Ғылым Академиясы]]ның ''академик'' ('''1962'''), КСРО Ғылым Академияның ''корресподент мүшесі'' ('''1970'''). *'''1937''' Қазақ химия-технологиялар инситутын бітірген (1937). *'''1938-1948''' КСРО Ғылым Академиясының Органикалық химия институтында аға ғылыми қызметкер *'''1948-1954''' 1963–1967 Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институында лаборатория меңгерушісі *'''1949-1951''' Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1949–1951), *'''1951''' профессор *'''1952-1954''' '''1964-1967''' ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор *'''1967-1984''' КСРО Ғылым Академиясының Элемент органикалық химия инситутында аға ғылыми қызметкер және КСРО ғылым академиясының Башқұрт бөлімшесі төралқасының төрағасы (1967–1984) *'''1968-1970''' Башқұрт бөлімшесі Хим. ин-тының директоры *'''1984-1987''' КСРО ғылым академиясының Тарих, жаратылыстану және техникалық институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген. ==Ғылыми жұмыстар== «'''''Исследование в области поликонденсации'''''» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Рафиковтың негізгі ғыл. еңбектері полимерлер химиясына арналған. 860-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. ==Марапаттар== Еңбек Қызыл Ту (1975), Халықтар достығы (1982) ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы"</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 4q8anxh91mnqsbz1r3ras5g1nw3dc0x 0 65099 3623656 3578091 2026-06-30T06:54:44Z Epoxa-HH 100258 қосымша ақпарат және сілтемелер 3623656 wikitext text/x-wiki '''Үстірт''' (''франц. plat'' — жайпақ) — жазық бағытта жатқан тау жыныстар қабаттарынан құралған, тегіс бетті көтеріңкі жазықтар. Бұлар төмендеу жатқан ойпатты жазықтардан кертпештер арқылы шектеледі. # [[платформа]] өңірінен көрініс беретін, [[теңіз деңгейі]]нен біршама көтеріңкі орналасқан, тегіс [[жазық]]тармен сипатталатын ауқымды [[алап]]; беткі деңгейі біршама биік Үстірттер (1000 м-ден биігірек) жайпақ [[тау]]лар деп аталады. # [[Лава|Лавалы]] немесе жанартаулы үстірттер — лавалы жамылғылармен көмкерілген [[қырат]]тар. # мұхиттық үстірттер немесе су асты үстіртері — біршама тегіс жербедермен сипатталатын, мұхит өңірінің ауқымды аймағын алып жатқан кыраттар жүйесі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология. А.Қ. Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref> Үстірт - бұл ойпатты жазықтардан кемерлермен шектелетін, әлсіз тілімделген, төбесі тегіс көтеріңкі жазық. Үстірт платформалар мен тақталардағы жарықтарды бойлай жүретін көтерілулер нәтижесінде түзелген. Олардың беткі қабаты тығыз шөгінді жыныстардан тұрады. Қазақстанның оңтүстік - батыс шетінде шөлді Үстірт орналасқан. Ол көршілес жазықтардан геологиялық құрылымын айқындайтын қалың қалқан тәрізді әктасты жыныстардан тұратын тік беткейлі кемерлер арқылы шектеледі. Үстірттің беті тегіс әрі көлбеу. Эрозия әрекеті жыралар мен терең жылғалар торын түзіп, толқын тәрізді бедер қалыптастырған. '''Таулы үстірт''' — жер бедері үлгі немесе макрорельеф формасы. Таулы үстірттердің кепшілігі таулы қыраттардың ішкі беліктері болып табылады. Мысалы, [[Кіші Азия]] таулы қыратындағы Анатолий таулы үстірті, [[Памир]] таулы қыратындағы Шығыс Памир таулы үстірті тағы басқалар. Оларды соңғы уақыттардағы қозғалыстардың әсерінен жоғары деңгейге көтерілген таудың жазық бөліктері деуге болады. Таулы үстірттердің жиі сақталып қалуы, оның бетінде бұзылуға төзімді берік қабаттар мен лавалық жамылғылардың барлығына байланысты. Бұл жағдайда ол беті жазық үстіртке ұқсас келеді. Мысалы, Орта Сібір таулы үстірті осыған жатады.<ref>Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.</ref> [[Сурет:Kukenan Tepuy at Sunset.jpg|нобай|оңға|200px|Рорайма үстүрті]] Геологиялық құрылысына қарай құрылымдық және жанартаулык үстірттерді ажыратуға болады. Жанартаулық үстірт деп магмалық тау жыныстардың берік қабаттарымен тысталып қашалған түрін айтады. Жанартаулық үстірт аса зор көлемді магмалық массалардың жер бетіне шығып, төгілуі нәтижесінде пайда болған. Индиядағы Декан үстірті, Америкадағы Колумбия үстірті, Кавказ сыртындағы кейбір үстірттер осыған жатады.<br /> Ал құрылымдық үстірттің көрнекті үлгісі - Арал және Каспий теңіздерінің аралығын алып жатқан кең байтақ үстірт жазықтығы. Оның солтүстік-батыс бөлігі Қазақстанға қарайды, ал шығыс белігі Өзбекстанның Қарақалпақстан территориясына кіреді. Үстірт теңіз деңгейінен орта есеппен 200 метрден жоғары биіктікте жатқан жазық. Оның оңтүстік-батыс белігі едәуір көтеріңкі. Үстірттің үстінде жазда кеуіп кететін ащы көлді жайпақ келген тау ойпаңдар кездеседі. Геологиялық құрылымында үстірттің астыңғы бөлігінде - палеоген кезеңінің, ал үстіңгі жағында неоген кезеңіндегі әктас, құмтас жэне солардан құралған денудациялық әсеріне төзімді шөгінді қабаттар бар. == Тағы қараңыз == * [[Үстірт (Маңғыстау)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Таулар]] {{Geology-stub}} djqqisx9mgaujed0py7s6aq6qg8szct 0 86314 3623486 3623201 2026-06-29T17:02:42Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623486 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' (12.1. [[1926]] жылы туған, [[Райымбек ауданы]], [[Жалаңаш]] ауылы) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] saty8z046tdtn9n0rnpez5ix7ij0fk2 3623489 3623486 2026-06-29T17:08:12Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623489 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] 71fkxw1yeagj2uvdh2ol9eh77xan2kw 3623490 3623489 2026-06-29T17:08:30Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623490 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] 5y4r841s5s7mmc6we66v3k7qkkzr505 3623491 3623490 2026-06-29T17:09:02Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Алматы облысында туғандар|Алматы облысында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623491 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] n4qekkufa7p1stm4cxluye4x200yj1j 3623493 3623491 2026-06-29T17:09:29Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері|Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623493 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] l31f81rgv3yaekf2a8oudvlz7jzxfdy 3623499 3623493 2026-06-29T17:12:58Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623499 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] ry8vj3onmbyyvs588m5m3qd751wy0xa 3623501 3623499 2026-06-29T17:13:25Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері|Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623501 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] chdtk82v14opk6xk2s9z7ocd9niu42z 3623503 3623501 2026-06-29T17:13:45Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары|Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623503 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] cflzgorou8as5954d3dqyxncrgz8smp 3623504 3623503 2026-06-29T17:14:12Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары|Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623504 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] ll05ds8px36g742lconi09nfoj7evt8 3623505 3623504 2026-06-29T17:15:31Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623505 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] kxnzzr90alw68ixfnhpxs7xzjx4fe5l 3623506 3623505 2026-06-29T17:16:08Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623506 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] ac52kzuud8xrd9ri5xq6gmccva1u0el 3623507 3623506 2026-06-29T17:16:38Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары|Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623507 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] ebg41goikahe02u8hkd3fby1vxunc41 3623508 3623507 2026-06-29T17:17:44Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері|Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623508 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] gxemowddebkztgyi53ypw30wygk4cz0 3623509 3623508 2026-06-29T17:18:03Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары|КОКП XXIV съезінің делегаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623509 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — қоғам және мемле­кет қайраткері, [[ауыл шаруашылығы]] ғылыми кандидаты (1968). [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] [[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары]] jahd2d7j0oczr3x459v4kob8x90l16f 3623510 3623509 2026-06-29T17:20:55Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623510 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — кеңестік қазақ мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП ОК мүшесі, Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі (1978-1984), Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1972-1978), Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы (1968-1972). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1968). == Өмірбаяны == [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> [[1951]] жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, [[Алматы]], [[Талдықорған облысы]]ның шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. [[1962-64]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] партия комитетінің, [[1964- 67]] жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, [[1967-72]] жылдары [[Павлодар облысы]] атқарушы комитетінің төра- ғасы, [[1972-78]] жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. [[1978-85]] жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. [[1986]] жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың [[Қазақстан]]да ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" ([[1999]]) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" [[орден]]дерімен марапатталған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] [[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары]] doerewe0ggbqd4yhfjdwde198l32aym 3623514 3623510 2026-06-29T17:38:16Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3623514 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — кеңестік қазақ мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП ОК мүшесі, Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі (1978-1984), Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1972-1978), Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы (1968-1972). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1968). == Өмірбаяны == [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300}}</ref> 1942 жылдан бастап ұжымшардың есепшісі, зоотехнигі болып жұмыс істеді. 1950 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зооветринарлық институтын]] бітірді. 1950 жылдан бастап аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің зоотехнигі лауазымындан мехнат қылды. 1953 жылға дейін «Қарашоқы» кеңшарының бас зоотехнигі қызметін атқарды. 1953—1961 жылдары аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, Алматы облысында Қазақстан КП Гвардия аудандық комитетінің хатшысы, 2-хатшысы болып еңбек етті. 1961 жылға дейін Алматы облысында Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің 1-хатшысы болып істеді. 1961—1962 жылдары [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің]] хатшысы болып күн көрді. 1962 жылдан бастап — 1963 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 2-хатшысы болып еңбектенді. 1963 жылдың 17 қаңтарынан — 1964 жылдың 28 желтоқсанына дейін Қазақстан КП Шығыс Қазақстан ауылдық облыстық комитетінің 2-хатшысы болып жұмыс істеді. 1964 жылдың желтоқсанынан — 1967 жылға дейін [[Қазақстан КП Павлодар облыстық комитеті|Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің]] 2-хатшысы лауазымындан мехнат қылды. 1967—1972 жылдары Павлодар облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1968 жылы ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Диссертациясының тақырыбы: ''«Павлодар облысындағы қой шаруашылығы жүйесінің кейбір мәселелері»'' болды<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01010285945 Әлібаев Ә. Ә. диссертациясы.]{{ref-ru}}</ref>. 1972—1978 жылдары [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] 1-хатшысы болып еңбек етті. 1978—1984 жылдары Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі болып істеді. 1986—1987 жылдары Қазақ мал азығы және жайылым шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып күн көрді. 1987 жылы зейнетке шықты. Талдықорған облысының №666 Талдықорған сайлау округі атынан КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылым депутаты (1974-1979). Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшесі. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] 6-10 шақырылымдары депутаты. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] [[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары]] 2zyyywmk07l32d59mbcn6afvrk1ww5d 3623515 3623514 2026-06-29T17:39:28Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623515 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — кеңестік қазақ мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП ОК мүшесі, Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі (1978-1984), Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1972-1978), Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы (1968-1972). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1968). == Өмірбаяны == [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300}}</ref> 1942 жылдан бастап ұжымшардың есепшісі, зоотехнигі болып жұмыс істеді. 1950 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зооветринарлық институтын]] бітірді. 1950 жылдан бастап аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің зоотехнигі лауазымындан мехнат қылды. 1953 жылға дейін «Қарашоқы» кеңшарының бас зоотехнигі қызметін атқарды. 1953—1961 жылдары аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, Алматы облысында Қазақстан КП Гвардия аудандық комитетінің хатшысы, 2-хатшысы болып еңбек етті. 1961 жылға дейін Алматы облысында Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің 1-хатшысы болып істеді. 1961—1962 жылдары [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің]] хатшысы болып күн көрді. 1962 жылдан бастап — 1963 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 2-хатшысы болып еңбектенді. 1963 жылдың 17 қаңтарынан — 1964 жылдың 28 желтоқсанына дейін Қазақстан КП Шығыс Қазақстан ауылдық облыстық комитетінің 2-хатшысы болып жұмыс істеді. 1964 жылдың желтоқсанынан — 1967 жылға дейін [[Қазақстан КП Павлодар облыстық комитеті|Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің]] 2-хатшысы лауазымындан мехнат қылды. 1967—1972 жылдары Павлодар облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1968 жылы ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Диссертациясының тақырыбы: ''«Павлодар облысындағы қой шаруашылығы жүйесінің кейбір мәселелері»'' болды<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01010285945 Әлібаев Ә. Ә. диссертациясы.]{{ref-ru}}</ref>. 1972—1978 жылдары [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] 1-хатшысы болып еңбек етті. 1978—1984 жылдары Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі болып істеді. 1986—1987 жылдары Қазақ мал азығы және жайылым шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып күн көрді. 1987 жылы зейнетке шықты. Талдықорған облысының №666 Талдықорған сайлау округі атынан КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылым депутаты (1974-1979). Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшесі. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] 6-10 шақырылымдары депутаты. == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/AAA/15052.asp Әріпбай Әлібайұлы.] 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] [[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары]] 7wq3c8zyt38uosea9uf7mzq600jo6ik 3623516 3623515 2026-06-29T17:40:41Z Орел Карл 81620 /* Сілтеме */ 3623516 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Әріпбай Әлібайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1984 | Ізашары = [[Владимир Борисович Плахов|Владимир Плахов]] | Ізбасары = [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1972 | Басқаруын аяқтады_2 = 1978 | Ізашары_2 = [[Бименде Садуақасов]] | Ізбасары_2 = [[Сақан Құсайынұлы]] | Титулы_3 = [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1968 | Басқаруын аяқтады_3 = 1972 | Ізашары_3 = [[Жақыпбек Жанғозин]] | Ізбасары_3 = [[Темеш Садуақасов]] | Титулы_4 = Қазақстан КП [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = 1961 | Ізашары_4 = ''белгісіз'' | Ізбасары_4 = ''белгісіз'' | Туған күні = 12.1.1926 | Туған жері = [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 2008 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = зоотехник | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} }} '''Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев''' ([[12 қаңтар]] [[1926 жыл|1926]], [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңаш]] ауылы, [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — 2008, [[Алматы]]) — кеңестік қазақ мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП ОК мүшесі, Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі (1978-1984), Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1972-1978), Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағасы (1968-1972). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1968). == Өмірбаяны == [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасының [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Алмабеков Т.|бөлімі= Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі= |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352|сериясы = |isbn = 9965-00-838-8|тиражы=}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300}}</ref> 1942 жылдан бастап ұжымшардың есепшісі, зоотехнигі болып жұмыс істеді. 1950 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зооветринарлық институтын]] бітірді. 1950 жылдан бастап аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің зоотехнигі лауазымындан мехнат қылды. 1953 жылға дейін «Қарашоқы» кеңшарының бас зоотехнигі қызметін атқарды. 1953—1961 жылдары аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, Алматы облысында Қазақстан КП Гвардия аудандық комитетінің хатшысы, 2-хатшысы болып еңбек етті. 1961 жылға дейін Алматы облысында Қазақстан КП Қапал аудандық комитетінің 1-хатшысы болып істеді. 1961—1962 жылдары [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің]] хатшысы болып күн көрді. 1962 жылдан бастап — 1963 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 2-хатшысы болып еңбектенді. 1963 жылдың 17 қаңтарынан — 1964 жылдың 28 желтоқсанына дейін Қазақстан КП Шығыс Қазақстан ауылдық облыстық комитетінің 2-хатшысы болып жұмыс істеді. 1964 жылдың желтоқсанынан — 1967 жылға дейін [[Қазақстан КП Павлодар облыстық комитеті|Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің]] 2-хатшысы лауазымындан мехнат қылды. 1967—1972 жылдары Павлодар облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1968 жылы ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Диссертациясының тақырыбы: ''«Павлодар облысындағы қой шаруашылығы жүйесінің кейбір мәселелері»'' болды<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01010285945 Әлібаев Ә. Ә. диссертациясы.]{{ref-ru}}</ref>. 1972—1978 жылдары [[Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті|Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің]] 1-хатшысы болып еңбек етті. 1978—1984 жылдары Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі болып істеді. 1986—1987 жылдары Қазақ мал азығы және жайылым шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып күн көрді. 1987 жылы зейнетке шықты. Талдықорған облысының №666 Талдықорған сайлау округі атынан КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылым депутаты (1974-1979). Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшесі. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] 6-10 шақырылымдары депутаты. == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/AAA/15052.asp Әріпбай Әлібайұлы.] 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160304222758/http://vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002428&page=336&format=html КОКП XXV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Алматы зооветеринарлық институтының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 9-шақырылым депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған Одақ Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:КОКП XXV съезінің делегаттары]] [[Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Павлодар облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің Халықтық білім, ғылым және мәдениет жөніндегі комиссия мүшелері]] [[Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары]] 17gqruqpd6zm3gd3l4zuezetoebiscc 0 89354 3623655 3576135 2026-06-30T06:53:50Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3623655 wikitext text/x-wiki '''Бейресми босқындар''' - тіркелмеген [[босқын]]дар мен [[Миграция|мигранттар]].<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Босқын - нәсілдік, ұлттық, діни сенімі, азаматтық белгісі, белгілі бір әлеуметтік топқа жататындығы немесе саяси нанымы бойынша қудалаудың құрбаны болу қаупінің негізділігіне қарай өзі азаматы болып табылатын елден тыс жерде жүрген және өз елінің қорғауын пайдалана алмайтын немесе осындай қауіп салдарынан мұндай қорғауды пайдаланғысы келмейтін шетелдік немесе осындай қауіп салдарынан еліне қайтып орала алмайтын немесе қайтып оралғысы келмейтін, өзі тұрақты тұратын немесе өзі азаматы болып табылатын елден тыс жерде жүрген азаматтығы жоқ адам. Сонымен қатар, шетелдіктер босқын ұғымын нәсіліне, ұлтына, дініне, азаматтығына, белгілі бір әлеуметтік топқа немесе саяси сенімге байланысты саяси баспанамен жиі шатастырады. "Босқындар туралы" ҚР Заңының күші Қазақстан аумағында саяси баспана беруге байланысты қатынастарға, сондай-ақ экономикалық себептерге байланысты өз азаматтығы бар елден немесе тұрақты тұратын елінен кеткен адамдарға қолданылмайды. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Саясаттану]] {{stub}} 4v3m7asapdmj36an56bydgajyh7r22n 3623678 3623655 2026-06-30T07:33:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2115512 wikitext text/x-wiki '''Бейресми босқындар''' - тіркелмеген [[босқын]]дар мен [[Миграция|мигранттар]].<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Саясаттану]] {{stub}} sie1btlyes5kfvvbmdmaxt5jep4si3a 0 90451 3623735 2166713 2026-06-30T07:59:07Z 1nter pares 146705 3623735 wikitext text/x-wiki '''«Аққайнар» Батыс Қазақстан нан өнімдері комбинаты''' ЖАҚ - [[ұн]], [[жарма]] және [[макарон]] түрлерін шығаратын кәсіпорын. Бұл өндіріс саласының тарихы 19 ғасырдағы жергілікті кәсіпкерлер (Макаров, Карев, Овчинников) тұсынан басталады. Қазір жұмыс істеп тұрған жарма өндіру корпусының іргетасы 1898 жылы қаланған. 1910 жылы қазіргі ұн тарту ғимараты салынған. 1961 жылы құрама жем зауыты пайдалануға берілді. Осы зауыттан құралған кәсіпорын 1981 жылы «Орал нан өнімдері комбинаты» акционерлік қоғамы аталды. 1993 жылы — «Аққайнар» ресейлік-қазақстандық бірлескен кәсіпорны (ЖШС). 1999 жылдан қазіргі атаумен аталды. Комбинат құрамында ұн тарту, жарма дайындау, құрама жем және макарон шығару зауыттары бар. Астықты сақтап, өндеуге маманданған. Әкімшілік ғимараты Гвардия және Октябрь көшелерінің қиылысында, сондай-ақ өндірістік корпустары қаланың 2 жерінде орналасқан. 500-дей адам ауысымдық кесте бойынша еңбек етеді. Әріптес кәсіпорындармен ынтымақтастық байланыс орнатқан.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ұйымдар]] lmovw1hzj1tk1zj1ee4j4pu8g0dfcgx 0 90459 3623425 2415050 2026-06-29T13:06:50Z 1nter pares 146705 3623425 wikitext text/x-wiki {{мағына|Аққайың}} # '''Аққайың'''<ref name="source1"> [[Қазақ Энциклопедиясы]] </ref> – аяқ-қол, буын, жүйке жүйесі және әйел ауруларын, еркектердің урологиялық науқастарын емдеуге арналған санаторий. Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, теңіз деңгейінен 1450 м биіктікте [[Алматы]] қаласынан 12 км жерде орналасқан. 1974 жылы ашылған. 150 емдеу орны бар (1998 жылы). Жыл бойы жұмыс істейді. Орта есеппен ауа температурасы: қаңтарда — 3,80С, шілдеде 200С. [[Жауын-шашын]] мөлшері жылына 800 мм-дей. Санаторий айналасын бақ, жүзімдік, қайыңды орман қоршаған. Ем үшін сырттан екі түрлі минералды су (Алматының солтүстік-батыс шетіндегі [[йод]], [[бром]], [[азот]], [[кремний]], [[қышқылы көп]], [[кальций-натрий]] аралас хлорлы суы және “Ақсай” бұлағындағы кальций-натрий суы) әкелінеді. Аққайыңда климатпен (иондалған таза ауа, күн шұғыласына бөленген әсем табиғат), сондай-ақ физиотерапиялық және диетамен емдеу әдістері қолданылады. # '''«Аққайың»''' - 50 орындық балалар санаторийі. 1990ж. ашылған. Жыл бойы жұмыс істейді. [[Санаторий]]де тыныс алу, ас қорыту және зөр шығару органдарының ауруларына, сондай-ақ кардиоревматикалық кеселге шалдыққан 4-14 жас аралығындағы балаларды емдейді. Негізгі емі — [[физиотерапия]], [[массаж]], емдік дене шынықтыру, [[емдік ванна]], [[ингаляция]], [[фитотерапия]] және т.б.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шипажайлар]] fu2k2vp92we5zfswr0nx06r0h4ylbb0 0 90763 3623453 636271 2026-06-29T13:15:58Z 1nter pares 146705 3623453 wikitext text/x-wiki '''«Ақындар үні»''' - Батыс Қазақстан облыстық бірінші ақындар айтысы жарияланған жинақ. 1958 ж. [[Орал]] қаласында жарық көрді. Кітап сол кездегі облыстық партия комитетінің хатшысы М.Рымжановтың «Айтыс — қазақ халқының бағалы медени дәстүрі» деген кіріспе мақаласымен, ақын Ә.Қоңыровтың беташар өлеңімен ашылған. Редакция тарапынан берілген андатпада «бұл кітапқа облыстық айтысқа қатысқан ақындардың бәрінің де өлеңдерін енгізу мүмкін болмады. Қалың жұртшылықты таныстыру мақсатымен бірнеше ақынның ғана айтысы кейбір қысқартулармен басылып отыр» дейді. Жинаққа айтысушы аудан ақындары — Х.Әбілов (Қаратебе) пен Н.Нағымовтың (Казталовка), С.Мүқанов (Фурманов) жене Р.Ахметовтің (Чапаев) С.Ермүхамбетов (Женібек) пен Ә.Қоңыровгың, сондай-ақХ.Қыдыров (Орал қ.) пен МДосқалиевтың (Берлі) өлеңдері, суреттері жарияланған. «Ақындар үні» кітабының соңында ақын Досқалиевтың қорытынды өлеңі берілген.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} d6kyn1q8ix32acbzl5clc7zegsamstv 0 90887 3623416 2200397 2026-06-29T13:03:51Z 1nter pares 146705 3623416 wikitext text/x-wiki '''Алқа ана''', Алқа Мәтіғұлқызы (т. — о.ж.б.) — қазақтың біртуар дүлдүл күйшісі [[Құрманғазы|Құрманғазының]] анасы. Тегі — Беріш-Бесқасқа; барған жері — 12 ата Байұлы — Қызылқұрт. Орташа деулеті бар Сағырбайға тұрмысқа шыққан Алқа өзінің парасаттылығымен, көрегендігімен ағайын-туысқа, ауыл-аймаққа сыйлы, ел құрметтеген тұлғаға айналады. Құрманғазының ұлы композитор, ұлт және жеке адам бостандығын кексеуші болып қалыптасуына да анасы ықпал еткен. Күйші жырақта жүргенде анасын сағынып, «Қайран шешем», «Аман бол, шешем, аман бол», «Түрмеден қашқан», т.б. күйлерін шығарған. Күйшінің 1880-81 ж. Мақаш екімге «Сүт берген ед емшектен сексен үште, Күн керер қайда барып анам, тақсыр» дегеніне қарағанда, Алқа ана 1800 ж. шамасында дүниеге келген болуы керек.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} i5o3zk927bj22baw9ndhebt00b73iuy 0 90916 3623433 552894 2026-06-29T13:08:47Z 1nter pares 146705 3623433 wikitext text/x-wiki '''Сұңғат Алипов''' (1886, Казталов ауданы — 1953, сонда) — алғашқы дерігерлердің бірі. 1908 ж. Астрахан фельдшерлік мектебін үздік бітірген. Арнаулы жолдамамен [[Алматы облысы|Алматы облысының]] [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ ауданында]] қызмет еткен. 1930-42 ж. Алматы калалық денсаулық сақтау бөлімін басқарған. 1942-45 ж. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысып, далалық (майдан) госпиталында дерігерлік қызмет атқарған. Майданнан оралған соң 1953 жылға дейін [[Казталов ауданы|Казталов ауданында]] мамандығы бойынша еңбек еткен. Алиповтың үлкен ұлы Бақыт (1921-1943) Алматы мемлекеттік медицина институтының 3 курсында оқып жүргенде майданға аттанған. Екі жылдан соң ерлікпен қаза тапқан оған [[Кеңес одағының батыры]] атағы берілген. Оның есімі [[Алматы|Алматыдағы]] 28 панфиловшылар паркінде жазулы түр. Сұңғаттың қызы Медина (1927-1951) Саратов медицина институтын бітіріп, Казталов ауылында жұмыс істеген. Кіші ұлы Есқайырдан тараған ұрпақтары қазір Батыс Қазақстан облысында тұрады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 6gsp4j3c30i1puqqkc0a0exa40wwzip 0 91891 3623394 3452407 2026-06-29T12:55:32Z 1nter pares 146705 3623394 wikitext text/x-wiki '''Шолақ Артығалиев''' (15.1. 1911, [[Жымпиты уезі]], Байғүтдин болысы (қазіргі [[Қаратөбе ауданы]]), 7-а. 8.9.1990, [[Алматы]] қаласы) - қоғам қайраткері. 1931 ж. [[Орынбор|Орынбордағы]] 2 жылдық халық ағарту институтын бітірген соң [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстарында]] комсомол қызметінде болған. Кейін Батыс Қазақстан облысы партия комитетінің (1937-38), Жәнібек ауданы партия комитетінің (1940-42), сондай-ақ Талдықорған (1945-50), Жамбыл облысы партия комитетінің (1952-57) 1-хатшысы болды. 1943-45 БК(б)П ОК-нің Жоғарғы партия мектебінде оқыған. 1958-62 ж. Қазақ кәсіподақтар федерациясы кеңесінің хатшысы, 1962-71 ж. Алматы облысы кәсіподақ ұйымдары кеңесінің төрағасы. «Құрмет Белгісі» (1966) жөне үш мөрте Еңбек Қызын Ту ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] biiczhxrw3zjla8pjbsgrbvg5u1dreb 0 91908 3623418 2934400 2026-06-29T13:04:37Z 1nter pares 146705 3623418 wikitext text/x-wiki '''Төлеген Аршанов''' (1888, [[Жаңақала ауданы]], Жиделі ауылы — 1965, [[Ақжайық ауданы]], Алғабас ауылы) — күйші. Әкесі Тасмағамбеттің үйретуімен 6 жасынан домбыра тартқан. Мөтен, Сейтек, Дина, т.б. атақты өнерпаздармен кездесіп, күй үйренген. Еңбек жолын Бекетай ауылдық кеңесінің хатшысы ретінде бастаған ол Жаңақала, Жәнібек ауданының халық театрларыңда домбырашы болған. 1934 ж. [[Ахмет Жұбанов|А. Жұбановтың]] шақыруымен [[Алматы|Алматыға]] барып, [[Құрманғазы|Құрманғазының]] күйлерін үнтаспаға жаздырған. Аршанов — белгілі күйші О. Қабиғожинның ұстазы. Құрманғазының әйгілі "Терісқақпай" күйін алғаш жеткізген адамдардың бірі. <ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Тұлғалар]] g94c80xypi5m8vb2j8vcwe14875jw6a 0 91972 3623417 513139 2026-06-29T13:04:14Z 1nter pares 146705 3623417 wikitext text/x-wiki '''Өтеғали Арыстанов''' (1882, [[Бөкей ордасы ауданы]] — 1964, қазіргі [[Ақжайық ауданы]]) — дарынды әнші, композитор. Ол соғыстың қара жұмысына қазақ жастарын алу жөніндегі 1916 ж. Ресей патшасының жарлығына наразылық көрсетіп, оған бойұсынбай, қашып жүреді. Ауылдың атқамінерлері оған «қашқын» деген атақ таңады. [[Кеңес өкіметі]] орнағаннан кейін өз еркімен әскер қатарына алынып, полк байланысшысы болды. 1921-29 ж. милиция, кейін ауылдық кеңестің төрағасы қызметтерін атқарды. 1930 жылдан өмірінің ақырына дейін Чапаев ауданындағы ұжымшарда еңбек етті. Оның асқақ та сүйкімді даусы тыңдаушыларын ұйытып отырған. Арыстановтың «Уа, Жайық», «Өтеғали» деген әндері облыс көлеміне кең тараған жөне олар Ғ.Құрманғалиев, С.Әшенов, т.б. өншілердің репертуарына енген.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} cum3ok7hhgid2ovuo2fss285sewvsql 0 92032 3623401 2246258 2026-06-29T12:59:59Z 1nter pares 146705 3623401 wikitext text/x-wiki '''Петр Александрович Атоян''' (23.10.1915 ж. т., [[Ресей]], Ростов облысы, Шахтинск қаласы) — еңбек ардагері. [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген өнеркәсіп қызметкері, [[Орал]] қаласының Құрметті азаматы. 1935 ж. Ленинград әскери механика техникумын, 1940 ж. осындағы металл ендеу институтын бітірген. Еңбек жолын 1935 ж. Ленинград 181-зауытының техник-конструкторы ретінде бастаған. 1942 ж. сәуір айында аталмыш зауыттың [[Орал]] қаласына көшірілуіне байланысты мұнда цех бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, 1947 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін осы кесіпорынның директоры болды. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. [[Санкт-Петербург]] қаласында тұрады. Орал қаласындағы бұрынғы «Динамо» стадионы Атоян есімімен аталады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} i9kkmiklqd6fdn4ii4s3pbfju00p5nk 0 92149 3623793 2096012 2026-06-30T08:59:34Z 1nter pares 146705 3623793 wikitext text/x-wiki '''Ауыл шаруашылық колледжі''' — [[Батыс Қазақстан облысы]]ндағы орта кәсіпік білім беру оргалығы. Ол алғаш 1950 ж. 15 желтоқсанда «Орал ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумы» ретінде құрылған. 1963 ж. 19 шілдеде техникум [[Орал]] қаласынан Берлі кентіне көшірілді. 165-Бөрлі ауыл шаруашылығы механикаландыру техникумының практикалық сабақтары аудан орталығындағы жөндеу-техникалық станциясында өткізілді. 1965 ж. 240 орындық оқу үйі, спорт зал, 100 орындық асхана үйі, практикалық сабақтар лабораториясы болды. 1967 ж. бұрынғы «Пугачев» кеңшарының жерінен оқу-тәжірибе алқабы бөлініп, қора-жайларымен мал берілді. 1966 жылға дейін техникум техник-механиктер, кейін ауыл шаруашылығы өндірісіне бухгалтер есеп мамандарын даярлады. Қазіргі «мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорын» статусын алған оқу-орнында экономикалық, бухгалтерлік есеп, мұнай және газ өнеркәсібін бақылау, қаржы, фермер (шаруа) қожалықтарын ұйымдастыру, өнеркәсіп орындарын электрмен жабдықтау, мұнай және газ ендеу, жылу техникасын және жылумен қамту жүйесін пайдалану мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Сырттай оқыту бөлімдері де бар. Оқу орны құрылғалы бері 30,0 мың маман даярлаған. Колледжде 110-нан аса оқытушы мен лаборант, өндірістік оқыту шеберлері сабақ береді. 42 оқу кабинеті компьютермен, т.б. техникалық құралдармен, макеттермен, плакаттармен жабдықталған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Батыс Қазақстан облысы колледждері]] n1ch1obiopk4nv1mu8z8zxj1yvmifkm 0 92640 3623788 1116163 2026-06-30T08:49:54Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623788 wikitext text/x-wiki '''Ахмет Халпе Ғұбайдолла''' (''1873, Жаңақала ауданы 1951, сонында'') — ағартушы, діни қайраткер, ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы. Ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Жаңақаладағы Байғұл медресесінде, 1890-жылдары Ордадағы 2 кластық қазақша-орысша мектепте білім алған. Бұл мектепті үздік тәмәмдаған оған мемлекет қаржы бөліп, [[Ресей|Ресейдің]] Вятка губерниясындағы Мамонов діни оқуына жібереді. Мұнда ол [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] тілдерін жетік біліп, халпелік дәреже алып шығады. Отыз жыл бойы мұғалім болып, халықтың әдеби мұрасын жинаумен айналысады. 20 ғасырдың бас кезінде [[Батыс Қазақстан]] аймағындағы қазақ зиялылары [[Меңдешев Сейітқали Меңдешұлы|С.Меңдешев]], [[Ғұмар Қараш]], [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедов]], Н.Мамаев, А.Құдайбергенов, Ғ.Байғұловтармен бірге қызмет істеп, достық қарым-қатынаста болған. Қазақ мектептерін ашу жұмыстарына атсалысқан. 1937 ж. саяси қуғын-сүргінге ұшырап, жұмыстан қуылып, жоқшылыққа душар болған. 1946 ж. араб, парсы тілдерін жетік білетін Ахметке академик Қ.Сәтбаев шығыс әдебиеті мұраларын аудару жөнінде тапсырма берген. 1951 ж. дүние салған ағартушының үйінен мұғалім [[Фарид Ғатауов]] кептеген аудармаларының қолжазбасын тауып, 1957 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының кітапханасының қорына тапсырды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} idkr8cllev1tilf7yh879ba3y6es35b 0 92653 3623789 2178682 2026-06-30T08:50:19Z 1nter pares 146705 3623789 wikitext text/x-wiki '''Қасым Шабанұлы Ахмиров''' (1932, [[Ресей]], Саратов облысы, Дергачев ауданы 1951) Кеңес Одағының Батыры (17.10.1943). Ұлты - татар. [[Батыс Қазақстан облысы]]нан [[Қызыл Армия]] қатарына алынды. Воронеж, Орталық, т.б. майдандарда ұрысқа қатысып, жауынгерлік жорығын [[Берлин]]де аяқтады. 388-атқыштар полкінің взвод командирі А. Марково, Уросово, Колопежи үшін болған ұрыстарда әскери-ұйымдастырушылық қабілетімен ерекшеленді. Оның взводы 1943 ж. 4 қазанда Чумакиев хуторына басып кіріп, бетпе-бет айқаста дұшпанның 85 солдатын өлтірді. Осы ұрыста Ахмиров оққа ұшқан командирдің орнына ротаны басқарып, жау қоршауын бұзып шықты. Қызыл Ту, 1-дәрігерлік «Отан соғысы» ордендерімен марапатталған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Ахмировке [[КСРО]] Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (17.10.1943). 1945 жылдың қарашасында командалың (офицерлік) құрам біліктілігін жетілдіру курсын аяқтады. 1946 жылдың қыркүйегінде Ахмиров запасқа шықты. Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Bio-stub}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] 3ybkvbnqnzi05r3056v0k70z2x61ch9 0 94237 3623487 2366103 2026-06-29T17:03:22Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623487 wikitext text/x-wiki {{ЕМ-Тағам | атауы = Қимай | суреті = | сипаттамасы = Қазақтың дәстүрлі сиыр етінен жасалатын шұжығы | түрі = Ет тағамы | шыққан жері = {{Қазақстан}} | ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] | негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек, [[пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{кіші| <references /> }} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] '''Қимай''' — соғымға сойылған [[сиыр]] етінен дайындалатын кәделі тағам. Сиырдың тоқ ішегін тұздай, айналдырып оның ішіне кесек етіп туралған төстік пен төстің етегін, [[бұрыш]], [[тұз]], [[жуа]] қосылған етті салады. Қимайға [[төс]] етінен басқа сан, қол еттері де пайдаланылады. Шұжық сияқты қимай салынған ішектің де екі ұшы істікпен түйреліп, ыстап кептіріледі. Қимайды асып жеуге де, жазғытұрым ет азайған кезде қуырып жеуге де болады. Қимайдың ерекшелігі, оның майы мен қара кесек еті тең болады. Оны кейде «сиырдың қазысы» деп те атайды. Қимайды салқындатып асқан етке қосып береді. Дайындау үшін: майлы ет 500 г, 1 шай қасық тұз, 2 түйір жуа, жарты шай қасық қара бұрыш керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} 798aulajocucvi6cldwghv0a8wue6cp 3623488 3623487 2026-06-29T17:05:05Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623488 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{кіші| <references /> }} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] '''Қимай''' — соғымға сойылған [[сиыр]] етінен дайындалатын кәделі тағам. Сиырдың тоқ ішегін тұздай, айналдырып оның ішіне кесек етіп туралған төстік пен төстің етегін, [[бұрыш]], [[тұз]], [[жуа]] қосылған етті салады. Қимайға [[төс]] етінен басқа сан, қол еттері де пайдаланылады. Шұжық сияқты қимай салынған ішектің де екі ұшы істікпен түйреліп, ыстап кептіріледі. Қимайды асып жеуге де, жазғытұрым ет азайған кезде қуырып жеуге де болады. Қимайдың ерекшелігі, оның майы мен қара кесек еті тең болады. Оны кейде «сиырдың қазысы» деп те атайды. Қимайды салқындатып асқан етке қосып береді. Дайындау үшін: майлы ет 500 г, 1 шай қасық тұз, 2 түйір жуа, жарты шай қасық қара бұрыш керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} b17ghwvlp32bw3nhyfj5eklc4zqfssi 3623492 3623488 2026-06-29T17:09:27Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3623492 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} sw2fdg7gyja3v9tuj5n0l114bglzsdt 3623494 3623492 2026-06-29T17:10:06Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623494 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} g780o1hkifq4jfp7ca3uuo0kyzvxb7o 3623495 3623494 2026-06-29T17:10:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623495 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} fu3rz6brpjkgcpdiie85q2nw1j0csdt 3623496 3623495 2026-06-29T17:10:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623496 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} 1mvnr6vv7gf5n98hu3t1jz3l9w9ai44 3623497 3623496 2026-06-29T17:11:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623497 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық (тағам)|шұжұқ]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} 1ov3nkp4rd8elq8oiajxpqomedttx92 3623498 3623497 2026-06-29T17:12:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623498 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[ас тұзы|тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық (тағам)|шұжұқ]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} irsxzpg42nrukftz8036ks6y2l5q80u 3623500 3623498 2026-06-29T17:13:21Z Sagzhan 29953 /* Дайындалу технологиясы */ 3623500 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[ас тұзы|тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық (тағам)|шұжұқ]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[ас тұзы|тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} qymebtdyl4aisxeqnn09rweudz44e7d 3623502 3623500 2026-06-29T17:13:45Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3623502 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[ас тұзы|тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref>. Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық (тағам)|шұжұқ]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref>. == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref>. Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[ас тұзы|тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады<ref name="wiki_main" />. == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref>. Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] [[Санат:Тағамдар]] azml8pp7ruvxuqihzc4jbbfaccl88pk 3623512 3623502 2026-06-29T17:27:04Z Sagzhan 29953 3623512 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Сиыр етінен жасалған дәстүрлі қимай |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Қимай |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Сиыр еті]], іш май, тоқ ішек |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[қара бұрыш]], [[ас тұзы|тұз]] |аналогтар = [[Шұжық (тағам)|Шұжұқ]], [[Қазы (тағам)|Қазы]] |калориялық = ~320-350 ккал |белоктар = ~15 г |майлар = ~30 г |көмірсулер = ~0.5 г |рецепт = |қор = }} '''Қимай''' — [[соғым]]ға сойылған сиыр (кейде жылқы) етінен дайындалатын кәделі де сыйлы, өте тойымды дәстүрлі қазақ ұлттық тағамы.<ref name="wiki_main">[[Қазақ асханасы]] — Уикипедия мақаласы.</ref> Сыртқы дайындалу пішіні жылқыдан жасалатын [[шұжық (тағам)|шұжұқ]]қа ұқсас болғанымен, өзіндік әзірлену ерекшеліктері мен мүшелік құрамына байланысты халық арасында оны жиі '''«сиырдың қазысы»''' деп те атайды.<ref name="bilim_all">[https://bilim-all.kz/article/1614 Ет тағамдары – Дастарқан], Білім-алл сайты.</ref> == Дайындалу технологиясы == Қимай әзірлеу үшін соғымға сойылған малдың (негізінен сиырдың) тазартылған '''тоқ ішегі''' қолданылады. Оның ішіне кесек етіп туралған төстік, төстің етегі, сан немесе қолдың қара кесек еттері мен іш майы тең пропорцияда араластырылып салынады.<ref name="nur_kz">[https://www.nur.kz/food/recipes/1669906-etten-zhasalatyn-taghamdar/ Еттен жасалатын тағамдар], Nur.kz ақпараттық порталы.</ref> Дәм беру және еттің сақталу мерзімін ұзарту үшін қоспаға мынадай дәмдеуіштер міндетті түрде қосылады: * Туралған немесе езілген [[пияз]] (жуа); * Ұнтақталған қара бұрыш; * Ірі [[ас тұзы|тұз]]. Ет пен май ішекке тығыздалып салынған соң, шұжық тәрізді екі ұшы арнайы ағаш істікпен (шөркемен) түйреліп, жіппен мықтап байланады.<ref name="wiki_main" /> == Сақталуы және берілуі == Дайын болған қимайды салқын, жел қағатын көлеңке жерге іліп, ыстап кептіреді. Оны қыс бойы сақтап, жазғытұрым ет азайған уақыттарда да пайдалануға болады. Қимайды негізінен суға асып пісіреді. Пісіру барысында ішек жарылып кетпеуі үшін су қайнай берерде ішекті бірнеше жерден инемен түйрейді. Дайын тағамды салқындатып, дөңгелектеп турап, асқан еттің (бешбармақтың) үстіне кәделі сый асы ретінде немесе салқын тіскебасар ретінде қонақтарға ұсынады.<ref name="silkway">[https://silkwaytv.kz/kk/kimay-men-balyk-kozhe-tagamdary-dayyndau-tasili_39377 «Қимай» мен «Балық көже» тағамдары: дайындау тәсілі], Silk Way TV Channel.</ref> Кейде қимайды жаңа сойылған кезде тікелей қазанға қуырып та жеу дәстүрі бар. == Ерекшелігі == Қимайдың басты ерекшелігі — оның құрамындағы май мен қара кесек еттің мөлшері дерлік тең (50/50) болады. Сиыр еті жылқы етіне қарағанда құрғақтау келетіндіктен, тоқ ішектің табиғи майлылығы мен іш майдың шырыны еттің өте жұмсақ, нәрлі әрі хош иісті болып пісуін қамтамасыз етеді.<ref name="jjtv">[https://jjtv.kz/ru/gotovim-kimay-i-balyk-kozhe_40128 Готовим «Кимай» и «Балык коже»!], Эксклюзив на JJTV.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Шұжықтар]] [[Санат:Тағамдар]] kcsuzuvp8j9tjy35opeqjgklgs46eg7 0 94297 3623517 2982765 2026-06-29T17:43:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623517 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, қазақ халқының өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref>. Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref>. == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref>. '''Жасалу жолы:''' # **Қазанды дайындау:** Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе құйрық майы қалың етіп төселеді. # **Етті орналастыру:** Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, омыртқа, жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # **Көкөністер қосу:** Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # **Бұқтыру (сірнелеу):** Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі<ref name="baribar" />. == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады<ref name="madeniet" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] {{уики}} '''Сірне''' — [[бағлан]]ның, кепенің етін қазанға жілік-жілігімен қуырып даярлайтын [[Қазақ асханасы|қазақтың дәстүрлі асы]]. Ол көбінесе сыйлы қонақтарға арналып әзірленеді. Үйітілген [[бас-сирақ]], ішек-қарны, мүшеленіп бұзылған еті түгелдей қазанға салынып, малдың өз іш майына және еттің өз сөліне бұқтырылып пісіріледі. Ол үшін қазанның бетіне бу шықпайтындай ғып ыдыс төңкеріліп, [[от]] мейлінше баяу жағылады. Қазанның түбі күймес үшін аздап қана су құюға болады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Бұқпа - жазда марқаның етінен пісірілетін дәмді әрі жеңіл тағамдардың бірі. Үйге сирек келетін, шақырып келтіре алмайтын сыйлы азаматтар келіп қалады. Олар сәлемге, әрі сусындып кетуге аз уақытқа ғана соққан. Мұндай кісілерге бір тоқтының басын көрсетпесе салт, дәстүр, жөн-жосық бойынша үй иесінің азаматтығына тағы да мін. Дегенмен мұның жолы бар. Қымыз сапырылып, шай қайнап жатқанда үй иесі бір марқаны алып ұрады да дәмді әрі тез пісетін "бұқпа" әзірлей береді. Марқаның терісі сыпырылғаннан кейін, жіліктері мен омыртқалары өткір балтамен шабылады да қазанға салынады, аздап су құйылады. Қазан беті тығыз жабылады да ет өз буымен піседі. Піскен етті нан салмай-ақ қонақтар алдына қояды. Буға баппен піскен семіз әрі жас ет қонақтар тәбетін аша түседі. Сөйтіп қонағына дәм ұсынған үй иесі де, риза, кәделі әрі жеңсік тағам жеген қонақтар да риза болады. Бұқпаны қойлы ауылда қонақ күте білетін тәжіриебелі адамдар ғана жасай алады. Оңтүстік жақта бұл сірне деп аталады.<ref>Қазақтың дарқан дастарқаны "Алматы кітап баспасы", 2010</ref> == Тағы қараңыз == * [[Сірне (мал азығы)]] == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] {{stub}} 1cs6fbi60iea51fsfntowy79u4ygh7m 3623530 3623517 2026-06-29T18:00:41Z Sagzhan 29953 3623530 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, қазақ халқының өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref>. Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref>. == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref>. '''Жасалу жолы:''' # **Қазанды дайындау:** Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе құйрық майы қалың етіп төселеді. # **Етті орналастыру:** Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, омыртқа, жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # **Көкөністер қосу:** Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # **Бұқтыру (сірнелеу):** Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі<ref name="baribar" />. == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады<ref name="madeniet" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] npi3h6lx6ljs7wercczm919viarssl9 3623532 3623530 2026-06-29T18:01:40Z Sagzhan 29953 3623532 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, қазақ халқының өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # **Қазанды дайындау:** Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе құйрық майы қалың етіп төселеді. # **Етті орналастыру:** Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, омыртқа, жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # **Көкөністер қосу:** Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # **Бұқтыру (сірнелеу):** Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] r7b9eso6w86rykpz6cr22yhp4hespcl 3623533 3623532 2026-06-29T18:08:50Z Sagzhan 29953 /* Дайындалу технологиясы */ 3623533 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, қазақ халқының өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # Қазанды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе құйрық майы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, омыртқа, жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] k1038fc94ges91n632emdiwy2x59ild 3623534 3623533 2026-06-29T18:09:21Z Sagzhan 29953 /* Дайындалу технологиясы */ 3623534 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, қазақ халқының өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # Қазанды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе құйрық майы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, омыртқа, жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] fij9xa4tfmha0srndpk782s9de6lpad 3623535 3623534 2026-06-29T18:14:07Z Sagzhan 29953 3623535 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, ауызға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] 2zltb1eujoqehurljmq385ycytrq9yq 3623536 3623535 2026-06-29T18:14:45Z Sagzhan 29953 /* Сөз төркіні */ 3623536 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] b0bp74wbydf6178l98odx4wct7kfft3 3623537 3623536 2026-06-29T18:15:24Z Sagzhan 29953 /* Сөз төркіні */ 3623537 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз қуысы|ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] md71z3xeaqswij4g1ipyjyy5g84pz4q 3623538 3623537 2026-06-29T18:16:34Z Sagzhan 29953 /* Дайындалу технологиясы */ 3623538 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымдама |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз қуысы|ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан (ыдыс)|Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] spmldmidby56h8ht4pp8yrjfpni18bb 3623539 3623538 2026-06-29T18:17:09Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623539 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[ас тұзы|тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = Қуырдық, дымляма |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз қуысы|ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан (ыдыс)|Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] cnswwn6mh0jiu78suxsrasjek3xauu2 3623540 3623539 2026-06-29T18:17:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623540 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = Қазақ халқы |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[ас тұзы|тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = [[Қуырдақ]], дымляма |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз қуысы|ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан (ыдыс)|Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] 6v43mle8kc1nmlqkbvfm7zw21gfczdv 3623541 3623540 2026-06-29T18:17:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623541 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = |сурет атауы = Қазанға салынған дәстүрлі сірне |тип = Ет тағамы |ұлттық асхана = [[Қазақ асханасы]] |шынайы атауы = Сірне (сірнелеу) |шыққан мемлекеті = {{Қазақстан}} |автор = [[қазақтар|Қазақ халқы]] |жыл = Дәстүрлі |негізгі құрамы = [[Қозы еті]], қойдың іш майы (құйрық) |қосымша құрамы = [[Пияз]], [[ас тұзы|тұз]], [[қара бұрыш]], [[картоп]] |аналогтар = [[Қуырдақ]], дымляма |калориялық = ~280-310 ккал |белоктар = ~18 г |майлар = ~24 г |көмірсулер = ~2 г |рецепт = |қор = }} '''Сірне''' (кейде ''сірнелеу'') — жас [[қозы]] немесе марқа [[қой]] етінен өз шырынына бұқтырылып дайындалатын, [[қазақтар|қазақ халқының]] өте дәмді, нәзік әрі жоғары мәртебелі дәстүрлі ет тағамы.<ref name="madeniet">[https://madeniportal.kz Қазақтың ұлттық тағамдары: сірне], Мәдениет порталы.</ref> Бұл тағам негізінен жаз айларында, қозы семіріп, бағлан болған шақта сыйлы қонақтарға, бала-шағаға немесе шілдехана тойына арналып арнайы сойылып әзірленеді.<ref name="baribar">[https://baribar.kz Сірне қалай дайындалады?], Baribar.kz ақпараттық порталы.</ref> == Сөз төркіні == «Сірне» сөзі еттің өте жұмсақ, [[ауыз қуысы|ауыз]]ға салса еріп кететіндей болып пісуіне байланысты қалыптасқан. Халық арасында тым жұмсақ, езіліп тұрған затты «сірнедей езілді» немесе «сірнедей жұмсақ» деп сипаттау осы тағамның қасиетінен шыққан. == Дайындалу технологиясы == Сірненің басты ерекшелігі — оған ешқандай су құйылмайды, ет тек өз буымен және майдың шырынымен ғана піседі.<ref name="egemen">[https://egemen.kz Жұмсақ әрі дәмді сірне әзірлеу], Egemen Qazaqstan газеті.</ref> '''Жасалу жолы:''' # [[Қазан (ыдыс)|Қазан]]ды дайындау: Қазанның түбіне алдымен қойдың туралған іш майы немесе [[құйрық май]]ы қалың етіп төселеді. # Етті орналастыру: Майдың үстіне қозының жіліктелген еттері (қабырға, [[омыртқа]], жіліктер) ретімен тығыз етіп салынады. Еттің үстіне мол етіп [[ас тұзы|тұз]] бен [[қара бұрыш]] себіледі. # Көкөністер қосу: Еттің бетіне дөңгелектеп туралған [[пияз]] қалың етіп қойылады. Қазіргі нұсқаларында пиязбен бірге тұтас [[картоп]] та қосылады. # Бұқтыру (сірнелеу): Қазанның беті алдымен таза қамырмен немесе арнайы фольгамен, содан кейін қақпақпен ешқандай бу шықпайтындай етіп тығыз жабылады. Үстіне ауыр жүк (бастырғыш) қойылады. Тағам өте баяу жанған отта (шоқта) 2,5-3 сағат бойы өз буына бұқтырылып пісіріледі.<ref name="baribar" /> == Салт-дәстүрдегі орны == Қазақ даласында жаңа туған нәрестенің шілдехана тойында «шілделік сірне» жасау дәстүрі болған. Бұл салт бойынша сойылған қозының етінен сірне дайындалып, жиналған жастар мен әйелдерге тартылған. Сірненің сүйектерін сындырмай, мүшелеп ажыратып мұқият мүжіген. Кейін ол сүйектерді тазалап жуып, баланың бесігінің бас жағына немесе шаңыраққа жақсы ырыммен іліп қоятын болған. == Ерекшелігі == Жас қозы етінің құрамында су мен табиғи нәрлі сөл көп болады. Баяу отта, тығыз жабылған қазанда май мен пияздың шырыны еттің талшықтарын толық жібітіп, сүйегінен өзі ажырайтындай деңгейге жеткізеді. Бұл тағамды тісі жоқ қарттар да, кішкентай балалар да сүйсініп жей алады.<ref name="madeniet" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ет тағамдары]] [[Санат:Бұқтырылған тағамдар]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Қазақ асханасы]] rgkwiti54jmkszpijljktrdmn3dthez 0 100003 3623413 2668000 2026-06-29T13:02:25Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3623413 wikitext text/x-wiki '''Раң''' - Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қала. [[Қаратау]]дың терістік бөктеріндегі Шыбық сайында. Раңды [[1974]] жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық [[экспедиция]] зерттеген. Қазіргі сақталғаны: биіктігі 2 м, алты бұрышты алаң, іргелерін 0,5 м тас-топырақ басқан. Қаланың орталық бөлігінде [[қамал]] болған. [[Ірге]]лері тастан қаланған құрылыс орындарының сілемдері байқалады. Қала орнын аршу барысында қыш ыдыстар, әр түрлі көзелер, тостағандар табылды. Раң 15 - 17 ғасырларда болған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Кеңестік дәуірде Қызылбайрақ атанған, бұрынғы Раң Ата ауылы. Ел аузындағы аңызда Раң Ата мұсылман дінін таратушы арабтың [[сахаба]]сы екен дейді.<ref>Созақ өңірі". Сүлеймен Тәбірізұлы. 153-бет. - Алматы: "Дәуір" баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан көне қалалары]] [[Санат:Түркістан облысы]] mupfbjte8qmnipi118iq6hs57ti3upw 0 103776 3623519 2602144 2026-06-29T17:52:38Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623519 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Көкшетау облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қарағанды облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:8 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Қарқаралы аудандық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Тәжікстан КП Джиратал аудандық комитетінің бірінші хатшылары]] lugqh1tv8c2rs01a3hf8203nrt9pqxs 3623520 3623519 2026-06-29T17:54:41Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623520 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Көкшетау облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қарағанды облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:8 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] sb785g3cpd4pv48vaivwe9vrftndwlu 3623521 3623520 2026-06-29T17:55:03Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623521 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Көкшетау облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қарағанды облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] 1w81z81qwja8l2fiibi4m3lhn9zv8cs 3623522 3623521 2026-06-29T17:55:11Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер|Кеңсай зиратында жерленгендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623522 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Көкшетау облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қарағанды облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] o9iabo4nhif1vbypj19vw9irxykdkdz 3623524 3623522 2026-06-29T17:55:22Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623524 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Көкшетау облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қарағанды облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] 5t66ekjdyn1xxf26d754kpue7kp9iu5 3623526 3623524 2026-06-29T17:55:49Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623526 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] 3k071e5w57zxv4ahdtfj8qwv58roose 3623527 3623526 2026-06-29T17:56:59Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/YeYY/13091.asp Елемес Ергебеков.] 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] mbi089uqdajjfdql0wsykw9hn4aa504 3623528 3623527 2026-06-29T17:57:09Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3623528 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == [[Мәскеу Жоғары партия мектебі]]н бітірген. [[Тәжікстан]]ның [[Джиратал ауданы|Джиратал]] аудандық партия комитегінің І-хатшысы, [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс]] және [[Шымкент облысы|Шымкент]] облыстық партия комитеттерінің 2-хатшысы, [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстары атқару комитеттерінің төрағасы, [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы]] аудандық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Қызыл Жұлдыз, [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/YeYY/13091.asp Елемес Ергебеков.] 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] ba5k6acicqea056vvv7twomrr51df9f 3623531 3623528 2026-06-29T18:01:19Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3623531 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Елемес Ергебеков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1949 | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = [[Нури Летфуллович Әлеев|Нури Әлеев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1942 | Басқаруын аяқтады_2 = 1944 | Ізашары_2 = [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] | Ізбасары_2 = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1906 | Туған жері = [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 8.04.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = КОКП Орталық Комитетінің Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Елемес Ергебеков''' ([[1906 жыл|1906]], [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылы, [[Перовск уезі|Перов уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[8 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. == Өмірбаяны == 1906 жылы [[Тартоғай (Қызылорда облысы)|Тартоғай]] ауылында туған. [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] мүшесі<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> . == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/YeYY/13091.asp Елемес Ергебеков.] 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар]] [[Санат:Көкшетау облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] r7aekcokhxnvb5qx88tr1srdb1zovwf 0 106820 3623825 2907303 2026-06-30T09:30:28Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Бұқар жырау даңғылы]] бетін [[Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] бетіне жылжытты 2907303 wikitext text/x-wiki {{мағына|Бұқар жырау (айрық)}} '''Бұқар жырау даңғылы''', [[Қазыбек би ауданы]]нда орналасқан. [[Қарағанды темір жол вокзалы|Темір жол вокзалынан]] солтүстік-батысқа қарай Ермеков, Әлиханов, Комиссаров, Сәтбаев, Жамбыл көшелерімен, Нүркен Әбдіров, Ленин даңғылдарымен, Бейбітшілік бульварымен қиылысып, Үлкен Бұқпа өзенін кесіп өтеді. Соғысқа дейінгі жылдары, Қарағанды темір жол торабы мен кірме жолдардың дамуына, Жаңа қаланың жерін игеруге байланысты қалыптаса бастады. Оның бойына негізінен бес және тоғыз қабатты үйлер салынған, олардың бірінші қабаттарында сауда, қоғамдық тамақтандыру, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары орналасқан. Әлиханов көшесімен қиылысында — қаланың орталық алаңы, «Арселор Миттал Теміртау» АҚ көмір департаменті әкімшілік үйі бар. Бұқар жырау даңғылының бойында мыналар орналасқан: [[Кеншілер мәдениет сарайы]], [[Қарағанды академиялық музыкалық комедия театры]], [[Қарағанды политехникалық колледжі|политехникалық колледжі]] (бұрынғы тау-кен техникумы), Абай атындағы облыстық балалар кітапханасы, бейнелеу өнері [[мұражай]]ы, «Қарағанды» мейманханасы, Тұрмыс қажетін өтеу үйі, «Абзал» сауда орталығы. Бұқар жырау даңғылының бойында [[Шахтер даңқы монументі|«Шахтер даңқы» монументі]], Н. Әбдіров [[ескерткіш]]і тұрғызылған.ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Көшелер]] [[Санат:Қарағанды]] np8elgrvuceiyuns2zjv765s3kxc3go 0 120206 3623480 3404110 2026-06-29T16:18:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623480 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Robert K. Merton | image = Robert_K_Merton.jpg | name = Robert K. Merton | birth_date = {{birth date|1910|7|4}} | birth_place = [[Philadelphia, PA]] | death_date = {{Death date and age|2003|2|23|1910|7|4}} | death_place = [[New York City, NY]] | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | other_names = | known_for = Advancements in the field of sociology | education = | occupation = Sociologist | religion = | spouse = [[Harriet Zuckerman]], Suzanne Carhart | children = Vanessa Merton, [[Robert C. Merton]], Stephanie Merton Tombrello | parents = | relatives = }} '''Мертон Роберт Кинг''' ([[1910]] жылы) - қазіргі құрылымдық функционализмнің өкілі. Ол өзінің алдындағы функционалистердің функция қоғамның жеке бөлікгері арасындағы байланысты нығайтып, олардың өзара әсерін камтамасыз етеді деген тұжырымдамасына өзгертулер енгізеді. Оның пайымдауынша бір құбылыстың әртүрлі функциялары болатыны сияқты, бір функция әртүрлі құбылыстармен орындалуы мүмкін. Мертон мынандай үш негізгі постулатты береді: *функционалды бірлік постулаты (жоғарыда айтылғандай); *әмбебап функционализм постулаты (функционалдық барлық әлеуметтік құбылыстардың пайдалылығы); *функционалды қажеттілік, шарасыздық постулаты. [[Image:Mertons social strain theory.svg|thumb|right|250 px|Merton's [[structural-functional]] idea of [[deviance (sociology)|deviance]] and [[anomie]].]] Мертон әртүрлі мақсатта әрекет ететін адамдардың қылықтары функционалды болатынына өзінше түсініктеме берді. Бүл үшін ол анық және латентік (жасырын) функциялардың айырмашылығын енгізді. Анык функция дегеніміз алдын ала ойластырылған әрекеттің нәтижесі және солай сипатта мойындалады (ойша түрткінің объективті нәтижесімен сәйкес келуі). [[Латенттік функция]] дегеніміз — әрекет етушінің ойында жоқ әрекет нәтижесі, әрі ол оның (нәтиженің) неден болғанын да білмейді; оның үстіне мұндай нәтижені күтпейді. Нәтиже кейбір қауым үшін функционалды ("пайдалы"), кейбіреуі үшін дисфункционалды болуы мүмкін. Мұндай нақтылаулар Мертонға қоғамдағы дисфункционалды құбылыстарды, аномияны зерттеуге мүмкіндік берді. Аномия қоғамдағы әлеуметтік құрылымдардың қайшылығы мен зорлықка ұшырау нәтижесінде туады. Э.Дюркгейм сияқты Мертон да бұл тұжырымдамаға (аномия теориясына) өз үлесін қосты. Мертон эмпирикалық зерттеулермен әлеуметтанудың жалпы теориясын байланыстыратын орта деңгейдегі теорияның негізін калаушы.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://findingaids.cul.columbia.edu/ead//nnc-rb/ldpd_6911309 Finding Aid for the Robert K. Merton Papers housed at Columbia University's Rare Book and Manuscript Library] * [http://www.faculty.rsu.edu/~felwell/Theorists/Merton/ A website on Merton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225235125/http://www.faculty.rsu.edu/~felwell/Theorists/Merton/ |date=2008-02-25 }} * [http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/robert-king-merton-1910-2003 Review materials for studying Robert King Merton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004073805/http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/robert-king-merton-1910-2003 |date=2011-10-04 }} * [http://www.garfield.library.upenn.edu/merton/list.html Merton Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507210008/http://www.garfield.library.upenn.edu/merton/list.html |date=2018-05-07 }} * [http://www.mdx.ac.uk/www/study/xmer.htm Extracts from Merton]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006071511/http://www.mdx.ac.uk/WWW/STUDY/xMer.htm |date=2008-10-06 }} * Robert K. Merton, "[http://www.google.com/url?sa=t&source=web&ct=res&cd=5&url=http%3A%2F%2Fwww.d.umn.edu%2Fcla%2Ffaculty%2Fjhamlin%2F2111%2FReadings%2FMertonAnomie.pdf&ei=i-IjScT7C4T27APHpaGGAQ&usg=AFQjCNGtOVKQg-ms73mp_VjSnwCR6wfZRg&sig2=bZeoevJzdgm4DCAUsmHO5g Social Structure and Anomie]." ''American Sociological Review'', 3 (қазан 1938): 672-82. {{Winners of the National Medal of Science|behav-social}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:2003 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ әлеуметтанушылары]] [[Санат:Жебірей әлеуметтанушылар]] [[Санат:Футурология]] rkpgfcp9fly14yxfucwrwfftsbwgx6w 0 138049 3623601 3618778 2026-06-30T02:26:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623601 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Саддам Хусейн | Шынайы есімі = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}} | Суреті = Saddam Hussein at trial, July 2004.JPEG | Сурет ені = | Атауы =Саддам Хусейн 2004 жылы. | Титулы = 5-ші [[Ирак Президенті]] | Ту = Flag of Iraq, 1991-2004.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]] | Ізашары = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]] | Ізбасары = [[Джаляль Талабани]] ([[2005 жыл]]дан бастап) | Титулы_2 = 57-ші Ирак Премьер-министрі | Ту_2 = COA of Iraq (1965).svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[23 наурыз]] [[1991 жыл]] | Ізашары_2 = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]] | Ізбасары_2 = [[Саадун Хаммади]] | Титулы_3 = 61-ші Ирак Премьер-министрі | Ту_3 = COA of Iraq (1965).svg | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[30 мамыр]] [[1994 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]] | Ізашары_3 = [[Ахмед Хусейн Худейр ас-Самарраи|Ахмед Хусейн ас-Самарраи]] | Ізбасары_3 = [[Ибрагим аль-Джафари]] | Туған күні =28.4.1937 | Туған жері = [[Аль-Ауджа]], [[Салах-эд-Дин (провинция)|Салах-эд-Дин]], [[Ирак патшалығы]] | Қайтыс болған күні = 30.12.2006 | Қайтыс болған жері = Казимия, Багдад, [[Ирак]] | Жерленді = [[Аль-Ауджа]] | Діні = [[Ислам]] [[суннизм|суннит бағыты бойынша]] | Әкесі =Хусейн ат-Тикрити | Анасы =Сабха Тульфах | Жұбайы = 1) Саджида Тульфах<br />2) Самира Шахбандар<br />3) Нидаль аль-Хамдани<br />4) Иман Хувейш | Балалары = '''ұлдары:''' Удей және Кусей<br />'''қыздары:''' Рагад, Рана мен Хала | Партиясы = [[Баас]] (1957 бастап) | Білімі = 1) Каир университеті<br />2) «Мунтасирия» университеті | Мамандығы = Заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Saddam Hussein | Марапаттары = }} '''Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити''' ([[Араб тілі|араб]]. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎‎; [[28 сәуір]] [[1937 жыл]]<ref>Это официальная дата рождения, которая, по мнению исследователей, не соответствует истине. Настоящая дата рождения Саддама Хусейна неизвестна.</ref>, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – [[30 желтоқсан]] [[2006 жыл]], Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), [[Баас]] партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен [[Ирак]]тың өмір сүру деңгейін [[Таяу Шығыс]]тағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған [[Иран]]мен соғыстың шиеленісін шешті. Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған "Анфал" операциясын жүзеге асырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ пен Ұлыбритания басшылық еткен көпұлтты коалция әскерінің басып кіруінен орнынан алынды және Ирак Жоғарғы сотының шешімімен атылу жазасына бұйырылды. Саддамның ("Саддам" араб тілінен аударғанда "қарсы тұрушы " деген мағынаны береді) еуропа мағынасыналы тегі болған емес. Хусейн – орыс тегіне ұқсас әкесінің есімі, Абд аль-Маджид – оның атасының есімі, ал ат-Тикрити – Саддам дүниеге келген Тикрит қаласы болып табылады.<ref>Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, ақпан 2003</ref> == Жеке өмірі == === Балалық, ересектік, жасөспірімдік === Саддам Хусейн [[Тикрит]] атты ирак қаласынан 13 км жердегі [[Аль-Ауджа]] ауылында жері жоқ шаруаның жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Сабха Тулфан әл-Муссалат (Сабха Тульфах немес Субха) жаңа туған сәбиді «Саддам» (араб тіліндегі баламасы "қарсы тұра алатын") деп ат қойды. Оның әкесі - Хусейн Әбд Әл-Маджид - Саддам дүниеге келместен 6 ай бұрын із түзсіз жоғалған - қайтыс болған немесе отбасын тастап кеткен. Тіпті кейбір жаңсақ пікір, Саддам заңды некеден дүниеге келмеген, әкесінің есімі ойластырылып қойылғандығын айтады. қалай болған күнде де Саддам анасы үшін [[1982 жыл]]ы ірі мазар тұрғызған екен. Ал әкесіне ештеңе арнамаған.<ref name="deutsche-welle-1">[[Deutsche Welle]], ақпан 2003</ref> Болашақ [[Ирак]] әміршісінің ағасы 12 жасында сырқаттан қайтыс болады. Осы уақытта қатты жүйке ауруыны шалдыққан анасы жүктілікті үзбек болған, тіпті, өз өміріне де қауіп тудырған. сырқаттың дендегені соншалық, жаңа туған сәбиіне де қарауға құлқы болмаған. Нағашы ағасы - Хейраллах - анасының қолынан баланы алып, біраз уақыт өз қарауында сақтап қалады. Көкесі Британияға қарсы көтеріліске қатысқандықтан оны абақтыға қамады. Ал Саддам болса, анасына қайтып келуіне тура келді. Кейінгі кездері Саддам анасынан көкесінің қайда екендігін сұрағанда, "Хейраллах көкең абақтыда" деген бірізді жауап қана алынатын. Бұл уақытта Саддамның әкесінің туған ағасы Ибрагим аль-Хасан салт бойынша ағасының әйеліне үйленеді және осы некеден Саддам Хусейннің үш ағасы Сабауи, Барзан және Ватбан, сол сияқты Наваль<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 желтоқсан 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}}</ref> және Самира<ref>{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 қараша 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}}</ref> атты қарындастары дүниеге келді. Отбасы кедейліктен зардап шекті және Саддам кедейлік пен үнемі ашаршылықты бастан өткерді. Бұрынғы әскер болған өгей әке кішкене шаруашылыққа ие болып, Саддамға үнемі қой бақтырып қоятын. Ибрагим баланы үнемі ұрып-соғып, кемсітіп отыратын. Немере інісін ол, тіпті, жабысқақ шайырға салынған таяқпен ұратын. Кейбір мағлұматтар бойынша, Саддамға тауық пен қой ұрлататын. Мәңгілік жоқтық Саддамның бақытты балалығын ұрлады. Балалық шағында бастан өткерген кемсітушілік, әруақыттағы қаттылық мінез көп жағдайда Саддамның мінезінің қалыптасуына ықпалын тигізді. Алайда, кішкене бала өзінің тез тіл табысушылық қасиетінен өзімен қатарлас, тіпті үлкен жастағы адамдар арасынан дос таба білді. Бір күні өгей әкесіне қонаққа алыс туысқандары келді. Олармен Саддаммен жасы шамалас ұл бала да болды. Ол сол сәтте өзінің екінші сыныпқа барып жүргенін, әріп танитынын және құмға өзінің есімін жаза алатынын да айтты. Қорланып кеткен Хусейн: "Әке, мені мектепке беріңіз!" деп қиғылық салды <ref>[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 желтоқсан 2006</ref>.Өгей әке бұл уақытта да өзінің әдетімен тағы да ұрып-соқты.1947 жылы Саддам білім алуға ұмтылған қалыпта мектепке кіру үшін, Тикритке қашып кетті. Бұл жерде діндар мұсылман-сүннит, ұлтшыл, әскери офицер, Англо-Ирак соғысының ардагері, сол уақытта түрмеден шыққан Хейраллах Тульфах көкесінің тәрбиесін алады. Кейінгі оқиға Саддамның қалыптасуына шешімді ықпал етті. Тикритте Саддам Хусейн бастауыш біліммен мектепті аяқтады. Өзінің есімін де жаза алмайтын сегіз жасар балаға білім алу қиындыққа соғады. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, Саддам өзінің сыныптастарына ойға келмейтін қалжыңдар жасайды екен. Бәрде [[Құран сабағы]]нан дәріс беретін өзіне ұнамаған мұғалімінің сөмкесіне улы жылан салып қойған. Сол үшін Хусейн мектептен шығарылған. Саддам 15 жасқа толғанда, жақсы көретін аты мерт болып, өмірінде бірінші рет ауыр қайғыны бастан өткерді. Қайғырғаны соншалық, баланың қолы жансызданып қалды. Жарты ай шамасында қолы өз еркімен қозғалысқа келгенінше, халықтық емшарлармен емдеді. Бұл уақытта Хейраллах Тикриттен Бағдатқа жетті, кейін Саддам да екі жылдан кейін келген болатын. Көкесінің ықпалымен Саддам Хусейн 1953 жылы Бағдадтағы элитті әскери академияға түсуге бағыт алады. алайда бірінші емтиханнан-ақ құлап қалды. Оқуын аяқтау үшін, келер жылы ұлтшылдық пен панарбизмнің қамалы болған аль-Карх мектебіне түседі<ref name="newsru-10">[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html|date=2006-11-17}} [[NEWSru]], 2003</ref>. === Жанұясы === [[Сурет:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|150px|right|Саддам Хусейн]] Хусейннің бірінші зайыбы - Удей, Кусей атты ұлдары мен, Рагад, Рану, Халу атты қыз балаларын дүниеге алып келген өзінің немере әпкесі Саджида (Хейраллах Тульфахтың үлкен қызы). Ата-аналары Саддам бес жасқа, Саджида жеті жасқа толғанда атастырып қойған болатын.<ref>{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri & Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}</ref> Тұрмысқа шықпай тұрып Саджида бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етеді. Олар Касемге сәтсіз қастандық ойластырылғаннан кейін, Хусейннің білім алып тұрмыс кешкен жері Кирде үйленеді. Өз сарайларының бірінің бағында Саддам өзіне қымбаттығы асқан әсем аппақ раушан гүлінің тамырын отырғызып, оған Саджида атын береді. Саддамның екінші некесі жайындағы тарих Ирактан да шеткері асып кетті. [[1988 жыл]]ы Саддам «Ирак Эйруэйс» әуе бірлестігінің президентінің әйелімен танысады. Кейін Саддам күйеуінен ажырасуын талап етеді. Бұл некеге немере ағасы мен Саддамның сол уақытта қорғаныс министрі тағында отырған қайын ағасы [[Аднан Хейраллах]] қарсылық білдіріді. Кейін ол кісі әуе апатнан қаза табады. Ирак президентініңі үшінші жары [[1990 жыл]]ы үйленген [[Нидаль аль-Хамдани]] болды. 2002 жылы ирак көшбасшысы 27жастағы Иман Хувейш атты елдің өндірісін қорғау министрінің қызына үйленіп, төртінші рет некелесті. Алайда достарының арасында өткен үйлену салтанаты қарапайым ғана болды. АҚШ-тың Иракка қарсы әскери операциясының басталу қаупі туындағанынан Хусейн өзінің төртінші жарымен бірге өмір сүре алмады. 1995 жылы тамызда Саддам Хусейннәі әулетінде жанжал туындады. Али Хасан аль-Маджидке немере ағайын болатын туған ағайынды генерал Хусейн Камельмен президент қорғауының полковнигі Саддам Камель өздерінің әйелдері мен президенттің Рагад және Рана атты қыздарымен күтпеген жерден Иорданияға қашып кетті. Бұл жерде БҰҰ сарапшыларына елдегі ішкі саясат жайлары мен Бағдадтың жаппай жою қаруын жасау жөніндегі құпия жұмыстары туралы айтып берді. Бұл жағдай Саддам үшін қатты соққы болды, седебі Хусейн құпия істерді тек туыстары мен достарына ғана сеніп тапсыруға үйренген еді. Ол өзінің күйеу балаларына елге оралған жағдайда кешірім ететінін айтқан болатын. 1996 жылы Саддам Камель мен Хусейн Камель Иракка оралды. Бірнеше күн өткен соң, ашуға булыққан туысы "сатқындармен", кейін олардың туыстарымен ісі болғаны жайында мәліметтер шықты. Хусейннің жеке дәрігері Хусейн күйеу балаларының ары қарайғы тағдыры жайындағы ойын былайша мәлімдейді: {{Start citation }} Саддам мен оның Тикриттегі президент сарайларының біріне отбасы мерекелік түстікке (Оразаның аяқталу құрметіне орай) жиылды. - Мен оларға өзімді сатып және Иорданияға қашып кеткендігі үшін жазаға бұйырмауым туралы сөз берген болатынмын, - деді Саддам. Біраз үнсіздіктен кейін айналада көбірек жиылып отырғандарға бір қарап алды. Кейін күйеу балаларының аталары Әли Хасан әл - Мәжидке назарын аударды. - Алайда бұл отбасы мәселесі ғой. Атасы басын изеді. Ол тез түсінген болатын. {{End citation}} Саддам басшылығы тұсында отбасы турасындағы ақпарат қатаң бақылауда болатын. Хусейннің құлауынан кейін ғана оның жеке өмірі туралы үй видеосы сатылуға қойылды. Бұл видеоматериалдар ирактықтарға өзін 24 жыл басқарған басшылары жайындағы құпияны тануына жол ашты.<ref>{{cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/03/06/06_039.htm|title=Домашнее видео Саддама было распродано за час|publisher=Rol.ru|date=6 маусым 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYMcaVk|archivedate=2011-08-11}}</ref> Саддамның [[Удей Хусейн|Удей]] және [[Кусей Хусейн|Кусей]] атты ұлдары өзіне өте жақын, әрі сенімді болатын. Осылай бола тұрса да үлкен ұлы Удей Саддам Хусейннің ізбасары бола алмағандығынан Кусейді дайындады. 2003 жылы 22 шіде айында Ирактың солтүстігінде американдық әскерлермен жүргізілген соғыста Удей мен Кусей қаза тапты. Олармен бірге Кусейдің ұлы, Саддамның немересі Мұстафа да өаза болды. Тақтан тайдырылған президенттің кей туысқандары араб елдерінен саяси баспана тапты. Сол уақыттардан бастап, Саддам өз отбасын көрмеді де, бірақ өз қорғаушылары арқылы олар жайлы мағлұмат алып тұрды. === Әуестігі=== Саддам бағбандықты және яхтада қыдрғанды қатты ұнататын, батыстың қымбат костюмі мен ескілікті және заманауи қаруға, қымбат, сәнді, салтанатты көлікке қызығушылығы басым болған (бірінші көлігі "мерседес" [[Баас мұражайы]]нда сақтаулы.) Ұнатып көңіл көтеретін жайы - көлікпен құйғыта жүріп, рөлде гавана сигарын тарту болатын. Кейбір деректер ойынша Парсы шығанағындағы соғысқа дейін оның екі жүзге тарта костюмі, олардың көбі екі жақт қаусырмалы. Олардың кейбірі - танымал шебер Пьер Карденнің қолынан шыққан, әскери униформалар толымы , сол сияқты арабтық тайпалық «джеллаба» жамылғылары. Сол сияқты сарай салу ісі де Саддамның құмарлықтарының бірі болатын. Өзінің басшылығы тұсында өзі мен туыстарына арнап 80-нен астам сарайлар мен виллалар, резиденциялар тұрғызды. Араб ақпарат құралдарының мәлімдемесі бойынша Ирактың экс-президентінің 78 бен 170-ге жуық сарайы болғандығын айтады. Алайда Хусейн өзіне қастандық ойластырылуы мүмкін деген күдікпен бір орында екі рет түнемеген екен. Оның қиратылған сарайларының арасынан американдықтар классикалық әдебиеттердің бірнеше томдарын тауып алған екен. Кейбір деректер бойынша Саддам өз кітаптарының арасында Хемингуэйдің "Старик и море" повесін жақсы көреді екен. Саддам кітап оқығанды, "Крестный отец" кинофильмін көргенді ұнатады екен.<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,62558,00.html|title=Alleged Mistress Recalls Life With Saddam|publisher=Foxnews.com|datepublished=10.09.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYOnP7k|archivedate=2011-08-11}}</ref> === Дінге қарым-қатынасы === Саддам Хусейн ислам дінінің суннит бағытын ұстанған, күніне бес уақыт намаз оқып, жұма күнгі намаздан қалмай,<ref>[http://www.peoples.ru/state/king/iraq/hussein/history.html Игрок, которому долго везло…] People’s History</ref> барлық шариғи заңдылықтарды орындап отырған. 1980 жылы тамыз айында елдің көрнекті тұлғаларымен бірге Мекке қаласына қажлық сапарға барып қайтты. Барша араб әлеміне ақ ихрамға оранған СаддамныңҚағбаны айналу салтын Сауд Аравиясының бекзадасы Фахданың еріп жүруінде Меккеге келу хабарын жеткізеді. Саддам Хусейн 1997 жылдан 2000 жылға дейін Құран данасын жазуға қан тапсырды. Саддам өзі суннитке тән болса да шейіттердің рухани көшбасшыларымен араласып, шейіттер мешіттеріне барып отыратын, өзінің жеке қорынан шейіттердің киелі орындарының жөндеу, қайта жабдықтау жұмыстарына көп мөлшерде қаражат бөлетін. === Жеке жағдайы === Ирак басшысы 2003 жылғы "Форбс" журналындағы деректерге сәйкес Линхенштейн князі Ханс-Адамс екіншіден кейінгі әлемдегі ең бай адамдар арасында үшінші орынды иемденді. Ол тек Сауд Арабиясының королінен Фатха мен Сұлтан Брунейге ғана жол берді. Оның жеке дәулеті 1 млрд 300 млн доллар деп бағаланды<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2867000/2867363.stm|title=Будут ли воевать иракские военные?|author=Эмиль Агазаде.|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=20 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYSsURL|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Саддам құлатылғаннан кейін сауда министрі Ирактың өтпелі өкіметі Али Алауи басқа санды көрсетті - 40 млрд долл., көп уаөқыттар бойында Хусейн елдің мұнай экспорты кірісінен 5 % алып отырған<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/17sep2003/saddam.html|title=Личное состояние Саддама|publisher=[[NEWSru]]|date=17 қыркүйек 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYTGmI5|archivedate=2011-08-11}}</ref>. АҚШ ОББ ФТБ және қаржы министрлігімен серіктесе отырып, Хусейн құлауынан кейін де оның қаржылық жағдайына тексерістер жүргізді , алайда олар ештеңе таба алмады. == Революционер: Саяси қызметінің басы == [[Сурет:Saddam Hussein in 1956.jpg|thumb|142px| «[[Баас]]» партиясының жас мүшесі. (1950-ж. соңы)]] [[Сурет:SaddamCairo.jpg|thumb|250px|left|Студенттік жылдар: Саддам Хусейн Каирде Баас партиясының студенттерімен бірге. ([[1959]]—[[1963]])]] Ирактағы жағдайға 1952 жылы 23 шілде айында болған египет төңкерісі өз әсерін тигізді.Сол уақытта Саддамның кумирі египет төңкерісінің көшбасшысыжәне Египеттің болашақ президенті, Араб кеңестәк одағының негізін қалаған Гамаль Абдель Насер болатын. 1956 жылы 19 жасар Саддам король Фейсал ІІ-ге қарсы сәтсіз ереуілге қатынасты. Келесі жылы өзінің көкесі де болған Араб кеңестік өрлеуінің ("Баас") жақтасы болды. 1958 жылы генерал Абдель Керим Касеммен бірге қарулы көтерілісімен король Фейсал ІІ тақтан тайдырылды. Сол жылдың желтоқсан айында Тикритте Касемнің көрнекті жақтасы және аймақтық әкімшіліктің жоғарғы шенеунігінің бірі өлтірілді. Қылмыс жасады деген күдікпен Саддамды қамауға алып, 21 жасында ол түрмеге алынды. Басқа мәліметтер бойынша көкесі немере інісіне өз қарсыластарының бірін жоюды жүктеген болатын. Ал саддам болса, сол бұйрықты орындаған. Саддам Хусейнді айғақтың жетспеушілігінен алты айдан соң босатты. Баастықтар бұл уақыттарда жаңа үкіметке қарсы шықты және 1959 жылдың қазан айында Саддам Касемге қастандық жасаушылар қатарында болды. Хусейн қастандық жасаушылардың негізгі топтарына енбеді, тек қорғаушы топ қатарында тұрды. Оның жүйкесі шыдамады, соққының астына бүкіл операцияны қойып, генералдың көлігіне жақындаған сәтінде оқ атты, өзі жараланып, кейін сырттай өлім жазасына кесілді. Өмірінің осы кезеңі кейін аңыз боп таралып кетті. Заңды мәліметтер бойынша,<ref name="rg-1">Сабов А. [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0322/1.shtm Бес Саддама] [[Российская газета]] № 54(3167), 22 наурыз 2003</ref>, Саддам аяғынан жараланып, түнгі сағат төрттер шамасында атқа мініп<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2003/12/15/saddambio/|title=Его борьба|publisher=[[Лента.ру]]|date=15 желтоқсан 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYUo64s|archivedate=2011-08-11}}</ref> (кей деректер бойынша ) қашқан. Кейін өзі аяғына тиген оқты пышақпен алып, жұлдыздар астында долы Тигрдің астынан жүзіп өтіп, туған жері аль-Ауджаға келіп жасырынды. Аль-Ауджадан бәдәуи боп киініп, шөл даланы кешіп өтіп, сол уақыттаға баастықтардың орталықтары болған Сирия астанасы Дамаскіге жетті. 1960 жылы 21 ақпанда Саддам Каср ан-Нил мектебінде бәр жыл оқыған Каирге келді, кейін кемелділік аттестатын алып, екі жыл оқып білім алған Каир университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Каирде Саддам қатардағы партиялық функционерден Египеттегі "Баас"басқарушы бірлестігінің мүшесі партияның көрнекті қайраткері дәрежесі қатарына дейін өсті. Саддам түнгі демалыс орындарында бос жүрмей, достарымен шахмат ойнына көп уақыттарын арнайтын, және көп оқитын. 1963 жылы Касем тәртібін "Баас" партиясы құлатқаннан кейін Саддам Орталықтандырылған шаруа бюросының мүшесі қызметіне орналасқан Иракка оралды. Дамаскіде "Баас" партиясының жалпыарабтық VI съезінде Хусейн 1960 жылдан бері "Баас" ирак партиясының бас хатшысы Әли Салих ас-Саадидің қызметін өткір сынға алған тамаша сөзімен көрінді. Бір айдан соң, 1963 жылы 11 қарашада жалпыараб "Баас" партиясының ұсынысы бойынша ирактың "Баас" аймақтық съезі ас-Саадиді баасистер үкіметінің басында болған уақыттарында жасаған қылмыстарын мойнына қойып, партияның бас хатшысы орнынан босатты. Саддам Хусейннің жалпыараб съезіндегі іскерлігі партияның негізін қалаушы мен бас хатшысы Мишель Афлякқа үлкен әсер етті. Осы уақыттан бастап, партияның негізін қалаушының арасында бекем байланыс қаза болғанға дейін үзілмеді. Жеті күн өткеннен кейін генерал Арефтің басшылығымен ирак әскері үкіметті баасистерден босатты. Саддам терең құпия әрекет жағдайында жаңа нақты партияның негізін қалауға кірісті. Келесі жылдың ақпан айында жалпыараб "Баас" басшылығы Афляктің ұсынысы бойынша аймақтық басшылыққа енгізілген елге танымал генерал Ахмед Хасан аль-Бакр және Саддам Хусейн де бар құрамы бес адамнан тұратын жаңа ирак "Баас" басшылығын құруға шешім қабылдады. Бағдад үкіметін басып алуға екі сәтсіз ұмтылымтан кейін Саддам қамауға алынды, кісенделіп, жалғыз адамдық түрмеге қамалды. Түрмеде біраз уақыт қткізді. 1966 жылы Саддам қашу жоспарын ұйымдастырып, қыркүйек айында Хусейнді ирактық Ахмед Хасан аль-Бакрдің "Баас" партиясына бас хатшының орынбасары етіп сайлады. Оған "Джихаз Ханин" кодымен аталатын арнайы аппаратты басқару ісі тапсырылды. Бұл барлау мен қарсы барлаудан түратын айнымас құпия кадрлардан жасақталған аппарат болатын. == Партия көшбасшысы== === Мемлекеттегі екінші адам === 1966 жылы Хусейн партия қауіпсіздігі қызметін басқаратын «Баас» партиясының көшбасшыларының бірі болды. 1968 жылы 17 шілдеде «Баас» партиясы қантөгіссіз төңкеріспен Ирак үкіметінің биліктегі басына келді. Заңды мәліметтер бойынша, Саддам Хусейн президент сарайына шабуылға шыққан бірінші танктен табылды. Бұл жолы БААС партиясы «үкіметті қолға алды және надандардан, сауатсыз дүниеқоңыздардан, қарақшылар, ұрылардан,смонистерден тұратын жемқорлық пен әлсіз тәртіпті біржола құртты.»<ref>{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/20up.html|title=Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVW1yK|archivedate=2011-08-11}}</ref> Президент Абдель Рахман Ареф (қайтыс болған президент Абдель Салам Арефтің ағасы) Лондонға жер аударылды. Үкімет басына келген баасистер мүмкін болған қарсыластарынан құтылу жолдарын жасай бастады. Төңкерістен кейін 14 күн өткен соң, «Араб төңкеріс қозғалысы» ұйымына енетін астыртын әрекет қатысушылары Найеф, Дауд және Насер әл-Ханилер үкіметтен аластатылды. Үкімет әл-Бакр қол астында топтасты. Үкімет басына «Баас» партиясы келгеннен соң, елде Ахмед Хасан әл-Бакр басшылық еткен революциялық Кеңес командованиесі құрылды. Кеңестің тізімінде Саддам Хусейн 5 нөмірде тұрған болатын<ref name="echo-1">[http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/41296/ Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА».] — интервью [[Примаков, Евгений Максимович|Е. М. Примакова]] радиостанции «[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]], 21.01.2006</ref>. Саддам әл-Бакрдің партиялық және мемлекеттік жүйесі бойынша орынбасары болды, елдің ішкі қауіпсіздігіне жауап берді, басқа сөзбен айтқанда, партиялық және мемлекеттік арнайы қызмет бөлімін басқарды. Арнайы қызмет бөлімін бақылау ісі Саддам Хусейнге нағыз үкіметті өз қолына топтастыруға мүмкіндік берді. 1968 жылдың күз айынан бастап ирак арнайы қызмет бөлімдерінің қатынасуымен нәтижесінде «Баас» пікірінше, оған қауіп туғызуы мүмкін деген, сол сияқты (Баастың( өзінің де көрнекті өкілдері тұратын көптеген тұлғалар қамауға алынған кең масштабты «тазалық» жұмыстары жүргізілді. Саддамның қатысуымен ашылған «сионистік қастандық» аса маңызды рөл атқарды. Израиль арнайы қызмет бөлімдерімен қарым-қатынасы бар деген айыппен көптеген еврейлерге арнап Бағдад қаласының көшелерінде дар ағаштары орналастырылып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді. Жер қайысқан халық «сатқындардың» өлім жазасына кесілгеніне көшелерде билеп кетті.<ref name="Багдадский Сталин">{{cite web|url=http://www.deutsche-welle-music.de/dw/article/0,2144,763393,00.html|title=Саддам Хусейн: на вершине власти|author=Ефим Шуман|publisher=НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА|datepublished=29.01.2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVw5XL|archivedate=2011-08-11}}</ref> 1969 жылы Хусейн «Мунтасирия» Бағдат университетін аяқтап, заңгер дипломымен «Баас» басшылығының бас секретары орынбасары және революциялық Кеңес төрағасының орынбасарының көмекшісі қызметіне орналасты. 1971-1978 жылдары арасына үзіліс салып, Бағдаттағы әскери академиядан білім алды. 1971 жылы 8 тамызда «Баас» партиясының 22 мүшесі мен бұрынғы министрлерге өлім жазасы кесілд<ref name="iq315a.pdf">[http://www.fidh.org/IMG/pdf/iq315a.pdf Iraq: an intolerable, forgotten and unpunished repression] — доклад [[Международная Федерация прав человека|Международной Федерации прав человека]], 18 сәуір 2001</ref> і. № 1973 жылы арнайы қызмет бөлімін «Жалпы бақылау басқармасы» («Da’irat al Mukhabarat al Amah») деген атау беріп, қайта жасақтады. Саддам басшылық еткен арнайы бөлім қинаудың( электрошок, түрмедегілерді қолының білезік тұсынан асу т.б.) бар түрін қолданғаны турасында көптеген ақпарат көздері бар, тіпті, Human Rights Watch құқық қорғау ұйымының мәліметтері бойынша, қинау жазасын қолданғаны үшін марапатталып отырған<ref>Барац А. [http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 Иудео-джентльменская цивилизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063520/http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 |date=2007-09-28 }} газета «Седьмой канал» (Израиль), 16 сәуір 2003</ref><ref>[http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html Противников Хусейна пытали в ваннах с кислотой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417042155/http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html |date=2008-04-17 }} FederalPost, 9 сәуір 2003</ref><ref>Институт Курдистана и Передней Азии. Геноцид в Иракском Курдистане. (перевод доклада Human Rights Watch «Кампания „Анфаль“», 1995) / Под ред. проф. С. М. Кочои. М., 2003. ISBN 5-94297-058-0 С. 277—282</ref>. Араб журналисі Сайд Абуриш<ref name="voanews-1">[https://web.archive.org/web/20080412010404/http://www.voanews.com/russian/archive/2003-03/a-2003-03-09-5-1.cfm?renderforprint=1&textonly=1&&TEXTMODE=1&CFID=23228337&CFTOKEN=94572341 Сталин и Саддам] «[[Голос Америки|Голос Америки»]], 9 наурыз 2003</ref> в своей книге «Саддам Хусейн: политика мести» пишет, что идеалом для него был [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]. По словам Абуриша:<ref name="voanews-1"/><ref>[http://www.nnews.ru/2003/4/1/politics/966.php3 Ученик Сталина] «Новости в Новосибирске», 1 сәуір 2003</ref> «Саддам Хусейн: кек алу саясаты» атты өз кітабында оның идеалы Сталин болғанын айтады. {{Start citation }} Саддам әрекеттерінің астарында Сталин тұлғасының жасырын ықпалы жатқанын сезуге болады. Әсіресе бұл мемлекеттік қауіпсіздік жүйесіндегі қылмыстық элементтерге қарулы күштерден гөрі мемлекеттік қауіпсіздік жүйесінің тірегін сақтауға тікелей байланысты еді. Бұл адамдар Саддамның өзіне берілген, ол адамсыз өздері ешкім де бола алмайтын сауатсыз баскесерлер ғана болатын. Саддам кімнен құтылғысы келсе, жай ғана өлтіре салатын... «Баастың» кезекті бір съезінде көсемге асыра дәріптеу ағын судай көшкенде, сахнаға бір мезетте залдағыларды бірінен соң бірін нұсқаған қинаудан әлсіреген партия мүшесін алып шықты. Сол сәтте нұсқалған адамдарды бірінен соң бірін алып шығып, сол жерде өлім жазасына кесті. Саддам жәбірлеу тәсілдерінің таптаурын болмағанын ұнатады: кислота құйылған ванна мен асфальт төсеуге арналған катоктар туралы әңгімелейді. Алайда ол тек қана садист емес – оның айтуы бойынша осындай қорқынышты тәсілдер арқылы мемлекетте тұру мүмкіндігі барын айтады. Сондықтан ол басқа деспоттарға қарағанда елде көпшілік алдында өлім жазасы қабылданғанын, ал қинау тәсілдері - тергеудің табиғи ерекшелігі екенін ешқашан жасырған емес. {{End citation}} Саддамның өзі «Ньюсуик» корреспондентіне қинау мен өлім жазасы жайлы сұрағына таңдана отырып: «Әрине, мұның бары бар. Сіздің ойыңызша, үкіметке қарсы шыққандарға қандай жаза қолдануға болады?!» 2001 жылы «Халықаралық рақымшылық» үкіметтік емес ұйымы өз баяндамасында Саддам Хусейннің түрмесінде қолданылатын тәсілдер туралы «Құрбандардың көздерін ойып алды, үстінен киімдерін шешіп алып, бірнеше сағаттар бойына білезіктерінен асып қойды. Электрошок барлық дене мүшелеріне жыныс мүшесі, тіл , құлақ, саусақтарына қолданылды...Кейбір жәбірленушілерді туыстары мен отбасыларының көз алдарында қинағанын көруін талап етті.»<ref>Рыжова С. [http://sm-k.narod.ru/archives/2003/mar/45-46/30.htm Буш как Саддам. По следам Сталина] Симбирский курьер № 45-46, 29 наурыз 2003</ref> «Вашингтон Пост» газеті жазғандай, ирак түрме қызметкерлері қазіргі уақыттың өзінде «әдет бойынша» «жауап алу тәсілінің» Саддам уақытындағы түрлерін: электр шогы, тұтқынның білезігінен асып қою сияқты түрлерін қолданып келеді, алайда, Саддам Хусейн кезінде дұрыс деп табылған қышқылдық қолдану, сексуалды қорлау, топтық өлім жазасы сияқты түрлері алынып тасталды<ref name="wp-1">Аппельбаум Э. [http://www.inosmi.ru/translation/216651.html Тест на тиранию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190915/http://www.inosmi.ru/translation/216651.html|date=2007-09-27}} [[ИноСМИ.ру]], [[The Washington Post]], 26 қаңтар 2005</ref>. Саддам кезіндегі Ирактың қолданған қинау тәсілдері қазіргі ирак үкіметтерінде (тек түрме тұтқындары қана емес, халықаралық коалиция әскерлерін қосып алғанда әлеуетті ведомостволар қызметкерлеріне) де кеңінен қолданылады<ref name="wp-1"/><ref>[http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html Ирак, применение пыток на всех уровнях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094530/http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html |date=2007-09-27 }} — Независимая информационная сеть «Вольтер», 4 қазан 2005</ref><ref>[http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print «Международная амнистия»: АҚШ продолжают применять пытки к заключённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930225731/http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print |date=2007-09-30 }} — «[[Известия]]», 3 мамыр 2006</ref><ref>[http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus Республика Ирак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215333/http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год</ref><ref>[http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus Соединённые Штаты Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215341/http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год</ref><ref>[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html Правозащитная организация «Международная амнистия» опубликовала доклад о несоблюдении прав заключённых в Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412103619/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html|date=2008-04-12}} — «[[Радио Свобода|Радио Свобода»]], 6 наурыз 2006</ref><ref>[http://www.inforos.ru/?id=12568 «Международная Амнистия»: за пытки в АҚШ наказывают, как за кражу велосипеда] — «ИнфоРос», 4 мамыр 2006</ref><ref>Тағы қараңыз: [[:en:Human rights in post-Saddam Hussein Iraq]]</ref><ref>''Юрченко В. П.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm Военно-политическая обстановка в Ираке: қараша 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014347/http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm |date=2007-09-28 }} — [[Институт Ближнего Востока]] (Москва), 9 желтоқсан 2006</ref><ref>[http://obzor.westsib.ru/article/60095 Amnesty International вновь оценила Ирак: пытки заключённых продолжаются] — «Томский обзор», 6 наурыз 2006</ref><ref>[http://sandiego.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cr=106&id=171704 Новое правительство Ирака действует методами Саддама, и пытки в тюрьмах продолжаются] — RussianAmerica, 25.01.2005</ref> . 2006 жылы БҰҰ баяндамашысы Манфред Новак<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5368000/5368824.stm|title=Пытки в Ираке: «хуже, чем при Саддаме»|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=21 қыркүйек 2006|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYX1kRV|archivedate=2011-08-11}}</ref> қинау турасында: {{Start citation }} Ирактағы қинау жағдайлары абсолютті түрде бақылаудан шығып кетті дейді көпшілік. Жағдайдың қиындағаны соншалық, тіпті Саддам тұсындағыдан да жаман болып кеткен. {{End citation}} Евгений Примауовтың айтуы бойынша, Саддамға болашағы мол көшбасшы ретінде КСРО да, АҚШ та үміт артты. === Билік жолында. Сыртқы саясат === [[Сурет:1975 Algiers Agreement.jpg|thumb|200px|[[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза-шах]], [[Хуари Бумедьен]] и Саддам Хусейн во время Алжирского соглашения, [[1975 год]]]] Саддамның партиядағы және мемлекеттегі көшбасшылық жағдайға салған жолының маңызды кезеңі 1970 жылы 11 наурызда Мұстафа Баразнимен күрдтік повстансалармен 9 жылдық қантөгіс соғысқа нүкте қойған Ирак Күрдістанын автономия деп жариялауда келісімге қол қою болды. Саддам осы келісім арқылы өз жағдайын келістіріп, келесі екі жылда партия мен мемлекеттің номиналды басшысы Ахмед Хасан әл-Бакрді кейінгі орынға ығыстыра отырып, шек қойылмаған үкіметті қолына топтастырды. Ирак үкіметінің күрдтік қарсыласу тобының көшбасшысы, молла Мұстафа Баразни<ref>{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/21up.html|title=Саддам — Барзани. Провозглашение автономии|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYXfIOF|archivedate=2011-08-11}}</ref>: {{Start citation }} Ирак – ұлықтық маниясы және үкіметке беймаза ұмтылыстағы Саддам басқарған полициялық мемлекет. Ол хардан мен Аммашты жойды, мені де ығыстырғысы келеді, Бакрді де құртады. {{End citation}} деп жариялады. 1972 жылы ақпанда Саддам Хусейн Мәскеуге іссапармен келді; келу қорытындысы мен Бағдат КСРО Кеңесінің министрі Алексей Косыгиннің жауап ретіндегі сапары ирак тәртібіне кеңестік жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін Достық мен әріптестік келісіміне 9 сәуірде қол қойылу болды. Осы қолдауға арқа сүйеген Саддам Хусейн мұнай өнеркәсібін ұлттық ете отырып, күрдтік ұлттық босату қозғалымын ығыстыра ирак әскерін қарумен қайта жабдықтады. Соңғы мақсатына қол жеткізуде Иранның қолдауын пайдаланған күрдтік повстансалармен (наурыз 1974 — наурыз 1975) қиян-кескі әскери қимылдарға төтеп беру керек болды. Жеңіске Саддам 1975 жылы 6 наурызда иран шахы [http://www.countries.ru/library/orient/iraq/sogl75.htm Алжирское соглашение] Мохаммед Реза Пехлевимен Алжир келісіміне қол қою арқылы ғана жетті. === Елді қайта жетілдіру=== [[Сурет:Saddam1970s.jpg|thumb|200px|Саддам Хусейн (ортада) әйел адамдар арасында сауаттылықтың таралуына көмек беруде. 1970 жылдар.]] Мұнай экспортынан түскен ауқымды кіріс экономика облысы мен әлеуметтік аймақта масштабты реформалар жасауына жәрдем етті. Саддам қайта құру бағдарламасымен сөз алып, мақсатын қысқа етіп қана бекітті: «мықты экономика, мықты әскер, мықты басшылық». Әлеуметтік экономиканың жетіспеушілігін қолға алуда Хусейн жеке меншік секторының дамуын қолдады. 1970 жылдардың орта шенінде кәсіпкерлерге бар жағынан қолдау жасады және жеке меншік бірлестіктерді, жергілікті және шет ел бірлестіктерін дамудың мемлекеттік бағдарламасына көбірек тартты. Елдің түкпір-түкпірінде университеттер мен мектептер, автострад пен электростанциялар, суқұбырлары мен кәріз жүйелерін, кіші және үлкен үй құрылыстары белең алды. Көпсалалы және арнайыландырылған ауруханалар ашылды.№ Жалпы білім беру және денсаулық сақтау жүйелері құрылды<ref>{{кітап |авторы = Башир А., Суннано Л. С. |бөлімі= Репрессии |тақырыбы= Ближний круг Саддама Хусейна |орны = СПб. |баспа = [[Амфора (издательство)|Амфора]] |жыл = 2006 |беттері = 93 |isbn = 5-367-00013-4 }}</ref>. Саддам басшылығымен сауатсыздықпен күресудің қарқынды бірлестіктері құрылды. Саддам курьерлік жасаған сауатсыздықпен күрес бірлестіктерінің жұмыс қорытындылары тұрғындардың сауаттылығы деңгейі 30 пайыздан 70 пайызға дейін арттырылды, осы көрсеткіш арқылы Ирак араб елдерінің арасында көшбасшылық жасады<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.profile.ap/index.html|title=Profile: Saddam’s brutal reign|publisher=[[CNN]]|date=14 желтоқсан 2003|accessdate=???|deadlink=404}}</ref>. Тіпті, 1980 жылға Ирактағы сауатсыздық деңгейі 68,5 пайыз, ал он жыл өткен соң, 1990 жылы 64,4 пайыз болды деген басқа мәліметтер де бар<ref>[http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&indicatorid=27 Iraq: Adult illiteracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702063118/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&indicatorid=27 |date=2010-07-02 }} {{V|29|9|2009}}</ref>. 1970 жылдың 11 наурызындағы Кеңестік революциялық басқарманың арызына сәйкес күрдтер мәселесін демократиялық бейбіт жолмен реттеуде ағарту Министрлігінде күрдтік білім беру департаменті құрылды<ref>{{cite web|url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/1028.shtml|title=Ирак и Иран|publisher=[[БСЭ]]|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYY4fpy|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Жарықтандыру жұмыстары жүргізілді, көлік жолдарының жүйесі құрылды. Ирактағы өмір сүру деңгейі Таяу Шығыста ең жоғары деңгейге жетті. Ирак Таяу Шығыстағы ең заманауи денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды<ref>[https://web.archive.org/web/20040202085344/http://www.cbc.ca/news/background/iraq/saddam_hussein.html Saddam Hussein] CBC News, 29 желтоқсан 2006</ref><ref>Jessica Moore. [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player profile: Saddam Hussein’s Rise to Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=2003-06-25}} [[PBS]] Online Newshour</ref>. Саддамның танымалдылығы жыл сайын арта түсті<ref>[http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html Ирак в 70-е годы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211548/http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html |date=2007-09-30 }} «Хронос», 8 сәуір 2004</ref><ref>Беттиза Э. [http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html Саддам — новый флаг Ислама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223065532/http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html|date=2007-12-23}} [[ИноСМИ.ру]], [[Panorama]] (Италия), 17 мамыр 2002</ref><ref>[http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm Начало карьеры Саддама. Второй человек (1968—1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084821/http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm |date=2007-09-27 }} — спецпроект «Ирак при Саддаме», «Белорусская цифровая библиотека»</ref> . Шет ел мұнай қызығушылықтарын ұлттандырғаннан кейін Саддам ауыл шаруашылығын ірі масштабта механикаландыруды бастап, және шаруаларға жер бөліп беріп, жергілікті жерді қайта құру жұмыстарын бастады. Халықаралық банктер мен қаржылық мекемелердің (МБРР, МВФ, Дойче банка және басқалары) бағасы, Иракта 30-35 млрд. долл. болатын аса ірі валюталық резерв құраған<ref>{{cite web|url=http://www.vostokoved.ru/book2/sharipov.htm|title=Три иракские войны — трагические ступени крушения политического режима президента Саддама Хусейна|author=Шарипов У. З.|publisher=Восток и Политика|date=???|accessdate=???|deadlink=404}}</ref>. Ирактағы экономикалық шарықтаудың нәтижесінде жұмыс орындарын іздеуде араб және басқа азия мемлекеттерінен көптеген мигранттар келді. Кейбір жоғары технологиялық үрдістер басқармасы үшін құрылыс пен индустрия өңдеуде шет елдік білікті мамандар шақырылды. Американ зерттеушісі Тернер былай деп жазды: {{Start citation }} 1973 жылдан кейін 1971 жылы ұлттандырған мұнай индустриясының өсімінен қазынаға құйылған қор елдің ресурстарын дамыту үшін сәтті қолданылды. Ішінара, тамаша ақысыз білім беру жүйесі енгізілді. Әйел адамдар экономикалық құқықтарды қолданды. Орталықтандырылған экономикалық жоспарлаудың әлеуметтік ауқаттылықты жан-жақты көтеру бағдарламасы мемлекеттендірілді. Жер иеленудің ірі латифундық жүйесі ығыстырылып, шаруаларға бөлініп берілді. Үкіметтің акцияларының сәтті пайызы осы облыстарда таңданарлық жағдайда жоғары болды. {{End citation}} 1980 жылы Ирак араб әлемінденгі дамыған мемлекеттер арасында Египеттің қатарынан орын алды<ref>{{cite web|author=Мирский Г. И.|url=http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1963.html|title=Багдадская головоломка|publisher=Журнал «Россия в глобальной политике»|date=19 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYYAgOq|archivedate=2011-08-11}}</ref>. === Үкімет үшін күрестің аяқталуы === [[Сурет:Hussein Assad Bouteflika Khaddam.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: Саддам Хусейн, Сирия президенті [[Хафез Асад]],Алжил сыртқы істер министрі [[Абдель Азиз Бутефлика]] және Сирия вице-президенті [[Абд аль-Халим Хаддам]], 1979 ж.]] Саддам Хусейн осы аралықта, өз билігін мемлекет пен бизнес салаларының алдыңғы қатырлы орындарына өз туысқандары мен одақтастарын жинай отырып бекітті. 1976 жылы баасистар армиясындағы ең ықпалды тұлғалар генерал ат-Тикрита мен полковник Салих Махди Аммашты ығыстыра отырып, Хусейн елді тотальді «баасиздендіруді» идеологиялық және әкімшілік тұрғыдан қолға алды. Саддам оны партиялық жетілдіруді мемлекеттік аппараттан бастады. Әскерде ниеті түзу емес офицерлер жұмыстан босатылды немесе Курдистанға қызметке жіберіліп, академия және колледж әскерилері қатарына тек партия мүшелері қабылданумен «тазалық» жұмысы жүргізілді.» «Джихаз ханин » функционерлері барлық тәуелсіз фракциялармен «Баастың» өзінің ішіндегі топтарды жойып жіберді. Хусейннің ойластырауы бойынша әскерді «Баасизациялау» партия үкіметін қорғауға бағытталған «идеологиялық әскерді» құру мақсатында болды. № Хусейнге құпия қызмет арқылы оның қарсы партиясына және үкіметегі күштерді жеңе отырып, негізгі орындарға сенімді адамдарын қоюға және мемлекеттік басқарудағы маңызды рычагтардың үстінен бақылау қоюға мүмкіндік туды. 1977 жылы жергілікті жерлердің партиялық ұйымдары, құпия қызмет орындары, әскер командованиесі және министрлер ені Саддамның алдында есеп беретін болды. 1978 жылы Хусейннің әскер ішінде партия ұйымын құруына себепші болды деп кінә артқан 31 коммунист пен бірнеше тұлғалар өлім жазасына кесілді. Саддам коммунистерді «шет ел агенттері», «ирак отанының сатқындары» деген айыппен НПФ-дағы ИКП өкілдерін қамауға алды және ИКП барлық баспаларын жауып тастады. Осылай формалды түрдегі тыныс алуын тоқтатып, ИКП астыртын әрекетке көшті, ал елде бір партиялы жүйе салтанат құрды. Жұмыс жасап отырған үкімет әл-Бакрдің қолынан Саддам Хусейннің қолына өтті. 1979 жылы 16 шілде айында денсаулығының болмауы деген жаңсақ желеумен еңбек демалысына (кейбір деректер бойынша, оны үй қамағына алған болатын) шығып кетті. Оның ізбасары «Баас» партиясының аймақтық басқармасын басқарған Саддам Хусейн жарияланды. Саддам Хусейн заң негізінде диктаторлық билікті өз қолына алды. № Революциялық командование Кеңесінің бас хатшысы Абд аль-Хусейн Масхади қинағаннан кейін Сирия пайдасына «Бааста» туындаған үлкен астартын әрекеттар туралы түсінік берген соң, тез арада тұтқынға алынды. Екі күн өткен соң партиялық съезде Масхадиді трибунаға алып шықты да, ол 60 депутат өз сыбайластарын көрсетіп еді, бірден оларды қамауға алды.№ == Ирак Президенті == Саддам президент болғаннан кейін Ирактың арабтың және «үшінші» әлеміндегі негізгі миссиясы турасында панарабтық көшбасы ретінде Абдель Гамаль Насерді ұсынуды көбірек алға тарта бастады. 1979 жылы Гаванада өткен бірікпеген елдер конференциясында дамушы елдерге пайызсыз ұзақ уақыттық қарыздарды мұнай бағасының көтермелерінен беретінін айтып, аудиторияның үлкен қуанышты қолдауына ие болды (шынымен де,1979 жылдың бағасымен айырмашылығы бар ширек млрд. доллар көлемінде берді.). Жоғарыда айтылғандай, Саддамның президенттік қызметіне келу сәтінде Ирак Таяу Шығыстағы өмір сүру деңгейінің ең жоғары елдерінің санатында болып, қарқынды даму үстінде еді. Саддам алға тартқан және екіншісі халықаралық санкция тудырған екі соғыс Ирак экономикасын сұрапыл дағдарысқа алып келді. ВВС атап көрсеткендей<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2525000/2525185.stm Ирак: краткая справка] — [[BBC]]</ref>, {{Start citation }} 1991 жылы БҰҰ Ирак мемлекеті индустриялық кезеңге дейінгі жағдайға жетті деді. Ал келер жылдың есебі бойынша өмір сүру деңгейі күн көріс минимумына дейін жетіп қалды. {{End citation}} 2002 жылдың бас кезінде 1990 жылда бар болған өмірлік маңызды өндірістік өнеркәсіптің 95 % қайта жасауға ғана мүмкіндік алды<ref>''Богуславский А. Б.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm Основные экономические показатели Ирака в 90-е годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014304/http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm |date=2007-09-28 }} — Институт Ближнего Востока (Москва), 30 желтоқсан 2002</ref>. === Иран-ирак соғысы === Үкіметке Саддам Хусейн келген соң,көршілес Ираннан туындаған өзінің билігіндегі серьезный угрозамен бетпе-бет келді. Ирандағы ислам революциясында жеңіске жеткен көшбасшы Аятолла Хомейни оны Парсы шығанағындағы басқа елдерге таратуға оқталды, бұдан басқа Саддам Хусейнге жеке жақтырмаушылығыболған еді<ref>{{cite web|url=http://course1.winona.edu/aelafandi/polsci270/iran-iraq-war.htm|title=The Iran-Iraq War: Causes and Origins of the War|author=Ahmed H. El-Afandi.|publisher=Department of Political Science|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZDK7D|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Иран Ирак басшылығының өкілдеріне қарсы террористік акциялар мен покушениелер бірлестікті развернувшей «Ад-Даава аль-исламия» атты астыртын шейіттер тобына қолдау көрсете бастады<ref>Кленов И., Орлов В. [http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm Ирано-иракская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021080915/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm|date=2007-10-21}} — [[Зарубежное военное обозрение]], № 1, 1985</ref>. Саддам Хусейн Иранға қарсы иран үкіметін қастық әрекеттерінен бас тарттыруға міндеттеу мақсатында шектеулі (ограниченный) әскери операцияны жүргізуге шешім қабылдады. Соғыстың басталуына 1975 жылы Алжир келісімі бойынша, Иракқа Иранның кейбір шекаралық территорияларын беру турасындағы өз міндеттерін орындамағаны себеп болды. 1980 жылы 22 қыркүйекте шекарада ирак әскері бірнеше қақтығыстан кейін көршілес елдің жеріне басып кірді. Басып кіру алғашқы кездері сәтті болғанымен, иран қоғамдастығын агрессорлармен күресі қорытындысынан соң, күз мезгіліне қарай тоқтатылды. 1982 жылы ирак әскері иран территориясында талқандалып, енді соғыс қимылдары Ирак жеріндн жалғасты.<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/russian/departments/insight/articles/eav061903aru.shtml|title=Рейд французских полицейских привлекает внимание к находящимся в изгнании иранским боевикам|author=Ардешир С. Моэвени.|publisher=Eurasianet|datepublished=19 маусым 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZNFVS|archivedate=2011-08-11}}</ref>]] Соғыс Ирак пен Иран арасында химиялық қаруды қолданануымен, қалаларды ракеталармен атқылау және Парсы шығанағындағы екі елдің танкерлерінің үшінші елгебасып кіруімен созылмалы кезеңге бет алды.. 1988 жылы иран-ирак соғысы көптеген адамдар мен материалды шығындарды бастан өткеріп, status quo жағдайында тоқтатылды.Саддам Хусейн Ирак жеңісін жария етті, осы оқиғадан кейін Бағдат қаласында «Кадис семсері» атты танымал дарбаза салынды. 9 тамыз күнінің өзін Хусейн «Ұлы Жеңіс күні» деп атады. Елде президентті ұлт қорғаушысы деген ат берген мерекелік жағдайлар басталды. Соғыс барысында Саддам Хусейннің ядролық қаруды алмақ болған ойы жүзеге аспады: 1981жылы 7 маусым айында Саддамның Франциядан сатып алған ядролық реакторлары израиль әуе күштерінің атқылауымен талқандалған болатын. Батыс Аятолла Хомейнидің исламизмнің радикалды дамуынан Иран жеңісіне жол бермей сақтық шараларын қолданып отырды. 1982 жылы АҚШ Иракты терроризмді қолдаушы мемлекеттер арасынан алып тастады. Екі жыл өткен соң, 1967 жылы араб-израиль соғысы уақытында үзіліп қалған екі жақты дипломатиялық қатынастар қайта жанданды.осылай бола тұрса да Ирак КСРО-ның одақтасы болып қала берді, әрі одан қару-жарақ алып тұрды<ref>Факт использования химического оружия иракской стороной широко известен и подтверждается многими авторами и организациями. Существуют свидетельства, что это оружие эпизодически применял и Иран. В сәуір 1984 года представитель Ирана в ООН Раджай Хорассани заявил, что его страна способна производить химическое оружие и оценивает возможность его применения. По некоторым предположениям, Иран применял боевые газы при наступлении в районе Халабджи наурыз 1988 ж. См.: [http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-chemicalessay.htm Iran’s Chemical Weapon Program (Iran Watch)]</ref>. Алайда бірнеше батыс елдері, соның ішінде Ұлыбритания, Франция және АҚШ та Бағдатқа қару-жарақ пен әскери техникаларын жеткізіп тұрған болатын. АҚШ Саддамға қарсыласы туралы деректер ғана емес, химиялық қарулар жасауға арналған миллиард долларды құрайтан несиелер беріп тұрды<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2616000/2616577.stm|title=Как АҚШ помогали Ираку|author=Владимир Козловский|publisher=Русская служба Би-би-си|datepublished=31.12.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYa3rVP|archivedate=2011-08-11}}</ref>. === Анфаль === Ирандағы Ислам төңкерісінен кейін ол жерде қоныстанған күрдтер қолдарына қару алды. Иран Мен Ирак арасындағы соғыс жағдайларында иран күрдтері Саддам Хусейннен бағалы одақтастық, қолдау тапты. Жауап ретінде Тегеран ирак күрдтеріне ақшалай және қару-жарақпен көмек жасай бастады. 1982 жылы Хусейн өзінің ішкі жауларымен күресінде Түркиямен күрдтерге қарсы серіктестік күресіне келісім жасады.Бұл келісім түрік және ирак бөлімшелеріне күрд жауынгерлеріне бір-бірінің жер аймағында 17км қашықтықта аңду құқығына ие болды. Бәркезеңде күрдтік повстансалар Мұстафа Баразнидің ұлы Масудтың жетекшілігімен өздерінің әскери бөлімшелерін қайта топтастыруда және елдің солтүстігі мен солтүстік шығысындағы шекаралық таулы аудандардың көптеген бөлімдеріне бақылау орнатуда болатын. Саддам Ирактың солтүстігіндегі күрдтер қозғалысын басып тастауға ұмтылып, Күрдістанға көптеген әскери күштерін жіберді. Бұл ирак күрдтерінің қолдауына ие болған иран әскері Солтүстік Ирактағы әскери қимылдарды дамытты<ref name="historiwars-2">[http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam1.htm Три войны Саддама] «История войн и военных конфликтов», 19 сәуір 2003</ref><ref>{{cite web|url=http://www.glavred.info/archive/2008/02/27/103745-2.html|title=Курды forever|author=Дмитрий Тымчук.|publisher=Агентство «Главред»|date=27 ақпан 2008|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYaQtMJ|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Соғыс барысында, Саддам Хусейн Ирактың солтүстік аудандарын 182 мың күрдтердің (басым көпшілігі балалар болғанымен әйелдер мен балалар да бар болған) белгісіз бағытқа алып кеткен, кейін Саддам тәртібінің құлауынан соң, олардың атылып, мазарлары табылған «Пешмерга» атты күрдтер повстансалар бөлімшелерінен азат ететін арнайы әскери операциялар акциясын жүзеге асырды. Ертеректе, 1983 жылы дәл осы жағдаймен Барзан тайпасы да 15жастан бастап, 8 мың адам жойылған болатын<ref>[[Хошави Бабакр]]. [http://www.ng.ru/politics/2004-07-07/2_saddam.html Курдский счёт для Саддама] [[Независимая газета]], 7 шілде 2004</ref>. Кейбір күрд қыздарын Египет пен басқада араб елдеріне күңдікке сатып жіберді<ref>[https://web.archive.org/web/20070928122307/http://kurdistan.ru/content/view/822/2/ Девушки, проданные во время Анфаля возвращаются в Курдистан] Kurdistan.ru, 6 желтоқсан 2006</ref>. Күрдтің бірнеше елді-мекендер мен Халабджа қалалары химиялық баомбасының бомбылауына ұшырады (тек Халабжде өаласының өзінен 5 мың адам қаза болды). Химиялық қарудың әсерінен 272 елді-мекен запа шекті. БҰҰ Ирактың химиялық қаруды қолдануын айыптаған шешім қабылдады. Алайда АҚШ үкіметі және тағы батыс елдері Бағдадты иран-ирак соғысы аяқталған уақытқа дейін саяси және әскери қарым-қатынасы тұрғысынан қолдауынан танбады<ref name="historiwars-2"/> ООН приняла резолюцию, осуждавшую использование Ираком химического оружия. Однако правительства АҚШ и других западных стран продолжали поддерживать Багдад как в политическом, так и в военном отношении практически до самого конца ирано-иракской войны.<ref>. Мұнысымен қоймай, әскери қимылдар барысында Күрдістандағы барлық елді-мекендемен қалалар қиратылды, 4 млн. адамның 2 млн шамасындағы Ирак Күрдістанының тұрғындары «үлгілі елді-мекендерге» - тұтқындарды жинау лагеріне көшірілді<nowiki><ref>Геноцид в Иракском Курдистане / Под ред. д. юр. н., профессора С. М. Кочои. — М.: 2003 </nowiki>ISBN 5-94297-058-0 (Перевод доклада Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995; приложение — доклад Комиссии Конгресса АҚШ «Курдистан во время правления Саддама Хусейна»)</ref><ref>[http://newsua.org.ua/?nid=2337 В Багдаде суд заслушал показания жертв операции «Анфаль» в северном Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074645/http://newsua.org.ua/?nid=2337 |date=2007-09-27 }} NEWSua, 23 тамыз 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081101202519/http://www.hrw.org/english/docs/2006/08/14/iraq13982.htm The Anfal Trial. Questions and Answers] [[Human Rights Watch]], 14 тамыз 2006</ref>. === Соғыс аралық уақыт === 1980 жылдардың аяғы Таяу және Орта Шығыс аймақтары үшін бәрінен бұрын иранирак соғысыеың аяқталуына тікелей байланысты болған қарбаластықтың айқын төмендеуі белгісімен өтті. Отты кезең аяқталысымен, Ирак ливан территориясына орналасып алған сирия әскеріне қарсылықпен Ливан әскери күшінің басқарушысы генералы Мишель Аунаға әскери көмек бере бастады. Осы жағдаймен Саддам сирия президенті Хафез Асадтың позициясын әлсіретіп, аймақтағы өз ықпалын бекітуге тырысты. Ирак салмағының тез өсуінен аймақта оның бұрынғы одақтасынан сезіктенішілігін тудырды. Бағдад пен Тегеранның тайталасының өршуінен құрылған Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің серіктестерінің кеңесі (ПШАМСК) Сауд Арабиясының басшылығымен екеуіенің біріне тәуелді болып қалмас үшін Иран мен Ирак арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге ұмтылыс жасады. Шығанақтағы азғантай елдер соғыс аяқталған соң, Иранмен қарым-қатынасын қалпына келтіруге қадам жасады. Жаңа жағжайда Хусейн әскерді заманауи қарумен қайта жарақтандыруды және әскери өндірісті дамытуды тез арада өрістетуге шешім қабылдады. Нәтижесінде соғыстан кейінгі екі жыл шамасында оған Араб Шығысындағы ең ірі әскери көлік шығаруына мүмкіндік туды.Заманауи қарумен жабдықталған миллиондаған ирак әскері әлемдегі ең ірі лер санатына енді(санақ бойынша 4-ші). Нақ осы уақытта күрдтерге қарсы репрессмяға байланысты Иракқа батыс елдердің көзқарастары өзгере бастады. 1989 жылы 16 ақпанда Саддам Хусейннің бастамасымен Бағдадта жаңа аймақтық ұйым – құрамына Ирак, Иордания, Иемен және Египет енген Араб серіктестерінің кеңесін құру туралы келісімге қол қойылды. Сол уақытта Бағдатқа Сауд Арабиясының королі шақырылып, оның келуі барысында ирак-сауд елдерінің бір-біріне басқыншылық жасамау турасындағы келісіміне қол қойылады. 1989 жылдың екінші жартысында ирак баспасы Ирак үлесінің көбеюіне МЭЕҰ бармауын және осылай ете отырып, ирак экономикасының қайта қалпына келуін шектеген [[ПШАМСК]] елдерінің [[МЭЕҰ]] қарсы саясатына кеңмасштабты үгіт-насихат компаниясын бастады. Саддамның жеке танымалдылығы 1990 жылдың мамыр айындағы қатысушыларын Батыс агрессиясына қарсы біріккен майданын құруға шақырған, әрі араб қимылдарынығ келісімділігінің маңыздылығын баса айтқан Бағдадта өткен араб маслихатының басына қарай шарықтау шегіне жетті. Алайда Бағдад басшылығындағы біріккен майдан құру орнына мәслихатта басқа да араб үкіметтері Саддам көшбасшылығына наразылығын танытқан қыр көрсетті. [[Египет]] президенті [[Хосни Мубарак]] «араб миссиясы адамгершілікке толы, қисынды және анық, өз рөліе асыра сілтеуден және қорқытушылықтан ада» екенін айта отырып, бұл үндеуге ортақтаспады. Осыдан кейін египет-ирак жақындастығына орын болмады. 15 тамызда Хусейн Иран президентіне тез арада бейбітшілік келісімін орнату туралы өтініш айтты. Иран аймағында орналасқан ирак әскерлері шығарылып, біруақытта әскери тқтқындар алмасуы үрдісі жүрді. Қазан айында Бағдад пен Тегеран арасында дипломатиялық қарым-қатынастар қайта жасалды. === Кувейтке басып кіру === [[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|thumb|1991—2004жылдардағы Ирак туы, Саддам Хусейн заманының символы]] [[Сурет:Saddam1990.jpg|thumb|left|Саддам Хусейн (ортада) 1990 жылы «Баас» партиясының ұлттық басшылығымен бірге .]] Иранмен соғысы салдарынан ирак экономикасына айтарлықтай нұқсан келген болатын. Соғыс қимылдары орын алған 8 жыл арасында 80 млрд. долларды құраған ішкі қарыз туындаған болатын. Елде осы қарызды жабатын жағдай болмады, керісінше, өндірісті қайта қалпына келліру үшін қосымша қаражат қажет болды. Орын алған жағдайдан Саддам Хусейн әлеуметтік тұрақсыздықтың туындауы үшін потенциалды алғышарттарды, нәтижесінде өз тәртібіне төнген қаіпті көре білді. Соғыс уақытында жиналып қалған елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін соғыс барасында оның жағына шыққан араб елдерінің және бәрінен бұрын, ПШАМСК-нің барлық елдерінің көмегіне сүйене отырып, тез арада шешуге мүмкіндік барын алдын ала болжаған болатын. Алайда, оның аса көп қарызын ешкімнің кешіре бермейтіні, тіпті, қайтарылмайтын аржылық көмек беруді жалғастырмайтыны айқын болды. Саддам араб елдерінен бірнеше рет қарызын шығынға шығара отырып, жаңа несие беруін өтінген болатын, алайда бұл үндеу ескерілмеді. 1990 жылы шілде айында Ирак көршілес жатқан Кувейтті ирак жағындағы шекарада орналасқан Румейла мұнайлы елді-мекенінен заңсыз мұнай ала отырып, өзіне қарсы экономикалық соғыс жүргіді деп айыптады Шынымен де Кувейт біраз уақыттар бойына мұнай алуға МЭЕҰ бекіткен үлесінен арттырып жіберіп , осыдан кейін Иракты мұнай экспортынан түсетін түсімнің белгілі бір бөлігінен шеттетеліп қалу жағдайына жолықтырған мұнайдың әлемдік деңгейдегі бағасының төмендеуіне мүмкіндік жасады<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D7173CF930A3575AC0A966958260|author=Thomas Hayes.|title=Confrontation in the Gulf; The Oilfield Lying Below the Iraq-Kuwait Dispute|publisher=[[The New York Times]]|date=3 қыркүйек 1990|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYd4JLp|archivedate=2011-08-11}}</ref> . Алайда, Кувейт Ирак территориясынан мұнай тартып алды деген қандай да бір деректер жоқ. Кувейт жағы Иракқа олардың талап еткен өтемақысын (2.4 млрд доллар) ирак талабын мүмкіндігінше жеңілдетпек мақсатымен келіссөздер жүргізбек ойымен беруге асықпады. Саддам Хусейннің шыдамы таусылып, 1990 жылы 2 тамызда Кувейт жеріне басып кіріп, қоршауға алды. 8 тамызда Ирактың «Әл-Саддамия» атымен аталатын 19- провинциясы ретінде елді басып алғындығын жариялады. Кувейтке басып кіру әлемдік қоғамдастықтың бәрлескен айптаушылығын туындатты. Иракқ санкция салынды және БҰҰ мандаты бойынша бұл істің басында орташа араб тәртібін және барлық НАТО елдерінің қолдауына ие болған АҚШ тұрған халықаралық коалиция құрылды. Үнді мқхиты мен Парсы шығанағына көз тіккен АҚШ пен оның одақтастары ирак әскерін талқандап және Кувейтті босатып (17қаңтар – 28 ақпан 1991 жыл), «Шөлдегі боран» атты операциясын жүргізді.Коелиция әскерінің жетістігі оңтүстіктегі шейіттер мен солтүстіктегі ирактың тәртібіне қарсы жалпылық көтеріліске шақырды, сондықтан бір уақыттарда көтерілісшілер 18 ирак првинциясының 15-іне бақылау жасады. Саддам бұл көтерілісті әлемнің келісімінен кейін, Республикалық гвардиясының бөлігінің босатылғандарын қолдана отырып басып жаншыды<ref>[http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&category=42 Американский долг народу Ирака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044117/http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&category=42 |date=2007-10-07 }}</ref><ref>Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 160—162.</ref>. Үкіметтік әскер повстанцалар жиылған аса маңызды шейіттер мешіттері мен әулие орындарына соққы берді. Кербелде болған батыс журналистері көтеріліс басылғаннан кейін: «всв құрметті екі орыннан(Имам Хусейн мен Оның ағасы Аббастың моласы) бес жүз ярд ара қашықтығындағы қиратушылық Екінші дүние соғысы уақытындағы Лондонның герман бомбылауының шыңын еске түсіреді» деп куәлік етеді<ref>{{кітап |часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке |заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные |жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского |орны=М. |баспа = [[Аспект Пресс]] |жыл=2008 |беттері=180 |isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73 }}</ref>. Көтерілісті басып-жаншу мұсылман-шейіттерді жыппай қырумен, қинаумен және оппозициялық қызметкерлер деген күдікпен стадиондарда вертолеттерді қолдана отырып аттумен жүзеге асырылды<ref>{{cite web|url=http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=March1991|title=The Uprising of March 1991|publisher=INDICT|date=2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYdHL8Q|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Шейіттермен күресті аяқтаған соң, Бағдад әскерін күрдтерге қарсы жіберді. Олар күрдтерді қалалардан тез арада ығыстырып жіберді. Әуе күштері елді-мекендерді, жолдарды, қашқындардың топтанған орындарын бомбының астына алды. Аштық пен суықтан көбі қаза болған ондаған бейбіт тұрғындар тауларға бет алды. Күрдтер көтерілісін басып-жаншу барысында 2 млннан астам күрдтер босқын боп кетті<ref>{{кітап |часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке |заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные |жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского |орны=М. |баспа = [[Аспект Пресс]] |жыл=2008 |беттері=222 |isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73 }}</ref>. Көтерілісшілерді жәбірлеген темір тәртіп<ref>Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 162.</ref> коалицияны Ирактың оңтүстігі мен солтүстігінде «ұшусыз аймақты» жүргізуге және гуманитарлы интервенцияны («Provide Comfort» операциясы) Ирактың оңтүстігінде бастауға мәжбүр етті. 1991 жылы ирак әскері халықаралық әскер қол астында құрылған күрдтер үкіметі («Азат Күрдістан» деп аталған) болған үш солтүстік провинцияны (Эрбиль, Дахук, Сулеймания) тастап кетті. Осы уақыттарда өзінің қол асытна қайтарылған облыстарда Саддам репрессия саясатын жүргізіп жатты: «арабизация» (күрдтерді қуып, олардың үйлерін және жерін арабтарға үлестіру)<ref>{{cite web|url=http://www.aha.ru/~said/arab.htm|title=Курдские партии призывают прекратить политику арабизации|publisher=«Новый Курдистан»|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeNuyd|archivedate=2011-08-11}}</ref> және повстанцалар бассауғасы - Шатт-эль-Араба сағасындағы батпақ – кептірілді, ал ол жерде тұрып жатқан «сазды арабтар» тайпалары арнайы салынған және түгелдей бақылауға алынған ауылдық жерлерге орналастырылды, шейіттік оңтүстіктегі бұл Киркуку мен Күрдістанның басқа аудандарына да қатысты болды.<ref>{{cite web|url=http://voanews.com/russian/archive/2003-04/a-2003-04-12-3-1.cfm|title=Саддам погубил иракские болота|publisher=News.com|date=12 сәуір 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeda2F|archivedate=2011-08-11}}</ref> [[Халықаралық коалиция]]ның жеңісіне (әскери, сол сияұты экономикалық) қарамастан Ирактан санкция алынбады. Иракқа жаппай қыру қаруларының барлық түрін, оның ішінде [[ядролық]], [[химиялық]] және [[биологиялық қару]] түрлерін толық түрде жойғанға дейін оған қарсы санкция сақталатынын айтып, қатаң шарт қойылды. Иракқа жаппай қыру қаруларын сақтау мен өндіру мүмкіндігін бақылайтын халықаралық ұйымдар өкілдері жіберілді. Санкция тәртібі [[1996 жыл]]ы БҰҰ-ның ирак мұнайын азық-түлікке дәрі-дәрмекке және т.б. келесі сатып алумен [[БҰҰ]] бақылауында сатуды қарастырған «Мұнайдың азық-түлікке айырбасы» бағдарламасы қабылданған уақытта едәуір жеңілдетілді. Бұл бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, сол сияқты Саддамның өзі үшін де жемқорлық көзіне айналды.<ref>{{cite web|url=http://www.inopressa.ru/wsj/2005/10/28/11:58:02/oil|title=Волкер 5.0|publisher=Inopressa|datepublished=28.10.2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYfABxQ|archivedate=2011-08-11}}</ref> === Жеке басқа табыну === ==== Саддам Хусейнмұражайына сыйлықтар ==== ==== Саддам Хусейннің медальдары ==== ==== Биографияны білу==== === Саддам — жазушы === === Саддам мен ирак халқы === === Қастандық пен астыртын әрекет=== === Қайта сайлау === == АҚШ-тың Иракка басып кіруі == === Соғыс алдында === === Құлату === [[Сурет:SaddamStatue.jpg|thumb|Багдадта Саддам ескерткіші құлату сәтінде.. 9 сәуір 2003]] == Жазаға тартылушы == [[Сурет:Saddamcapture.jpg|thumb|150px|Саддам Хусейн қамауға алынғаннан кейін жасалған бейне.]] == Өлім жазасы == Саддам Хусейн [[2006 жыл|2006 жылы]] [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]] бойынша 02:30 мен 03:00 аралығында ([[Астана уақыты|Астана]] уақытымен сағат 9:00-де, [[Бағдат|Багдат]] уақытымен сағат 6:00-де) асылып өлтірілді. Асылдыру рәсімі таңертең ерте, [[Құрбан айт]] (ислам дінінің құрбандық мейрамы) басталуына бірнеше минут қалғанда өтті. === Үкім мен өлім жазасына қоғамның реакциясы=== Орындау рәсімінің ресми емес видеожазбасы [[Ғаламтор|желіде]] таралды, онда күзетшілер Саддамды өліміне дейін мазақ еткені көрінген, тіпті сотты қолдаушылардың көбі де рәсімді ар-намысқа сай емес және оны қырғынға айналдырған деп сынады. ==== Ресейде және бұрынғы кеңестік елдерде==== [[Ресей|Ресейдің]] ұстанымы сын-талдаулы және ескертуші сипатта болды. [[Ресей Сыртқы істер министрлігі]] рақымшылыққа шақырған үндеулердің еленбегеніне терең өкініш білдірді. Мәскеу «асығыс өлім жазасы» Ирак мәселелерін шешпейді, керісінше бөлінуді тереңдетіп, жаңа құрбандарға әкеледі деп есептеді. [[Қазақстан]] және басқа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұстанымы елдердің жалпы дипломатиялық бағытына сәйкес сақ әрі бейтарап болды. ==== Батыс елдерінде ==== Көптеген көшбасшылар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]]) оны әділеттілік актісі және Ирактағы демократия жолындағы маңызды белес деп атады, ал [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен адам құқықтары ұйымдары ([[Amnesty International]]) өлім жазасын өзі "жабайылар әдісі" және «жеңімпаз әділдігі» деп айыптады. ==== Ислам әлемінде ==== [[Ирак]] пен [[Иран|Ирандағы]] [[Шииттер|шииттік]] аймақтарда асылдыру рәсімін мерекелік шаралармен қарсы алды, ал [[Сунниттер|сунниттердің қоғамы]] мен көптеген [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]] оны қасиетті Құрбан айттағы мерекенің қарсаңында орындалғаны үшін мұсылмандардың сезімін қорлау деп санап, қатты наразы болды. ==== Израильде ==== Ресми түрде [[Израиль]] билігі Ирактың ішкі істеріне араласпау үшін өлім жазасына қатысты пікір білдірмеуге шешім қабылдады. Алайда жеке пікірлер мен [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тағы реакциялар қанағат болды. ==== «үшінші әлем» елдерінде==== Осы өңірлердегі көптеген елдер [[Өлім жазасы|өлім жазасың]] әділеттің жеңісі емес, күш көрсетудің көрінісі деп қабылдады. Ашу-ызаның басты себебі – оны өткізу уақыты (қасиетті мейрам) болды, ол [[Азия]] мен [[Африка|Африкадағы]] көптеген адамдардың көзінде Саддамды [[Диктатор|тираннан]] «[[Шаһид|шаһидке]]<nowiki/>» айналдырды. == Марапаттары мен дәрежелері== == Басқа да мәліметтер == ==Дереккөздер== <references> [[Санат:Ирак президенттері]] [[Санат:Ирак премьер-министрлері]] [[Санат:Ирак жазушылары]] [[Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары]] 617x4i43lmeffj48mnjud63rlufiuq4 0 138749 3623448 2454423 2026-06-29T13:13:03Z 1nter pares 146705 3623448 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Мангуст | image file = Herpestes_edwardsii_at_Hyderaba.jpg | image descr = {{bt-ruslat|Обыкновенный мангуст|Herpestes edwardsii}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар|Chordata]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жыртқыштар]] | subordo = [[Мысықтәрізділер]] | familia = [[Мангуст тұқымдасы]] | genus = '''Мангуст''' | latin={{btname|Herpestes|([[Illiger]], 1811)}} | wikispecies = Herpestes }} '''Мангуст''' ({{lang-la|Herpestes}}) — [[Мангуст тұқымдасы]]ның ({{lang-la|Herpestidae}}) жыртыш жануарлар тегі. Құйрығын қоса есептегенде ұзындығы 1 метрге жуық ширақ денелі қайсар және оңтайлы жануар. Сыртқы пішіні [[күзендер|күзенге]] және [[мысық]]қа ұқсайды. Мангуста улы сұр [[жылан]]дармен шайқаста тайсалуды білмейді. Ол өте сақ, сондықтан өзіне төнген қауіпты қалт жібермей, өте шапшаң бағдарлап, жыланның алқымына шап ете түседі. Ал көзіне іліккен жемін магуста тірі жібермейді. Ол өте айбарлы да улы [[гюрза]]ларды дәл осылай өлтіреді. Магуста қолға тез үйренеді. Үнділер мангустаны асырап улы жылан және [[тышқан]] аулатады.Бет-әлпеті сүйір, құлағы кішкентай, аяқтары қысқа. Көптеген түрлері күндіз белсенді болып жүреді. Сұр немесе қоңыр жүнінде ақ дақтар немесе қара белгілер болуы мүмкін. Жеке, жұп немесе үлкен-үлкен топ болып апандарда тіршілік етеді. Ұсақ сүтқоректілермен, құстармен, бауырымен жорғалаушылармен, жұмыртқалармен және жемістермен қоректенеді. Кейбіреуі улы жыланды жейді, оларды бас сүйегінен тістеп өлтіреді. == Қызықты деректер == [[Редьярд Киплинг|Р.Киплингтің]] кейіпкері [[Рикки-тикки-тави]] - [[Сұр үнді мангусты]] ({{lang-la|Herpestes edwardsii}}) болған; Суриката да осы тұқымның бір түрі. Көлемі 17-ден 90 см аралығында құбылып отырады, ұзындығы 15-30 см болатын құйрығы үлпілдек болады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{commons|Category:Herpestes}} [[Санат:Мысықтәрізділер]] j5l50x3eny4xexl5glv1uvtgb54az5m 0 138753 3623706 694127 2026-06-30T07:44:25Z 1nter pares 146705 3623706 wikitext text/x-wiki '''Мандевиль Джон''' (Жак) (Mandeville, Sir John) (14 ғасырда өмір сүрген), сэр, саяхатшының [[Орта ғасырлық Англия]]ға сапары кезінде ағылшын тілінде жазылған әңгімелер жинағының авторы болуы мүмкін.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Нақты саяхатшылардың басынан кешкен оқиғаларынан іріктеліп, автордың өзіндік бояуы қосылып, өзінің басынан кешкен қызық оқиғалары ретінде жазылған әңгімелер. «Путешествия и приключения сэра Джона Мандевиля», «Рыцаря» [[1356—57 жыл]]дары француз тілінде шықты; ағылшын нұсқасы 1375 жылы пайда болды. Әңгімеші өзінің саяхаты туралы 1322—56 жылдары жаздым деп сендіреді. Материалдардың көбі сол кездегі саяхаттар туралы энциклопедиялар мен кітаптарда жазылғандықтан, жалпы автор саяхатқа шықты ма, шықпады ма, ол жағы белгісіз, бірақ оның әдеби шеберліктері мен қиялы кітаптың атағын сақтап қалды. Әңгімелердің нақты авторы беймәлім болып қала береді, тіпті, ағылшын серісі сэр Джон Мандевиль расында да өмірде болды ма, жоқ па, ол жағы да белгісіз. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 5nxe7vl8m5c1fan3uwgpruu7wzvjcd9 3623707 3623706 2026-06-30T07:44:35Z 1nter pares 146705 /* */ 3623707 wikitext text/x-wiki '''Мандевиль Джон''' (Жак) (Mandeville, Sir John) (14 ғасырда өмір сүрген), сэр, саяхатшының [[Орта ғасырлық Англия]]ға сапары кезінде ағылшын тілінде жазылған әңгімелер жинағының авторы болуы мүмкін.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref> Нақты саяхатшылардың басынан кешкен оқиғаларынан іріктеліп, автордың өзіндік бояуы қосылып, өзінің басынан кешкен қызық оқиғалары ретінде жазылған әңгімелер. «Путешествия и приключения сэра Джона Мандевиля», «Рыцаря» [[1356—57 жыл]]дары француз тілінде шықты; ағылшын нұсқасы 1375 жылы пайда болды. Әңгімеші өзінің саяхаты туралы 1322—56 жылдары жаздым деп сендіреді. Материалдардың көбі сол кездегі саяхаттар туралы энциклопедиялар мен кітаптарда жазылғандықтан, жалпы автор саяхатқа шықты ма, шықпады ма, ол жағы белгісіз, бірақ оның әдеби шеберліктері мен қиялы кітаптың атағын сақтап қалды. Әңгімелердің нақты авторы беймәлім болып қала береді, тіпті, ағылшын серісі сэр Джон Мандевиль расында да өмірде болды ма, жоқ па, ол жағы да белгісіз. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 9e63datz0cnzgqu5t7b53z8kni52gqt 0 138754 3623431 694135 2026-06-29T13:08:19Z 1nter pares 146705 3623431 wikitext text/x-wiki '''Мандеялар''' (Mandaeanism), гностиктердің ежелгі таяу шығыстағы сектасы; қазір де [[Ирак]]та және [[Иранның оңтүстік-батысы]]нда кездеседі.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Басқа да дуалистік ғылымдағыдай, жаныңды аман алып қалу үшін жоғарыдан келетін эзотериялық білім (гнозис) керек. Сектаның атауы mandayya — «білімі бар» деген сөзден шыққан. Олардың космологиясында жауыздық құдайы АРХОНТ жанның аспан денелері арқылы жоғарыдағы құдаймен қосылуына кедергі келтіреді. Өзге гностикалық жүйелерден бір ерекшелігі, мандеялар некелесуді қолдайды да, сексуалды азат етуге тыйым салады. Сондай-ақ аталмыш сектаға күрделі діни әдет-ғұрыптар, әсіресе, шоқыну салты тән. Мандеялар ИИСУС ХРИСТАНЫ құдайдың қаһарына ұшыраған адам деп санайды, ал ИОАНН КРЕСТИТЕЛЬДІ мойындайды, оның өмір жолын өздерінің киелі кітаптарында жазады. Сондай-ақ қараң.: ДУАЛИЗМ; гностицизм. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Діндер]] sjzmv2kx22v3t0dzqujzirw6s9smsrz 0 138760 3623390 694134 2026-06-29T12:53:10Z 1nter pares 146705 3623390 wikitext text/x-wiki '''Мандер Карел ван''' (Mander, Karel van) (мамыр [[1548 жыл]], [[Мёлебеке]], [[Фландрия]], [[Испандық Нидерланд]] — 2 қыркүйек [[1606 жыл]], [[Амстердам]]), голландтық суретші, ақын әрі жазушы. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Ақсүйектер отбасында дүниеге келді, ұзақ уақыт бойы саяхат жасағаннан кейін, [[1583 жыл]]ы Харлемге қоныстанып, X.Гольциуспен және Корнелис ван Харлеммен (1562—1638) бірігіп, табыскер сурет академиясының негізін қалайды. [[15-16 ғасыр]]ларда 175-ке жуық голландтық, фламандтық және неміс суретшілерінің өмірбаянынан тұратын «Книга о художниках» (1604) атты еңбегімен танымал, ДЖ. ВАЗАРИДІҢ «Жизнеописания» еңбегі Италия үшін қандай дәрежеде болса, бұл еңбек Солтүстік Еуропа мемлекеттері үшін сондай дәрежеде болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] o8zvmj9wyrwvm8lagixdnkquw0tgt8h 3623391 3623390 2026-06-29T12:54:12Z 1nter pares 146705 3623391 wikitext text/x-wiki '''Мандер Карел ван''' (Mander, Karel van) (мамыр [[1548 жыл]], [[Мёлебеке]], [[Фландрия]], [[Испандық Нидерланд]] – 2 қыркүйек [[1606 жыл]], [[Амстердам]]), голландтық суретші, ақын әрі жазушы.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref> Ақсүйектер отбасында дүниеге келді, ұзақ уақыт бойы саяхат жасағаннан кейін, [[1583 жыл]]ы Харлемге қоныстанып, X.Гольциуспен және Корнелис ван Харлеммен (1562—1638) бірігіп, табыскер сурет академиясының негізін қалайды. [[15-16 ғасыр]]ларда 175-ке жуық голландтық, фламандтық және неміс суретшілерінің өмірбаянынан тұратын «Книга о художниках» (1604) атты еңбегімен танымал, ДЖ. ВАЗАРИДІҢ «Жизнеописания» еңбегі Италия үшін қандай дәрежеде болса, бұл еңбек Солтүстік Еуропа мемлекеттері үшін сондай дәрежеде болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] bvo902lu9xz4f5lvzh2z4oa6xcb0yfe 3623392 3623391 2026-06-29T12:54:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3623392 wikitext text/x-wiki '''Мандер Карел ван''' (Mander, Karel van) (мамыр [[1548 жыл]], [[Мёлебеке]], [[Фландрия]], [[Испандық Нидерланд]] – 2 қыркүйек [[1606 жыл]], [[Амстердам]]) — голландтық суретші, ақын әрі жазушы.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref> Ақсүйектер отбасында дүниеге келді, ұзақ уақыт бойы саяхат жасағаннан кейін, [[1583 жыл]]ы Харлемге қоныстанып, X. Гольциуспен және Корнелис ван Харлеммен (1562–1638) бірігіп, табыскер сурет академиясының негізін қалайды. XV–XVI ғасырларда 175-ке жуық голландтық, фламандтық және неміс суретшілерінің өмірбаянынан тұратын «Книга о художниках» (1604) атты еңбегімен танымал, ДЖ. ВАЗАРИДІҢ «Жизнеописания» еңбегі Италия үшін қандай дәрежеде болса, бұл еңбек Солтүстік Еуропа мемлекеттері үшін сондай дәрежеде болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] semdkn7tyxyejw6ete4dqux7pesatx4 0 138762 3623444 694138 2026-06-29T13:11:38Z 1nter pares 146705 3623444 wikitext text/x-wiki '''Мандзони Алессандро''' (Manzoni, Alessandro) (7 наурыз [[1785 жыл]], [[Милан]] — 22 мамыр [[1873 жыл]], сол жерде), италяндық романшы әрі ақын. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Балалық шағы шіркеуде өткендіктен, бірқатар діни поэмалар жазған: «Священные гимны» (1815) және кейінірек У. ШЕКСПИР шығармаларының әсерімен «Граф Карманьола» (1820) және «Адельгиз» (1822 жылы сахналанған) атты екі тарихи трагедия жазды. Әлем әдебиетінің шедеврі, өз дәуірінде едәуір италяндық роман атағына ие болған «Обручённые» (3 тт. 1827) романымен танымал болды. Онда оқырмандардың бәріне түсінікті тілмен жазуға ұмтылған автор кейінгі жазушыларға үлгі болғаны айқын, бейнелі прозаны қолданған. [[Біріккен Италия]]ны қорғау оны РИСОРДЖИМЕНТОНЫҢ қаһарманына айналдырды; оның өліміне Д.ВЕРДИ үлкен Реквием жазды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 0ej0bn88rw785zi53fl5kw1z14xdw4q 0 138763 3623738 2413437 2026-06-30T08:00:07Z 1nter pares 146705 3623738 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Mandragora officinarum 002.JPG |image_caption = ''[[Mandragora officinarum]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Solanales]] |familia = [[Алқалар тұқымдасы|Solanaceae]] |subfamilia = [[Solanoideae]] |tribus = [[Mandragoreae]] |genus = '''''Mandragora''''' |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 3-5 түрі белгілі }} '''Мандрагора''' ({{lang-la|Mandragora}}) – [[Алқалар тұқымдасы|алқалар]] тұқымдасына жататын өсімдік түрі. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. 6 түрі бар, пайда болған жері [[Жерорта теңізі]] және [[Гималай]]. Ең танымал түрі — емдік мандрагораның (М. officinarum) жапырағы сопақтау, сабағы қысқа, тамыры жуан, қою, тармақталған болып келеді. Мандрагораның құрамы бұрыннан улы қасиетімен танымал. Ерте дәуірде оны есірткі және қоздырғыш құрал ретінде пайдаланған, сиқырлық қасиеті де бар деп болжалған. Адамның кескінін еске түсіретін тармақталған тамырын жерден жұлып алған кезде айқайлайды екен, бұл дауысты естіген кез келген адам сол жерде көз жұматын немесе есінен адасып қалатын болған. Алайда, мандрагора тыныш ұйқы сыйлаған, жараны жазған, махаббатты оятқан, әйелдердің жүкті болуына септігін тигізген. [[Солтүстік Америка]]да «мандрагора» (mandrake) атауы көктемде гүлдейтін орман өсімдігі - подофилге (Podophyllum peltatum) қатысты жиі қолданылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алқалар]] gucjtapblso7ahu2a4at0vdyepatf9y 0 138771 3623421 694165 2026-06-29T13:05:50Z 1nter pares 146705 3623421 wikitext text/x-wiki '''Манин Даниеле''' (Daniele Мапіп) (13 мамыр [[1804 жыл]], [[Венеция]] — 22 қыркүйек [[1857 жыл]] [[Париж]]), Венециядағы РИСОРДЖИМЕНТО қозғалысының итальяндық лидері.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Венецияның [[Австрия облысы]]ндағы адвокат, өзін-өзі басқарудың жақтаушысы болып, [[1848 жыл]]ы абақтыға қамалады. Сол жылы болған көтеріліс барысында қамаудан шығып, Италияны біріктіру үшін Пьемонт-Сардиния корольдігімен лажсыздан одақ құрып, Венециан республикасының президенті болады. Австрия әскеріне қарсы Венецияның жауынгерлер қорғанысын басқарады, бірақ [[1849 жыл]]ы тізе бүгуге мәжбүр болады. [[Италия]]дан жер аударылады, өмірінің соңына дейін [[Париж]]де өмір сүреді, бірақ [[1868 жыл]]ы оның мәйіті азат етілген Венецияға қайтарылып, салтанатты түрде қайта жерленеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] sbtg81bs84nglxfywxi94gjqrj2xnya 0 138772 3623436 694168 2026-06-29T13:09:03Z 1nter pares 146705 3623436 wikitext text/x-wiki '''Манипур''' (Manipur), [[Үндістанның солтүстік-шығысы]]ндағы штат, халық саны - 2 388 634 адам (2001). <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Ауд.: 22 327 шаршы шақырым, [[МЬЯНМА]] (Бирма) және [[НАГАЛЕНД]], [[АССАМ]] және [[МИЗОРАМ]] тәрізді үнді штаттарымен шекаралас; әкімшілік орталығы — ИМПХАЛ. Екі маңызды физика-географиялық ерекшелігі — Манипур өзенінің аңғары және батыс таулы аймағы. 1762 және [[1824 жыл]]дары Манипур бирмандықтардың басып кіруіне тойтарыс беру үшін [[Ұлыбритания]]дан көмек сұрады. Ағылшындар территорияны [[1890 жыл]]ы басқарды, бірақ [[1907 жыл]]ы жергілікті билік басқара бастады; [[1917 жыл]]ы тайпалық көтеріліс Ассамнан шыққан басшы басқаратын жаңа үкіметтің пайда болуына ықпалын тигізді. [[1947 жыл]]ы Манипур Үнді Одағына қосылды; [[1972 жыл]]ы штат болмай тұрғанда, ол одақтық территория болып басқарылған. Экономикасының негізгі салалары – ауыл және орман шаруашылықтары. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] knpmqxdet36hbci1yi0yx2m8byz7jqv 0 138780 3623432 694187 2026-06-29T13:08:32Z 1nter pares 146705 3623432 wikitext text/x-wiki '''Манли Майкл Норман''' (Manley, Michael (Norman)) (10 қыркүйек [[1924 жыл]], [[Сент-Эндрюс]], [[Ямайка]] — 6 наурыз [[1997 жыл]], [[Кингстон]]), Ямайканың саяси лидері. Ямайка премьер-министрі мен мүсіншінің ұлы. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. [[1972 жыл]]ы премьер-министр болмай тұрып, Халықтық Ұлттық партияның және Ұлттық Еңбекшілер одағының лидері болған. Оның сол қанаттағы билігі тұрғын үй мәселесінің, білім беру мен денсаулық сақтау мәселелерінің айтарлықтай деңгейде шешімін тауып жатты, бірақ бағаның жоғары өсуі экономикалық дағдарысты тудырды. Орта топтың көбі мемлекеттен көшіп кетті, жұмыссыздық 30%-ға дейін көтерілді, [[1980 жыл]]ы наразылық толқындары көтеріле бастады, бұл мезгілсіз сайлауға әкеп соқты, сайлауда ол жеңіліс тапты. [[1989 жыл]]ы оны орташа күш өкілі ретінде сайлайды. Денсаулық жағдайына байланысты отставкаға кетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 4r6p9k5rgbhqoblaq2plorsmufyqcl7 0 138785 3623445 694197 2026-06-29T13:12:01Z 1nter pares 146705 3623445 wikitext text/x-wiki '''Манориализм''' (manorialism), саяси, экономикалық және әлеуметтік жүйе, бұл жүйе бойынша ортағасырлық [[Еуропа]]ның шаруалары жерге және басыбайлы тәуелді сеньорға (БАСЫБАЙЛЫҚ ҚҰҚЫҚ) тәуелді болатын. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Бұл жүйенің НЕГІЗГІ бірлігі - манор, жеке жер иелігі немесе сеньор басқаратын ФЬЕФ болып табылады. Еркін жалға алушылар жалгерлік ақы төлейді немесе жерді пайдаланғаны үшін әскери қызмет атқарады. Шаруалар шағын фермалар мен жерді пайдаланғаны үшін белгілі бір көлемде ақы төлеген, халықтың қалған бөлігі шаруашылықтарын тастап кетуге құқысыз болды. Манориалды жүйе 8 ғасырда [[Батыс Еуропа]]да дамыды, 13 ғасырға таман біртіндеп құлдырады, бұл кезде [[Шығыс Еуропа]]да аталмыш жүйе 15 ғасырдан кейін ғана қатаң түрде жандана бастады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] 4ureyirqfai7bxnrxx3osd9wv9dzpl2 0 138790 3623412 694205 2026-06-29T13:02:08Z 1nter pares 146705 3623412 wikitext text/x-wiki '''Манси Фрэнк Эндрю''' (Munsey, Frank Andrew) (21 тамыз [[1854 жыл]], [[Мерсер]], Мэн шт., [[АҚШ]] — 22 желтоқсан [[1925 жыл]], [[Нью-Йорк]]), американдық газет және журнал баспагері.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Телеграф станциясын басқарады, содан кейін Нью-Йоркке көшіп келіп, АҚШ-тағы алғашқы бағасы арзан, оқырмандардың көп бөлігіне арналған, суретті «Golden Argosy/Золотой корабль» (1882) журналының негізін қалады, кейінірек оның атауы «Argosy Magazine и Munsey's Magazine» (1889) болып өзгертілді. [[Балтимор]] мен Нью-Йорктегі бірнеше газеттерді қосып алады, олардың кейбіреуі компаниялардың тиімсіз бірігуі салдарынан жойылып кетеді. Басылымдарының пайдасы бар ерекше кәсіпорын ретінде қарады, бояусыз саяси саясатты қолдады. Мұрасының көп бөлігін Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайына қалдырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] a1wj7viocl18iu7txyaxn8cn1xu84tc 0 138792 3623730 2251603 2026-06-30T07:55:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3623730 wikitext text/x-wiki '''Мансфилд Уильям Марри''' (Mansfield, William Murray, 1st earl of) (2 наурыз [[1705 жыл]], Скоун; Пертшир, [[Шотландия]] — 20 наурыз [[1793 жыл]], [[Лондон]]), 1-ші граф, британдық заңгер. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. [[1730 жыл]]ы барристер болған, испандық соттардың ұрлыққа тыйым салу өтінішімен Саудагерлерді қолдау палатасына мықты қолдау көрсеткеннен кейін 1737 жылы кеңінен танымал болды. Корольдік орынға (1756—88) сот төрағасы болғаннан кейін мемлекетке опасыздық жасаған және бүлікшілікке арандатқан айыпталушы тұлғаларға бірнеше рет әділ шешім жасады. Қолданылмайтын көптеген ескі сауда заңдарын бірізді ережелер жиынтығына келтірді, шарттық құқықты жаңартты және ТЕҢІЗ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ дамуына орасан зор үлес қосты. Үш мәрте министрлер кабинетінің мүшесі болып тағайындалды, сот төрағасы болып қалу үшін және саяси билікті сақтап қалу үшін үлкен мемлекеттік мөрді комитетке қалдырған. Лордтар палатасының спикері болуды қалап, [[1783 жыл]]ы министрлер кабинетінен кетіп қалады. Т.Б.МАКОЛЕЙ оны заманауи «торизмнің» атасы деп атады. == Дереккөздер == <references> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1705 жылы туғандар]] [[Санат:1793 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Британия заңгерлері]] hxzydnzj75qnrqh4ob9a6rewaqbsn5x 3623731 3623730 2026-06-30T07:56:00Z 1nter pares 146705 3623731 wikitext text/x-wiki '''Мансфилд Уильям Марри''' (Mansfield, William Murray, 1st earl of) (2 наурыз [[1705 жыл]], Скоун; Пертшир, [[Шотландия]] — 20 наурыз [[1793 жыл]], [[Лондон]]), 1-ші граф, британдық заңгер. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. [[1730 жыл]]ы барристер болған, испандық соттардың ұрлыққа тыйым салу өтінішімен Саудагерлерді қолдау палатасына мықты қолдау көрсеткеннен кейін 1737 жылы кеңінен танымал болды. Корольдік орынға (1756—88) сот төрағасы болғаннан кейін мемлекетке опасыздық жасаған және бүлікшілікке арандатқан айыпталушы тұлғаларға бірнеше рет әділ шешім жасады. Қолданылмайтын көптеген ескі сауда заңдарын бірізді ережелер жиынтығына келтірді, шарттық құқықты жаңартты және ТЕҢІЗ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ дамуына орасан зор үлес қосты. Үш мәрте министрлер кабинетінің мүшесі болып тағайындалды, сот төрағасы болып қалу үшін және саяси билікті сақтап қалу үшін үлкен мемлекеттік мөрді комитетке қалдырған. Лордтар палатасының спикері болуды қалап, [[1783 жыл]]ы министрлер кабинетінен кетіп қалады. Т.Б.МАКОЛЕЙ оны заманауи «торизмнің» атасы деп атады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1705 жылы туғандар]] [[Санат:1793 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Британия заңгерлері]] ni48lss06m1h8lgyxozbg44kvljikxz 0 138793 3623712 694221 2026-06-30T07:46:15Z 1nter pares 146705 3623712 wikitext text/x-wiki '''Мантенья Андреа''' (Mantegna, Andrea) ( 1431, Виченцы маңы, [[Венеция республикасы]] — қыркүйек [[1506 жыл]], Мантуя), итальяндық суретші.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Балташының ұлы, тапсырыспен сурет салатын суретші Франческо Скварчионе асырап алады; өзіне қарсы талапарыз ісін қозғаған шәкірттерінің бірі. 17 жасында өзінің шеберханасын ашып, алтарь бейнесін салуға ірі тапсырыс алды, қазір ол жоқ, Падуаданың (1448—57) Эремитани шіркеуіндегі монументальды кескіндер мен классикалық архитектураның детальды елестері бар оның фрескалары суретшінің перспективалы шеберлігін көрсетеді; иллюзиондық бояулармен сәтті эксперимент жасап көрді, бұл, әсіресе, Мантуедегі Палаццо Дукалестегі шағын ғана жабық бөлмені ашық жердегі павильонға айналдырған ГОНЗАГА (1474 ) отбасы үшін салынған. Толығымен Ренессанс стилінде жұмыс істеген Солтүстік Италияның алғашқы суретшісі болды. [[1453 жыл]]ы БЕЛЛИНИ отбасының қызына үйленеді, бірақ Беллинидің шеберханасына кіріп көрмеген. Кейінірек Лудонико Гонзаганың сарайындағы суретші болды. Оның гуманистік бағыты мен кеңістікті иллюзиясы айтарлықтай тереңінен әсер етті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] apnezxdw9nuhzsp2zlpgbh6c6dbtjtd 3623713 3623712 2026-06-30T07:46:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3623713 wikitext text/x-wiki '''Мантенья Андреа''' (Mantegna, Andrea) ( 1431, Виченцы маңы, [[Венеция республикасы]] — қыркүйек [[1506 жыл]], Мантуя), итальяндық суретші.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Балташының ұлы, тапсырыспен сурет салатын суретші Франческо Скварчионе асырап алады; өзіне қарсы талапарыз ісін қозғаған шәкірттерінің бірі. 17 жасында өзінің шеберханасын ашып, алтарь бейнесін салуға ірі тапсырыс алды, қазір ол жоқ, Падуаданың (1448—57) Эремитани шіркеуіндегі монументальды кескіндер мен классикалық архитектураның детальды елестері бар оның фрескалары суретшінің перспективалы шеберлігін көрсетеді; иллюзиондық бояулармен сәтті эксперимент жасап көрді, бұл, әсіресе, Мантуедегі Палаццо Дукалестегі шағын ғана жабық бөлмені ашық жердегі павильонға айналдырған ГОНЗАГА (1474 ) отбасы үшін салынған. Толығымен Ренессанс стилінде жұмыс істеген Солтүстік Италияның алғашқы суретшісі болды. [[1453 жыл]]ы БЕЛЛИНИ отбасының қызына үйленеді, бірақ Беллинидің шеберханасына кіріп көрмеген. Кейінірек Лудонико Гонзаганың сарайындағы суретші болды. Оның гуманистік бағыты мен кеңістікті иллюзиясы айтарлықтай тереңінен әсер етті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] fvfv0wvf6bktkhlz3lj1y29pkg82wqh 0 138798 3623715 2431735 2026-06-30T07:47:13Z 1nter pares 146705 3623715 wikitext text/x-wiki '''II Мануил Палеолог''' (Manuel II Palaeologus) (27 шілде, [[1350 жыл]] — 21 шілде [[1425 жыл]]), византиялық император (1391-1425).<ref>"Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. [[1373 жыл]]ы әкесі V ИОАНН ПАЛЕОЛОГТЫҢ тең басқарушысы болды; ағасы IV Андроник [[1376 жыл]]ы тақты тартып алады, бірақ Мануил мен әкесі [[1379 жыл]]ы түріктердің көмегімен өз биліктерін қалпына келтірді. Кейінірек өз ұлы Андроник (1390) көтерген көтерілісті басуға көмектескен сұлтанға олар құрмет көрсетуге міндетті болды. Мануил түрік сұлтанының сарайында кепілгер ретінде жүруге мәжбүр болды, бірақ әкесі өлгеннен кейін (1391) таққа ие болды. Ұлы мен тең басқарушы VIII Мануил ИОАНН түрік істеріне араласқанға дейін [[1403 жыл]]ы бейбітшілік туралы түріктермен жасалған шарт [[1421 жыл]]ға дейін күшінде болды. Осыдан кейін түріктер [[Константинопол]]ьді (1422) қоршап алып, [[Оңтүстік Грекия]]ны (1423) басып алады. Мануил дұшпанымен өзін қорлайтын шарт жасасқаннан кейін монастырьге кетіп қалған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} cqq32r2jcvfpizblyuxpaw4hxslxq05 0 138801 3623440 2425424 2026-06-29T13:10:01Z 1nter pares 146705 3623440 wikitext text/x-wiki '''Манфред''' (Manfred) (1232 жыл — 26 ақпан [[1266 жыл]], [[Беневенто маңы]], Неаполитан корольдігі), [[Сицилия]]ның королі (1258-66).<ref>"Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Некесіз туған бала, II ФРИДРИХТІҢ ұлы, Италия мен Сицилияда викарий болды, таққа оның өгей ағасы IV Конрад отырды, бірақ Конрад өлгеннен кейін, Манрад Сицилия тәжіне қол жеткізді. Сицилия тағына ағылшындық үміткерді отырғызу үшін [[Рим папасы]] VI Александрға қарсы күресті. Папаның әскерін талқандағаннан кейін [[1258 жыл]]ы Манфред король болды. [[Солтүстік Италия]] гибеллиндерінің (ГВЕЛЬФТЕР МЕН ГИБЕЛЛИНДЕР) жақтаушысы болды. Рим папасы IV Урбан Карл Анжуйды (кейін I КАРЛ) Сицилияның королі етіп жариялады, Манфред Карл әскеріне қарсы шайқаста қаза табады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] a7tpksn3wfbx039hu9meed3csx20hng 0 138808 3623794 694241 2026-06-30T08:59:52Z 1nter pares 146705 3623794 wikitext text/x-wiki '''Манчини''' (Mancini family), сұлу әпкелі-сіңлілерімен танымал италяндық ақсүйектер отбасы. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. МАЗАРИНИ кардиналдың немере жиені, олар [[Франция]]ға келгенде әлі бала болатын. Лаура Манчини, герцогиня де Меркер (1636-57), герцог де Меркер және король IV ГЕНРИХТІҢ немересі Людовик де Вандомға тұрмысқа шықты. Олимпия Манчини, графиня де Суассон (1639-1708), XIV ЛЮДОВИКТІҢ ашынасы болған. Әпкесі Мария-Анна екеуінің әлемге әйгілі қасіретті «улау ісіне» қатысы болған, күйеуін улады деп айыпталды. Олимпия ханзада ЕВГЕНИЙ САВОЙСКИЙДІҢ анасы болған. Мария Манчини, княгиня де Колонна (1640 - 1715) да XIV Людовиктің ашынасы болған. Мазарини олардың некелесуіне қарсы болып, өмірінің көп бөлігін Испанияда өткізген. Гортензия Манчини, герцогиня де Мазарини ( 1646-99) Армана-Карла де ла Портеге тұрмысқа шығып, Мазаринидің тегін алады. Күйеуімен айырылысқаннан кейін, Гортензия ағылшын королі II КАРЛДЫҢ сарайында көркімен массатанып жүрді. Мария-Анна Манчини, герцогиня де Бульон (1649-1714) өзінің әдеби салонымен танымал болды, бірақ [[1680 жыл]]ы сиқыршы Ла Вуазеннің (Катрин Монвуазен) көмегімен улау ісіне қатысы бар деп айыпталып, қоныс аударылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] p6as4lgqaiiwgcext9ucm4jhqe3q9tz 0 138819 3623798 694298 2026-06-30T09:01:53Z 1nter pares 146705 3623798 wikitext text/x-wiki '''Мапплхорп Роберт''' (Mapplethorpe, Robert) (4 қараша [[1946 жыл]], [[Нью-Йорк]] —9 наурыз [[1989 жыл]], [[Бостон]]), американдық фотограф. Пратга (1963-70) институтында оқыды. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. [[1970 жыл]]дың ортасында өз қызметіндегі сүйікті тақырыптары натюрморт, гүл, достары мен атақты адамдардың портреттері, сондай-ақ еркек денесін гомоэротикалық тұрғыдан зерттеу болды деген қорытындыға келеді. Оның композицияларының көп бөлігі қатып қалған болатын, суық студия жарығы мен нақты фокусты байланыстырған кезде драмалық үндестік контраст құрады. Бұлшық етті еркек модельдері тегіс фонға түсірілді, кейді сексуалды белсенділік кезінде немесе қамшы не шынжыр тәрізді садомазохистік бұйымдармен түсірілді. Оның анық, сенімді стилі көрермендерді осы бейнемен бетпе-бет кездесуге мәжбүрледі. Сонымен бірге фотосуреттің құрылымды көркем сюжеттерін таңдау мен көркем-тарихи дәстүрді қалыптастыру комбинациясы көп адам есептегендей, порнография мен өнердің аралығындағы «шекараны» құрды. Өлгеннен кейін [[1990 жыл]]ы ҰЛТТЫҚ ӨНЕР ҚОРЫ (NEA) ішінара қаржыландырған оның еңбектерінің ретроспективті көрмесі үкіметтің «әдепсіз» өнерді қолдағанына қатысты пікірталас туғызды, бұл Конгрестің болашақта NEA грантын шектеуге әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 80cmwkixq2lwha5ia3d0bibhkc81nu8 0 138831 3623719 694328 2026-06-30T07:49:04Z 1nter pares 146705 3623719 wikitext text/x-wiki '''Марандар''' (Marrano), қуғын-сүргіннен қашу үшін христиандықты қабылдаған испан еврейлері, бірақ жасырын түрде иудаизмнің жолын ұстанған. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. 14 ғасырдың соңындағы қатаң қуғын-сүргін кезінде еврейлердің көбі дінді ауыстырудың орнына өлімді қалады, алайда кем дегенде 100 мың еврей қуғын-сүргіннен қашу үшін христиандықты қабылдады. Уақыт өте келе марандар [[Испания]]да тұйық қауым құрды, дәулет жинап, саяси ықпалын пайдалана бастады. Бірақ, оларға әлі де болса күмәнмен қарау жалғасты және «маран» сөзі қорлау реңкін білдірді. Оларға деген ызаланушылық сезімі [[1473 жыл]]ы тәртіпсіздіктер мен қиян-кескі ұрыстарды тудырды. [[1480 жыл]]ы инквизиция қуғын-сүргінді күшейтті, мыңдаған марандықтарды дарға асты. [[1492 жыл]]ы король жарлығына сәйкес дінін ауыстырудан бас тартқан барлық еврейлер мемлекеттен қуылды. Марандардың көбі [[Солтүстік Африка]]ға және [[Батыс Еуропа]]ға қоныс аударды. 18 ғасырдағы эмиграция мен ассимиляция марандардың жойылуына әкеп соқты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Халықтар]] shgjvm8d677i75sqoas3drzezlx63yl 0 138834 3623419 1785288 2026-06-29T13:05:08Z 1nter pares 146705 3623419 wikitext text/x-wiki '''Маратх шайқасы''' (Maratha Wars), 18 ғасырдың аяғы 19 ғасырдың басында британдықтар мен [[Маратх Конфедерациясы]]ның арасындағы қарулы қақтығыстар. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Сол кездерде конфедерация Деканның айтарлықтай бөлігін және [[Үндістан түбегі]]нің батыс жағалауын бақылап отырған. Пешв (бас министр) лауазымына үміткерлердің біреуін қолдаған британдықтар 1-ші соғыста (1775-82) жеңіліп қалады. 2-ші соғыста жеңеді (1803—05), қуылған пешв лауазымын қалпына келтіруге тырысады. Ағылшындар қарақшылардың ізіне түсіп, маратх территориясына кіргенде 3-ші соғыс басталды. Ағылшындарға қарсы күш көрсеткен маратх әскерлері талқандалды, маратх территориясы аннексияланды, ал британдықтар [[Үндістан]]да толығымен өктемдігін жүргізді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Үндістан тарихы]] jmshfnbinxlkfq5bbfaks4ulgcpyu5t 0 198269 3623574 2987860 2026-06-29T22:58:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623574 wikitext text/x-wiki '''Руслан Мырсатаев''' (Қырғызстанда туған)— қазақ әуесқой боксшысы, 91+кг салмақ дәрежесінде (бойы 186 см) [[Әлемдік бокс сериясы|Әлемдік Бокс Сериясында]] «[[Астана Арландары]]» команда сапында өнер көрсетеді. Бокстың алдында футболмен айналысқан, сосын екі жыл самбоға қатысып ол жақтан нәтиже шығара алмаған соң 17 жасында боксқа ауысты. Алғашқы жаттықтырушысы – Владимир Рослов (Кеңес кеңістігіне әйгілі болған маман). 2005 жылы [[Қырғызстан]]ның атынан Азия біріншілігіне қатысып, жақсы өнер көрсетті. Сол жылы әлем чемпионатында ширек финалға жеткен. Одан бері [[Қазақстан]]ға көшіп осы ел атынан өнер көрсетуде. [[АИБА]] тарапынан 2012 жылғы «[[WSB]] дәрежесі бойынша жылдың үздігі» деп танылған.<ref>[http://www.alaman.kz/?p=42317 СЕРІК СӘПИЕВ ПЕН РУСЛАН МЫРСАТАЕВ – АЗИЯНЫҢ ЕҢ ҮЗДІК БОКСШЫСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416101456/http://www.alaman.kz/?p=42317 |date=2014-04-16 }}.</ref> == Жетістіктері== * 2010 президент кубогы - Қола * 2009 президент кубогы - Күміс * 2008 Олипиада ойындары - ширек финал <ref>[http://alasharena.kz/post/1214 Руслан Мырсатаев: Мен талантты боксшы емеспін] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120712062606/http://alasharena.kz/post/1214 |date=2012-07-12 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Астана арландары]] [[Санат:Қазақстан боксшылары]] hbbnvkng3thg38j67j4xb28of9c9w81 0 201295 3623446 3134325 2026-06-29T13:12:18Z 1nter pares 146705 3623446 wikitext text/x-wiki {{компания | атауы = Samsung Electronics | логотипі = [[Сурет:Samsung wordmark.svg|200px|Samsung Electronics Logo]] | caption = | type = Көпшілік компания<br />[[Korean language|Korean]]: 삼성전자<br> | traded_as = {{kse|005930}} {{kse|005935}} {{lse|SMSN}} {{lse|SMSD}} | genre = [[Электроника]] | foundation = 1969 | founder = | location = {{KOR}} [[Сеул]], [[Самсунг]] қалашығы | area_served = Ғалам | key_people = Бас Атқарушы Директоры: Чой Джи-Сунг <br>Басқарушы: [[Ли Кун-hи]] | industry = Тұтынушы [[электроника]]сы<br />Телекоммуникация<br />[[Жартылай өткізгіш]]тер<br />[[Үй құралдары]] | products = ''[[Samsung Electronics#Business areas|See products listing]]'' | services = | market_cap = | revenue = {{profit}} US$ 142.4 billion (2011)<ref>{{cite news| url=http://www.forbes.com/companies/samsung-electronics/ | work=Forbes | title=Forbes Global 2000 2011: The World's Biggest Companies}}</ref> | operating_income = | net_income = {{loss}} US$ 11.53 billion (2011) | assets = {{profit}} US$ 133.7 billion (2011) | owner = [[Lee Kun-hee]] & Affiliates 17.57%, Treasury Stocks of Samsung Electronics 13.07%, National Pension Service 5.90% <small>(as of 31 September 2009)</small><ref>{{cite web|url=http://stock.daum.net/item/company.daum?code=005930&type=41 |title=Daum stock data: Samsung Electronics |publisher=Daum.net |language=[[Korean language|Korean]] |accessdate=14 наурыз 2010}}</ref> | num_employees = 221,726 (2011) | parent = [[Samsung Group]] | divisions = | subsid = | homepage = {{URL|samsung.com}} | footnotes = | intl = yes }} '''Samsung Electronics''' ('''SEC''', {{lang-ko|삼성전자}} {{kse|005930}}, {{kse|005935}}, {{lse|SMSN}}, {{lse|SMSD}}) [[электр]] құралдарын және [[ақпараттық технологиялар]] (IT) өнімдерін жасап шығарумен айналысады, [[Оңтүстік Корея]]лық [[мультинационалды корпорация]], штаб-пәтері [[Самсунг]] қалашығы, [[Сеул]]де.<ref name="SamsungAbout">{{cite web|url=http://www.samsung.com/sec/aboutsamsung/information/globalnetwork/globalnetwork01.html |title=Samsung 글로벌네트워크 |publisher=Samsung |language=[[Korean language|Korean]] |accessdate=14 наурыз 2010}}</ref> ==Тарихы== [[Image:Samsung headquarters.jpg|thumb|left|Самсунг Груп штаб пәтері [[Самсунг]] қалашығы, [[Сеул]].]] Samsung Electronics 1938 жылы Оңтүстік Кореяда электро құралдар өнімдерін шығарудан жұмысын бастайды. 1981 жылы , мекеме 10 миллионнан астам тұтынушыларға ие болады. ==Бизнес аймақтары== ==Өнімдері== The company manufactures products in a number of categories: * [[Жартылай өткізгіш]]: [[DRAM]], [[SDRAM]], [[Флэш еске сақтау]] * [[Цифрлы дисплейлер]]: [[LCD|LCD дисплей]]лер, [[LED|LED дисплей]]лер, [[плазмалық дисплей]]лер, [[OLED дисплей]]лер * [[Темір диск драйвері]] бөлімі Seagate Technology мекемесіне 2011 жылы сатылды ===Жартылай өткізгіштер=== ===OLED дисплейлері=== 2004 жылы мекеме Солтүстік Кореяның ең ірі конгломераты, ал әлемнің ең ірі OLED шығарушы мекемесі болып саналды, әлемнің OLED дисплейлерінің қырық пайызын Самсунг шығарады екен. ===Мобильді құралдары=== [[File:Samsung Galaxy Note.jpg|thumb|250px|Galaxy Note, [[Samsung]]мен бірлесе отырып жасаған өнім]] 2009 жылы мекеме 235 миллион мобильді құрылғыларын сатқан.<ref>{{cite news|url= http://www.livbit.com/article/2010/02/23/2009-mobile-phone-sales-report-released-nokia-still-rules-trailed-by-samsung/|title=2009 Mobile Phone Sales Report Released, Nokia Still Rules Trailed by Samsung |date= 23 ақпан 2010 |publisher= Livbit}}</ref> ==Қаржылай бөлімдер== {| class="wikitable" |- ! Өнімі !! Самсунг<br/>жаһандық нарық иелену !! Конкуренттер !! Нарықтық бөлім !! Жыл !! Ресурс |- | DRAM || 40.4% || [[SK Hynix]] || 19.8% || Q3 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://news.cens.com/cens/html/en/news/news_inner_34299.html|title= Samsung's Share of Global DRAM Market Exceeds 40%|date=8 қараша 2010 |publisher = Taiwan Economic News}}</ref> |- | NAND flash || 40.4% || [[Toshiba]] || 33.1% || Q2 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.tradingmarkets.com/news/stock-alert/ssnjy_samsung-electronics-expands-its-nand-flash-market-share-in-q2-1089834.html|title= Samsung Electronics Expands Its NAND Flash Market Share in Q2 |date=4 тамыз 2010 |publisher = Tradingmarkets}}</ref> |- | Large-size LCD panels<br/> (revenue) || 26.0% || [[LG Display]] || 25.9% || Q3 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.digitimes.com/print/a20101112PR203.html|title= Large-Size TFT Shipments and Revenues Fell as Supply Chain Sought Inventory Reductions in 3Q10|date=12 қараша 2010 | work = [[DigiTimes]]}}</ref> |- | Active-matrix OLEDs || 97% || [[LG Display]], AUO|| 1~3% || 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://news.mk.co.kr/newsReadPrint.php?year=2010&no=346294|title= SMD Enjoys Soaring Demand for AMOLED Panel|date=1 шілде 2010 |publisher = Maeil Business Newspaper}}</ref> |- | Lithium-ion batteries || 18.7% || [[Sanyo]] || 19.4% || Q1 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.solarnenergy.com/eng/info/sread.php?id=5773&s_keyword=&f_date=&t_date=&pg=1|title= Samsung Takes The Second Place in Rechargeable Battery Market, Following Sanyo, in the First Quarter of 2010|date=20 мамыр 2010 |publisher = Solar&Energy}}</ref> |- | LCD monitors || 18.0% || [[Dell]] || 12.8% || 2009 ||<ref>{{cite news|url= http://www.techspot.com/news/38339-seagate-still-number-one-in-global-hdd-shipments.html|title= Seagate Still Number One in Global HDD Shipments|date=23 наурыз 2010 |publisher = [[TechSpot]]}}</ref> |- | Hard-disk drives || 9% || [[Western Digital]] || 31.3% || Q1 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.bodnara.co.kr/bbs/article.html?D=7&imode=view&cate=5&d_category=8&num=76905|title= WD, 올해 1분기 시게이트 제치고 점유율 1위 달성(English: Western Digital Has Been a 1st Market Sharer on Q1)|date=3 маусым 2010 |work=Bodnara (South Korea)}}</ref> |- | Televisions<br/>(LCD, PDP, CRT, LED) || 17.2% || [[LG Electronics]] || 14.8% || Q3 2009 ||<ref>{{cite news|url= http://www.smarthouse.com.au/TVs_And_Large_Display/Industry/T8B4V5U9|title= Samsung Devours TV Market Share|date=18 ақпан 2010 |publisher = SmartHouse}}</ref> |- | Mobile phones || 21.0% || [[Apple Inc.|Apple]], [[Nokia]] || 23.4% || Q3 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.engadget.com/2010/10/29/idc-apple-passes-rim-to-become-fourth-largest-mobile-phone-vend/|title= IDC: Apple Passes RIM To Become Fourth Largest Mobile Phone Vendor Globally as Nokia, LG, and Sony Ericsson Struggle|date=29 қазан 2010 |publisher = [[Engadget]]}}</ref> |- | Digital cameras || 11.8% || Sony || 17.4% || 2010 ||<ref>{{cite news|url= http://www.reuters.com/article/idUSBJL00206420100914|title= Samsung Sees Hybrid Camera Mkt Growing 10-Fold by 2015|date=14 September 2010|publisher = [[Reuters]]}}</ref> |- | Application processors || 67% || [[Texas Instruments]] || 17% || Q3,4 2011 ||<ref>{{cite news|url= http://economy.hankooki.com/lpage/it/201112/e20111225162100117700.htm|title= 스마트폰 핵심부품 AP, 4년째 '삼성 천하' (English: Samsung Has Achieved 1st Place Market Share for 4 Years on Application Processor)|date=25 желтоқсан 2011 |publisher = Seoul Economics (South Korea)}}</ref> |} ==Басты тұтынушылар== {| class="wikitable" |- ! colspan=7 | Самсунг компаниясының бас клиенттері (Q1 2010)<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/tech/2010/09/133_67730.html |title=Sony, Apple, Dell Are Samsung's Big Buyers| work = [[The Korea Times]] |date=16 маусым 2010|accessdate=26 қазан 2010}}</ref></font> |- ! Мекеме ! Сипаттама ! Сатып алу (триллион [[KRW]]) ! Саты Пайызы |- | 1 [[Sony]] | DRAM, NAND flash, LCD panels, etc... | 1.28 | 3.7 |- | 2 [[Apple Inc.]] | AP (mobile processor), DRAM, NAND flash, etc... | 0.9 | 2.6 |- | 3 [[Dell]] | DRAM, flat-panels, lithium-ion batteries, etc... | 0.87 | 2.5 |- | 4 [[Hewlett-Packard]] | DRAM, flat-panels, lithium-ion batteries, etc... | 0.76 | 2.2 |- | 5 [[Verizon Communications]] | Handsets, etc... | 0.5 | 1.3 |- | 6 [[AT&T]] | Handsets, etc... | 0.5 | 1.3 |} ==Дизайн== ==Менеджмент және директорлар кеңесі== * Бас атқарушы директор: Чой Джи-Сунг * Бас қаржы директоры: Юн Джу-Һуа * Бас операциялар директоры: Ли Джае-Йонг {| class="wikitable" |- | Джи-Сунг Чой || Төрағаның орынбасары, Президент және Бас Атқарушы Директор |- | Жу-Хуа Юн || Бас Қаржы Директоры |- | Донг-Мин Юн || Тәуелсіз директор (Адвокат, Ким & Чанг) |- | Чай-Вунг Ли || Тәуелсіз директор (Экономика профессоры, [[Sungkyunkwan University]]) |- | Ин-Хо Ли || Тәуелсіз директор (Эдвайзор, [[Shinhan Bank]]) |- | Оh-Суу Парк || Тәуелсіз директор (Бизнес Администрациясы профессоры, [[Сеул Ұлтық Университеті]]) |} ==Спорт клубтары== * Suwon Samsung Bluewings (футбол) * Seoul Samsung Thunders (баскетбол) * Samsung KHAN (Интернет-спорт) * Самсунг Електроникс Атлетика клубы * Самсунг Електроникс Еквестериян Клубы ==Тағы қараңыз== * [[Nexus S]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілттемелер == * [http://www.samsung.com Ресми торабы] * [https://www.samsungindiaestore.com/Home Samsung eStore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103034714/https://www.samsungindiaestore.com/Home |date=2012-11-03 }} * [http://global.samsungtomorrow.com/ Samsung Electronics Official Global Blog] * [http://www.sec.co.kr Samsung Electronics Company Homepage(Korean)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511011625/http://www.sec.co.kr/ |date=2020-05-11 }} * [http://www.samsung.com/us/aboutsamsung/corporateprofile/history.html Samsung History Timeline on the corporate webpage of references] {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} {{Samsung ұялы телефондары}} {{Open Handset Alliance мүшелері}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] hos5obmvw4u6lyxc1il0s1frl2wsos2 0 204933 3623575 3084494 2026-06-30T00:46:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623575 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рюссельсхайм |шынайы атауы = Rüsselsheim |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rüsselsheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=58 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=55 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Гессен |кестедегі аймақ = Гессен |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грос-Герау |кестедегі аудан = Грос-Герау (аудан){{!}}Грос-Герау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Штефан Гильтовски |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 58,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 88 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 60294 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06142 |пошта индексі = 65428 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 06 4 33 012 |ортаққордағы санаты = Rüsselsheim |сайты = http://www.stadt-ruesselsheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Рюссельсхайм''' ({{lang-de|Rüsselsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Гессен]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Дармштадт (округ)|Дармштадт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Грос-Герау (аудан)|Грос-Герау]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 60294 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-hessen.de/static/publikationen/A/AI2_AII_AIII_AV_10-1hj_pdf.zip Bevölkerung der hessischen Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118164331/http://www.statistik-hessen.de/static/publikationen/A/AI2_AII_AIII_AV_10-1hj_pdf.zip |date=2012-01-18 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 58,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''06 4 33 012''. Қаланың басшысы — Штефан Гильтовски. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-ruesselsheim.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229194703/http://www.stadt-ruesselsheim.de/ |date=2012-02-29 }} {{Гессен аудандары}} {{Германия:Грос-Герау ауданы:Қалалар}} {{Hesse-geo-stub}} [[Санат:Гессен елді мекендері]] qxdr443bceqy8cb1o4152kt27pswmf7 0 231244 3623478 2684571 2026-06-29T15:57:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623478 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Ро |шынайы атауы = Ro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=56 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Эмилия-Романья |кестедегі аймақ = Эмилия-Романья |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Феррара (провинция){{!}}Феррара |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Filippo Parisini |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 43 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3544 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 82 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 532 |пошта индексі = 44030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 38020 |ортаққордағы санаты = Ro |сайты = http://www.comune.ro.fe.it |сайт тілі = it }} '''Ро''' ({{lang-it|Ro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Феррара (провинция)|Феррара]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3544 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 82 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 43 км² шамасында. Пошта индексі — 44030. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0532 868168 * Электронды поштасы: info@comune.ro.fe.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.ro.fe.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531052335/http://www.comune.ro.fe.it/ |date=2010-05-31 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Феррара провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]] n1h7lrcjep3qg4vjzmp3isdge8s3dzk 0 238998 3623642 1842027 2026-06-30T06:01:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623642 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сан-Джулиано-Миланезе |шынайы атауы = San Giuliano Milanese |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=24 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=17 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Милан (провинция){{!}}Милан |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 97 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 32814 |санақ жылы = 2003 |тығыздығы = 2003 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = sangiulianesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 371 |пошта индексі = 20098 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 15195 |ортаққордағы санаты = San Giuliano Milanese |сайты = http://www.sangiulianonline.it |сайт тілі = it }} '''Сан-Джулиано-Миланезе''' ({{lang-it|San Giuliano Milanese}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Милан (провинция)|Милан]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 32814 адамды құрайды&nbsp;(2003). Халық тығыздығы 2003 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30,4 км² шамасында. Пошта индексі — 20098. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giuliano.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sangiulianonline.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220002036/http://www.sangiulianonline.it/ |date=2011-02-20 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Милан провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] b9hsmf9v6ww6xn9c94q4v3rwhgkxjeu 1 267373 3623827 1090243 2026-06-30T09:30:28Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Талқылау:Бұқар жырау даңғылы]] бетін [[Талқылау:Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] бетіне жылжытты 1090243 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}} 7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku 0 480436 3623666 3102280 2026-06-30T07:15:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623666 wikitext text/x-wiki Бұл сандар тізімі ==Рационал сандар== {{main|Рационал сандар}} === Натурал сандар === {{main|Натурал сандар}} {| cellpadding="3" style="text-align: right" |- | [[0 (сан)|0]] | [[1 (сан)|1]] | [[2 (сан)|2]] | [[3 (сан)|3]] | [[4 (сан)|4]] | [[5 (сан)|5]] | [[6 (сан)|6]] | [[7 (сан)|7]] | [[8 (сан)|8]] | [[9 (сан)|9]] |- | [[10 (сан)|10]] | [[11 (сан)|11]] | [[12 (сан)|12]] | [[13 (сан)|13]] | [[14 (сан)|14]] | [[15 (сан)|15]] | [[16 (сан)|16]] | [[17 (сан)|17]] | [[18 (сан)|18]] | [[19 (сан)|19]] |- | [[20 (сан)|20]] | [[21 (сан)|21]] | [[22 (сан)|22]] | [[23 (сан)|23]] | [[24 (сан)|24]] | [[25 (сан)|25]] | [[26 (сан)|26]] | [[27 (сан)|27]] | [[28 (сан)|28]] | [[29 (сан)|29]] |- | [[30 (сан)|30]] | [[31 (сан)|31]] | [[32 (сан)|32]] | [[33 (сан)|33]] | [[34 (сан)|34]] | [[35 (сан)|35]] | [[36 (сан)|36]] | [[37 (сан)|37]] | [[38 (сан)|38]] | [[39 (сан)|39]] |- | [[40 (сан)|40]] | [[41 (сан)|41]] | [[42 (сан)|42]] | [[43 (сан)|43]] | [[44 (сан)|44]] | [[45 (сан)|45]] | [[46 (сан)|46]] | [[47 (сан)|47]] | [[48 (сан)|48]] | [[49 (сан)|49]] |- | [[50 (сан)|50]] | [[51 (сан)|51]] | [[52 (сан)|52]] | [[53 (сан)|53]] | [[54 (сан)|54]] | [[55 (сан)|55]] | [[56 (сан)|56]] | [[57 (сан)|57]] | [[58 (сан)|58]] | [[59 (сан)|59]] |- | [[60 (сан)|60]] | [[61 (сан)|61]] | [[62 (сан)|62]] | [[63 (сан)|63]] | [[64 (сан)|64]] | [[65 (сан)|65]] | [[66 (сан)|66]] | [[67 (сан)|67]] | [[68 (сан)|68]] | [[69 (сан)|69]] |- | [[70 (сан)|70]] | [[71 (сан)|71]] | [[72 (сан)|72]] | [[73 (сан)|73]] | [[74 (сан)|74]] | [[75 (сан)|75]] | [[76 (сан)|76]] | [[77 (сан)|77]] | [[78 (сан)|78]] | [[79 (сан)|79]] |- | [[80 (сан)|80]] | [[81 (сан)|81]] | [[82 (сан)|82]] | [[83 (сан)|83]] | [[84 (сан)|84]] | [[85 (сан)|85]] | [[86 (сан)|86]] | [[87 (сан)|87]] | [[88 (сан)|88]] | [[89 (сан)|89]] |- | [[90 (сан)|90]] | [[91 (сан)|91]] | [[92 (сан)|92]] | [[93 (сан)|93]] | [[94 (сан)|94]] | [[95 (сан)|95]] | [[96 (сан)|96]] | [[97 (сан)|97]] | [[98 (сан)|98]] | [[99 (сан)|99]] |- | [[100 (сан)|100]] | [[101 (сан)|101]] | [[102 (сан)|102]] | [[103 (сан)|103]] | [[104 (сан)|104]] | [[105 (сан)|105]] | [[106 (сан)|106]] | [[107 (сан)|107]] | [[108 (сан)|108]] | [[109 (сан)|109]] |- | [[110 (сан)|110]] | [[111 (сан)|111]] | [[112 (сан)|112]] | [[113 (сан)|113]] | [[114 (сан)|114]] | [[115 (сан)|115]] | [[116 (сан)|116]] | [[117 (сан)|117]] | [[118 (сан)|118]] | [[119 (сан)|119]] |- | [[120 (сан)|120]] | [[121 (сан)|121]] | [[122 (сан)|122]] | [[123 (сан)|123]] | [[124 (сан)|124]] | [[125 (сан)|125]] | [[126 (сан)|126]] | [[127 (сан)|127]] | [[128 (сан)|128]] | [[129 (сан)|129]] |- | [[130 (сан)|130]] | [[131 (сан)|131]] | [[132 (сан)|132]] | [[133 (сан)|133]] | [[134 (сан)|134]] | [[135 (сан)|135]] | [[136 (сан)|136]] | [[137 (сан)|137]] | [[138 (сан)|138]] | [[139 (сан)|139]] |- | [[140 (сан)|140]] | [[141 (сан)|141]] | [[142 (сан)|142]] | [[143 (сан)|143]] | [[144 (сан)|144]] | [[145 (сан)|145]] | [[146 (сан)|146]] | [[147 (сан)|147]] | [[148 (сан)|148]] | [[149 (сан)|149]] |- | [[150 (сан)|150]] | [[151 (сан)|151]] | [[152 (сан)|152]] | [[153 (сан)|153]] | [[154 (сан)|154]] | [[155 (сан)|155]] | [[156 (сан)|156]] | [[157 (сан)|157]] | [[158 (сан)|158]] | [[159 (сан)|159]] |- | [[160 (сан)|160]] | [[161 (сан)|161]] | [[162 (сан)|162]] | [[163 (сан)|163]] | [[164 (сан)|164]] | [[165 (сан)|165]] | [[166 (сан)|166]] | [[167 (сан)|167]] | [[168 (сан)|168]] | [[169 (сан)|169]] |- | [[170 (сан)|170]] | [[171 (сан)|171]] | [[172 (сан)|172]] | [[173 (сан)|173]] | [[174 (сан)|174]] | [[175 (сан)|175]] | [[176 (сан)|176]] | [[177 (сан)|177]] | [[178 (сан)|178]] | [[179 (сан)|179]] |- | [[180 (сан)|180]] | [[181 (сан)|181]] | [[182 (сан)|182]] | [[183 (сан)|183]] | [[184 (сан)|184]] | [[185 (сан)|185]] | [[186 (сан)|186]] | [[187 (сан)|187]] | [[188 (сан)|188]] | [[189 (сан)|189]] |- | [[190 (сан)|190]] | [[191 (сан)|191]] | [[192 (сан)|192]] | [[193 (сан)|193]] | [[194 (сан)|194]] | [[195 (сан)|195]] | [[196 (сан)|196]] | [[197 (сан)|197]] | [[198 (сан)|198]] | [[199 (сан)|199]] |- | [[200 (сан)|200]] | [[201 (сан)|201]] | [[202 (сан)|202]] | [[203 (сан)|203]] | [[204 (сан)|204]] | [[205 (сан)|205]] | [[206 (сан)|206]] | [[207 (сан)|207]] | [[208 (сан)|208]] | [[209 (сан)|209]] |- | [[210 (сан)|210]] | [[211 (сан)|211]] | [[212 (сан)|212]] | [[213 (сан)|213]] | [[214 (сан)|214]] | [[215 (сан)|215]] | [[216 (сан)|216]] | [[217 (сан)|217]] | [[218 (сан)|218]] | [[219 (сан)|219]] |- | | | [[220 (сан)|220]] | [[230 (сан)|230]] | [[240 (сан)|240]] | [[250 (сан)|250]] | [[260 (сан)|260]] | [[270 (сан)|270]] | [[280 (сан)|280]] | [[290 (сан)|290]] |- | | | | [[300 (сан)|300]] | [[400 (сан)|400]] | [[500 (сан)|500]] | [[600 (сан)|600]] | [[700 (сан)|700]] | [[800 (сан)|800]] | [[900 (сан)|900]] |- | | [[1000 (сан)|1000]] | [[2000 (сан)|2000]] | [[3000 (сан)|3000]] | [[4000 (сан)|4000]] | [[5000 (сан)|5000]] | [[6000 (сан)|6000]] | [[7000 (сан)|7000]] | [[8000 (сан)|8000]] | [[9000 (сан)|9000]] |- | | [[10000 (сан)|10000]] | [[20000 (сан)|20000]] | [[30000 (сан)|30000]] | [[40000 (сан)|40000]] | [[50000 (сан)|50000]] | [[60000 (сан)|60000]] | [[70000 (сан)|70000]] | [[80000 (сан)|80000]] | [[90000 (сан)|90000]] |- |colspan=2| [[100000 (сан)|100 мың–1 млн]] |colspan=2| [[1000000 (сан)|1 млн–10 млн]] |colspan=2| [[10000000 (сан)|10 млн–100 млн]] |colspan=2| [[100000000 (сан)|100 млн–1млд]] |colspan=2| [[1000000000 (сан)|1 млд–10 млд]] |- |colspan=3| [[:en:Orders of magnitude (numbers)|Үлкен сандар]] |} === Мириад жүйесі === <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not modify it, even if you modify the section title. --> {| class="wikitable" |- ! Өлшемі !! Атауы !! Жазылуы |- | 10⁰ | align="center" | Бір | 1 |- | 10¹ | align="center" | Он | 10 |- | 10² | align="center" | Жүз | 100 |- | 10³ | align="center" | Мың | 1000 |- | 10⁴ | align="center" | Мириад | 1,0000 |- | 10⁵ | align="center" | Он мириад | 10,0000 |- | 10⁶ | align="center" | Жүз мириад | 100,0000 |- | 10⁷ | align="center" | Он жүз мириад | 1000,0000 |- | 10⁸ | align="center" | Миллион | 1;0000,0000 |- | 10¹² | align="center" | Мириад миллион | 1,0000;0000,0000 |- | 10¹⁶ | align="center" | Биллион | 1:0000,0000;0000,0000 |- | 10²⁴ | align="center" | Миллион биллион | 1;0000,0000:0000,0000;0000,0000 |- | 10³² | align="center" | Триллион | 1'0000,0000;0000,0000:0000,0000;0000,0000 |- | 10⁶⁴ | align="center" | Квадриллион | 1'0000,0000;0000,0000:0000,0000;0000,0000'0000,0000;0000,0000:0000,0000;0000,0000 |- | 10¹²⁸ | align="center" | Квинтиллион |- | 10²⁵⁶ | align="center" | Секстиллион |- | 10⁵¹² | align="center" | Септиллион |- | 10¹⁰²⁴ | align="center" | Октиллион |- | 10²⁰⁴⁸ | align="center" | Нониллион |- | 10⁴⁰⁹⁶ | align="center" | Дециллон |- | 10⁸¹⁹² | align="center" | Андицилион |- | 10^16,384 | align="center" | Дубдецилион |- | 10^32,768 | align="center" | Тредециллион |- | 10^65,536 | align="center" | Кваттордециллион |- | 10^131,072 | align="center" | Квиндециллион |- | 10^262,144 | align="center" | Сексдециллон |- | 10^524,288 | align="center" | Сендендецилион |- | 10^1,048,576 | align="center" | Октодециллион |- | 10^2,097,152 | align="center" | Новемдецилион |- | 10^4,194,304 | align="center" | Вигинтилион |- | 10^8,388,608 | align="center" | Cafarolion |- | 10^16,777,216 | align="center" | Saralion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{40}}</math> | align="center" | Quadragintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{50}}</math> | align="center" | Quinquagintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{60}}</math> | align="center" | Sexagintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{70}}</math> | align="center" | Septuagintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{80}}</math> | align="center" | Octogintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{90}}</math> | align="center" | Nonagintyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{100}}</math> | align="center" | Centyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{1000}}</math> | align="center" | Millyllion |- | <math>{10}^{\,\! 4 \cdot 2^{10000}}</math> | align="center" | Myryllion |- |} ===SI-derived === {| class="wikitable" |- ! Шама !! 1000^m !! [[Си префиксі]] !! Аты !! [[Бинари префиксі]] !! 1024^m=2^10m !! Шама |- | align="right" | 1 000 || 1000¹ || k || [[Кило-|Кило]] || Ki || 1024¹ || align="right" | 1 024 |- | align="right" | 1 000 000 || 1000² || M || [[Мега-|Мега]] || Mi || 1024² || align="right" | 1 048 576 |- | align="right" | 1 000 000 000 || 1000³ || G || [[Гига]] || Gi || 1024³ || align="right" | 1 073 741 824 |- | align="right" | 1 000 000 000 000 || 1000⁴ || T || [[Тера-|Тера]] || Ti || 1024⁴ || align="right" | 1 099 511 627 776 |- | align="right" | 1 000 000 000 000 000 || 1000⁵ || P || [[Пета-|Пета]] || Pi || 1024⁵ || align="right" | 1 125 899 906 842 624 |- | align="right" | 1 000 000 000 000 000 000 || 1000⁶ || E || [[Екса]] || Ei || 1024⁶ || align="right" | 1 152 921 504 606 846 976 |- | align="right" | 1 000 000 000 000 000 000 000 || 1000⁷ || Z || [[Зетта]] || Zi || 1024⁷ || align="right" | 1 180 591 620 717 411 303 424 |- | align="right" | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 || 1000⁸ || Y || [[Иотта]] || Yi || 1024⁸ || align="right" | 1 208 925 819 614 629 174 706 176 |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.virtuescience.com/number.html The Database of Number Correlations: 1 to 2000+] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724110717/http://www.virtuescience.com/number.html |date=2017-07-24 }} * [http://www.archimedes-lab.org/numbers/Num1_69.html What's Special About This Number? A Zoology of Numbers: from 0 to 500] * [http://www.mathcats.com/explore/reallybignumbers.html See how to write big numbers] * [http://www.kokogiak.com/megapenny/ The MegaPenny Project – Visualizing big numbers] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091015115045/http://www.kokogiak.com/megapenny/ |date=2009-10-15 }} * [http://pages.prodigy.net/jhonig/bignum/indx.html About big numbers] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011125134506/http://pages.prodigy.net/jhonig/bignum/indx.html |date=2001-11-25 }} * [http://www.mrob.com/pub/math/largenum.html Robert P. Munafo's Large Numbers page] * [http://www-users.cs.york.ac.uk/~susan/cyc/b/big.htm Different notations for big numbers – by Susan Stepney] * [http://www.unc.edu/~rowlett/units/large.html Names for Large Numbers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509230056/http://www.unc.edu/~rowlett/units/large.html |date=2015-05-09 }}, in ''How Many? A Dictionary of Units of Measurement'' by Russ Rowlett * [http://www.stetson.edu/~efriedma/numbers.html What's Special About This Number?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223062027/http://www2.stetson.edu/~efriedma/numbers.html |date=2018-02-23 }} (from 0 to 9999) [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Сандар]] g8f4xs6auherfplutjvhold1rpgykws 0 485500 3623787 2921596 2026-06-30T08:49:31Z 1nter pares 146705 3623787 wikitext text/x-wiki '''Халықаралық бакалавриат ұйымы''' (IBO) — 1968 жылы қаланған, басты пәтері Женева,Швейцарияда.<ref>"[http://www.ibo.org/offices/hq/index.cfm IB headquarters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519202704/http://www.ibo.org/offices/hq/index.cfm |date=2009-05-19 }}." International Baccalaureate. Retrieved on 25 September 2009.</ref> ХБ(Халықаралық Бакалавриат) 3–19 жас аралығындағы балаларға арналған білім беру бойынша 4 бағдарламаны жүзеге асырады.<ref>{{cite web|url=http://www.ibo.org/programmes/|title=Three Programmes at a Glance|accessdate=July 15, 2009}}</ref> Ұйымның атауы мен логотипі 2007 жылы ұымның қайта құрылуына байланысты өзгертілген. Демек,"IB" ұйымның өзіне,дипломдық бағдарламаның соңында берілетін дипломға,сертификаттарға,төрт бағдарламаның кез келгеніне қарасты. [[File:IB logo.gif|thumb|Халықаралық бакалавриат логотипі.]] == Тарихы == Мари-Терез Maurette ақыр соңында Халықаралық бакалавриат болып шығатын бағдарлама үшін 1948 жылы "Мұнда бейбітшілік жолындағы білім беру бар ма?" атты ауқымды жұмысын шығарды. 1960-жж ортасында,Женевадағы Халықаралық мектебінің бір топ мұғалімдері `Халықаралық мектептерге арналған емтихандарды` жасап шығарады,ақырында бұл ХБ ұйымы болады. Штаб-пәтері 1968 жылғы қаулы бойынша ресми Женевада,Швейцарияда тіркелген. Алек Петерсон ХБ -ның алғашқы бас директоры (1968-1977) болды, одан кейін Жерар Рено (1977-83), Роджер Пилл (1983-98), Дерек Блакмэн (1998-99), Джордж Уокер (1999-2005), и Джеффри Бирд (қазіріг таңдағы бас директор). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мектептер қоғамдастығы]] [[Санат:1968 жылы пайда болғандар]] 1hf1roczy62wrqqngtq69abg85l2pm6 0 485761 3623857 3460864 2026-06-30T11:36:41Z Малика Назарова 182852 Грамматикалық қателерді түзету 3623857 wikitext text/x-wiki {{мағына|Тіл (айрық)}} '''Тіл''' — белгілі бір ұғымды немесе затты, түсінікті белгілейтін және дыбыстауы бар ортақ қабылданған таңбалар жүйесі. Тіл – [[грамматика]] мен [[Лексика|лексикадан]] тұратын [[Қатынасу|тілдесудің]] құрылымдық жүйесі. Бұл адамдардың ауызша және [[ымдау]] түрінде мағынаны жеткізетін негізгі құралы және [[Жазу|жазба]] арқылы да берілуі мүмкін. Адам тілі мәдениеттер мен уақыт аралығында байқалатын елеулі айырмашылығы бар мәдени және тарихи әртүрлілігімен сипатталады. Адам тілдерінде сөйлемдердің шексіз санын жасауға мүмкіндік беретін [[Өнімділік (лингвистика)|өнімділік]] және [[Орын ауыстырушылық (лингвистика)|орын ауыстыру]] қасиеттері және дискурста бірден болмайтын заттарға, оқиғаларға және идеяларға сілтеме жасау мүмкіндігі бар. Адам тілін қолдану әлеуметтік [[Конвенция|келісімдерге]] сүйенеді және оқу арқылы алынады.<ref>Nicholas Evans & Stephen Levinson (2009) 'The Myth of Language Universals: Language Diversity and Its Importance for Cognitive Science'. ''Behavioral and Brain Sciences'' 32, 429–492.</ref> [[File:Cuneiform tablet of merchant's goods, Ur III Period, c. 2100-2000 BC - Harvard Semitic Museum - Cambridge, MA - DSC06143.jpg|right|thumb|[[Шумер жазуы|Сына жазуы]] [[Жазба тіл|жазбаша тілдің]] алғашқы белгілі түрі, бірақ [[Ауызекі тіл|ауызекі тілі]] жазудан кемінде ондаған мыңдаған жылдар бұрын пайда болған]] Дүние жүзіндегі адам тілдерінің саны 5000-нан 7000-ға дейін өзгереді. Нақты бағалаулар тілдер мен [[Диалект|диалектілер]] арасында белгіленген ерікті айырмашылыққа (дихотомия) байланысты.<ref>Томаш Камуселла. [https://journals.ispan.edu.pl/index.php/ch/article/view/ch.2016.011 The History of the Normative Opposition of “Language versus Dialect”: From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe’s Ethnolinguistic Nation-States] ''Colloquia Humanistica''. '''5''' (5): 189–198.</ref> [[Табиғи тілдер]] сөзбен не ымдап [[Сөйлеу|сөйленеді]] немесе екеуі де қолданылады; дегенмен кез келген тілді есту, визуалды немесе тактильді [[Стимул|стимулдарды]] пайдалана отырып, қосалқы медиаға кодтауға болады – мысалы, жазу, ысқыру, ымдау немесе [[Брайль жазуы]] арқылы. Басқаша айтқанда, адам тілі құралдарға тәуелсіз, бірақ жазбаша немесе ымдау тілі адамның табиғи сөйлеуін немесе ым-ишарасын жазу немесе кодтау тәсілі болып табылады. Тіл мен мағынаны анықтауға қатысты [[Тіл философиясы|философиялық көзқарастарға]] байланысты жалпы түсінік ретінде «тіл» ұғымы күрделі қатынасу жүйелерін меңгерудің және қолданудың танымдық қабілетін немесе осы жүйелерді құрайтын ережелер жиынтығын сипаттау, немесе сол ережелерден туындаған айтылымдар жиынтығы ретінде қолданылуы мүмкін. Барлық тілдер белгілерді белгілі бір мағыналармен байланыстыру үшін [[семиозис]] үрдісіне сүйенеді. Ауызша, қолмен және тактильді тілдерде сөздер немесе [[Морфема|морфемалар]] деп аталатын тізбектерді құру үшін таңбалардың қалай қолданылатынын реттейтін [[Фонология|фонологиялық]] жүйе және сөз тіркестері мен айтылымдарды құру үшін сөздер мен морфемалардың бірігуін басқаратын [[Синтаксис|синтаксистік]] жүйе бар.<ref>Charles Sanders Peirce. [https://colorysemiotica.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/peirce-collectedpapers.pdf "Collected Papers of Charles Sanders Peirce"] Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931-1935</ref> == Анықтамалары == Тіл туралы жалпы ұғым ретінде айтқанда, оның әртүрлі қырларын ерекше атап көрсететін анықтамалар қолданылуы мүмкін.<ref>Lyons, John (1981). [[iarchive:languagelinguist0000lyon|''Language and Linguistics'']] Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29775-2.</ref> Бұл анықтамалар тілге әртүрлі көзқарастарды және түсініктерді қамтиды, сондай-ақ лингвистика теориясының әртүрлі, кейде бір-біріне қайшы келетін мектептерін айқындайды.<ref name=":2">Trask, Robert Lawrence (2007). Stockwell, Peter (ed.). ''Language and Linguistics: The Key Concepts'' (2nd ed.). Routledge.</ref> Тілдің табиғаты мен шығу тегі туралы пікірталастар көне дәуірден басталады. [[Горгий]] және [[Платон]] сияқты грек философтары сөздер, ұғымдар және шынайылық арасындағы байланыс туралы пікірталас жүргізді. Горгий тіл объективті тәжірибені де, адам тәжірибесін де көрсете алмайды, сондықтан қарым-қатынас пен шындық мүмкін емес деп есептеді. Платон тіл идеялар мен ұғымдарды білдіретіндіктен, ал олар тілден тәуелсіз және тілден бұрын болғандықтан, қарым-қатынас мүмкін деп айтты.<ref>Bett, R. (2010). "Plato and his Predecessors". In Alex Barber; Robert J. Stainton (eds.). ''Concise Encyclopedia of Philosophy of Language and Linguistics''. Elsevier. pp. 569–570.</ref> [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық дәуірінде]] және адамзаттың шығу тегі туралы пікірталастар кезінде тілдің пайда болуы туралы болжам жасау сәнге айналды. [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], [[Иоганн Готфрид Гердер]] сияқты ойшылдар тілдің сезімнің инстинктивті көрінісінен пайда болғанын және оның бастапқыда рационалды ойдың логикалық көрінісінен гөрі [[музыка]] мен [[Поэзия|поэзияға]] жақын екенін алға тартты. Кант және [[Рене Декарт]] сияқты рационалист философтар қарама-қарсы көзқараста болды. Шамамен 20 ғасырдың басында ойшылдар тілдің әлем туралы тәжірибемізді қалыптастырудағы рөлі туралы сұрақ қоя бастады - тіл жай дүниенің объективті құрылымын көрсетеді ме, әлде ол ұғымдарды қалыптастырып, осы арқылы біздің объективті әлемді қабылдауымызға құрылым енгізеді ме деп сұрады. Бұл философиялық мәселелер шын мәнінде бірінші кезекте лингвистикалық мәселелер ме деген сұраққа әкелді. Тұжырымдамалардың жасалуында және айналымында тіл маңызды рөл атқарады және философияны зерттеу негізінен тілді зерттеу болып табылады деген көзқарастың қайта жандануы [[лингвистикалық бетбұрыс]] деп аталатын және [[Людвиг Витгенштейн|Витгенштейн]] сияқты философтармен байланысты XX ғасыр философиясында ерекше орын алған. Тіл туралы мағына мен сілтемеге, таным мен санаға қатысты бұл пікірталастар бүгінгі күні де өзекті болып қала береді.<ref>Devitt, Michael; Sterelny, Kim (1999). ''Language and Reality: An Introduction to the Philosophy of Language. Boston: MIT Press.''</ref> === Ақыл-ой қабілеті, негізі және мінез-құлқы === Бір анықтамада тілді ең алдымен адамдарға тілдік мінез-құлық жасауға мүмкіндік беретін [[Ақыл|ақыл-ой қабілеті]] ретінде қарастырады: тілдерді үйрену, сөйлемдерді айту және түсіну үшін. Бұл анықтама тілдің барлық адамдарға тән әмбебаптығын ерекше атап көрсетеді және адамның тіл қабілетінің биологиялық негізін, [[Ми|адам миының]] ерекше дамуының нәтижесі ретінде қарастырады. Тілді меңгеруге деген талпыныс адамға туа біткен деген пікірді жақтаушылар тіл қолжетімді ортада өскен барлық когнитивті қалыпты балалардың тілді ресми нұсқаусыз меңгеретіндігімен расталады. Тілдер тіпті ортақ тілсіз адамдар тұратын немесе бірге өсетін орталарда өздігінен дами алады; мысалы, [[креол тілдері]] және [[Никарагуа ымдау тілі]] сияқты өздігінен дамыған ымдау тілдері. Философтар Кант пен Декарттан бастау алатын бұл көзқарас тілді негізінен туа біткен қабілет деп түсінеді, мысалы, Хомскийдің [[әмбебап грамматика]] теориясында немесе американдық философ [[Джерри Алан Фодор|Джерри Фодордың]] экстремалды [[Туа біткен идеялар|иннатизм]] теориясында. Анықтамалардың бұл түрлері [[Когнитивистика|когнитивтік ғылым]] шеңберіндегі тіл зерттеулерінде және [[Нейролингвистика|нейролингвистикада]] жиі қолданылады.<ref>Hauser, Marc D.; Fitch, W. Tecumseh (2003). [https://web.archive.org/web/20140808045239/http://mind.cog.jhu.edu/faculty/smolensky/050.341-641/Readings/Hauser%20%26%20Fitch%2003%20Evolution%20of%20Lg.pdf What Are the Uniquely Human Components of the Language Faculty?] In M.H. Christiansen; S. Kirby (eds.). ''Language Evolution: The States of the Art''. Oxford University Press.</ref> === Формалды белгі жүйесі === Басқа анықтамада тілді мағынаны жеткізу үшін тіркесудің грамматикалық ережелерімен реттелетін белгілердің [[Формалды жүйе|формалды жүйесі]] ретінде қарастырады. Бұл анықтама адам тілдерін белгілі бір белгілер мен мағыналар арасындағы қатынастарды реттейтін ережелерден тұратын жабық [[Құрылымдық лингвистика|құрылымдық жүйелер]] ретінде сипаттауға болатынын атап көрсетеді. Тіл туралы бұл құрылымдық көзқарасты алғаш рет [[Фердинанд де Соссюр]] енгізді<ref name=":6">Saussure, Ferdinand de (1983) [1913]. Bally, Charles; Sechehaye, Albert (eds.). ''Course in General Linguistics''. Translated by Roy Harris. La Salle, Illinois: Open Court. ISBN 978-0-8126-9023-1.</ref> және оның структурализмі тілге деген көптеген көзқарастар үшін негіз болып қала береді.<ref name=":7">Campbell, Lyle (2001). "The History of Linguistics". In Mark Aronoff; Janie Rees-Miller (eds.). ''The Handbook of Linguistics''. Blackwell. pp. 81–105.</ref> Соссюрдің тілге деген көзқарасының кейбір жақтаушылары тіл құрылымын оның негізгі элементтерін анықтау арқылы зерттейтін, содан кейін элементтер сөздер мен сөйлемдерді құру үшін біріктіретін ережелер туралы ресми есеп беру арқылы зерттейтін формалды тәсілді жақтады. Мұндай теорияның негізгі жақтаушысы грамматиканың [[Генеративті грамматика|генеративті теориясының]] негізін қалаушы Ноам Хомский болып табылады, ол тілді трансформациялық грамматикалардың көмегімен жасауға болатын сөйлемдердің құрылысы ретінде анықтады.<ref name=":2" /> Хомский бұл ережелерді адам ақыл-ойының туа біткен қасиеті деп санайды және тілдің қандай екендігінің негізін құрайды.<ref>Chomsky, Noam (1957). ''Syntactic Structures''. The Hague: Mouton.</ref> Керісінше, мұндай трансформациялық грамматикалар [[Логика|формальды логикада]], [[Формальды лингвистика|формальды лингвистикада]] және қолданбалы [[Математикалық лингвистика|математикалық лингвистикасында]] жиі қолданылады.<ref name=":3">Newmeyer, Frederick J. (1998). [https://web.archive.org/web/20111216100353/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf LANGUAGE FORM AND LANGUAGE FUNCTION] Cambridge, MA: MIT Press.</ref> Тіл философиясында лингвистикалық мағынаны тұжырымдар мен шындық арасындағы логикалық қатынастарда тұратын көзқарас ретінде [[Альфред Тарский]], [[Бертран Рассел]] және басқа формальды логика философтары дамытты. === Қарым-қатынас құралы === Тағы бір анықтама тілді адамдарға ауызша немесе белгі сөздерімен алмасуға мүмкіндік беретін қарым-қатынас жүйесі ретінде қарастырады. Бұл анықтама тілдің әлеуметтік қызметіне және оны адамдардың өзін-өзі білдіру және қоршаған ортадағы заттарға әсер ету үшін пайдаланатынына баса назар аударады. Грамматиканың функционалдық теориялары грамматикалық құрылымдарды олардың қарым-қатынас қызметтері арқылы түсіндіреді және тілдің грамматикалық құрылымдарын қолданушылардың қарым-қатынас қажеттіліктеріне бейімделу үдерісінің нәтижесі ретінде қарастырады, яғни грамматиканың осы қажеттіліктерге сай «икемделгені» атап көрсетіледі.<ref name=":11">Evans, Nicholas; Levinson, Stephen C. (2009). [https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/myth-of-language-universals-language-diversity-and-its-importance-for-cognitive-science/25D362A6566FCA4F51054D1C41104654 The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science] ''Behavioral and Brain Sciences''. '''32''' (5): 429–492.</ref> [[File:ASL family.jpg|right|thumb|[[Ым тілі|Ым тіліндегі]] әңгіме]] Тіл туралы бұл көзқарас тілді [[Прагматика|прагматикалық]], [[Когнитивті лингвистика|когнитивтік]] және интерактивті зерттеулер шеңберіндегі, сондай-ақ [[әлеуметтік лингвистика]] мен [[Лингвистикалық антропология|лингвистикалық антропологиядағы]] тіл зерттеулерімен байланысты. Функционалистік теориялар грамматиканы динамикалық құбылыстар ретінде зерттеуге бейім, яғни ол сөйлеушілердің қолдануы барысында үздіксіз өзгеріп отыратын құрылымдар ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас лингвистикалық типологияны, яғни тілдерді құрылымдық белгілері бойынша жіктеуді зерттеуге ерекше мән береді, өйткені [[грамматикалану]] үрдістері белгілі бір дәрежеде типологияға тәуелді траекторияларды ұстануға бейім.<ref name=":3" /> [[Тіл философиясы|Тіл философиясында]] прагматиканы тіл мен мағынаның орталық бөлігі ретінде қарастыру көбінесе [[Людвиг Витгенштейн|Витгенштейннің]] кейінгі еңбектерімен және [[Джон Лэнгшо Остин|Дж. Л. Остин]], [[Пол Герберт Грайс|Пол Грайс]], [[Джон Роджерс Серл|Джон Серл]] және [[Уиллард Ван Орман Куайн|У. О. Куайн]] сияқты қарапайым тіл философтарымен байланыстырылады.<ref>Nerlich, Brigitte (2010). "History of pragmatics". In Cummings, Louise (ed.). ''The Pragmatics Encyclopedia''. London/New York: Routledge. pp. 192–193.</ref> === Адам тілінің ерекшеліктері === Адам тілін адамға жатпайтын [[Жануарлар тілі|жануарлар]] қолданатын қарым-қатынастан ерекшелендіретін бірқатар белгілер бар, олардың көпшілігін [[Чарльз Френсис Хоккет|Чарльз Хоккет]] сипаттап, құрылымдық ерекшеліктер деп атаған.<ref>Hockett, Charles F. (1966). [https://web.archive.org/web/20121110023354/http://www.ling.ohio-state.edu/~swinters/371/designfeatures.html "The Problem of Universals in Language"]</ref> Жануарлардың, мысалы, [[Аралардың үйрену және қарым-қатынас жүйесі|аралар]] мен [[Маймылдардың үйрену және қарым-қатынас жүйесі|маймылдардың]] қарым-қатынас жүйелері шектеулі жүйелер болып табылады және оларда білдіруге болатын идеялардың саны шектеулі, әдетте өте аз.<ref>Hockett, Charles F. (1960). "Logical considerations in the study of animal communication". In W. E. Lanyon; W. N. Tavolga (eds.). ''Animals sounds and animal communication''. pp. 392–430.</ref> Керісінше, адам тілі ашық және [[Өнімділік (лингвистика)|өнімді]], яғни ол адамдарға шектеулі элементтер жиынтығынан кең ауқымды сөздерді жасауға және жаңа сөздер мен сөйлемдер жасауға мүмкіндік береді. Бұл адам тілі екі жақты кодқа негізделгендіктен мүмкін болады, мұнда өздігінен мағынасыз шектеулі элементтер (мысалы, дыбыстар, әріптер немесе ым-ишара) бірігіп, шексіз үлкен мағыналы бірліктерді (сөздер мен сөйлемдер) құрайды.<ref name=":4">Trask, Robert Lawrence (1999). ''Language: The Basics'' (2nd ed.). Psychology Press.</ref> Алайда, бір зерттеу Австралияның [[Қоңыртөбе көпәуез]] бірдей акустикалық элементтерді әртүрлі тәртіппен орналастырып, функционалды тұрғыдан екі түрлі дыбысты жасай алатынын көрсетті.<ref>Engesser, Sabrina; Crane, Jodie M. S.; Savage, James L.; Russel, Andrew F.; Townsend, Simon W. (29 June 2015). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4488142/ Experimental Evidence for Phonemic Contrasts in a Nonhuman Vocal System] ''PLOS Biology''. '''13''' (6): e1002171.</ref> Сонымен қатар, [[Оңтүстік ала көпәуез]] бірдей дыбыстардан тұратын, бірақ қайталанатын элементтердің саны арқылы ғана ажыратылатын функционалды тұрғыдан екі түрлі дыбысты жасау қабілетін көрсетті.<ref>Engesser, Sabrina; Ridley, Amanda R.; Townsend, Simon W. (20 July 2017). [https://link.springer.com/article/10.1007/s10071-017-1114-6 Element repetition rates encode functionally distinct information in pied babbler ‘clucks’ and ‘purrs’] ''Animal Cognition''. '''20''' (5): 953–960.</ref> Жануарлардың бірнеше түрлері әлеуметтік үйрену арқылы қарым-қатынас түрлерін меңгере алатынын дәлелдеді: мысалы, [[Канзи]] есімді [[бонобо]] белгі [[Еркиш|лексиграммалар]] жиынтығын пайдалана отырып, өз ойын білдіруді үйренді. Сол сияқты құстар мен киттердің көптеген түрлері өздерінің әндерін өз түрінің басқа өкілдеріне еліктеу арқылы үйренеді. Дегенмен, кейбір жануарлар көптеген сөздер мен белгілерді меңгеруі мүмкін болғанымен, олардың ешқайсысы орташа 4 жастағы адам баласы білетіндей көп белгіні үйрене алмады және ешбірі адам тіліне тән күрделі грамматикаға ұқсайтын жүйені меңгерген жоқ.<ref name=":5">Deacon, Terrence (1997). ''The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain''. New York: W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31754-1.</ref> Мысалы, [[Коко (горилла)|Коко]] [[Гориллалар|горилласы]] [[Американдық ым тілі|американдық ым тілінде]] 1000-ға жуық сөзді қолданғаны және ауызекі ағылшын тіліндегі 2000 сөзді түсінгені хабарланған. Алайда, оның белгілерді қолдануы күрделі түсінікке немесе қарапайым шартты [[Рефлекс|рефлекске]] негізделгеніне қатысты күмәндер бар.<ref>Candland, Douglas Keith (1993). [[iarchive:feralchildrencle00cand|Feral children and clever animals : reflections on human nature]] Oxford University Press US. pp. 293-301. ISBN 978-0-19-510284-0.</ref> Адам тілдерінің жануарлардың қарым-қатынас жүйелерінен айырмашылығы - оларда өте күрделі мағыналарды білдіру үшін қолданылуы мүмкін зат есім мен етістік, осы шақ пен өткен шақ сияқты [[Грамматикалық категория|грамматикалық және семантикалық категориялар]] қолданылады.<ref name=":5" /> Ол [[Рекурсия|рекурсивтілік]] қасиетімен ерекшеленеді: мысалы, зат есім тіркесі басқа зат есім тіркесін қамтуы мүмкін (мысалы, «'''шимпанзенің''' ''<big>еріндері</big>''» сияқты) немесе сөйлемде басқа сөйлем болуы мүмкін («'''Мен''' ''<big>ит жүгіріп келе жатқанын</big>'' '''көріп тұрмын'''").<ref>Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). [https://www.science.org/doi/10.1126/science.298.5598.1569 "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?"] ''Science''. '''298''' (5598): 1569–1579.</ref> Адам тілі бейімделу қабілетін модальділікке тәуелсіз деп атауға болатын жалғыз белгілі табиғи қарым-қатынас жүйесі болып табылады. Бұл оны тек бір арна немесе құрал арқылы ғана емес, бірнешеуінде қолдануға болатынын білдіреді. Мысалы, ауызекі тілде дыбыстық модальдікті қолданса, ал [[Ым тілі|ым тілдері]] мен жазу көру модальдігін, ал [[Брайль жазуы]] тактильді модальдікті қолданады.<ref name=":2" /> Адам тілі абстрактілі ұғымдарға, елестетілген немесе гипотетикалық оқиғаларға, сондай-ақ өткенде болған немесе болашақта болуы мүмкін оқиғаларға сілтеме жасау қабілетімен ерекшеленеді. Сөйлеу оқиғасымен бір уақытта немесе жерде болып табылмайтын оқиғаларға сілтеме жасаудың бұл қабілеті ығыстыру деп аталады, ал кейбір жануарлардың қарым-қатынас жүйелері ығыстыруды қолдана алады (мысалы, көрінбейтін жерде орналасқан бал шырындарының көздерінің орнын жеткізетін [[Жабайы ара|аралардың]] байланысы), адам тілінде қолданылу дәрежесі де бірегей болып саналады.<ref name=":4" /> == Пайда болуы == Тілдің пайда болуы туралы бірнеше гипотеза бар, бірақ олардың ешқайсысы тілдің пайда болу дәуірі мен біздің заманымыздың арасындағы орасан зор қашықтыққа байланысты фактілермен әрі сенімді түрде расталған жоқ. Олар гипотеза болып қала береді, өйткені тілдің пайда болу үрдісін тәжірибеде байқау немесе қайта жаңғырту мүмкін емес.<ref>''Бурлак С. А., Старостин С. А.''  Сравнительно-историческое языкознание. — <abbr>М.</abbr>: Издат. центр «Академия», 2005. — 432 с. — ISBN 5-7695-1445-0.</ref> XXI ғасырдың басында бірқатар зерттеушілер FOXP2 генінің [[7-хромосома|7-хромосомадағы]] екі мутациясымен байланысты деректерді анықтады. Осы [[Мутация|мутациялардың]] нәтижесінде адамның FOXP2 ақуызы [[шимпанзе]] және басқа приматтардың [[FOXP2]] [[Ақуыз|ақуызынан]] ерекшеленеді. Бұл айырмашылық екі [[Аминқышқылдар|аминқышқылын]] алмастырудан тұрады: 303-ші позициядағы [[Аспарагин|аспарагинмен]] [[Треонин|треонинді]] және 325-ші позициядағы аспарагинді [[Серин|серинге]].<ref>''Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a.'' [https://www.nature.com/articles/nature01025 Molecular evolution of ''FOXP2'', a gene involved in speech and language] ''Nature'', 2002, '''418''' (6900). — P. 869—872.</ref><ref>''Nudel R., Newbury D. F.'' [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3992897/ FOXP2]// ''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5). — P. 547—560.</ref> Бұл алмастырулар [[Һомо Неандертал|неандерталдықтарда]] да байқалған.<ref>''Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. .'' [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659 The Derived ''FOXP2'' Variant of Modern Humans Was Shared with Neandertals] // ''Current Biology'', 2007, '''17''' (21). — P. 1908—1912. </ref> Тілдің пайда болуы туралы теориялар негізгі болжамдарына қарай топтарға бөлінеді. Кейбір теориялар тіл өте күрделі құбылыс бола тұра, жоқтан пайда бола алмайды, бірақ адам ата-бабаларының анағұрлым көне тілге дейінгі қарым-қатынас жүйелерінен дамуы керек деген тұжырымға негізделген. Басқа теориялар адам тілі жануарлардың қарым-қатынас жүйелерімен салыстыруға келмейтін ерекше құбылыс, сондықтан ол адамның ата-бабаларынан алғашқы адамдарға көшу кезінде кенеттен пайда болды деп болжайды.<ref>Shanahan, D. (2011). Language, feeling, and the brain: The evocative vector. Transaction Publishers.</ref> Кейбір теориялар тілдің күрделі екендігі сонша, оның түпкілікті күйінде жоқтан пайда болғанын елестету мүмкін емес, бірақ ол біздің адамзатқа дейінгі ата-бабаларымыз арасындағы бұрынғы тілге дейінгі жүйелерден дамыған болуы керек деген пікірге негізделген. Бұл теорияларды үздіксіздікке негізделген теориялар деп атауға болады. Қарама-қарсы көзқарас тілдің адамдық ерекше қасиеті болғандықтан, оны адамдардан табылмайтын ештеңемен салыстыруға болмайды, сондықтан ол гоминидтерге дейінгі кезеңнен ерте адамға өту кезінде кенеттен пайда болуы керек. Бұл теорияларды үзіліске негізделген деп анықтауға болады. Сол сияқты, [[Ноам Чомски|Ноам Хомский]] бастаған тіл туралы генеративті көзқарасқа негізделген теориялар тілді негізінен генетикалық кодталған туа біткен қабілет ретінде қарастырады, ал функционалистік теориялар оны негізінен мәдени, әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы үйренетін жүйе ретінде қарастырады.<ref name=":0">Ulbaek, Ib (1998). "The Origin of Language and Cognition". In J. R. Hurford & C. Knight (ed.). ''Approaches to the evolution of language''. Cambridge University Press. pp. 30–43.</ref> Үздіксіздікке негізделген теорияларды ғалымдардың көпшілігі ұстанады, бірақ олар бұл дамуды әртүрлі көзқарастармен түсіндіреді. Психолог [[Стивен Пинкер]] сияқты тілді негізінен туа біткен қасиет деп санайтындар, тілдің алғышарттарын жануарлардың танымдық қабілеттерімен байланыстырады<ref name=":12">Pinker, Steven (1994). The Language Instinct: How the Mind Creates Language. Perennial.</ref>, ал психолог [[Майкл Томаселло]] сияқты тілді әлеуметтік тұрғыдан үйренген қарым-қатынас құралы ретінде қарастыратындар оны маймылдардың жануарлық қарым-қатынастан, атап айтқанда, ымдау немесе дауыстық қарым-қатынастан, дамыды деп есептейді.<ref>Tomasello, Michael (2008). ''Origin of Human Communication''. MIT Press.</ref> Үздіксіздікке негізделген басқа модельдер тілді [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], [[Иоганн Готфрид Гердер|Гердер]], [[Вильгельм фон Гумбольдт|Гумбольдт]] және [[Чарлз Дарвин|Чарльз Дарвин]] қолдаған [[Музыка|музыкадан]] дамыған деп санайды. Бұл көзқарастың көрнекті жақтаушысы - археолог Стивен Митен.<ref name=":1">Fitch, W. Tecumseh (2010). ''The Evolution of Language''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> [[Стивен Роберт Андерсон|Стивен Андерсонның]] айтуынша, ауызша тілдердің жасы 60 000-нан 100 000 жылға дейін деп бағаланады, және ол былай деп тұжырымдайды:<blockquote>"Тілдің эволюциялық шығу тегін зерттеушілер тілдің бір-ақ рет пайда болғаны туралы болжамды қисынды деп санайды. Сондықтан қазіргі заманғы барлық ауызша тілдер қандай да бір жолмен бір-бірімен байланысты, дегенмен бұл байланысты қазіргі кезде қалпына келтіру мүмкін емес ... қайта құруға қолжетімді әдістердің шектеулеріне байланысты."<ref>Anderson, Stephen (2012). ''Languages: A Very Short Introduction''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-959059-9.</ref></blockquote>Тіл адамның ерте тарихқа дейінгі кезеңдерінде, қандай да бір жазба деректер болғанға дейін пайда болғандықтан, оның ерте дамуы тарихи із қалдырмаған және бүгінгі күні салыстыруға болатын үрдістерді байқау мүмкін емес деп есептейді. Үздіксіздікке баса назар аударатын теориялар, мысалы, приматтардың адамға дейінгі тілге ұқсас болып көрінетін қандай да бір белгілерді көрсететін-көрсетпейтінін білу үшін жануарларға жиі қарайды. Ертедегі адам қазбалары тілді қолдануға физикалық бейімделу іздері немесе таңбалық мінез-құлықтың тілге дейінгі формалары үшін тексерілуі мүмкін. Адам қалдықтарында тілдік қабілеттердің мүмкіндігін көрсететін белгілерге мыналар жатады: дене салмағына қатысты мидың өлшемі, дамыған дыбыс шығаруға қабілетті [[Көмекей|көмейдің]] болуы және құралдар мен басқа да жасалған [[Артефакт (археология)|артефакттардың]] табиғаты.<ref name=":1" /> Адамға дейінгі [[Австралопитецина|австралопитецинаның]] жалпы [[Гоминидтер|үлкен маймылдарда]] кездесетін қарым-қатынас жүйелерінен айтарлықтай айырмашылығы жоқ екені даусыз болды. Алайда, 2017 жылғы Ardipithecus ramidus бойынша зерттеу бұл көзқарасқа күмән келтіреді.<ref>Clark, Gary; Henneberg, Maciej (2017). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0018442X17300124?via%3Dihub "Ardipithecus ramidus and the evolution of language and singing: An early origin for hominin vocal capability".] ''HOMO''. '''68''' (2): 101–121. </ref> 2,5 миллион жыл бұрын Homo тұқымы пайда болғаннан бергі дамуы туралы ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Кейбір ғалымдар қарабайыр тілге ұқсас жүйелердің (прототілдің) дамуын [[Homo habilis]] (2,3 миллион жыл бұрын) деп болжайды, ал басқалары қарабайыр символдық қарым-қатынастың дамуын тек [[Һомо Еректус|Homo erectus]] (1,8 миллион жыл бұрын) немесе [[Һомо Хейдельберг|Homo heidelbergensis]] (0,6 миллион жыл бұрын) кезеңінде дамыды деп есептейді және нағыз тілдің дамуы анатомиялық тұрғыдан қазіргі адамға тән Homo sapiens-тің кезеңінде, Жоғарғы палеолит төңкерісі кезінде, 100 000 жылдан аз уақыт бұрын ғана болды деп пайымдалады.<ref name=":8">Foley, William A. (1997). ''Anthropological Linguistics: An Introduction''. Blackwell.</ref> Хомский — адам тілінің шығу тегі туралы үзіліске негізделген теорияның көрнекті жақтаушысы.<ref name=":0" /> Ол тілдің табиғатына қызығушылық танытатын ғалымдар үшін «тіл қабілетінің эволюциясы туралы әңгімелердің маңызы жоқ» деп тұжырымдайды.<ref>Chomsky, Noam (1972). [[iarchive:languagemind00chom|''Language and Mind'']] Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 978-0-15-549257-8.</ref> Хомскийдің пікірінше, «бір кездейсоқ мутация орын алды [...] және ол миды қайта ұйымдастырып, маймыл миына тіл органын енгізген болуы мүмкін". Ол бұл әңгімені сөзбе-сөз қабылдамауға шақырғанымен, Хомский "бұл, шындыққа басқа эволюциялық үрдістер, соның ішінде тіл туралы айтылатын ертегілерден әлдеқайда жақын болуы мүмкін" деп талап етеді.<ref>Chomsky, Noam (2000). ''The Architecture of Language''. Oxford: Oxford University Press.</ref> == Зерттеулер == Тілді зерттеу - [[лингвистика]] - [[Үндістан|Үндістанда]] 2000 жылдан астам уақыт бұрын, [[Брахми жазуы]] дамығаннан кейін белгілі бір тілдердің алғашқы грамматикалық сипаттамасынан бастап ғылымға айналды. Қазіргі тіл білімі - тілдің барлық аспектілерімен айналысатын, оны жоғарыда сипатталған барлық теориялық тұрғыдан зерттейтін ғылым.<ref>Newmeyer, Frederick J. (2005). [https://www.scribd.com/document/88363584/The-History-of-Linguistics '''''The History of Linguistics'''''] Linguistic Society of America. ISBN 978-0-415-11553-7.</ref> === Ішкі пәндер === Тілдің академиялық зерттеуі көптеген әртүрлі пәндік салаларда және әртүрлі теориялық көзқарастар негізінде жүргізіледі, олардың барлығы лингвистикадағы заманауи әдістерге хабардар етеді. Мысалы, [[Дескриптивті лингвистика|сипаттамалық лингвистика]] жекелеген тілдердің грамматикасын зерттейді, [[Теоретикалық лингвистика|теориялық лингвистика]] қазіргі адам тілдерінің деректері негізінде тілді қалай түсінуге және анықтауға болатыны туралы теорияларды дамытады, [[Әлеуметтік лингвистика|әлеуметтік]] лингвистика тілдердің әлеуметтік мақсаттарда қалай қолданылатынын зерттейді және өз кезегінде тілдің әлеуметтік қызметі мен грамматикалық сипаттамаларын зерттеуге ықпал етеді, [[нейролингвистика]] тілді адам миында қалай өңделетінін зерттейді және теорияларды эксперименттік сынауға мүмкіндік береді, [[математикалық лингвистика]] көбінесе табиғи тілді өңдеуге немесе тілдік гипотезаларды тексеруге бағытталған тілдің есептеу үлгілерін құру үшін теориялық және сипаттамалық лингвистикаға негізделеді, ал [[тарихи лингвистика]] тілдердің жеке тарихын зерттеу және [[Салыстырмалы әдіс (лингвистика)|салыстырмалы әдіс]] арқылы тілдік отбасылардың шежірелік ағаштарын қайта құру үшін тілдердің грамматикалық және лексикалық сипаттамаларына сүйенеді.<ref name=":2" /> === Лингвистика тарихы === Тілдің ресми зерттелуі көбінесе [[Үндістан|Үндістанда]] [[Панини|Панинимен]] байланыстырылады, ол біздің заманымызға дейінгі V ғасырда [[санскрит]] [[Морфология (лингвистика)|морфологиясының]] 3 959 ережесін тұжырымдаған грамматик. Алайда, б.з.д. 1900 жылдары [[Шумер жазуы|шумерлік жазбашылар]] [[Шумер тілі|шумер]] және [[Аккад тілі|аккад]] тілдерінің грамматикасындағы айырмашылықтарды зерттеген болатын. Кейіннен грамматикалық дәстүрлер жазуды қабылдаған барлық ежелгі мәдениеттерде дамыды.<ref name=":7" /> {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Portrait of Sir William Jones (4671559) (cropped).jpg|thumb|upright| | alt1 = | caption1 = Уильям Джонс [[Латын тілі|латын тілі]] мен [[санскрит]] арасындағы туыстық байланысты анықтап, тарихи лингвистика пәнінің негізін қалады. | image2 = Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|upright | alt2 = | caption2 = [[Фердинанд де Соссюр]] тілді зерттеудің [[Құрылымдық лингвистика|құрылымдық]] тәсілін дамытты. | image3 = Noam chomsky cropped.jpg|thumb|upright | caption3 = [[Ноам Чомски|Ноам Хомский]] ХХ ғасырдың ең маңызды [[лингвистика]] теоретиктерінің бірі. | total_width = }} 17-ғасырда француз [[Пор-Рояль грамматиктері]] барлық тілдердің грамматикасы ойлаудың әмбебап негіздерінің көрінісі, сондықтан грамматика әмбебап деген идеяны дамытты. 18-ғасырда ежелгі Үндістанның маманы және британдық [[Филология|филолог]] Уильям Джонс алғаш рет [[Салыстырмалы әдіс (лингвистика)|салыстырмалы әдісті]] қолдану арқылы салыстырмалы тіл білімінің дамуына жол ашты.<ref>Bloomfield, Leonard (1914). [[iarchive:introductiontos00bloo/page/n5/mode/2up|An introduction to the study of language]] New York: Henry Holt and Company.</ref> Тілдің ғылыми зерттелу ауқымын Үндіеуропалық тілдерден жалпы тілдерге дейін кеңейткен [[Вильгельм фон Гумбольдт]] болды. 20-ғасырдың басында [[Фердинанд де Соссюр]] тілді өзара байланысты бірліктердің статикалық жүйесі ретінде қарастырып, оларды қарама-қайшылықтар арқылы анықтау идеясын ұсынды.<ref name=":6" /> Тілге [[Диахрондық типология|диахрондық]] және [[Диахрониялық лингвистика|синхрондық]] талдау арасындағы айырмашылықты енгізе отырып, Фердинанд де Соссюр қазіргі заманғы тіл білімінің негізін қалады. Соссюр сондай-ақ қазіргі лингвистика теорияларында әлі де маңызды болып табылатын бірқатар негізгі лингвистикалық талдау өлшемдерін енгізді. Олардың ішінде [[синтагма]] мен парадигма арасындағы айырмашылықтар және "Тіл (Langue) - сөйлеу (parole)" жіктеуі бар. Бұл жіктеу тілді абстрактілі жүйе (Тіл - langue) ретінде және осы жүйенің нақты көрінісі (сөйлеу - parole) ретінде ажыратуды қарастырады.<ref>Clarke, David S. (1990). ''Sources of semiotic: readings with commentary from antiquity to the present. Carbondale: Southern Illinois University Press.''</ref> 1960 жылдары [[Ноам Чомски|Ноам Хомский]] тілдің генеративті теориясын тұжырымдады. Бұл теория бойынша тілдің ең негізгі формасы – барлық адамзатқа ортақ және барлық адам тілдерінің грамматикасының негізінде жатқан синтаксистік ережелер жиынтығы болып табылады. Бұл ережелер жиынтығы [[Әмбебап грамматикалар|әмбебап грамматика]] деп аталады; Хомский үшін оны сипаттаулингвистика ғылымының басты мақсаты болып табылады. Осылайша, жеке тілдердің грамматикалары лингвистика үшін тек олардың бақылауға болатын тілдік алуан түрлілікті тудыратын әмбебап негізгі ережелерді анықтауға мүмкіндік беретін деңгейде ғана маңызды деп есептеледі.<ref name=":8" /> Генеративтік мектептің формалды теорияларына қарсы тұра отырып, тілдің функционалдық теориялары тілді негізінен құрал ретінде қарастырады, сондықтан оның құрылымдары ең жақсы түрде олардың атқаратын қызметіне сүйене отырып талданады және түсіндіріледі деп ұсынады. [[Формалды Грамматика|Грамматиканың формалды теориялары]] тілдің әртүрлі элементтерін анықтап, олардың өзара байланысын формалды ережелер немесе операциялар жүйесі ретінде сипаттауды мақсат етеді, ал функционалдық теориялар тілдің орындайтын функцияларын анықтап, содан кейін оларды сол функцияларды жүзеге асыратын лингвистикалық элементтермен байланыстыруға тырысады.<ref name=":3" /> Функционалды грамматика грамматикалық құрылымды формалды және құрылымдық грамматикалар сияқты талдайды; бірақ ол бүкіл коммуникативтік жағдайды да талдайды: сөйлеу актісінің мақсатын, оның қатысушыларын, дискурс контекстін. Функционалистер коммуникативтік жағдай грамматикалық құрылымды ынталандырады, шектейді, түсіндіреді немесе басқа жолмен анықтайды деп есептейді. Сонымен қатар, олар құрылымдық немесе формалды тәсіл тек жасанды түрде шектелген деректер жиынтығымен ғана шектеліп қоймайды, тіпті құрылымдық талдаудың өзі жеткіліксіз деп санайды. Осылайша, функционалды грамматика формалды және құрылымдық грамматикалардан үлгілеуді мақсат етпей, түсіндіруді мақсат ететіндігімен ерекшеленеді; бұл түсініктеме коммуникативтік жағдайға негізделеді.<ref>Nichols, Johanna (1984). [https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.13.100184.000525 "Functional Theories of Grammar"] ''Annual Review of Anthropology. '''13''': 97–117.''</ref> [[Когнитивті лингвистика]] тілді оның формаларының негізінде жатқан түсініктер (кейде әмбебап, кейде белгілі бір тілге тән) тұрғысынан түсіндіреді. Когнитивті лингвистика негізінен ақыл-ойдың тіл арқылы мағына жасауы мәселесімен айналысады.<ref>Croft, William; Cruse, D. Alan (2004). ''Cognitive Linguistics''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> == Тіл мен сөйлеудің физиологиялық және нейрондық құрылымы == Сөйлеу – барлық мәдениеттерде тілдің әдепкі тәсілі. Ауызша тілдің пайда болуы еріндер, тіл және басқа да дауыс аппаратының бөліктерін басқарудың күрделі қабілеттеріне, сөйлеу дыбыстарын акустикалық тұрғыда ажырату мүмкіндігіне және тілді меңгеру мен өндіруге қажетті нейрондық жүйеге тәуелді.<ref name=":4" /> Адам тілінің [[Генетика|генетикалық]] негіздерін зерттеу әлі де бастапқы кезеңінде: қазіргі уақытта тіл өндірісіне тікелей байланысты жалғыз ген – [[FOXP2]]. Бұл гендегі мутациялар туа біткен тілдік бұзылыстардың пайда болуына әкелуі мүмкін.<ref>Fisher, Simon E.; Lai, Cecilia S.L.; Monaco, Anthony P. (2003). [https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131144 "Deciphering the Genetic Basis of Speech and Language Disorders"] ''Annual Review of Neuroscience''. '''26''': 57–80.</ref> === Ми === Ми – барлық тілдік әрекеттердің үйлестіруші орталығы; ол тілдік таным мен мағынаны қалыптастыруды, сондай-ақ сөйлеуді жүзеге асыру механизмдерін басқарады. Дегенмен, тілдің нейрондық негіздері туралы біліміміз шектеулі, бірақ заманауи бейнелеу технологияларының көмегімен бұл сала айтарлықтай алға жылжыды. Тілдің нейрондық қырларын зерттеуге арналған лингвистика саласы [[нейролингвистика]] деп аталады.<ref name=":9">Lesser, Ruth (1989). "Language in the Brain: Neurolinguistics". In Collinge, N.E. (ed.). ''An Encyclopedia of Language''. London:NewYork: Routledge.</ref> {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Адам миы - Брока және Вернике аймақтары.png|thumb | alt1 = | caption1 = Адам миы - Брока және Вернике аймақтарының орналасуы | image2 = Real-time MRI - Speaking (Chinese).ogv | alt2 = | caption2 = Шынайы уақытта қытайлық мандарин тілінде сөйлеп тұрған адамның [[Магниттік-резонанстық томография|МРТ]]-сканері. | total_width = }} Нейролингвистикадағы алғашқы жұмыстар белгілі бір аймақтардағы зақымданулардың тіл мен сөйлеуге қалай әсер ететінін көру үшін миы зақымдалған адамдардың тілін зерттеуді қамтыды. Осылайша, 19-ғасырдағы неврологтар мидағы екі аймақ тілді өңдеуге маңызды рөл атқаратынын анықтады. Бірінші аймақ - [[Вернике аймағы]], ол үстіңгі самай қатпарының артқы бөлігінде, доминантты жарты шарда орналасқан. Мидың осы аймағындағы зақымдануы бар адамдарда [[Вернике афазиясы]] дамиды, бұл жағдайда тіл түсіну айтарлықтай бұзылады, бірақ сөйлеу табиғи ырғағын сақтап, салыстырмалы түрде дұрыс [[Синтаксис|сөйлем құрылымымен]] ерекшеленеді. Екінші аймақ - [[Брока аймағы]], ол доминантты жарты шардың төменгі маңдай қатпарының артқы бөлігінде орналасқан. Осы аймақтың зақымдануы бар адамдарда [[Брока афазиясы]] дамиды, яғни мұндай жағдайда адам не айтқысы келетінін түсінсе де, өз ойын жеткізе алмайды.<ref name=":4" /> Олар әдетте өздеріне не айтылғанын түсіне алады, бірақ еркін сөйлей алмайды. Брока афазиясында сөзді қайталау қиындықтары болуы мүмкін. Бұл жағдай ауызша және жазбаша тілге де әсер етеді. Сондай-ақ, олар грамматикалық тұрғыдан қате сөйлеп, сөйлем мағынасын түсіну үшін синтаксистік ақпаратты пайдалана алмайды. Брока және Вернике афазиялары да ымдау тілін қолдануға әсер етеді, бұл олардың сөйлеуге қалай әсер ететініне ұқсас, Брока афазиясы бар адамдар ымдарды баяу және грамматикалық қателіктермен жасаса, Вернике афазиясы бар адамдар ымдарды еркін жасайды, бірақ олардың мағынасы түсініксіз болып, басқа адамдардың ымдарын түсіну қиынға соғады. Бұл бұзылыстың сөйлеуді қалыптастыру үшін қолданылатын физиологияға емес, тілді қолдану қабілетіне тән екенін көрсетеді.<ref>Sandler, Wendy; Lillo-Martin, Diane (2001). "Natural Sign Languages". In Mark Aronoff; Janie Rees-Miller (eds.). ''The Handbook of Linguistics''. Blackwell. pp. 533–563.</ref> 20 ғасырдың аяғындағы технологиялық жетістіктермен нейролингвисттер [[функционалдық магнитті-резонансты томография]] (fMRI) және [[электрофизиология]] сияқты инвазивті емес әдістерді сау адамдарда тілдің қалай өңделетінін зерттеуге қолдана бастады.<ref name=":9" /> === Сөйлеу анатомиясы === Ауызекі сөйлеу тілі адамның [[дыбыс]] шығаруға физикалық қабілетіне сүйенеді, бұл дыбыс құлақтың [[Дабыл жарғағы|дабыл жарғағын]] тербете алатын жиілікте ауа арқылы таралатын бойлық толқын болып табылады. Бұл қабілет адамның сөйлеу мүшелерінің физиологиясына байланысты. Бұл сөйлеу мүшелері [[Өкпе|өкпеден]], дауыс ұясынан ([[Көмекей|көмей]]) және жоғарғы дауыс жолынан – тамақ, [[Ауыз қуысы|ауыз]] және [[Мұрын|мұрыннан]] тұрады. Сөйлеу аппаратының әртүрлі бөліктерін басқару арқылы ауа ағынын әртүрлі сөйлеу дыбыстарын шығару үшін басқаруға болады.<ref name=":10">MacMahon, M.K.C. (1989). "Language as available sound:Phonetics". In Collinge, N.E. (ed.). ''An Encyclopedia of Language''. London:NewYork: Routledge.</ref> Сөйлеу дыбысы сегменттік және суперсегменттік элементтердің үйлесімі ретінде талдауға болады. Сегменттік элементтер бірінен соң бірі ретпен орналасады және көбінесе әліпбилік жазудағы, мысалы, латын жазуындағы әріптермен бейнеленеді. Еркін сөйлеуде бір сегмент пен келесі сегменттің арасында нақты шекаралар жоқ және әдетте олардың арасында дыбыстық үзілістер болмайды. Сондықтан сегменттер олардың әртүрлі артикуляциясының нәтижесі болып табылатын ерекше дыбыстарымен ерекшеленеді және дауысты немесе дауыссыз дыбыстар болуы мүмкін. Суперсегменттік құбылыстар [[екпін]], [[фонация]] түрі, дауыс [[Тембр|тембрі]] және [[Просодия, просодика|просодия]] немесе [[интонация]] сияқты элементтерді қамтиды, олардың барлығы бірнеше сегменттерге әсер етуі мүмкін.<ref name=":10" /> Дауыссыз және дауысты дыбысты сегменттер бірігіп буын жасайды, ал олар сөз тіркестерін құрайды; бұларды фонетикалық тұрғыдан екі тыныс алу арасындағы үзіліс ретінде ажыратуға болады. [[Акустика]] тұрғысынан әртүрлі сегменттер дыбыстық толқынның [[Спектрограмма|спектрограммасында]] көрінетін әртүрлі [[формант]] құрылымдарымен сипатталады. Форманттар – белгілі бір дыбыстың жиілік спектріндегі амплитудалық шыңдар болып табылады.<ref>International Phonetic Association (1999). ''Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65236-0''.</ref> Сөйлеу қабілетінің дамуы адамның өмірінде нәрестенің алғашқы былдырынан басталып, бес жасында толық қалыптасқан сөйлеуге айналады. Сөйлеудің бірінші кезеңі шамамен бір жасқа дейін болмайды (голофрастикалық фаза). Бір жарым жастан екі жарым жасқа дейін нәресте қысқа сөйлемдер (телеграфтық кезең) жасай алады. Екі жарым жастан кейін бала сөйлеу үшін қолданылатын [[Лемма (лингвистика)|лемма]] жүйесін дамытады. Төрт-бес жаста баланың лемма қоры айтарлықтай артады, бұл оның дұрыс сөйлеуін жақсартып, сөйлеуін ересек адамдардың сөйлеуіне ұқсас етеді. Ересек адам сөйлеуді төрт кезеңде дамытады: лексикалық ұғымдарды белсендіру, қажетті леммаларды таңдау, сөйлеуді [[Морфология (лингвистика)|морфологиялық]] және [[Фонология|фонологиялық]] кодтау, сөзді фонетикалық кодтау.<ref>Harley, T.A. (2011), Psycholinguistics. (Volume 1). SAGE Publications.</ref> == Тілдің әлеуметтік қолданылуы мен таралуы == [[File:Place des Abbesse (the plaque with the je t'aime=te iubesc in 311 laguages).jpg|thumb|[[Париж]] қаласындағы [[Монмартр|Монмартрда]] орналасқан [[Сүйіспеншілік қабырғасы]]: каллиграфист Федерик Барон мен суретші Клэр Кито жасаған "Мен сені сүйемін" 250 тілдегі нұсқасы (2000 жыл)]] Адамдар кез келген тілді үйренуге қабілетті болғанымен, олар оны тек тіл бар және басқа адамдар оны қолданатын ортада өскенде ғана үйренеді. Сондықтан [[Тіл қоғамдастығы|тіл қоғамдастықтарға]] тәуелді, өйткені балалар [[Тіл үйрену|тілді үлкендерінен және құрдастарынан үйреніп]], кейін өз балаларына береді. Тіл адамдар арасында [[Қатынасу|қарым-қатынас жасау]] және көптеген әлеуметтік тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Тілді қолданудың көптеген аспектілері осы мақсаттарға бейімделгенін байқауға болады.<ref name=":11" /> Тіл ұрпақтар арасында және қоғамдастықтар ішінде берілу ерекшеліктеріне байланысты үнемі өзгереді. Бұл өзгеріс жаңа тілдердің пайда болуына немесе [[Тілдік контактілер|тілдік байланыстар]] арқылы жақындасуға әкеледі. Бұл үрдіс [[эволюция]] үрдісіне ұқсас: ұрпақтан-ұрпаққа өзгерістер арқылы берілуі нәтижесінде [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаштың]] қалыптасуына әкеледі.<ref>Campbell, Lyle (2004). ''Historical Linguistics: an Introduction'' (2nd ed.). Edinburgh and Cambridge, MA: Edinburgh University Press and MIT Press.</ref> Дегенмен, тілдердің биологиялық организмдерден айырмашылығы - әртүрлі тілде сөйлейтіндер байланыста болғандықтан, [[диффузия]] үрдіcі арқылы басқа тілдердің элементтерін оңай енгізеді. Адамдар сонымен қатар жиі бірнеше тілде сөйлейді, өздерінің [[Ана тілі|ана тілін]] немесе тілдерін балалық шағында игереді немесе өскен сайын жаңа тілдерді үйренеді. Жаһандану әлеміндегі тіл байланысының күшеюіне байланысты көптеген шағын тілдер [[Жойылып бара жатқан тілдер|жойылып кету қаупіне]] ұшырауда, өйткені олардың сөйлеушілері ықпалды және ауқымды сөйлеу қауымдастықтарына қатысу мүмкіндігін беретін басқа тілдерге ауысады.<ref name=":14">Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref> === Пайдалануы және мағынасы === Сөздер мен белгілердің қолданылу тәсілін зерттегенде, әлеуметтік қолданыс аясына қарай сөздердің әртүрлі мағынада болуы жиі кездеседі. Мұның маңызды мысалы ретінде белгілі бір сөздердің айтылған кезде [[уақыт]] пен [[Кеңістік|кеңістіктің]] белгілі бір нүктесі арасындағы байланысы арқылы субъектілерге сілтеме жасау тәсілін сипаттайтын [[дейксис]] деп аталатын үрдіс болып табылады. Мұндай сөздер, мысалы, «мен» (сөйлейтін адамды білдіреді), «қазір» (сөйлеу сәтін білдіреді) және «мұнда» (сөйлеу орнын білдіреді) сөзі. Белгілер де уақыт өте келе мағыналарын өзгертеді, өйткені олардың қолданылуын реттейтін нормалар біртіндеп өзгереді. Тілдік тіркестердің мәнмәтінге байланысты мағынасының қалай өзгеретінін зерттейтін ғылым прагматика деп аталады. [[Дейксис]] - әлемдегі нысандарды көрсету үшін тілді қолданудың маңызды бөлігі.<ref name=":13">Levinson, Stephen C. (1983). [[iarchive:pragmatics00levi|Pragmatics]] Cambridge: Cambridge University Press.</ref> [[Прагматика]] тілдің қолданылу заңдылықтарын және бұл заңдылықтардың мағынаға қалай ықпал ететінін зерттейді. Мысалы, барлық тілдерде тілдік өрнектер тек ақпаратты беру үшін ғана емес, әрекеттерді орындау үшін де қолданылады. Белгілі бір әрекеттер тек тіл арқылы жасалады, бірақ соған қарамастан нақты әсер етеді, мысалы. кейбір субъектіге жаңа атау тудыратын «ат қою» әрекет немесе некенің қоғамдық келісімін жасайтын «біреуді ерлі-зайыптылар деп жариялау» әрекеті. Мұндай әрекеттерді [[Сөйлеу әрекеті|сөйлеу әрекеттері]] деп атайды, бірақ олар жазбаша немесе қолмен қол қою арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name=":13" /> Тілдік өрнектің формасы көбінесе әлеуметтік контексте шын мәнінде бар мағынаға сәйкес келмейді. Мысалы, дастархан басында адам: «''Тұзға жете аласың ба''?» деп сұраса, яғни, шын мәнінде, бұл сөйлеушінің қарсы адамның қолының ұзындығын сұрауы емес, тұзды беру өтініші екені анық. Мұндай мағына сөйлеу контекстінен туындайды; мағына әсерлерінің мұндай түрлері сөйлесу [[Импликатура|импликатуралары]] деп аталады. Белгілі бір жағдайларда тілді қолдану тәсілдері орынды деп саналатын және айтылымдарды олардың контекстіне байланысты қалай түсінуге болатын бұл әлеуметтік ережелер қауымдастық арасында әр түрлі болады және бұл ережелерді меңгеру тілде коммуникативті құзыреттілікті игерудің үлкен бөлігі болып табылады.<ref name=":13" /> === Тілді меңгеру === Барлық дені сау, [[Адамның дамуы|қалыпты дамып келе жатқан]] адамдар тілді қолдануды үйренеді. Балалар өздері өскен ортада қолданылатын тілді немесе тілдерді меңгереді: олар бала кезінен жеткілікті дәрежеде әсер алған кез келген тілдерді үйренеді. Бұл даму үрдісі [[Ым тілі|ымдау тілін]] немесе [[Ауызекі тіл|ауызекі тілді]] меңгеріп жатқан балалар үшін негізінен бірдей.<ref>Bonvillian, John D.; Michael D. Orlansky; Leslie Lazin Novack (December 1983). [https://www.jstor.org/stable/1129806?origin=crossref "Developmental milestones: Sign language acquisition and motor development".] ''Child Development''. '''54''' (6): 1435–1445. </ref> Бұл оқыту үрдісі ана тілін меңгеру деп аталады, өйткені оқытудың көптеген басқа түрлерінен айырмашылығы, ол тікелей оқытуды немесе арнайы зерттеуді қажет етпейді. Натуралист [[Чарлз Дарвин|Чарльз Дарвин]] «[[Адамның шығу тегі және жыныстық іріктеу|Адамның шығу тегі]]<nowiki/>» еңбегінде бұл үрдісті «өнерді игеруге инстинктивтік бейімділік» деп атады.<ref name=":12" /> [[File:Ldl-wortschatz.jpg|thumb|Неміс студенті француз тілін үйренуде. [[Ағылшын тілі]] (1,5 миллиард оқушы), [[француз тілі]] (82 миллион оқушы) және [[қытай тілі]] (30 миллион оқушы) шет тілі ретінде ең жиі оқылатын үш тіл болып табылады.<ref>{{cite news|first1=Rick|last1=Noack|first2=Lazaro|last2=Gamio|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/04/23/the-worlds-languages-in-7-maps-and-charts|title=The world's languages, in 7 maps and charts|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712122302/https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/04/23/the-worlds-languages-in-7-maps-and-charts/ |archive-date=12 July 2015|newspaper=The Washington Post|date=23 April 2015|access-date=9 June 2015}}</ref>]] Ана тілін меңгеру қалыпты дамып келе жатқан нәрестелер арасында белгілі бір кезеңдердің уақытында әртүрлі дәрежеде болса да, жеткілікті жүйелі дәйектілікпен жүреді. 2013 жылы жарияланған зерттеулер көрсеткендей, тіпті туылмаған [[Ұрық|ұрықтар]] да белгілі бір дәрежеде тіл үйрену қабілетіне ие.<ref>"First Impressions: We start to pick up words, food preferences and hand-eye coordination long before being born". ''Scientific American''. Vol. 313, no. 1. July 2015. p. 24.</ref><ref>Skwarecki, Beth (26 August 2013). [https://web.archive.org/web/20151104124655/http://news.sciencemag.org/brain-behavior/2013/08/babies-learn-recognize-words-womb Babies Learn to Recognize Words in the Womb] Science.</ref> Жаңа туған нәрестелер басқа дыбыстарға қарағанда адамның сөйлеуіне оңай жауап береді. Шамамен бір айлық сәбилер әртүрлі [[Сөйлеу дыбыстары|сөйлеу дыбыстарын]] ажырата алатын көрінеді. Шамамен алты айлық бала былдырлай бастайды, яғни айналасындағы тілдерде қолданылатын сөйлеу дыбыстарын немесе қол қимылдарын қайталайды. Алғашқы сөздер шамамен 12-18 айлық жаста пайда болады; он сегіз айлық баланың орташа [[Сөз байлығы|сөздік қоры]] шамамен 50 [[Сөз|сөзді]] құрайды. Баланың алғашқы сөздері голофразалар (сөзбе-сөз «бүтін сөйлем»), қандай да бір ойды жеткізу үшін бір ғана сөзді қолданатын сөздер. Бала сөз құра бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң екі сөзден тұратын сөздерді, ал тағы бірнеше айдың ішінде телеграфтық сөйлеуді немесе ересектердің сөйлеуіне қарағанда [[Грамматика|грамматикалық]] жағынан күрделі емес, бірақ тұрақты синтаксистік құрылымды көрсететін қысқа сөйлемдерді жасай бастайды. Шамамен үш жастан бес жасқа дейін баланың сөйлеу немесе ымдау қабілеті ересектердің тіліне ұқсайтын дәрежеде жетілдіріледі.<ref>O'Grady, William; Cho, Sook Whan (2001). "First language acquisition". ''Contemporary Linguistics: An Introduction'' (4th ed.). Boston: Bedford St. Martin's.</ref><ref>Kennison, Shelia (2013). ''Introduction to Language Development''. SAGE.</ref> Екінші және қосымша тілдерді меңгеру күнделікті өмірде қарым-қатынас арқылы немесе курстарда кез келген жаста болуы мүмкін. Екінші тілді үйренетін балалардың ересектерге қарағанда ана тілінде еркін сөйлеуге қол жеткізу ықтималдығы жоғары, бірақ жалпы алғанда, екінші тілде сөйлейтін адамның ана тілінде сөйлеуге толықтай өтуі өте сирек кездеседі. Бірінші тілді меңгеру мен қосымша тілді меңгерудің маңызды айырмашылығы - қосымша тілді меңгеру үрдісіне оқушы бұрыннан білетін тілдер әсер етеді.<ref>Macaro, Ernesto, ed. (2010). ''Continuum companion to second language acquisition. London: Continuum. pp. 137–157. ISBN 978-1-4411-9922-5''.</ref> === Мәдениеттегі орны === Белгілі бір қауымдастықтың сөйлеу нормаларының белгілі бір жиынтығы ретінде түсінілетін тілдер де оларда сөйлейтін қауымдастықтың үлкен мәдениетінің бөлігі болып табылады. Тілдер тек айтылу, сөздік қоры және грамматика жағынан ғана емес, сонымен қатар әртүрлі «сөйлеу мәдениетінің» арқылы да ерекшеленеді. Адамдар тілді бір мәдени топпен сәйкестікті, сондай-ақ басқалардан айырмашылығын көрсету тәсілі ретінде пайдаланады. Тіпті бір тілді қолданушылар арасында тілдің әртүрлі қолдану тәсілдері болуы мүмкін, және әрбір тәсіл үлкен мәдениет ішіндегі белгілі бір кіші топтармен байланыстылықты білдіреді. [[Лингвистика|Лингвистер]] мен [[Антропология|антропологтар]], әсіресе [[Әлеуметтік лингвистика|социолингвистер]], [[Этнолингвистика|этнолингвистер]] және [[Лингвистикалық антропология|лингвистикалық антропологтар]] сөйлеу тәсілдерінің әртүрлі [[Тілдік қауымдастық|тілдік қауымдастықтарда]] қалай ерекшеленетінін зерттеуге маманданған. Бұл зерттеулер тілдің әлеуметтік рөлін және оның мәдениетпен өзара байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.<ref>Duranti, Alessandro (2003). [https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/368118 "Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms".] ''Current Anthropology''. '''44''' (3): 323–348.</ref> Тіл мамандары тілде сөйлеудің әртүрлі тәсілдеріне сілтеме жасау үшін «[[Тіл Түрлері|түрлер]]<nowiki/>» терминін пайдаланады. Бұл термин географиялық немесе әлеуметтік-мәдени тұрғыдан анықталған [[Диалект|диалектілерді]], сондай-ақ [[Субмәдениет|субмәдениеттердің]] [[Жаргон|жаргондарын]] немесе [[Тілдік стиль|стильдерін]] қамтиды. Лингвистикалық антропологтар мен тіл әлеуметтанушылары коммуникативті стильді белгілі бір мәдениетте тілді қолдану және түсіну тәсілдері деп анықтайды. Бұл стиль тілдің әлеуметтік және мәдени контекстке бейімделуін көрсетеді, әртүрлі топтар арасында қарым-қатынасқа ықпал етеді және мәдениетаралық өзара әрекеттестікті зерттеуге мүмкіндік береді.<ref name=":8" /> Тіл қолдану нормалары белгілі бір топ мүшелері арасында ортақ болғандықтан, коммуникативті стиль де топтық тұлғаны көрсету және құру тәсіліне айналады. Тілдік айырмашылықтар әлеуметтік топтар арасындағы бөлінудің негізгі белгілеріне айналуы мүмкін, мысалы, белгілі бір акцентпен тілде сөйлеу этникалық азшылыққа немесе әлеуметтік тапқа, өзінің шыққан аймағына немесе екінші тілде сөйлеуші ​​мәртебесін білдіруі мүмкін. Мұндай айырмашылықтар тілдік жүйенің бөлігі болып табылмаса да, адамдардың тілді әлеуметтік құрал ретінде қолдануында маңызды рөл атқарады. Олар топтарды қалыптастыру, бірлік сезімін нығайту немесе айырмашылықтарды белгілеу үшін қолданылады. Бұл тілдің әлеуметтік динамикадағы және мәдениеттегі орнының маңызды аспектісі.<ref>Agha, Asif (2006). ''Language and Social Relations''. Cambridge University Press.</ref> Дегенмен, көптеген тілдерде әлеуметтік иерархияларға немесе бөлімдерге қатысты регистрлерді пайдалану арқылы сөйлеушінің басқаларға қатысты әлеуметтік жағдайын білдіретін грамматикалық ережелер бар. Көптеген тілдерде ерлер мен әйелдердің сөйлеу тәсілдері, жас топтары немесе [[Қоғамдық тап|қоғамдық таптар]] арасында стильдік немесе тіпті грамматикалық айырмашылықтар бар, сол сияқты кейбір тілдерде кім тыңдайтынына байланысты әртүрлі сөздер қолданылады. Мысалы, [[Аустралия|аустралиялық]] [[Дирбал]] тілінде үйленген адам қайын енесі алдында сөйлеген кезде күнделікті тұрмыстық заттарға сілтеме жасау үшін арнайы сөздер жиынтығын қолдануы керек.<ref>Dixon, Robert M.W. (1972). [[iarchive:dyirballanguageo00dixo|The Dyirbal language of North Queensland]] Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-08510-6.</ref> Кейбір мәдениеттерде, мысалы, «әлеуметтік [[Дейксис|дейксистің]]<nowiki/>» күрделі жүйелері немесе тілдік құралдар арқылы әлеуметтік қашықтықты тілдік тәсілдер жүйелері бар.<ref name=":8" /> Ағылшын тілінде әлеуметтік дейксис негізінен кейбір адамдарға аты-жөні бойынша, басқаларына тегі бойынша, сондай-ақ «''Mrs''.», «''boy''», «''Doctor''» немесе «''Your Honor''» сияқты атаулармен көрсетіледі, қазақ тілінде құрмет көрсету үшін «''Сіз''» деген сөзді пайдаланады, бірақ басқа тілдерде мұндай жүйелер өте күрделі және тілдің бүкіл грамматикасы мен сөздік қорында кодталған болуы мүмкін. Мысалы, [[Шығыс Азия]] тілдерінде, [[Тай тілі|тай]], [[Бирма тілі|бирма]] және [[Яван тілі|яван]] сияқты, сөйлеуші өзінің дәрежесінен жоғары құдайлар мен корольдік отбасы мүшелеріне немесе төмен тұрған жануарлар мен балаларға сөйлегенде әртүрлі сөздерді қолданады. Бұл ерекшеліктер бүкіл грамматика мен сөздік қорында толықтай кодталған.<ref name=":8" /> === Жазу, сауаттылық және технология === Тарихта графикалық ақпарат құралдарында тілді бейнелеудің әртүрлі тәсілдері ойлап табылды. Бұл тәсілдер [[Жазу|жазу жүйелері]] деп аталады. [[Жазу|Жазуды]] қолдану тілді адамдарға одан да пайдалы етті. Бұл үлкен көлемдегі ақпаратты адам денесінен тыс сақтауға және оны қайтадан алуға мүмкіндік береді және ол басқа жағдайда мүмкін болмайтын физикалық қашықтықтар мен уақыт аралығы бойынша байланысуға мүмкіндік береді. Көптеген тілдер жазбаша және ауызша тілде шартты түрде әртүрлі жанрларды, стильдерді және регистрлерді пайдаланады, ал кейбір қауымдастықтарда жазу дәстүрлі түрде ауызша сөйлеу тілінен мүлде басқа тілде жүзеге асады. Зерттеулер көрсеткендей, жазудың қолданылуы адамдардың танымдық дамуына да әсер етуі мүмкін. Бұл, бәлкім, сауаттылықты меңгеру әдетте нақты және [[Білім беру|ресми білім алуды]] қажет ететіндіктен болар. Алғашқы жазу жүйелерінің өнертабысы [[Біздің дәуірімізге дейінгі 4 мыңжылдық|біздің дәуірімізге дейінгі 4 мыңжылдықтың]] аяғында [[Қола дәуірі|Қола дәуірінің]] басталуымен сәйкес келеді. [[Шумер тілі|Шумер]] көне [[Шумер жазуы|сына жазуы]] және [[Мысыр жазуы|Мысыр иероглифтері]] әдетте біздің дәуірімізге дейінгі 3400-3200 жылдар аралығындағы өздерінің протожазу белгі жүйелерінен дамып, алғашқы толық мәтіндер шамамен б.з.д. 2600 жылдарда пайда болған. Шумер жазуының тәуелсіз түрде пайда болғаны жалпыға ортақ пікір; дегенмен, Мысыр жазуы шумерлердің ықпалынсыз, толықтай тәуелсіз түрде жасалды ма, әлде бұл [[Диффузионизм|мәдени әсер алмасу]] нәтижесі болды ма деген сұрақ пікірталас тудырады. Біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылы дамыған [[қытай жазуы]] туралы да осындай пікірталас бар. [[Колумбқа дейінгі өркениеттер|Колумбқа дейінгі]] [[мезоамерикандық жазу жүйелері]] (соның ішінде [[Ольмек мәдениеті|ольмек]] және [[Майя жазуы|майя]] жазулары) әдетте тәуелсі пайда болды деп есептеледі. Бұл жүйелер басқа мәдениеттерден алынбаған, өздерінің ерекше және дербес даму тарихы бар деп саналады.<ref>Coulmas, Florian (2002). ''Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. Cambridge University Press.''</ref> === Тіл өзгерісі === Сөйлеушілер сөйлеудің жаңа тәсілдерін қабылдаған немесе ойлап тапқан және оларды сөйлеу қауымдастығының басқа мүшелеріне жеткізген сайын барлық тілдер өзгереді. Тілдік өзгерістер фонологиялық деңгейден лексика, морфология, синтаксис және дискурс деңгейлеріне дейін барлық деңгейде болады. Тілдің өзгеруіне көбінесе тілдегі сөйлейтіндер теріс баға бергенімен, бұл өзгерістерді көбінесе «құлдырау» немесе тілді қолдану нормаларының бұзылу белгісі деп санайды, алайда мұндай өзгерістер табиғи және болмай қоймайтын үрдіс болып табылады.<ref name=":15">Aitchison, Jean (2001) [1981]. ''Language Change: Progress or Decay? (3rd ed.). Cambridge, New York, Melbourne: Cambridge University Press.''</ref> Өзгерістер белгілі бір дыбыстарға немесе бүкіл [[Фонологиялық жүйе|фонологиялық жүйеге]] әсер етуі мүмкін. [[Дыбыс өзгерістері]] бір сөйлеу дыбысының немесе фонетикалық ерекшелігінің екіншісімен ауыстырылуынан, зақымдалған дыбыстың толық жоғалуынан немесе тіпті болмаған жерде жаңа дыбыстың енгізілуінен тұруы мүмкін. Дыбыс өзгерістерін шарттауға болады, бұл жағдайда дыбыс белгілі бір басқа дыбыстардың жанында болған жағдайда ғана өзгереді. Дыбыс өзгерісі әдетте жүйелі деп есептеледі, бұл оның құрылымдық шарттары орындалған кезде, кез келген фонологиялық емес факторларға қарамастан механикалық түрде қолданылуы күтілетінін білдіреді. Екінші жағынан, дыбыстық өзгерістер кейде бейберекет сипатта болады, яғни тек бір сөзге немесе бірнеше сөзге әсер етіп, ешқандай тұрақты заңдылыққа бағынбайды. Кейде қарапайым өзгеріс бүкіл фонологиялық жүйеге әсер ететін тізбекті ығысуды тудырады. Мұндай мысал [[Гримм заңы]] ретінде белгілі дыбыстық өзгерістер кезінде [[Герман тілдері|Герман тілдерінде]] байқалды. Бастапқы дауыссыз *'''bʰ''' герман тілдерінде /'''b'''/ болды, алдыңғы *'''b''' өз кезегінде /'''p'''/, ал алдыңғы *'''p''' /'''f'''/ болды. Дәл осындай үрдіс барлық тоқтау дауыссыз дыбыстарға қолданылады және неге латын сияқты [[Италиялық тілдер|Италиялық тілдерінде]] ''pater'' және ''pisces'' сияқты сөздерде '''''p''''' бар, ал ағылшын сияқты герман тілдерінде ''father'' әке және ''fish'' балық сияқты сөздерде неге '''''f''''' бар екенін түсіндіреді.<ref>Clackson, James (2007). ''Indo-European Linguistics: An Introduction''. Cambridge University press.</ref> Қазақ тілінде мұндай нақты жүйелі тізбекті өзгерістер байқалмаса да, тарихи фонетикалық өзгерістерге мысал ретінде дауыссыз дыбыстардың өзгеруі мен түсіп қалуын айтуға болады: * Түркі тілдері: "'''тағ'''" → Қазақша: "'''тау'''" (қатаң "'''ғ'''" дыбысының түсіп қалуы). * Түркі тілдері: "'''йоғ'''" → Қазақша: "'''жоқ'''" (қатаң "'''й'''" → "'''ж'''" ауысуы). Бұл өзгерістер Гримм заңы сияқты нақты жүйені ұстанбаса да, тілдердің тарихи дамуы барысында дыбыстардың өзгеруі кең таралған құбылыс екенін көрсетеді. Тағы бір мысал — Ағылшын тіліндегі [[Ұлы дауысты дыбыстардың ауысуы]] (''Great Vowel Shift''), бұл құбылыс ағылшын тілінде дауысты дыбыстардың қазіргі айтылуы мен олардың жазылуы арасындағы сәйкессіздіктің басты себебі болып табылады. Бұл ауысу кезінде дауысты дыбыстардың айтылуы өзгергенімен, жазу жүйесі бұрынғы қалпында қалған, нәтижесінде орфография мен айтылудың арасындағы үйлесім бұзылған. Дыбыстық өзгерістердің тағы бір көзі — сөздердің айтылуының біртіндеп қысқарып, анықсыз бола бастауы, бұл сөздердегі буындар мен дыбыстардың түсіп қалуына әкеледі. Мұндай өзгеріс [[Латын тілі|латын тіліндегі]] ''mea domina'' ("менің ханымым") сөзі уақыт өте келе [[Француз тілі|французшаға]] ''madame'' түрінде өзгерді, кейін бұл сөз америкалық [[Ағылшын тілі|ағылшында]] ''ma'am'' формасына дейін қысқарды. Бұл үрдіс [[дыбыстардың эрозиясы]] деп аталады және көптеген тілдерде тарихи даму барысында кездеседі. Ол сөйлеуді жеңілдетуге ұмтылыспен байланысты, бірақ бұл сөздердің бастапқы формасын тануды қиындатуы мүмкін.<ref name=":15" /> Грамматикада да өзгерістер орын алады, өйткені [[Идиома|идиомалар]] немесе ерекше құрылымдар сияқты дискурс үлгілері грамматикалық сипатқа ие болады ([[грамматикалану]]). Бұл көбінесе сөздер немесе морфемалар эрозияға ұшырағанда және жоғалған элементтің орнын толтыру үшін грамматикалық жүйе бейсаналық түрде қайта реттелгенде болады. Мысалы, [[Кариб испан тілі|Кариб испан тілінде]] кейбір диалектілерінде соңғы /'''s'''/ дыбысы жойылып кеткен. [[Стандартты испан тілі|Стандартты испан тілінде]] /'''s'''/ дыбысы етістіктердегі [[Жақ (лингвистика)|екінші жақ]] "сен" морфемасын көрсетеді, бірақ Кариб диалектілері енді екінші жақты білдіру үшін '''''tú''''' есімдігін қолдануға мәжбүр. Бұл стандартты испан тілінде ''¿Cómo te llamas?'' [ˈkomo te ˈjamas] ("Сенің атың кім?") болса, бірақ Кариб испан тілінде ''[ˈkomo ˈtu te ˈjama] болады''. Қарапайым дыбыстық өзгеріс грамматиканы — морфологияны да, синтаксисті де өзгертті.<ref>Zentella, Ana Celia (2002). "Spanish in New York". In García, Ofelia; Fishman, Joshua (eds.). ''The Multilingual Apple: Languages in New York City''. Walter de Gruyter.</ref> Грамматикалық өзгерістердің тағы бір жалпы себебі - идиомалардың біртіндеп жаңа грамматикалық формаларға айналуы, мысалы, ағылшынның ''"going to"'' құрылымы бастапқы қозғалыс аспектісін жоғалтып, кейбір диалектілерде болашақ шақтың толыққанды грамматикалық формасына айналды дерлік (''I'm gonna'' = "Мен жасаймын"). Бұл үрдіс тілді жеңілдету мақсатында болатын табиғи құбылыс болып табылады. Тілдің өзгеруіне "тілдің ішкі" факторлары түрткі болуы мүмкін, мысалы, белгілі бір дыбыстарды есту немесе шығару қиынға соғатын айтылымның өзгеруі немесе конструкциялардың кейбір сирек түрлерінің неғұрлым кең таралған түрлеріне қарай ығысуын тудыратын өзгерістер үлгілері.<ref>Labov, William (1994). Principles of Linguistic Change ''vol.I'' Internal Factors. Blackwell.</ref> Тілдің өзгеруінің басқа себептері әлеуметтік болып табылады, мысалы, белгілі бір айтылымдар белгілі бір топтарға, мысалы, [[Қоғамдық тап|қоғамдық таптарға]] немесе [[Идеология|идеологияларға]] мүшеліктің эмблемасына айналады, сондықтан сол топтармен немесе идеялармен сәйкестендіруді қалайтындар қабылдайды. Осылайша, тұлғалық сәйкестік пен саяси факторлар тіл құрылымына елеулі әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік идентификация мен тілдің өзгеруі арасындағы байланыс тілдің мәдени және тарихи контексттерде қалай дамитынын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.<ref>Labov, William (2001). Principles of Linguistic Change ''vol.II'' Social Factors. Blackwell.</ref> === Тілдердің өзара әрекеттесуі === Тілдік өзгерістердің бір көзі – тілдік байланыс және оның нәтижесінде тілдер арасында лингвистикалық ерекшеліктердің таралуы. Тілдік байланыс екі немесе одан да көп тілдің немесе диалектілердің сөйлеушілері тұрақты түрде қарым-қатынасқа түскен кезде пайда болады.<ref>Thomason, Sarah G. (2001). ''Language Contact – An Introduction''. Edinburgh University Press.</ref> [[Көптілділік]] [[Адамзат тарихы|адамзат тарихында]] кең таралған құбылыс болған, және қазіргі әлемде көпшіліктің көптілді екені анық. [[Ұлттық мемлекет|Этноұлттық мемлекет]] идеясының пайда болуына дейін біртілділік негізінен шағын аралдарда өмір сүрген халықтарға тән болды. Бірақ "бір халық, бір мемлекет, бір тіл" идеологиясы әлем бойынша таралып, біртілділіктің кеңеюіне ықпал етті. Қазіргі әлемде шамамен 250 мемлекетке 6 000-ға жуық тіл сәйкес келеді. Бұл дегеніміз, көпшілік мемлекеттер көптілді, ал көптеген тілдер басқа тілдермен тығыз байланыста екенін білдіреді. Тілдік байланыс осындай ортада жаңа сөздердің, грамматикалық құрылымдардың және басқа да тілдік өзгерістердің пайда болуына әсер етеді.<ref>Romaine, Suzanne (2001). "Multilingualism". In Mark Aronoff; Janie Rees-Miller (eds.). ''The Handbook of Linguistics''. Blackwell. pp. 512–533.</ref> Әртүрлі тілдердің сөйлеушілері тығыз қарым-қатынасқа түскенде, олардың тілдері бір-біріне ықпал етуі әдеттегі жағдай. Ұзақ уақыт бойы сақталған тілдік байланыс нәтижесінде лингвистикалық ерекшеліктер тілдер арасында таралып, әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер бір-біріне ұқсас бола бастайды.Көптеген тілдер бір-бірімен тығыз байланыста болған аймақтарда [[Тілдік одақ|тілдік аймақтар]] қалыптасуы мүмкін. Мұндай аймақтарда туыстығы жоқ тілдер ортақ лингвистикалық ерекшеліктерді бөліседі. Осындай бірнеше тіл аймақтары құжатталған, олардың арасында [[Балқан тілдік одағы|Балқан тіл аймағы]], [[Мезоамерикан тіл одағы|Мезоамерикан тіл аймағы]] және [[Эфиопия тіл одағы|Эфиопия тіл аймағы]]. Сондай-ақ, [[Оңтүстік Азия]], [[Еуропа]] және [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]] сияқты үлкен аумақтар кейде белгілі бір аумақтық белгілердің кең таралуына байланысты тілдік аймақтар болып саналды. Мұндай өзгерістер тілдердің байланысы мен олардың ортақ даму жолдарын зерттеуде маңызды рөл атқарады.<ref>Campbell, Lyle (2002). "Areal linguistics". In Bernard Comrie, Neil J. Smelser and Paul B. Balte (ed.). ''International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences''. Oxford: Pergamon. pp. 729–733.</ref><ref>Aikhenvald, Alexandra (2001). "Introduction". In Alexandra Y. Aikhenvald; R.M.W. Dixon (eds.). ''Areal diffusion and genetic inheritance: problems in comparative linguistics''. Oxford: Oxford University Press. pp. 1–26.</ref> Тілдік байланыс сонымен қатар [[Тілдердің жақындасуы|тілдердің жақындасуын]], [[Кірме сөздер|кірме сөздер қабылдауын]] және [[Релексификация|релексификациясын]] (ана тіліндегі сөздіктің көп бөлігін басқа тілдің сөзімен ауыстыру) қоса алғанда, әртүрлі басқа тілдік құбылыстарға әкелуі мүмкін. Егер тілдік байланыс өте қарқынды және ұзақ уақыт сақталса, ол жаңа [[Аралас тіл|аралас тілдердің]] қалыптасуына әкелуі мүмкін. Мұндай тілдерді белгілі бір тілдер тобына жатқызу қиын, өйткені олар әртүрлі тілдерден алынған элементтердің үйлесімінен тұрады. [[Пиджин|Пиджин тілдері]] екі түрлі тілдің ересек сөйлеушілері бір-бірімен тұрақты қарым-қатынас жасаған кезде пайда болады, бірақ олардың ешқайсысы басқа топтың тілін толық меңгермейді. Бұл жағдайда қарым-қатынас жасау үшін екі тілдің элементтерін біріктіретін, бірақ грамматикасы мен фонологиясы қарапайымдандырылған жаңа тілдік форма құрылады. Тіл негізінен екі тілде де бар грамматикалық және фонологиялық категорияларды қамтиды. Пиджин тілдері ана тілінде сөйлейтіндердің жоқтығымен анықталады, бірақ олардың бірінші тілі ретінде басқа тілді адамдар ғана қолданады. Егер пиджин тіл сөйлеу қауымдастығының негізгі тіліне айналса , ақырында жаңа ұрпақ осы тілді ана тілі ретінде үйренетін болады. Бала оқушылар ұрпағы өсіп келе жатқанда, пиджин жиі оның құрылымын өзгертіп, күрделілік дәрежесіне ие болады. Тілдің бұл түрі әдетте [[Креол тілдер|креол тілі]] деп аталады. Мұндай аралас тілдердің мысалы ретінде [[Папуа — Жаңа Гвинея|Папуа-Жаңа Гвинеяның]] ресми тілі болып табылатын [[Ток Писин|Ток Писинді]] айтуға болады, ол бастапқыда ағылшын және [[Аустронезия тілдері|аустронезия тілдеріне]] негізделген пиджин ретінде пайда болды; басқалары – [[Гаити|Гаитиде]] сөйлейтін француз негізіндегі [[Гаити Креол тілі|Крейол айисен]] креол тілі және американың байырғы тілі [[Кри тілдері|Кри]] және француз тілдеріне негізделген Канаданың [[Мичиф]] аралас тілі. Бұл тілдер тілдік байланыс пен араласудың күрделілігін және оның жаңа тілдер пайда болуына қалай әсер ететінін көрсетеді.<ref>Thomason, Sarah G.; Kaufman, Terrence (1988). ''Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics. University of California Press.''</ref><ref>Matras, Yaron; Bakker, Peter, eds. (2003). ''The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-017776-3''.</ref> == Дүние жүзіндегі тілдік отбасылар == Дүниежүзілік тілдерді бір тегі бар екенін көрсетуге болатын тілдерден тұратын [[Тілдердің генеологиялық жіктелуі|тіл отбасыларына]] топтастыруға болады. Тіл мамандары жүздеген тіл отбасыларын таниды, дегенмен олардың кейбіреулерін үлкенірек бірліктерге топтастыруға болады, өйткені көбірек дәлелдер қол жетімді және терең зерттеулер жүргізілуде. Қазіргі уақытта әлемде [[оқшауланған тілдер]] де бар. Бұл тілдер басқа тілдермен туыстық байланысы дәлелденбеген, яғни олар ешқандай белгілі тілдік отбасына жатпайды. Олардың ішінде Еуропада сөйлейтін [[баск тілі]], [[Нью-Мексико|Нью-Мексикодағы]] [[Зуни тілі|Зуни]], [[Мексика|Мексикадағы]] [[Пурепеча тілі|Пурепеча]], Жапониядағы [[Айну тілі|Айну]], [[Пәкістан|Пәкістандағы]] [[Бурушаски тілі|Бурушаски]] және басқалары бар. Бұл тілдер ешқандай белгілі тілдік отбасыға жатпайды және әрқайсысы әлемдік лингвистикалық әртүрліліктің ерекше бөлігі болып табылады. Олардың зерттелуі тілдің шығу тегі мен даму тарихы туралы тереңірек түсінік береді.<ref name=":16">Katzner, Kenneth (1999). ''The Languages of the World''. New York: Routledge.</ref> {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Primary Human Language Families Map.png|upright | alt1 = | caption1 = Әлемнің негізгі тілдік отбасылары (кейбір жағдайларда географиялық топтары) | image2 = Map-TurkicLanguages.png|thumb | alt2 = | caption2 = Түркі тілдер өкілдері тұратын елдер және аутономды аумақтар | total_width = }} Дүние жүзіндегі ең көп сөйлейтін тілдер отбасысы – [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалық]] тілдер, оларда дүние жүзі халқының 46%-ы сөйлейді.<ref name=":17">Lewis, M. Paul, ed. (2009). "Ethnologue: Languages of the World" (16th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. </ref> Бұл отбасына құрамына [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Испан тілі|испан]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Орыс тілі|орыс]] және [[хинди]]/[[урду]] ([[Хинди-урду|Хиндустани]]) сияқты негізгі әлемдік тілдер кіреді. Үнді-еуропалық отбасы алғашқыда шамамен б.з.д. 8000–1500 жылдары орын алған деп болжанатын [[Үндіеуропалық миграция|үндіеуропалық миграциялар]] арқылы таралған<ref>Heggarty, P.; Anderson, C.; Scarborough, M.; King, B.; Bouckaert, R.; Jocz, L.; Kümmel, M.J.; Jügel, T.; Irslinger, B.; Pooth, R.; Liljegren, H (28 July 2023). [https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg0818 "Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages"] ''Science''. '''381''' (6656): eabg0818.</ref> және одан кейін [[Еуропалық отаршылдық кеңею|еуропалық отаршылдық кеңеюі]] нәтижесінде бұл тілдер [[Америка]] мен [[Африка|Африканың]] көп бөлігінде саяси және демографиялық үстемдікке қол жеткізді. [[Сино-тибет тілдері|Сино-тибет тілдерінде]] әлем халқының 20%<ref name=":17" /> сөйлейді және оған [[Шығыс Азияның]] көптеген тілдері, соның ішінде [[Хакка тілі|хакка]], [[мандарин қытай тілі]], [[кантон тілі]] және жүздеген кішігірім тілдер кіреді. Бұл екі тілдік отбасы әлемдегі ең кең таралған болып табылады және олардың таралуы адамзаттың тарихи миграциялары мен мәдени алмасулардың нәтижесін көрсетеді.<ref name=":18">Comrie, Bernard, ed. (2009). ''The World's Major Languages''. New York:Routledge. ISBN 978-0-415-35339-7.</ref> [[Африка|Африкада]] көптеген тіл отбасылары бар, олардың ішіндегі ең үлкені [[суахили]], [[Шона тілі|шона]] және [[Йоруба тілі|йоруба]] сияқты тілдерді қамтитын [[Нигер-конголез тілдері|Нигер-Конго]] тілдер отбасысы. Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтіндер әлем халқының 6,9% құрайды.<ref name=":17" /> Осыған ұқсас адамдар [[Афразия тілдері|афразия]] тілдерінде сөйлейді, олардың арасында [[Араб тілі|араб]], [[Иврит тілі|иврит]] сияқты халықтық [[семит тілдері]] және [[Бербер тілі|бербер]] тілдері мен [[Хауса тілі|хауса]] сияқты [[Сахара]] аймағындағы тілдер бар. Бұл тілдік отбасылар Африкадағы мәдени және тарихи әртүрлілікті бейнелейді және құрлықтағы негізгі коммуникация құралдарының бірі болып табылады.<ref name=":19">Brown, Keith; Ogilvie, Sarah, eds. (2008). ''Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier Science. ISBN 978-0-08-087774-7''.</ref> [[Аустронезия тілдері|Аустронезия тілдерінде]] дүние жүзі халқының 5,5% сөйлейді және [[Мадагаскар (арал)|Мадагаскардан]] бастап [[Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия]] арқылы [[Океания|Океанияға]] дейін таралған.[137] Ол [[Малагаси тілі|малагаси]], [[Маори тілі|маори]], [[Самоа тілі|самоа]] сияқты тілдерді және [[Индонезия]] мен [[Тайвань|Тайваньның]] көптеген жергілікті тілдерін қамтиды. Аустронезия тілдері Тайваньда шамамен б.з.д. 3000 жыл бұрын пайда болған және аралдан-аралға қоныс аудару арқылы, озық теңіз технологиясының арқасында, бүкіл Океанияға таралды. Басқа халық көп тұратын тілдер отбасылары - [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік Азияның]] [[дравид тілдері]] (олардың ішінде [[Каннада тілі|каннада]], [[Тамил тілі|тамил]] және [[Телугу тілі|телугу]] тілдері), [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] [[түркі тілдері]] ([[Түрік тілі|түрік]], [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Татар тілі|татар]], [[Өзбек тілі|өзбек]], [[Ұйғыр тілі|ұйғыр]] сияқты), [[Аустроазияттық тілдер|аустроазияттық]] (олардың арасында [[кхмер тілі]]) және [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азияның]] [[тай-кадай тілдері]] (соның ішінде [[Тай тілі|тай]] тілі). Бұл тілдік отбасылар адамзат тарихындағы мәдени байланыстар мен көші-қонның күрделілігін көрсетеді.<ref name=":19" /><ref name=":18" /> [[Америка]], [[Папуа — Жаңа Гвинея|Папуа-Жаңа Гвинея]], [[Батыс Африка]] және [[Оңтүстік Азия]] сияқты ең үлкен тілдік әртүрлілік бар әлем аймақтарында жүздеген шағын тіл отбасылары бар. Бұл аумақтар сөйлейтіндердің көпшілігі болмаса да, әлем тілдерінің көпшілігін құрайды. Америкада ең үлкен тіл отбасыларына [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] [[Кечуа тілі|кечуа]], [[Аравак тілі|аравак]] және [[Тупи-гуарани тілдері|тупи-гуарани]] отбасылары, [[Мезоамерика|мезоамерикадағы]] [[Юто-ацтек тілдері|юто-ацтек]], [[Ото-манг тілдері|ото-манг]] және [[Майя тілдері|майя]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] [[На-дене тілдері|на-дене]], [[Ирокез тілдері|ирокез]] және [[Алгонкин тілдері|алгонкин]] тіл отбасылары жатады. [[Аустралия (құрлық)|Аустралияда]] жергілікті тілдердің көпшілігі [[Пама-Ньюнг тілдері|Пама-Ньюнг]] отбасына жатады, ал [[Жаңа Гвинея|Жаңа Гвинеяда]] көптеген шағын отбасылар мен оқшауланған жерлер, сондай-ақ бірқатар аустронезия тілдері тұрады.<ref name=":16" /> Шалғайлығы мен географиялық оқшаулануы байланысты Папуа-Жаңа Гвинея биологиялық әртүрлілік бойынша (әлемдік жалпы көлемнің 8%) және лингвистикалық байлығы бойынша – 830 тірі тілмен (әлемдік жалпы тілдің 12%) дүние жүзінде жетекші орын ретінде шығады. Бұл аймақтардағы тілдік байлық мәдени және тарихи тұрғыдан ерекше маңызға ие және адамзаттың лингвистикалық әртүрлілігін зерттеуде маңызды рөл атқарады.<ref>Briand, Frederic (February 2013). [https://www.researchgate.net/publication/235742552_Silent_Plains_the_Fading_Sounds_of_Native_Languages "Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages"] ''National Geographic''.</ref> === Тілдің жойылу қаупі === [[Жойылып бара жатқан тілдер|Тілдің жойылу қаупі]] тіл сөйлеушілері азайып, өліп немесе басқа тілге [[Тіл Ауысуы|ауысқанда]] пайда болады. Тілдің жоғалуы ол тілде туған тіл иесі қалмаған кезде орын алады, және ол [[Өлі тілдер|өлі тілге]] айналады. Егер кейін бұл тілді мүлдем ешкім қолданбаса, ол жойылған тіл деп есептеледі. Тарих бойында тілдер әрдайым жойылып отырғанымен, олардың жойылу қарқыны 20 және 21 ғасырларда айтарлықтай артты. Бұл үдеріс [[жаһандану]] және [[Неоколониализм|жаңа отаршылдық]] салдарынан күшейді, өйткені экономикалық жағынан үстем тілдер басқа тілдерді ығыстырып шығарады. Бұл құбылыс әлемдегі лингвистикалық әртүрлілікті қысқартып, көптеген мәдени мұралардың жоғалуына әкелуде.<ref name=":14" /> [[File:Linguistic diversity.png|thumb|{{legend|#ff6666|Бұл сегіз ел әлемдегі тілдердің 50%-дан астамын қамтиды.}} {{legend|#76b6f7|Бұл аймақтар әлемдегі ең жоғары лингвистикалық әртүрлілікке ие <ref>{{cite journal | jstor=410659 | title=The Measurement of Linguistic Diversity | journal=Language | year=1956 | volume=32 | issue=1 | pages=109–115 | last=Greenberg | first=Joseph H. | doi=10.2307/410659}}</ref> және сонымен қатар жойылу қаупі бар тілдердің көпшілігі орналасқан жерлер болып табылады.}}|399x399 нүкте]] Кең таралған тілдер сирек қолданылатын тілдерді басып озуда, нәтижесінде сирек қолданылатын тілдер біртіндеп халықтар арасынан жойылып кетеді. 2010 жылғы деректерге сәйкес, әлемде 6 000-7 000<ref>Moseley, Christopher, ed. (2010). [https://web.archive.org/web/20140812000404/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/ UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger] (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. </ref> тіл қолданылған, бірақ олардың 50-90%-ы 2100 жылға қарай жойылады деп болжануда.[6] Әлем халқының жартысы тек [[Сөйлеушілер саны бойынша тілдер тізімі|20 негізгі тілде]] сөйлейді, олардың әрқайсысының сөйлеушілер саны 50 миллионнан асады. Ал қалған көптеген тілдер шағын қауымдастықтарда, көбінесе 10 000-нан аз адам сөйлейтін тілдер ретінде сақталған. Бұл үдеріс тілдік әртүрліліктің қысқаруына және көптеген байырғы мәдениеттердің жоғалуына әкеледі.<ref name=":14" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның [[ЮНЕСКО|Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы]] (UNESCO) тілдердің жойылу қаупін бес деңгей бойынша бағалайды: «қауіпсіз», «осал» (үйден тыс жерде балалар қолданбайды), «сөзсіз қауіп төніп тұрған» (балалар бұл тілде сөйлемейді), «қатты жойылу қаупі бар» (тек ең қарт буын өкілдері ғана қолданады) және «сындарлы жойылу қаупі бар» (тілді тек бірнеше қарт адам қолданады, және олардың кейбіреулері тілді толық білмейді). Тілдердің жойылу қаупі туралы пікірталастарда кейбіреулер әлемдегі көпшіліктің бір ортақ тіл (''[[Лингва франка|lingua franca]]''), мысалы, [[Ағылшын тілі|ағылшын]] немесе [[эсперанто]] қабылдағаны жақсырақ болар еді деген пікірлерге қарамастан, тілдердің жоғалуы әлемнің мәдени әртүрлілігіне зиянын тигізеді деген консенсус бар. Көне өсиеттегі [[Вавилон мұнарасы]] туралы [[Інжіл|інжілдік]] әңгімеге қайтып оралсақ, тілдік әртүрлілік саяси қақтығыстарды тудырады<ref>Haugen, Einar (1973). "The Curse of Babel". ''Daedalus''. '''102''' (3, Language as a Human Problem): 47–57.</ref> деген пікір кең таралған, бірақ әлемдегі зорлық-зомбылықтың көптеген ірі оқиғалары, мысалы, [[Югославиядағы соғыс|Югославия]] және [[Америкадағы азамат соғысы|Америка азаматтық соғыстары]] немесе [[Руандадағы геноцид]], төмен тілдік әртүрлілік жағдайында болған. Бұл тілдік әртүрліліктің тікелей қақтығыстардың себебі емес екенін көрсетеді.<ref name=":14" /> Көптеген жобалар жойылып бара жатқан [[тілдерді қалпына келтіру]] және азшылық тілдерінде білім мен сауаттылықты дамыту арқылы бұл жоғалтуды болдырмауға немесе баяулатуға бағытталған. Әлем бойынша көптеген елдер байырғы қауымдастықтардың тілдерін қорғау және тұрақтандыру үшін [[Тіл саясаты|арнайы заңдар]] қабылдады. Тіл мамандарының аз бөлігі тілдің жоғалуы табиғи үрдіс, оған қарсы тұруға болмайды және жойылып кету қаупі төнген тілдерді ұрпақ үшін құжаттау жеткілікті деп санайды. Бұл пікірталас тілдердің мәдени мұра ретіндегі маңызы мен олардың адамзаттың лингвистикалық әртүрлілігін сақтаудағы рөлі туралы кең талқылауларды тудырады. Тілдерді қорғау әрекеттері мәдениет пен дәстүрді сақтап қалуға ұмтылудың маңызды бөлігі болып табылады.<ref>Ladefoged, Peter (1992). [https://muse.jhu.edu/article/452906 "Another view of endangered languages".] ''Language''. '''68''' (4): 809–811.</ref> Уаикато университеті уэльс тілін маори тілін жандандыру бағдарламасы үшін үлгі ретінде пайдаланады, өйткені олар Уэльсті тілдерді сақтаудың әлемдегі жетекші үлгісі деп санайды.[144][145] 2019 жылы гавайлық Oiwi телекомпаниясы Солтүстік Уэльстегі Нант-Гвртейрн қаласындағы Уэльс тілінің орталығына барып, өздерінің Ōlelo гавайи тілін сақтау жолдарын табуға көмектесті. Уаикато университеті [[Маори тілі|маори тілін]] жандандыру бағдарламасы үшін [[Валлий тілі|валлий тілін]] үлгі ретінде пайдаланып жатыр, өйткені олар валлий тілін әлемдегі тілдердің өміршеңдігін сақтау бойынша ең үздік үлгі деп санайды.<ref>[https://www.scoop.co.nz/stories/ED2111/S00030/university-of-waikato-launches-a-strategic-partnership.htm University Of Waikato Launches A Strategic Partnership With Cardiff University In Wales] (Press release). University of Waikato. 10 November 2021.</ref><ref>Rhiannon James (10 November 2021). [https://nation.cymru/news/council-investing-6-4m-in-the-future-of-the-welsh-language/ Council investing £6.4m in the future of the Welsh language] ''Nation Cymru''.</ref> 2019 жылы Гавайлық Oiwi телеарнасы өздерінің [[Гавай тілі|ʻŌlelo Hawaiʻi]] тілін сақтау жолдарын іздеу мақсатында [[Солтүстік Уэльс|Солтүстік Уэльстегі]] [[Нант Гуртхерн]] валлий тілі орталығына барды. Бұл бастамалар валлий тілінің қалпына келтіруде жеткен жетістіктерін басқа байырғы тілдерге қолдануға болатынын көрсетеді және тілдерді жандандыру бойынша халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтеді.<ref>[https://www.cambrian-news.co.uk/news/business/hawaiian-tv-company-seeks-help-to-promote-language-106852 Hawaiian TV company seeks help to promote language] By Cambrian News reporter</ref> == Тілдің атқаратын міндеттері == Тілдің атқаратын міндеттері тілдің адамзат қоғамындағы рөлімен және тіл бірліктерінің бір тобынын екінші бір тобына бағыныштылығымен, оған сәйкесіп отыруымен (мысалы, [[аффикс]]тер мен [[түбір]] сөздердің ара қатынасында) анықталады. # Тілдің коммуникативтік қызметі, яғни, "адам коғамының аса манызды құралы" болуы және # когнитивтік кызметі, яғни "ойлаудың тікелей шындығын" білдіруі - тілдін функцияларының екі негізгі базасы болып табылады. # Бұған сезім мен эмоцияны білдіруші құрал ретінде тілдің эмоционалдық қызметін және тілдің өзін зерттеу объектісі ететін метатілдік қызметін қосуға болады. Тілдің функцияларының базалық түрлері бірін-бірі толықтырып, сөйлеу үстінде немесе мәтіндерде әр түрлі дәрежеде көрініп отырады. Тілдің функцияларының коммуникативтік түріне тілдің # фативті (байланыс орнату), # конативті (меңгеру, үғыну), # волюнтативті (әрекет ету) және # ұлттық сана мен мәдени дәстүрді, халық тарихын т. б. сақтап жеткізетін қызметтері кіреді. Тілдің функцияларын анықтауға 20 ғ.-да көңіл бөлінді. Оған дейін "функция" сөзі тіл бірліктерінің синтаксистік (мысaлы, бастауыштын қызметі, толықтауыштын қызметі), [[морфология]]лык (мысалы, формалардың кызметі) қызметін ғана білдіріп, герминдік мәнде жұмсалды. Кейін ол форма мен құрылымның мағынасын түсіндіретін мәнде қолданыла бастады. "Прага тіл үйірмесінің тезистерінде" (1929) тілдің функционалды жүйе екені анықталып, сөйлеу қызметінің қарым- қатынастық және поэтикалық деп аталатын екі функциясы көрсетілді. 20 ғ. 70—80 жж. Тілдің функцияларын тіл жүйесі мен құрылымында жүзеге асыратын аппаратпен байланыстыруға әрекет жасалды. [[Ю. С. Степанов]] семиотикалык гіринниптер негізінде Тілдің функцияларының: номинативтік, синтаксистік, прагматикалық деп аталатын үш түрін анықтады. Бұлар жалпы [[семиотика]]да тілдің жан-жақты қасиетін білдіретін үш саласына: # семантикаға — [[номинация]], # синтактикаға — [[предикация]], # прагматикаға — [[локация]] (белгілі бір объект білдіретін сигналдардын кеңістіктегі қалпын, орнын анықтау) сәйкес келеді. Сөйлеу тілінің, функционалдық стильдердің, мәтін лингвистикасының т.б. ерекшеліктерін және тілдің қызмет ету аясының кеңеюін зерттеуге байланысты тілдің функциялары проблемаларына қызығушылық артуда.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Language}} [[Санат:Лингвистика]] hrm0z4qzaaa3mtm0o8m0vd889s3vt1t 0 488371 3623561 3596986 2026-06-29T19:07:50Z Nos9877 182779 /* */ 3623561 wikitext text/x-wiki {{Дереккөзсіз мақала}}{{Copyedit}} {{Infobox Weapon |name= Макаров [[тапанша]]сы |image= [[File:Пистолет Макарова.png|300px]] |caption= Макаров (ПМ) |origin= [[File:Flag of the Soviet Union.svg|20px]] [[КСРО]] |type= Өзіндік зарядты [[тапанша]] <!-- Type selection --> |is_ranged=yes |is_bladed= |is_explosive= |is_artillery= |is_vehicle= |is_missile= |is_UK= <!-- Service history --> |service= |used_by=[[КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]], [[Болгария]], [[Вьетнам]] және т. б. |wars= [[«Дунай» қақтығысы]], [[Афган соғысы (1979—1989)]] <!-- Production history --> |designer= Макаров, Николай Фёдорович |design_date=[[1948]] жыл |manufacturer=Ижевсктің [[механика]]лық [[зауыт]]ы |unit_cost=400$ бастап — 850$ дейін ([[1998]]жыл) |production_date=[[1951]] жылдан бастап |number= 2 миллионнан жоғары (КСРО) — ? кейін |variants= <!-- General specifications --> |spec_label= |weight= 0,73 ([[оқ]]сыз)<br /> 0,81 ([[оқ]]таулы) |length= 161,5 мм |part_length= 93,5 мм |width=30,5 мм |height=26,75 мм |diameter= |crew= <!-- Ranged weapon specifications --> |cartridge= [[9×18 мм]] |caliber=[[сызба]]лы — 9,27 ±0,075<br />арты — 9,00 ±0,06<br />4 ұшы 4,5 ±0,2<br />[[сызба]] сызығы — 260 ±20 |barrels= |action=бос [[қайтарым]] |rate= 30 / 1мин |velocity= 315 |range= 50 |max_range= 50 |feed= 8 [[оқ]]ты салымы (Магазин) |sights= ашық түрде <!-- Artillery specifications --> |breech= |recoil= |carriage= |elevation= |traverse= <!-- Bladed weapon specifications --> |blade_type= |hilt_type= |sheath_type= |head_type= |haft_type= <!-- Explosive specifications --> |filling= |filling_weight= |detonation= |yield= <!-- Vehicle/missile specifications --> |armour= |primary_armament= |secondary_armament= |engine= |engine_power= |pw_ratio= |transmission= |payload_capacity= |suspension= |clearance= |wingspan= |propellant= |fuel_capacity= |vehicle_range= |ceiling= |altitude= |boost= |speed= |guidance= |steering= |accuracy= |launch_platform= |transport= }} '''Макаров тапаншасы''' — [[1948 жыл|1948 жылы]] '''Николай Макаров''' құрастырған [[тапанша]]. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] кезеңінде бұл тапаншаның 2 млн. данасы шығарылған. Бұл — өздігінен оқталатын тапанша техникасының барлық қыр-сырын бойына жинаған әмбебап тапанша. Кеңес әскерлерін қаруландыруда өз орнын бермеген. 60-жылдан астам уақытта әлемдік қару-жарақ нарығынан түспеген тапаншаның үлгісі. Советтік офицерге де, құқық қорғаушы қызметкерге де және арнайы шағын бөлімшелерге де ыңғайлы етіп жасалған. Тек 1990-жылдардың ортасында ғана '''Макаров''' тапаншасының орнына [[Ярыгин тапаншасы|'''Ярыгин''' тапаншасы]] келді. =='''Шығу тарихы'''== Кеңес Одағында 1945 жылы 7,62 [[Калибр|калибрлі]] ТТ (Токарев тапаншасы) тапаншасының орнын алмастыру мақсатында алтыатарлардың байқауы өткен. Байқау шарттары бойынша жаңа тапанша ТТ алтыатарынан асып түсіп '''9''' немесе '''7,65 мм''' [[Калибрлеу|калибрлі]] болуы керек. Николай Федорович Макаров ойлап тапқан тапанша осы байқаудың жеңімпазы атанады. 1947 жылы [[Сұлба|сұлбасы]] ғана жасалып, 1948 жылы жаңа тапаншаның толық нұсқасы дайын болады. 1949 жылы Ижевск қаласында шығарыла бастады. Осы жерде 50 жылдан астам уақыт өндірілді. Кеңес әскерін қаруландыру, [[Құқық қорғау органдары|ІІМ]] мен мемлекеттік қауіпсіздік органдары үшін 9 мм калибрлі Макаров [[Тапанша|тапаншасы]] 1951 жылы қолданысқа берілді. '''1952 жылы''' [[Ижевск]] механикалық зауытында тапаншаның толық әрі жаппай өндіру қарқынды өріс алды. Тапанша сызбасы немістің [[Walther PP]] (Walther Polizei Pistole) тапаншасының сызбасына ұқсайды. Ол тапаншаның бекітуші тетігінің еркін тебілу қасиетімен ерекшеленетін. Оқ қуатының шектеулілігі қатты [[Тебіліс заңы|тебіліс заңынан]] қорғады. Тапаншаның қорғағышын (предохранитель) ашып, [[Шүріппені басу|шүріппесін]] қайырып, ату үшін ашық шүріппе жасалған. Бұл бір қолмен атуға көмектеседі. Алтыатар небәрі 25 бөлшектен тұрады. Қарапайым қызмет көрсету және өңдеу тапаншаға деген сенімділікті арттырды. <ref name=":0">https://massaget.kz/jigitterge/syin_sagatta/beskaru/22829/</ref> =='''Жасалу барысы'''== Макаров тапаншасын жасау барысында оның конструкторы Николай Макаров ұзақ уақыт бойы, таңғы 8-ден түнгі 2-3-ке дейін үздіксіз жұмыс істеген. Кейіннен бұл тапаншаны «[[Орыс Вальтер|орыс Вальтері»]] деп атаған екен. Мамандар қысқа қашықтыққа атуға бұл тапаншадан асатын алтыатар жоқ екенін дәлелдеген. Макаров тапаншасының автоматты жүйесі мен қысқалығы өзге тапаншалардан әлдеқайда жоғары. Жаппай өндіру кезінде Ресейде Макаров тапаншасының көптеген түрлері пайда болды: әскери, спорттық, қызметтік, азаматтық және де газды тапанша. Оған қоса, бұл тапанша тек Кеңес Одағында ғана емес, шет елдерде де шығарыла бастады: ГДР-да «[[Pistole M]]<nowiki/>» атауымен шығарылды. Сонымен қатар [[Қытай]], [[Чехия]], [[Болгария]], [[Югославия]] мемлекеттерінде де кеңінен таралды. Тапанша нарықта [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та үлкен сұранысқа ие. Ұзындығы – 161 мм, биіктігі – 127 мм, ұңғысының ұзындығы – 93,5 мм. Макаров тапаншасы Финляндияда «Glock 17», «CZ-85» және «Beretta 92F» сынды дайындық-тәжірибелік курстарына міндетті тапанша төрттігінің көшін бастайды. Тағы бір қызықты дерек: Макаров тапаншасы – ғарышта болып келген алғашқы қару. Бұл тапанша «Восток» зымыранының ғарышкерлерінің керекті заттар жиынтығының құрамында болған. 9мм Макаров тапаншасының техникалық атауы — '''56-А-125''', [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРОның]] әрлендірушісімен шығарылған. Макаров тапаншасы көптеген мемлекеттерде өз қызметін атқарып келе жатыр. Оның ішінде: [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь|Белоруссия]] жәнеде басқа да [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] [[ел]]дерінің [[Қарулы күштердің түрі|Қарулы Күштерінде]], ІІМ қолданады. Макаров тапаншасының тиімділігі соншалық, оның бір ғана серпінді пружинасы 40 мың рет ата алады. Бұл тапанша КСРОның ең көп шығарылған, әрі танымал тапаншалар бірі болып табылады. <ref name=":0" /> =='''Макаров тапаншасына сипаттама'''== *''Оқ — 9х18 мм.'' *''Оқ салатын қораптың оқпен салмағы — 0,81 кг, оқсыз салмағы — 0,73 кг.'' *''Ұзындығы — 161 мм, ені — 30,5 мм, биіктігі — 126,75 мм.'' *''Ұңғысының ұзындығы — 93 мм.'' *''Оқ салатын қорап 8 оққа арналған.'' *''Көздеу шегі — 50 м.'' *''Жылдамдығы — 30 атыс/мин.'' *''Оқтың ұшу жылдамдығы — 315 м/с.'' ==Механизмі== [[File:Simple BBK.PNG|thumb|200px|left|'''Макаров тапаншасының автоматикалық қайтарымы''']] [[File:Makarov-PM-cc.jpg|thumb|450px|right|'''Атылуы''']] ==Модификация түрлері== Макаров тапаншаның көптеген (газды, травматты) түрлері шықты, оның ішінде жеке азаматтық тұлғаларға да сатылды. [[File:Иж 79-8.jpg|300px|left|thumb|Газды түрі]] {{Commonscat|Makarov PM}} [[Санат:Қарулар]] [[Санат:КСРО тапаншалары]] 97gh0krvxmqpsq84czmvplojdx2a25d 4 491233 3623795 3623340 2026-06-30T09:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623795 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35396]||623||26||18||263||28||3||34257||8||0||170||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2745]||271||7||6||348||8||14||2079||0||4||8||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 421]||15||0||7||31||6||1||345||0||0||16||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] b7p5ddw17ysrv7skwzbd31ma6gzd1p5 4 492279 3623383 3623172 2026-06-29T12:01:18Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3623383 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2197}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 2 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2130}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1494}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:808}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 7 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 8 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:127}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 10 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 11 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 12 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 13 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 14 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 15 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}} |- | 16 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}} |- | 17 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 18 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 19 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 20 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 21 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 23 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}} |- | 24 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 25 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 26 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}} |- | 27 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}} |- | 28 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 29 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 30 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}} |- | 31 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 32 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 33 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 34 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 35 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}} |- | 36 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}} |- | 37 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Nos9877}} |- | 38 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 39 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 40 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}} |- | 41 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Nurtenge}} |- | 42 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 43 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 44 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 45 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 46 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 47 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}} {{/end}} chm77dmp6s8ozm0qveohdkog7k0xqex 0 492515 3623566 3614186 2026-06-29T19:43:27Z Nurken 111493 3623566 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Бразилия | Badge = | Size = 150px | Nickname = ''Seleção (Таңдаулы), Pentacampeone (Бес дүркін чемпиондар)'' | Association = [[Футболдан Бразилия конфедерациясы]] | Confederation = [[КОНМЕБОЛ]] | Coach = | Captain = | Most caps = [[Кафу]] (142) | Top scorer = [[Пеле]] (77) | Home stadium = | FIFA Rank = 6 {{Өзгеріссіз}} (11 маусым 2026) | FIFA Code = BRA | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF | First game = {{футбол-rt|Аргентина}} 3:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; [[20 тамыз]] [[1914 жыл|1914]]) | Largest win = {{футбол-rt|Бразилия}} 14:0 {{футбол|Никарагуа}}<br />([[Мехико]], [[Бразилия]]; [[17 қазан]] [[1975 жыл|1975]]) | Largest loss = {{футбол-rt|Уругвай}} 6:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; [[18 қыркүйек]] [[1920 жыл|1920]])<br /> {{футбол-rt|Германия}} 7:1 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; [[8 шілде]] [[2014 жыл|2014]]) | World cup apps = 23 | World cup first = 1930 | World cup best = Чемпиондар ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]) | Regional name = [[Футболдан Америка кубогы]] | Regional cup apps = 31 | Regional cup first = [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1916|1916]] | Regional cup best = Чемпиондар ([[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1919|1919]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1922|1922]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1949|1949]], [[Футболдан Америка кубогы 1989|1989]], [[Футболдан Америка кубогы 1997|1997]], [[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]]) }} '''Футболдан Бразилия Ұлттық құрамасы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — [[Бразилия]]ны халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынатын команда. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[футболдан Бразилия конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. Бразилия құрамасы — 1923 жылдан бері [[ФИФА]] мүшесі, сонымен қатар 1916 жылдан бері [[КОНМЕБОЛ]] мүшесі. == Тарихы == Ең алғашқы жолдастық кездесуін 1914 жылы [[Англия]]ның "Эксетер Сити" клубтық командасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен ұтқан (бірақ кей мәліметтерде бұл матч 3:3 есебімен тең аяқталған деп те көрсетіледі). === Әлем чемпионаты === [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] жылғы Әлем Чемионаттарында ұлттық құрама алғашқы кезеңнен аса алмаған. Тек, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] жылы Францияда өткізілген әлемдік додада алғашқы тырнақ алды дүниежүзілік жүлдесін иемденді. Қола медалді олжалады. Осы чемпионатта құрама шабуылшысы — [[Леонидас да Силва|Леонидас]] [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем Чемпионат]]тары тарихында тұңғыш [[покер]] (бір матчта төрт гол) соққан футболшы ретінде тарих беттерінде қатталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Әлем Чемпионаты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] жылы Бразилияда өткізілді. Екінші топтық турнирдің шешуші матчында Бразилия құрамасы Уругваймен күш сынасты. Тең түссе болды, чемпион атанатын алаң иелері мүмкіндікті қолдан жіберіп алды. 47 минутта Фриаса бразилиялықтарды алға шығарғанымен, 68 минутта Скяффино есепті теңестірді. Ал, ойын бітуге 10 минут қалғанда Альсидес Хиггия шешуші голды соқты да, Уругвай екінші рет Әлемдік додада топ жарды. Бұл матч Бразилия футболы тарихында "Мараканасо" ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|"Маракана қасіреті"]]) деген атпен ең қаралы матч ретінде есте қалды. Бірақ, Бразилия құрамасының алар асулары әлі алда еді. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] жылы Швецияда өткен VI Әлем Чемпионатында [[Пеле]], [[Гарринча]], [[Диди]], [[Вава]] секілді жұлдыздар құраманы сонау шырқау биікке бір-ақ көтерді. Команданы аңызға айналған бапкер [[Висенте Феола]] бастап барды. Құрама тұңғыш рет Әлем Чемпионы атанды. 4-4-2 жүесімен орналасуды да осы додаға бразилиялықтар бірінші болып қолданды. Бұл — Әлемдік футболдың жаңа кезеңінің басталу шағы еді. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылы]] Чилиде өткен чемпионатқа құраманы Айморе Морейра бастап барды. Бұл жолы команда 4-4-3 жүйесімен ойын көрсетіп, айласын асырып кетті. Футбол королі Пеле тек бірінші ойында ғана командасына жәрдем берді де, қалған кездесулерде жарақатына орай алаңға шыға алмады. Бұл жоғалту құраманың екінші рет чемпион атануына кедергі болмады. [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] жылы Англияда өткен бәсекеде құрама топтық турнирден аса алмады. Пеле бұл жолы да жарақатына орай дұрыстап өнер көрсете алған жоқ. Бірақ [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы Мексикада өткен Әлем Чемпионатында]] "Селесауларға" тең келетін құрама табылмады. Чемпионат басталуға аз ғана қалғанда құрама тізгінін ұстаған [[Марио Загалло|Марио Загало]] құрамадағы Пеле, [[Жаирзиньо]], [[Жерсон]], [[Тостао]], [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберто]] секілді теңдессіз футболшыларды орнымен пайдалана білді. Нәтижесінде құрама үшінші рет әлм футболының шыңына шықты. Келесі чемпиондықты аттай 24 жыл күтуге тура келді. 1974-1990 жылдар аралығында тек бір рет қана, 1978 жылы қола жүлдеге ие болды. Бұл аралықта құраманың намысын қорғаған [[Зико]], [[Сократес]], [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]], [[Карека]] секілді футболшыларға алтын кубокты иемдену бұйырмапты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылы АҚШ-та өткен "Соккер-шоуда"]] құраманы Карлос Альберто Парейра баптады. Ептеп прагматиктеу ойын көрсеткен құрама ешкімнен де жеңілмеді. Финалда өздерінің тарихи басты бәсекелестері — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасын]] [[пенальти]] арқылы жеңіп, алтын жүлдені төртінші рет олжалады. Арада төрт жыл өткен соң да құрама жақсы ойнады, тек финалда алаң иелері — Франциядан ірі есеппен (0:3) ұтылды да, күміс жүлдені қанағат тұтты. 2002 жылы Азия елдерінде өткен бәсеке бразилиялықтар үшін сәтті болды. Жеті матчтың жетеуінде де жеңіске жетіп, бесінші рет Әлем Чемпионы атанды. 2006, 2010 жылдарғы Әлем Чемпионаттарында құрама ширек финалдан аса алмады. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлемдік бәсеке]] тағы да Бразилияда өтті. Тілеулестері тек чемпиондықты күткен бұл додада Бразилия жартылай финалға ғана жетті. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] құрамасынан 1:7 есебімен ұтылып, айдай әлемге шерменде болды. Үшінші орын үшін өткен матчта да Голландияға жол беріп (0:3), бас бапкер [[Луиз Фелипе Сколари]] орнынан алынды. === Басқа да турнирлер === Құрама [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] тоғыз рет топ жарды. Бұл Аргентина мен Уругвайдан кейінгі үшінші көрсеткіш. Бұл турнирде де дағдарысқа ұшыраған кезеңдері болған. 50-60-70 жылдары Пеленің дәуірінде бір рет те құрлықтық турнирде топ жармапты. 1949-1989 жылдар аралығында құрама Америка чемпионы атана алмаған. [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогында]] ең көп чемпион атанған құрама. 2005-2009-2013 жылдары қатарынан үш турнирде топ жарды. Сондай-ақ, 1997 жылы да чемпион атанған. == Жетістіктері== * Бес дүркін Әлем чемпионы атанған — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 * Екі дүркін Әлемнің күміс жүлдегері — 1950, 1998 * Екі дүркін Әлемнің қола жүлде иегері — 1934, 1978 * [[Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы|Әлем чемпиондарының алтын кубогы]] — 1981 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1997, 2005, 2009, 2013 * [[Футболдан Америка кубогы|Оңтүстік Америка чемпионы]] — 1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019 == Рекордшылар == 2025 жылғы 18 қарашадағы жағдай бойынша Бразилия рекордшылары:<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html |title=Brazil - Record International Players |language=en |publisher=rsssf.com |accessdate=2026-06-30}}</ref> === Көп матч өткізгендер === [[Сурет:Exposição Brasil, um país, um mundo - Cafu (cropped).jpg|нобай|оңға|[[Кафу]] — Бразилия атынан ең көп матч ойнаған (142) футболшы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align:center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Матч !width=10%|Гол |- | 1 | align=left|[[Кафу]] | 1989–2006 | 142 | 5 |- | 2 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 128 | 79 |- | 3 | align=left|[[Дани Алвес]] | 2006–2022 | 126 | 8 |- | 4 | align=left|[[Роберто Карлос]] | 1992–2006 | 125 | 11 |- | 5 | align=left|[[Тиагу Силва]] | 2008–2022 | 113 | 7 |- | 6 | align=left|[[Лусио]] | 2000–2011 | 105 | 4 |- | 7 | align=left|'''[[Маркиньос]]''' | 2013– | 103 | 7 |- | 8 | align=left|[[Клаудио Таффарел]] | 1987–1998 | 104 | 0 |- | 9 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2011 | 100 | 28 |- | rowspan=2|10 | align=left|[[Джалма Сантос]] | 1952–1968 | 98 | 3 |- | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 98 | 62 |- |} === Мергендер === [[Сурет:20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Neymar 850 1705.jpg|нобай|оңға|[[Неймар]] — Бразилия атынан ең көп гол салған (79) ойыншы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- ! !Аты-жөні !Мансабы !Гол !Матч !Орташа |- | 1 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 79 | 128 | 0,62 |- | 2 | align=left|[[Пеле]] | 1957–1971 | 77 | 92 | 0,84 |- | 3 | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 62 | 98 | 0,63 |- | 4 | align=left|[[Ромарио]] | 1987–2005 | 55 | 70 | 0,79 |- | 5 | align=left|[[Зико]] | 1976–1989 | 48 | 71 | 0,68 |- | 6 | align=left|[[Бебето]] | 1985–1998 | 39 | 75 | 0,52 |- | 7 | align=left|[[Ривалдо]] | 1993–2003 | 35 | 74 | 0,47 |- | rowspan=2|8 | align=left|[[Жаирзиньо]] | 1964–1982 | 33 | 81 | 0,41 |- | align=left |[[Роналдиньо]] | 1999–2013 | 33 | 97 | 0,34 |- | rowspan=2|10 | align=left |[[Адемир]] | 1945–1953 | 32 | 39 | 0,82 |- | align=left |[[Тостао]] | 1966–1972 | 32 | 54 | 0,59 |- |} == Әлем чемпионаттарында гол соққан футболшылар == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:89%" !Ойыншы !Гол !1930 !1934 !1938 !1950 !1954 !1958 !1962 !1966 !1970 !1974 !1978 !1982 !1986 !1990 !1994 !1998 !2002 !2006 !2010 !2014 !2018 |- |[[Роналдо]] !15 | | | | | | | | | | | | | | | |4 |8 |3 | | | |- |[[Пеле]] !12 | | | | | |6 |1 |1 |4 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жаирзиньо]] !9 | | | | | | | | |7 |2 | | | | | | | | | | | |- |[[Вава]] !9 | | | | | |5 |4 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Адемир]] !8 | | | |8 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Леонидас да Силва|Леонидас]] !8 | |1 |7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Ривалдо]] !8 | | | | | | | | | | | | | | | |3 |5 | | | | |- |[[Карека]] !7 | | | | | | | | | | | | |5 |2 | | | | | | | |- |[[Бебето]] !6 | | | | | | | | | | | | | | |3 |3 | | | | | |- |[[Роберто Ривелино]] !6 | | | | | | | | |3 |3 | | | | | | | | | | | |- |[[Гарринча]] !5 | | | | | | |4 |1 | | | | | | | | | | | | | |- |[[Неймар]] !5 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |4 |1 |- |[[Ромарио]] !5 | | | | | | | | | | | | | | |5 | | | | | | |- |[[Зико]] !5 | | | | | | | | | | |1 |4 | | | | | | | | | |- |[[Шику|Чико]] !4 | | | |4 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сократес]] !4 | | | | | | | | | | | |2 |2 | | | | | | | | |- |[[Амарилдо]] !3 | | | | | | |3 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бальтазар]] !3 | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сезар Сампайо]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | | | | |- |[[Диди]] !3 | | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Дирсеу]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]] !3 | | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | |- |[[Луис Фабиано]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | |- |[[Жозе Перасио]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Прегиньо]] !3 |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Динамит]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Ромеу Пелличиарри|Ромеу]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Тостао]] !3 | | | | | | | |1 |2 | | | | | | | | | | | | |- |[[Адриано Лейте Рибейро|Адриано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | |- |[[Давид Луис]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Элано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Фред (футболшы, 1983)|Фред]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |1 | |- |[[Жаир да Роза Пинто|Жаир]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозимар]] !2 | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | |- |[[Жулиньо]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Альтафини]] !2 | | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Филиппе Коутиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 |- |[[Модерато]] !2 |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] !2 | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | |- |[[Нелиньо]] !2 | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | | |- |[[Оскар Жуниор|Оскар (1991)]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Пинга]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Робиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Роналдиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | |- |[[Сержиньо Чулапа|Сержиньо]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Тиаго Силва]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |1 |- |[[Марио Загалло]] !2 | | | | | |1 |1 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Зизиньо]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Алфредо Рамос дос Сантос|Алфредо]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бранко (футболшы)|Бранко]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Карлос Алберто Торрес|Карлос Алберто]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Клодоалдо]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Джалма Сантос]] !1 | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Эдиньо Назарет Фильо|Эдиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | |- |[[Эдмилсон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Фернандиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |- |[[Албино Фриаса]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жерсон]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жилберто Силва|Жилберту Силва]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуан Силвейра дос Сантос|Жуан Жезус]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Жуниньо Пернамбукано]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуниор (футболшы)|Жуниор]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |Женилсон !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Кака]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Майкон Дуглас Сизенандо|Майкон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Манека (футболшы)|Манека]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Марсио Сантос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Нилтон Сантос]] !1 | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Оскар|Оскар (1954)]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |[[Паулиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |- |[[Раи]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Рейнальдо]] !1 | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | |- |[[Рилдо]] !1 | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | |- |Роберто !1 | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Карлос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Валдомиро]] !1 | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | |- |[[Зе Роберто]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Зито]] !1 | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | |- !Барлығы !226 !5 !1 !14 !22 !8 !16 !14 !4 !19 !6 !10 !15 !10 !4 !11 !14 !18 !10 !9 !11 !5 |} ==Құрамы== ''2021 жылғы Америка кубогындағы құрамы'' {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Клуб !Туған күні |- ! colspan="4" |Қақпашылар |- |1 |[[Алиссон Бекер|Алисон]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1992 |- |12 |[[Вевертон]] |[[Палмейрас]] |13 желтоқсан 1987 |- |23 |[[Эдерсон Сантана ди Мораес|Эдерсон]] |[[Манчестер Сити]] |17 тамыз 1993 |- ! colspan="4" |Қорғаушылар |- |2 |[[Данило Луис да Силва|Данило]] |[[Ювентус]] |15 шілде 1991 |- |4 |[[Маркиньос]] |[[Пари Сен-Жермен]] |14 мамыр 1994 |- |6 |[[Алекс Сандро]] |[[Ювентус]] |26 қаңтар 1991 |- |13 |[[Эмерсон (футболшы, 1999)|Эмерсон]] |[[Реал Бетис]] |14 қаңтар 1999 |- |14 |[[Эдер Милитан]] |[[Реал Мадрид]] |18 қаңтар 1998 |- |16 |[[Ренан Лоди]] |[[Атлетико Мадрид]] |8 сәуір 1998 |- ! colspan="4" |Жартылай қорғаушылар |- |5 |[[Каземиро]] |[[Реал Мадрид]] |23 ақпан 1992 |- |8 |[[Фред (футболшы, 1993)|Фред]] |[[Манчестер Юнайтед]] |5 наурыз 1993 |- |11 |[[Эвертон Рибейро]] |[[Фламенго]] |10 сәуір 1989 |- |15 |[[Фабиньо (футболшы 1993)|Фабиньо]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |23 қазан 1993 |- |17 |[[Лукас Пакета]] |[[Олимпик Лион]] |27 тамыз 1997 |- |25 |[[Дуглас Луис]] |[[Астон Вилла]] |9 мамыр 1998 |- ! colspan="4" |Шабуылшылар |- |7 |[[Ришарлисон де Андраде|Ришарлисон]] |[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]] |10 мамыр 1997 |- |9 |[[Габриэл Жезус]] |[[Манчестер Сити]] |3 сәуір 1997 |- |10 |[[Неймар]] (к) |[[Пари Сен-Жермен]] |5 ақпан 1992 |- |18 |[[Винисиус Жуниор]] |[[Реал Мадрид]] |12 шілде 2000 |- |19 |[[Эвертон Соарес|Эвертон]] |[[Бенфика|Бенфика (Лиссабон)]] |22 наурыз 1996 |- |20 |[[Роберто Фирмино]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1991 |- |21 |[[Габриэль Барбоза|Габриэл Барбоза]] |[[Фламенго]] |30 тамыз 1996 |- |} == Дереккөздер == {{Сыртқы сілтемелер}}{{Футболдан әлем чемпиондары}} {{Футболдан Америка кубогы жеңімпаздары}} {{Оңтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] 8ggi2vbubkh1i2l5khz9bhez3uamcox 3623567 3623566 2026-06-29T19:44:15Z Nurken 111493 /* Әлем чемпионаттарында гол соққан футболшылар */ 3623567 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Бразилия | Badge = | Size = 150px | Nickname = ''Seleção (Таңдаулы), Pentacampeone (Бес дүркін чемпиондар)'' | Association = [[Футболдан Бразилия конфедерациясы]] | Confederation = [[КОНМЕБОЛ]] | Coach = | Captain = | Most caps = [[Кафу]] (142) | Top scorer = [[Пеле]] (77) | Home stadium = | FIFA Rank = 6 {{Өзгеріссіз}} (11 маусым 2026) | FIFA Code = BRA | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF | First game = {{футбол-rt|Аргентина}} 3:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; [[20 тамыз]] [[1914 жыл|1914]]) | Largest win = {{футбол-rt|Бразилия}} 14:0 {{футбол|Никарагуа}}<br />([[Мехико]], [[Бразилия]]; [[17 қазан]] [[1975 жыл|1975]]) | Largest loss = {{футбол-rt|Уругвай}} 6:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; [[18 қыркүйек]] [[1920 жыл|1920]])<br /> {{футбол-rt|Германия}} 7:1 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; [[8 шілде]] [[2014 жыл|2014]]) | World cup apps = 23 | World cup first = 1930 | World cup best = Чемпиондар ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]) | Regional name = [[Футболдан Америка кубогы]] | Regional cup apps = 31 | Regional cup first = [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1916|1916]] | Regional cup best = Чемпиондар ([[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1919|1919]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1922|1922]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1949|1949]], [[Футболдан Америка кубогы 1989|1989]], [[Футболдан Америка кубогы 1997|1997]], [[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]]) }} '''Футболдан Бразилия Ұлттық құрамасы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — [[Бразилия]]ны халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынатын команда. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[футболдан Бразилия конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. Бразилия құрамасы — 1923 жылдан бері [[ФИФА]] мүшесі, сонымен қатар 1916 жылдан бері [[КОНМЕБОЛ]] мүшесі. == Тарихы == Ең алғашқы жолдастық кездесуін 1914 жылы [[Англия]]ның "Эксетер Сити" клубтық командасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен ұтқан (бірақ кей мәліметтерде бұл матч 3:3 есебімен тең аяқталған деп те көрсетіледі). === Әлем чемпионаты === [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] жылғы Әлем Чемионаттарында ұлттық құрама алғашқы кезеңнен аса алмаған. Тек, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] жылы Францияда өткізілген әлемдік додада алғашқы тырнақ алды дүниежүзілік жүлдесін иемденді. Қола медалді олжалады. Осы чемпионатта құрама шабуылшысы — [[Леонидас да Силва|Леонидас]] [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем Чемпионат]]тары тарихында тұңғыш [[покер]] (бір матчта төрт гол) соққан футболшы ретінде тарих беттерінде қатталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Әлем Чемпионаты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] жылы Бразилияда өткізілді. Екінші топтық турнирдің шешуші матчында Бразилия құрамасы Уругваймен күш сынасты. Тең түссе болды, чемпион атанатын алаң иелері мүмкіндікті қолдан жіберіп алды. 47 минутта Фриаса бразилиялықтарды алға шығарғанымен, 68 минутта Скяффино есепті теңестірді. Ал, ойын бітуге 10 минут қалғанда Альсидес Хиггия шешуші голды соқты да, Уругвай екінші рет Әлемдік додада топ жарды. Бұл матч Бразилия футболы тарихында "Мараканасо" ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|"Маракана қасіреті"]]) деген атпен ең қаралы матч ретінде есте қалды. Бірақ, Бразилия құрамасының алар асулары әлі алда еді. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] жылы Швецияда өткен VI Әлем Чемпионатында [[Пеле]], [[Гарринча]], [[Диди]], [[Вава]] секілді жұлдыздар құраманы сонау шырқау биікке бір-ақ көтерді. Команданы аңызға айналған бапкер [[Висенте Феола]] бастап барды. Құрама тұңғыш рет Әлем Чемпионы атанды. 4-4-2 жүесімен орналасуды да осы додаға бразилиялықтар бірінші болып қолданды. Бұл — Әлемдік футболдың жаңа кезеңінің басталу шағы еді. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылы]] Чилиде өткен чемпионатқа құраманы Айморе Морейра бастап барды. Бұл жолы команда 4-4-3 жүйесімен ойын көрсетіп, айласын асырып кетті. Футбол королі Пеле тек бірінші ойында ғана командасына жәрдем берді де, қалған кездесулерде жарақатына орай алаңға шыға алмады. Бұл жоғалту құраманың екінші рет чемпион атануына кедергі болмады. [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] жылы Англияда өткен бәсекеде құрама топтық турнирден аса алмады. Пеле бұл жолы да жарақатына орай дұрыстап өнер көрсете алған жоқ. Бірақ [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы Мексикада өткен Әлем Чемпионатында]] "Селесауларға" тең келетін құрама табылмады. Чемпионат басталуға аз ғана қалғанда құрама тізгінін ұстаған [[Марио Загалло|Марио Загало]] құрамадағы Пеле, [[Жаирзиньо]], [[Жерсон]], [[Тостао]], [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберто]] секілді теңдессіз футболшыларды орнымен пайдалана білді. Нәтижесінде құрама үшінші рет әлм футболының шыңына шықты. Келесі чемпиондықты аттай 24 жыл күтуге тура келді. 1974-1990 жылдар аралығында тек бір рет қана, 1978 жылы қола жүлдеге ие болды. Бұл аралықта құраманың намысын қорғаған [[Зико]], [[Сократес]], [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]], [[Карека]] секілді футболшыларға алтын кубокты иемдену бұйырмапты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылы АҚШ-та өткен "Соккер-шоуда"]] құраманы Карлос Альберто Парейра баптады. Ептеп прагматиктеу ойын көрсеткен құрама ешкімнен де жеңілмеді. Финалда өздерінің тарихи басты бәсекелестері — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасын]] [[пенальти]] арқылы жеңіп, алтын жүлдені төртінші рет олжалады. Арада төрт жыл өткен соң да құрама жақсы ойнады, тек финалда алаң иелері — Франциядан ірі есеппен (0:3) ұтылды да, күміс жүлдені қанағат тұтты. 2002 жылы Азия елдерінде өткен бәсеке бразилиялықтар үшін сәтті болды. Жеті матчтың жетеуінде де жеңіске жетіп, бесінші рет Әлем Чемпионы атанды. 2006, 2010 жылдарғы Әлем Чемпионаттарында құрама ширек финалдан аса алмады. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлемдік бәсеке]] тағы да Бразилияда өтті. Тілеулестері тек чемпиондықты күткен бұл додада Бразилия жартылай финалға ғана жетті. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] құрамасынан 1:7 есебімен ұтылып, айдай әлемге шерменде болды. Үшінші орын үшін өткен матчта да Голландияға жол беріп (0:3), бас бапкер [[Луиз Фелипе Сколари]] орнынан алынды. === Басқа да турнирлер === Құрама [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] тоғыз рет топ жарды. Бұл Аргентина мен Уругвайдан кейінгі үшінші көрсеткіш. Бұл турнирде де дағдарысқа ұшыраған кезеңдері болған. 50-60-70 жылдары Пеленің дәуірінде бір рет те құрлықтық турнирде топ жармапты. 1949-1989 жылдар аралығында құрама Америка чемпионы атана алмаған. [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогында]] ең көп чемпион атанған құрама. 2005-2009-2013 жылдары қатарынан үш турнирде топ жарды. Сондай-ақ, 1997 жылы да чемпион атанған. == Жетістіктері== * Бес дүркін Әлем чемпионы атанған — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 * Екі дүркін Әлемнің күміс жүлдегері — 1950, 1998 * Екі дүркін Әлемнің қола жүлде иегері — 1934, 1978 * [[Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы|Әлем чемпиондарының алтын кубогы]] — 1981 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1997, 2005, 2009, 2013 * [[Футболдан Америка кубогы|Оңтүстік Америка чемпионы]] — 1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019 == Рекордшылар == 2025 жылғы 18 қарашадағы жағдай бойынша Бразилия рекордшылары:<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html |title=Brazil - Record International Players |language=en |publisher=rsssf.com |accessdate=2026-06-30}}</ref> === Көп матч өткізгендер === [[Сурет:Exposição Brasil, um país, um mundo - Cafu (cropped).jpg|нобай|оңға|[[Кафу]] — Бразилия атынан ең көп матч ойнаған (142) футболшы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align:center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Матч !width=10%|Гол |- | 1 | align=left|[[Кафу]] | 1989–2006 | 142 | 5 |- | 2 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 128 | 79 |- | 3 | align=left|[[Дани Алвес]] | 2006–2022 | 126 | 8 |- | 4 | align=left|[[Роберто Карлос]] | 1992–2006 | 125 | 11 |- | 5 | align=left|[[Тиагу Силва]] | 2008–2022 | 113 | 7 |- | 6 | align=left|[[Лусио]] | 2000–2011 | 105 | 4 |- | 7 | align=left|'''[[Маркиньос]]''' | 2013– | 103 | 7 |- | 8 | align=left|[[Клаудио Таффарел]] | 1987–1998 | 104 | 0 |- | 9 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2011 | 100 | 28 |- | rowspan=2|10 | align=left|[[Джалма Сантос]] | 1952–1968 | 98 | 3 |- | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 98 | 62 |- |} === Мергендер === [[Сурет:20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Neymar 850 1705.jpg|нобай|оңға|[[Неймар]] — Бразилия атынан ең көп гол салған (79) ойыншы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- ! !Аты-жөні !Мансабы !Гол !Матч !Орташа |- | 1 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 79 | 128 | 0,62 |- | 2 | align=left|[[Пеле]] | 1957–1971 | 77 | 92 | 0,84 |- | 3 | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 62 | 98 | 0,63 |- | 4 | align=left|[[Ромарио]] | 1987–2005 | 55 | 70 | 0,79 |- | 5 | align=left|[[Зико]] | 1976–1989 | 48 | 71 | 0,68 |- | 6 | align=left|[[Бебето]] | 1985–1998 | 39 | 75 | 0,52 |- | 7 | align=left|[[Ривалдо]] | 1993–2003 | 35 | 74 | 0,47 |- | rowspan=2|8 | align=left|[[Жаирзиньо]] | 1964–1982 | 33 | 81 | 0,41 |- | align=left |[[Роналдиньо]] | 1999–2013 | 33 | 97 | 0,34 |- | rowspan=2|10 | align=left |[[Адемир]] | 1945–1953 | 32 | 39 | 0,82 |- | align=left |[[Тостао]] | 1966–1972 | 32 | 54 | 0,59 |- |} ==Құрамы== ''2021 жылғы Америка кубогындағы құрамы'' {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Клуб !Туған күні |- ! colspan="4" |Қақпашылар |- |1 |[[Алиссон Бекер|Алисон]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1992 |- |12 |[[Вевертон]] |[[Палмейрас]] |13 желтоқсан 1987 |- |23 |[[Эдерсон Сантана ди Мораес|Эдерсон]] |[[Манчестер Сити]] |17 тамыз 1993 |- ! colspan="4" |Қорғаушылар |- |2 |[[Данило Луис да Силва|Данило]] |[[Ювентус]] |15 шілде 1991 |- |4 |[[Маркиньос]] |[[Пари Сен-Жермен]] |14 мамыр 1994 |- |6 |[[Алекс Сандро]] |[[Ювентус]] |26 қаңтар 1991 |- |13 |[[Эмерсон (футболшы, 1999)|Эмерсон]] |[[Реал Бетис]] |14 қаңтар 1999 |- |14 |[[Эдер Милитан]] |[[Реал Мадрид]] |18 қаңтар 1998 |- |16 |[[Ренан Лоди]] |[[Атлетико Мадрид]] |8 сәуір 1998 |- ! colspan="4" |Жартылай қорғаушылар |- |5 |[[Каземиро]] |[[Реал Мадрид]] |23 ақпан 1992 |- |8 |[[Фред (футболшы, 1993)|Фред]] |[[Манчестер Юнайтед]] |5 наурыз 1993 |- |11 |[[Эвертон Рибейро]] |[[Фламенго]] |10 сәуір 1989 |- |15 |[[Фабиньо (футболшы 1993)|Фабиньо]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |23 қазан 1993 |- |17 |[[Лукас Пакета]] |[[Олимпик Лион]] |27 тамыз 1997 |- |25 |[[Дуглас Луис]] |[[Астон Вилла]] |9 мамыр 1998 |- ! colspan="4" |Шабуылшылар |- |7 |[[Ришарлисон де Андраде|Ришарлисон]] |[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]] |10 мамыр 1997 |- |9 |[[Габриэл Жезус]] |[[Манчестер Сити]] |3 сәуір 1997 |- |10 |[[Неймар]] (к) |[[Пари Сен-Жермен]] |5 ақпан 1992 |- |18 |[[Винисиус Жуниор]] |[[Реал Мадрид]] |12 шілде 2000 |- |19 |[[Эвертон Соарес|Эвертон]] |[[Бенфика|Бенфика (Лиссабон)]] |22 наурыз 1996 |- |20 |[[Роберто Фирмино]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1991 |- |21 |[[Габриэль Барбоза|Габриэл Барбоза]] |[[Фламенго]] |30 тамыз 1996 |- |} == Дереккөздер == {{Сыртқы сілтемелер}}{{Футболдан әлем чемпиондары}} {{Футболдан Америка кубогы жеңімпаздары}} {{Оңтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] moep41yqfkzjqfvuhfvyuh4kcpqlnst 3623568 3623567 2026-06-29T20:15:58Z Nurken 111493 /* Құрамы */ 3623568 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Бразилия | Badge = | Size = 150px | Nickname = ''Seleção (Таңдаулы), Pentacampeone (Бес дүркін чемпиондар)'' | Association = [[Футболдан Бразилия конфедерациясы]] | Confederation = [[КОНМЕБОЛ]] | Coach = | Captain = | Most caps = [[Кафу]] (142) | Top scorer = [[Пеле]] (77) | Home stadium = | FIFA Rank = 6 {{Өзгеріссіз}} (11 маусым 2026) | FIFA Code = BRA | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF | First game = {{футбол-rt|Аргентина}} 3:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; [[20 тамыз]] [[1914 жыл|1914]]) | Largest win = {{футбол-rt|Бразилия}} 14:0 {{футбол|Никарагуа}}<br />([[Мехико]], [[Бразилия]]; [[17 қазан]] [[1975 жыл|1975]]) | Largest loss = {{футбол-rt|Уругвай}} 6:0 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; [[18 қыркүйек]] [[1920 жыл|1920]])<br /> {{футбол-rt|Германия}} 7:1 {{футбол|Бразилия}}<br />([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; [[8 шілде]] [[2014 жыл|2014]]) | World cup apps = 23 | World cup first = 1930 | World cup best = Чемпиондар ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]) | Regional name = [[Футболдан Америка кубогы]] | Regional cup apps = 31 | Regional cup first = [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1916|1916]] | Regional cup best = Чемпиондар ([[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1919|1919]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1922|1922]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1949|1949]], [[Футболдан Америка кубогы 1989|1989]], [[Футболдан Америка кубогы 1997|1997]], [[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]]) }} '''Футболдан Бразилия Ұлттық құрамасы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — [[Бразилия]]ны халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынатын команда. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[футболдан Бразилия конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. Бразилия құрамасы — 1923 жылдан бері [[ФИФА]] мүшесі, сонымен қатар 1916 жылдан бері [[КОНМЕБОЛ]] мүшесі. == Тарихы == Ең алғашқы жолдастық кездесуін 1914 жылы [[Англия]]ның "Эксетер Сити" клубтық командасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен ұтқан (бірақ кей мәліметтерде бұл матч 3:3 есебімен тең аяқталған деп те көрсетіледі). === Әлем чемпионаты === [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] жылғы Әлем Чемионаттарында ұлттық құрама алғашқы кезеңнен аса алмаған. Тек, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] жылы Францияда өткізілген әлемдік додада алғашқы тырнақ алды дүниежүзілік жүлдесін иемденді. Қола медалді олжалады. Осы чемпионатта құрама шабуылшысы — [[Леонидас да Силва|Леонидас]] [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем Чемпионат]]тары тарихында тұңғыш [[покер]] (бір матчта төрт гол) соққан футболшы ретінде тарих беттерінде қатталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Әлем Чемпионаты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] жылы Бразилияда өткізілді. Екінші топтық турнирдің шешуші матчында Бразилия құрамасы Уругваймен күш сынасты. Тең түссе болды, чемпион атанатын алаң иелері мүмкіндікті қолдан жіберіп алды. 47 минутта Фриаса бразилиялықтарды алға шығарғанымен, 68 минутта Скяффино есепті теңестірді. Ал, ойын бітуге 10 минут қалғанда Альсидес Хиггия шешуші голды соқты да, Уругвай екінші рет Әлемдік додада топ жарды. Бұл матч Бразилия футболы тарихында "Мараканасо" ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|"Маракана қасіреті"]]) деген атпен ең қаралы матч ретінде есте қалды. Бірақ, Бразилия құрамасының алар асулары әлі алда еді. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] жылы Швецияда өткен VI Әлем Чемпионатында [[Пеле]], [[Гарринча]], [[Диди]], [[Вава]] секілді жұлдыздар құраманы сонау шырқау биікке бір-ақ көтерді. Команданы аңызға айналған бапкер [[Висенте Феола]] бастап барды. Құрама тұңғыш рет Әлем Чемпионы атанды. 4-4-2 жүесімен орналасуды да осы додаға бразилиялықтар бірінші болып қолданды. Бұл — Әлемдік футболдың жаңа кезеңінің басталу шағы еді. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылы]] Чилиде өткен чемпионатқа құраманы Айморе Морейра бастап барды. Бұл жолы команда 4-4-3 жүйесімен ойын көрсетіп, айласын асырып кетті. Футбол королі Пеле тек бірінші ойында ғана командасына жәрдем берді де, қалған кездесулерде жарақатына орай алаңға шыға алмады. Бұл жоғалту құраманың екінші рет чемпион атануына кедергі болмады. [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] жылы Англияда өткен бәсекеде құрама топтық турнирден аса алмады. Пеле бұл жолы да жарақатына орай дұрыстап өнер көрсете алған жоқ. Бірақ [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы Мексикада өткен Әлем Чемпионатында]] "Селесауларға" тең келетін құрама табылмады. Чемпионат басталуға аз ғана қалғанда құрама тізгінін ұстаған [[Марио Загалло|Марио Загало]] құрамадағы Пеле, [[Жаирзиньо]], [[Жерсон]], [[Тостао]], [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберто]] секілді теңдессіз футболшыларды орнымен пайдалана білді. Нәтижесінде құрама үшінші рет әлм футболының шыңына шықты. Келесі чемпиондықты аттай 24 жыл күтуге тура келді. 1974-1990 жылдар аралығында тек бір рет қана, 1978 жылы қола жүлдеге ие болды. Бұл аралықта құраманың намысын қорғаған [[Зико]], [[Сократес]], [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]], [[Карека]] секілді футболшыларға алтын кубокты иемдену бұйырмапты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылы АҚШ-та өткен "Соккер-шоуда"]] құраманы Карлос Альберто Парейра баптады. Ептеп прагматиктеу ойын көрсеткен құрама ешкімнен де жеңілмеді. Финалда өздерінің тарихи басты бәсекелестері — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасын]] [[пенальти]] арқылы жеңіп, алтын жүлдені төртінші рет олжалады. Арада төрт жыл өткен соң да құрама жақсы ойнады, тек финалда алаң иелері — Франциядан ірі есеппен (0:3) ұтылды да, күміс жүлдені қанағат тұтты. 2002 жылы Азия елдерінде өткен бәсеке бразилиялықтар үшін сәтті болды. Жеті матчтың жетеуінде де жеңіске жетіп, бесінші рет Әлем Чемпионы атанды. 2006, 2010 жылдарғы Әлем Чемпионаттарында құрама ширек финалдан аса алмады. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлемдік бәсеке]] тағы да Бразилияда өтті. Тілеулестері тек чемпиондықты күткен бұл додада Бразилия жартылай финалға ғана жетті. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] құрамасынан 1:7 есебімен ұтылып, айдай әлемге шерменде болды. Үшінші орын үшін өткен матчта да Голландияға жол беріп (0:3), бас бапкер [[Луиз Фелипе Сколари]] орнынан алынды. === Басқа да турнирлер === Құрама [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] тоғыз рет топ жарды. Бұл Аргентина мен Уругвайдан кейінгі үшінші көрсеткіш. Бұл турнирде де дағдарысқа ұшыраған кезеңдері болған. 50-60-70 жылдары Пеленің дәуірінде бір рет те құрлықтық турнирде топ жармапты. 1949-1989 жылдар аралығында құрама Америка чемпионы атана алмаған. [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогында]] ең көп чемпион атанған құрама. 2005-2009-2013 жылдары қатарынан үш турнирде топ жарды. Сондай-ақ, 1997 жылы да чемпион атанған. == Жетістіктері== * Бес дүркін Әлем чемпионы атанған — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 * Екі дүркін Әлемнің күміс жүлдегері — 1950, 1998 * Екі дүркін Әлемнің қола жүлде иегері — 1934, 1978 * [[Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы|Әлем чемпиондарының алтын кубогы]] — 1981 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1997, 2005, 2009, 2013 * [[Футболдан Америка кубогы|Оңтүстік Америка чемпионы]] — 1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019 == Рекордшылар == 2025 жылғы 18 қарашадағы жағдай бойынша Бразилия рекордшылары:<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html |title=Brazil - Record International Players |language=en |publisher=rsssf.com |accessdate=2026-06-30}}</ref> === Көп матч өткізгендер === [[Сурет:Exposição Brasil, um país, um mundo - Cafu (cropped).jpg|нобай|оңға|[[Кафу]] — Бразилия атынан ең көп матч ойнаған (142) футболшы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align:center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Матч !width=10%|Гол |- | 1 | align=left|[[Кафу]] | 1989–2006 | 142 | 5 |- | 2 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 128 | 79 |- | 3 | align=left|[[Дани Алвес]] | 2006–2022 | 126 | 8 |- | 4 | align=left|[[Роберто Карлос]] | 1992–2006 | 125 | 11 |- | 5 | align=left|[[Тиагу Силва]] | 2008–2022 | 113 | 7 |- | 6 | align=left|[[Лусио]] | 2000–2011 | 105 | 4 |- | 7 | align=left|'''[[Маркиньос]]''' | 2013– | 103 | 7 |- | 8 | align=left|[[Клаудио Таффарел]] | 1987–1998 | 104 | 0 |- | 9 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2011 | 100 | 28 |- | rowspan=2|10 | align=left|[[Джалма Сантос]] | 1952–1968 | 98 | 3 |- | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 98 | 62 |- |} === Мергендер === [[Сурет:20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Neymar 850 1705.jpg|нобай|оңға|[[Неймар]] — Бразилия атынан ең көп гол салған (79) ойыншы]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- ! !Аты-жөні !Мансабы !Гол !Матч !Орташа |- | 1 | align=left|[[Неймар]] | 2010–2023 | 79 | 128 | 0,62 |- | 2 | align=left|[[Пеле]] | 1957–1971 | 77 | 92 | 0,84 |- | 3 | align=left|[[Роналдо]] | 1994–2011 | 62 | 98 | 0,63 |- | 4 | align=left|[[Ромарио]] | 1987–2005 | 55 | 70 | 0,79 |- | 5 | align=left|[[Зико]] | 1976–1989 | 48 | 71 | 0,68 |- | 6 | align=left|[[Бебето]] | 1985–1998 | 39 | 75 | 0,52 |- | 7 | align=left|[[Ривалдо]] | 1993–2003 | 35 | 74 | 0,47 |- | rowspan=2|8 | align=left|[[Жаирзиньо]] | 1964–1982 | 33 | 81 | 0,41 |- | align=left |[[Роналдиньо]] | 1999–2013 | 33 | 97 | 0,34 |- | rowspan=2|10 | align=left |[[Адемир]] | 1945–1953 | 32 | 39 | 0,82 |- | align=left |[[Тостао]] | 1966–1972 | 32 | 54 | 0,59 |- |} ==Құрамы== 2026 жылғы 7 маусымдағы құрамы: {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Туған күні !Матчтары !Голдары !Клубы |- ! colspan="6" |Қақпашылар |- |1 |[[Алиссон Бекер|Алисон]] |{{Birth date and age|1992|10|2}} |78 |–36 |{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |- |12 |[[Вевертон]] |{{Birth date and age|1987|12|13}} |11 |–7 |{{ту|Бразилия}} [[Гремио]] |- |23 |[[Эдерсон Сантана ди Мораес|Эдерсон]] |{{Birth date and age|1993|8|17}} |32 |–24 |{{ту|Түркия}} [[Фенербахче]] |- ! colspan="6" |Қорғаушылар |- |3 |[[Габриэл Магальяйнс]] |{{Birth date and age|1991|7|15}} |17 |1 |{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]] |- |4 |[[Маркиньос]] |{{Birth date and age|1994|5|14}} |105 |7 |{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]] |- |6 |[[Алекс Сандро]] |{{Birth date and age|1991|1|26}} |45 |2 |{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]] |- |13 |[[Данило Луис да Силва|Данило Луис]] |{{Birth date and age|1991|7|15}} |70 |1 |{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]] |- |14 |[[Глейсон Бремер]] |{{Birth date and age|1997|3|18}} |8 |1 |{{ту|Италия}} [[Ювентус]] |- |15 |[[Лео Перейра]] |{{Birth date and age|1998|4|8}} |4 |0 |{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]] |- |16 |[[Дуглас Сантос (1994)|Дуглас Сантос]] |{{Birth date and age|1994|3|22}} |7 |0 |{{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |- |24 |[[Рожер Ибаньес]] |{{Birth date and age|1998|11|23}} |7 |0 |{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Ахли (футбол клубы, Жидда)|Әл-Ахли]] |- ! colspan="6" |Жартылай қорғаушылар |- |2 |[[Эдерсон (1999)|Эдерсон]] |{{Birth date and age|1999|7|7}} |3 |0 |{{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]] |- |5 |[[Каземиро]] |{{Birth date and age|1992|2|23}} |86 |9 |{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |- |8 |[[Бруно Гимарайнс]] |{{Birth date and age|1997|11|16}} |43 |3 |{{ту|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]] |- |17 |[[Фабиньо]] |{{Birth date and age|1993|10|23}} |33 |0 |{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Иттихад]] |- |17 |[[Данило дос Сантос де Оливейра|Данило Сантос]] |{{Birth date and age|2001|4|29}} |4 |2 |{{ту|Бразилия}} [[Ботафого]] |- |20 |[[Лукас Пакета]] |{{Birth date and age|1997|8|27}} |63 |13 |{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]] |- ! colspan="6" |Шабуылшылар |- |7 |[[Винисиус Жуниор]] |{{Birth date and age|2000|7|12}} |49 |9 |{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |- |9 |[[Матеус Кунья]] |{{Birth date and age|1999|5|27}} |23 |1 |{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |- |10 |[[Неймар]] |{{Birth date and age|1992|2|5}} |128 |79 |{{ту|Бразилия}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] |- |11 |[[Рафинья (футболшы, 1996)|Рафинья]] |{{Birth date and age|1996|12|14}} |39 |11 |{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |- |19 |[[Эндрик]] |{{Birth date and age|2006|7|21}} |17 |4 |{{ту|Франция}} [[Олимпик Лион]] |- |21 |[[Луис Энрике Андре Роза да Силва|Луис Энрике]] |{{Birth date and age|2001|1|2}} |15 |2 |{{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |- |22 |[[Габриэл Мартинелли]] |{{Birth date and age|2001|6|18}} |23 |4 |{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы)|Арсенал]] |- |25 |[[Игор Тиаго Насименто Родригес|Игор Тиаго]] |{{Birth date and age|2001|6|26}} |4 |2 |{{ту|Англия}} [[Брентфорд (футбол клубы)|Брентфорд]] |- |26 |[[Райан Симплисио Роша|Райан]] |{{Birth date and age|2006|8|3}} |2 |1 |{{ту|Англия}} [[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]] |- |} == Дереккөздер == {{Сыртқы сілтемелер}}{{Футболдан әлем чемпиондары}} {{Футболдан Америка кубогы жеңімпаздары}} {{Оңтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] jpi29aia0oqz9okm01m4rtmdi6ftoag 0 498231 3623450 3421303 2026-06-29T13:14:49Z 1nter pares 146705 3623450 wikitext text/x-wiki '''Магний''' — [[макроэлемент]]тердің құрамына жатады. Адам ағзасының құрамында магний 25г-дай. Магнийдің адам ағзасында көп кездесетін орны сүйек [[жасуша]]ларында. ==Магнийдің адам ағзасындағы қызметі== 1. [[Энергия]] бөлуге қатысады. 2. [[Жүйке жүйесі]]не импуьстарды өткізуге, қан айналымына, жүректің бірыңғай соғысын қамтамасыз етеді. 3. [[Нәруіз]]дер мен [[нуклеин қышқылдары]]н түзуге қатысады. 4. [[Митохондрия]]. 5. Артериялдық қысымды төмендетеді. '''Қолдану''' Өсімді тағамдардың құрамында магний болады: жаңғақ, бидай, арпа, шай , кофе, какао , көкеністер. ==Магнийдің жетіспеушілігі== Егер адам ағзасында магний жетіспесе белгілі аурулар пайда болуы мүмкін. 1. Депрессия, апатия 2. Бұлшық ет аурулары 3. Сіңірлердің тартылуы 4. [[Жүрек]] айну, құсу, іштің өтуі, [[диарея]],[[иммунитет]]тің төмендеуі. 5. Қан айналым жүйесінің бұзылуы және т.б Неліктен магний жетіспейді? Себебі: магнийдің тағаммен не сумен ағзаға түспеуі, өсу кезінде немесе бала туардың алдында жетіспеушілік. Егер ағза құрамында магний тым көп кездессе: [[интоксикация]], шаршау және ұйқылы күйде болу,[[диарея]] аурулары. == Сілтемелер == * http://eat-info.ru/references/microelements/magniy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316181614/http://eat-info.ru/references/microelements/magniy/ |date=2015-03-16 }} j6mbzk86nk10akcdtpw9v9azumqjra1 0 504116 3623581 3498384 2026-06-30T00:49:48Z Sagzhan 29953 /* Генеологиясы */ 3623581 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Есберді Бәйтеліұлы |шынайы есімі = Қожанбет Есберді Бәйтеліұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVII ғасырдың соңы |туған жері = Бөкенбай тауының оңтүстік етегі |қайтыс болған күні = XVIII ғ |қайтыс болған жері = Қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қалжыр өзені |лақап аты = Есберді батыр |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]] |шыққан тегі = Найман |діні = ислам |әкесі = Бәйтелі Найман |анасы = |жұбайы = |балалары = Белеш |туыстары = Қамбар төре (қайын атасы) |қызмет еткен жылдары = XVIII басы - XVIII ортасы |атағы = Батыр }} '''Есберді батыр''' — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, [[Абылай хан]]ның сенімді серігі [[Әбілпейіз сұлтан]]ның батырларының бірі болған. Руы - [[Наймандар|Найман]], [[Қаракерей]] ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, [[Қалжыр]] өзенінің бойы. == Биографиясы == [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары [[наймандар|найман]] елі [[Әбілпейіз сұлтан]] және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен [[Күршім]] өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына [[хан ордасы]]н тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы [[Жеменей]] өзенінің бойына ауыстырады. [[Хан]] ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер [[Қытай]]мен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде [[Шәуешек]]те жәрмеңке ашылады. [[1726 жыл]]ы [[Ордабасы]] тауының маңында бүкілқазақтық [[құрылтай]] болды. Осы құрылтайға [[Қазақ хандығы]] жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр [[Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай шайқастарына]] қатысады.<ref>[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1028318 «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа]</ref> Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді. Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. [[Батыр]] Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады. *Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре. *Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр. *Батырым кеудең асыл екен, бөксең жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды. == Қайтыс болуы == Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай төре]] батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы [[Қожанбет]], Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген. == Ұрпақтары == Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты [[Қамбар төре]]ден қалыңсыз қыз алған.<ref>[https://on.kz/person/menin-genetikamda-zazylgan-dastur-qazaqy-dastur-28229/ Менің генетикамда жазылған дәстүр - ол қазақы дәстүр]</ref> Яғни, батыр [[Шыңғыс хан]] ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары [[Шығыс Қазақстан]] облысының Марқакөл аймағында, [[Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)|Жаңаауыл]] ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. [[Батыр]] туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ерлік көрсеткен. Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - [[Әбдіуақап Қара]] есімді азамат.<ref>[https://zheruiyq.kz/archives/6412 Әбдіуақап Қара]</ref> == Генеологиясы == *[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] (Өкреш Ата) *Ілияс (Сүгірше) *Төлегетай (Тұлын Қожа) *Қатай *Қаракерей *Байторы *Айрам *Жанқұлы *Қожамбет *Дәулет *Қосай (Егізқара) *Бәйтелі *Есберді == Тағы қараңыз == *[[Әбілпейіз сұлтан]] *[[Көгедай Әбілпейізұлы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:XVII ғ. туғандар]] [[Санат:XVIII ғ. қайтыс болғандар]] ixcu5og2729o74ejav3wrupysery2tc 3623582 3623581 2026-06-30T00:53:48Z Sagzhan 29953 /* Биографиясы */ 3623582 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Есберді Бәйтеліұлы |шынайы есімі = Қожанбет Есберді Бәйтеліұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVII ғасырдың соңы |туған жері = Бөкенбай тауының оңтүстік етегі |қайтыс болған күні = XVIII ғ |қайтыс болған жері = Қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қалжыр өзені |лақап аты = Есберді батыр |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]] |шыққан тегі = Найман |діні = ислам |әкесі = Бәйтелі Найман |анасы = |жұбайы = |балалары = Белеш |туыстары = Қамбар төре (қайын атасы) |қызмет еткен жылдары = XVIII басы - XVIII ортасы |атағы = Батыр }} '''Есберді батыр''' — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, [[Абылай хан]]ның сенімді серігі [[Әбілпейіз сұлтан]]ның батырларының бірі болған. Руы - [[Наймандар|Найман]], [[Қаракерей]] ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, [[Қалжыр]] өзенінің бойы. == Биографиясы == [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары [[наймандар|найман]] елі [[Әбілпейіз сұлтан]] және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен [[Күршім]] өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына [[хан ордасы]]н тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы [[Жеменей]] өзенінің бойына ауыстырады. [[Хан]] ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер [[Қытай]]мен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде [[Шәуешек]]те жәрмеңке ашылады. [[1726 жыл]]ы [[Ордабасы]] тауының маңында бүкілқазақтық [[құрылтай]] болды. Осы құрылтайға [[Қазақ хандығы]] жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр [[Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай шайқастарына]] қатысады.<ref>[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1028318 «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа]</ref> Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді. Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. [[Батыр]] Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады. *Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре. *Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр. *Батырым кеудең асыл екен, артың жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды. == Қайтыс болуы == Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай төре]] батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы [[Қожанбет]], Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген. == Ұрпақтары == Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты [[Қамбар төре]]ден қалыңсыз қыз алған.<ref>[https://on.kz/person/menin-genetikamda-zazylgan-dastur-qazaqy-dastur-28229/ Менің генетикамда жазылған дәстүр - ол қазақы дәстүр]</ref> Яғни, батыр [[Шыңғыс хан]] ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары [[Шығыс Қазақстан]] облысының Марқакөл аймағында, [[Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)|Жаңаауыл]] ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. [[Батыр]] туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ерлік көрсеткен. Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - [[Әбдіуақап Қара]] есімді азамат.<ref>[https://zheruiyq.kz/archives/6412 Әбдіуақап Қара]</ref> == Генеологиясы == *[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] (Өкреш Ата) *Ілияс (Сүгірше) *Төлегетай (Тұлын Қожа) *Қатай *Қаракерей *Байторы *Айрам *Жанқұлы *Қожамбет *Дәулет *Қосай (Егізқара) *Бәйтелі *Есберді == Тағы қараңыз == *[[Әбілпейіз сұлтан]] *[[Көгедай Әбілпейізұлы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:XVII ғ. туғандар]] [[Санат:XVIII ғ. қайтыс болғандар]] 0wdyt8zzftawtbdw99rq28gzo214fti 3623690 3623582 2026-06-30T07:37:44Z 1nter pares 146705 3623690 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Есберді Бәйтеліұлы |шынайы есімі = Қожанбет Есберді Бәйтеліұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVII ғасырдың соңы |туған жері = Бөкенбай тауының оңтүстік етегі |қайтыс болған күні = XVIII ғ |қайтыс болған жері = Қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қалжыр өзені |лақап аты = Есберді батыр |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]] |шыққан тегі = Найман |діні = ислам |әкесі = Бәйтелі Найман |анасы = |жұбайы = |балалары = Белеш |туыстары = Қамбар төре (қайын атасы) |қызмет еткен жылдары = XVIII басы - XVIII ортасы |атағы = Батыр }} '''Есберді батыр''' — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, [[Абылай хан]]ның сенімді серігі [[Әбілпейіз сұлтан]]ның батырларының бірі болған. Руы - [[Наймандар|Найман]], [[Қаракерей]] ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, [[Қалжыр]] өзенінің бойы. == Биографиясы == [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары [[наймандар|найман]] елі [[Әбілпейіз сұлтан]] және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен [[Күршім]] өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына [[хан ордасы]]н тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы [[Жеменей]] өзенінің бойына ауыстырады. [[Хан]] ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер [[Қытай]]мен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде [[Шәуешек]]те жәрмеңке ашылады. [[1726 жыл]]ы [[Ордабасы]] тауының маңында бүкілқазақтық [[құрылтай]] болды. Осы құрылтайға [[Қазақ хандығы]] жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр [[Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай шайқастарына]] қатысады.<ref>[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1028318 «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа]</ref> Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді. Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. [[Батыр]] Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады. *Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре. *Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр. *Батырым кеудең асыл екен, артың жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды. == Қайтыс болуы == Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай төре]] батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы [[Қожанбет]], Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген. == Ұрпақтары == Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты [[Қамбар төре]]ден қалыңсыз қыз алған.<ref>[https://on.kz/person/menin-genetikamda-zazylgan-dastur-qazaqy-dastur-28229/ Менің генетикамда жазылған дәстүр - ол қазақы дәстүр]</ref> Яғни, батыр [[Шыңғыс хан]] ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары [[Шығыс Қазақстан]] облысының Марқакөл аймағында, [[Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)|Жаңаауыл]] ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. [[Батыр]] туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ерлік көрсеткен. Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - [[Әбдіуақап Қара]] есімді азамат.<ref>[https://zheruiyq.kz/archives/6412 Әбдіуақап Қара]</ref> == Генеологиясы == *[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] (Өкреш Ата) *Ілияс (Сүгірше) *Төлегетай (Тұлын Қожа) *Қатай *Қаракерей *Байторы *Айрам *Жанқұлы *Қожамбет *Дәулет *Қосай (Егізқара) *Бәйтелі *Есберді == Тағы қараңыз == *[[Әбілпейіз сұлтан]] *[[Көгедай Әбілпейізұлы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:XVII ғ. туғандар]] [[Санат:XVIII ғ. қайтыс болғандар]] 37anpsio47g193ktc0u6n18t4pzsz1q 3623691 3623690 2026-06-30T07:38:02Z 1nter pares 146705 /* Шежіресі */ 3623691 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Есберді Бәйтеліұлы |шынайы есімі = Қожанбет Есберді Бәйтеліұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVII ғасырдың соңы |туған жері = Бөкенбай тауының оңтүстік етегі |қайтыс болған күні = XVIII ғ |қайтыс болған жері = Қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қалжыр өзені |лақап аты = Есберді батыр |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]] |шыққан тегі = Найман |діні = ислам |әкесі = Бәйтелі Найман |анасы = |жұбайы = |балалары = Белеш |туыстары = Қамбар төре (қайын атасы) |қызмет еткен жылдары = XVIII басы - XVIII ортасы |атағы = Батыр }} '''Есберді батыр''' — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, [[Абылай хан]]ның сенімді серігі [[Әбілпейіз сұлтан]]ның батырларының бірі болған. Руы - [[Наймандар|Найман]], [[Қаракерей]] ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, [[Қалжыр]] өзенінің бойы. == Биографиясы == [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары [[наймандар|найман]] елі [[Әбілпейіз сұлтан]] және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен [[Күршім]] өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына [[хан ордасы]]н тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы [[Жеменей]] өзенінің бойына ауыстырады. [[Хан]] ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер [[Қытай]]мен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде [[Шәуешек]]те жәрмеңке ашылады. [[1726 жыл]]ы [[Ордабасы]] тауының маңында бүкілқазақтық [[құрылтай]] болды. Осы құрылтайға [[Қазақ хандығы]] жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр [[Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай шайқастарына]] қатысады.<ref>[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1028318 «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа]</ref> Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді. Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. [[Батыр]] Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады. *Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре. *Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр. *Батырым кеудең асыл екен, артың жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды. == Қайтыс болуы == Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай төре]] батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы [[Қожанбет]], Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген. == Ұрпақтары == Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты [[Қамбар төре]]ден қалыңсыз қыз алған.<ref>[https://on.kz/person/menin-genetikamda-zazylgan-dastur-qazaqy-dastur-28229/ Менің генетикамда жазылған дәстүр - ол қазақы дәстүр]</ref> Яғни, батыр [[Шыңғыс хан]] ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары [[Шығыс Қазақстан]] облысының Марқакөл аймағында, [[Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)|Жаңаауыл]] ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. [[Батыр]] туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ерлік көрсеткен. Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - [[Әбдіуақап Қара]] есімді азамат.<ref>[https://zheruiyq.kz/archives/6412 Әбдіуақап Қара]</ref> == Шежіресі == * [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] (Өкреш Ата) * Ілияс (Сүгірше) * Төлегетай (Тұлын Қожа) * Қатай * Қаракерей * Байторы * Айрам * Жанқұлы * Қожамбет * Дәулет * Қосай (Егізқара) * Бәйтелі * Есберді == Тағы қараңыз == *[[Әбілпейіз сұлтан]] *[[Көгедай Әбілпейізұлы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:XVII ғ. туғандар]] [[Санат:XVIII ғ. қайтыс болғандар]] 0gyumap0ayo1ue758jod003v6s94ejk 0 507148 3623723 2110694 2026-06-30T07:50:23Z 1nter pares 146705 3623723 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ақмешіт ойраны.jpeg|400 × 227px|нобай|оңға|Ақмешіт ойраны]] '''Ақмешіт ойраны''' ==Тарихы== Ақмешіт ойраны-Орынбор губерниясының генерал-губернаторы В.А. Перовский бастаған отрядтың 1853 жылы Ақмешіт бекінісін (қазіргі Қызылорда қаласы) басып алуы.Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге патшадан өкілеттік алған Перовский Қоқан хандығының бекінісі болып тұрған Ақмешітке 1853 жылы 2 шілдеде келіп жетті.Оның отрядына 2850 жауынгер,зеңбіректер, т.б. қару-жарақтар болды.Генерал бекіністің Түркістанмен,Ташкентпен, Бұхарамен, Хиуамен, жергілікті мекендерімен қатынас жолдарына қатаң бақылау орнатып, барлаушы топтар жіберді.Ақмешітте 400-ден астам сарбаз және зеңбірек, қару-жарақ қоймасы болды. Жасақтарын жүзбасылар Бекбай, Құлбай,Қаңлыбай деген қазақтар мен Лепес есімді қарақалпақ басқарды.Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде генерал шешуші шайқас басталды.Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтың қарулы күштері де қосылды. Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тауып, 77-і(35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті. Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты.Ақмешіт генералдың құрметіне Перовск форты болып аталды. Қаланың Ақмешіт аты 1922 жылы қайтарылғанымен, 1925 жылы Қызылорда болып қайта өзгертілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ хандықтары]] sh9f8ettcffnuq753tr4hs4y4xvc09b 0 510828 3623785 3235667 2026-06-30T08:47:44Z 1nter pares 146705 3623785 wikitext text/x-wiki '''Камаразавр''' - ұзын мойынды, ұзын құйрықты, алып зауропод динозавр. Ол шөппен қоректенген. Ұзындығы - 23 метр, биіктігі - 4,5 м, салмағы - 20 тонна. Өзге зауроподтармен салыстырғанда, денесі кішкентай. Басы сопақша келген, тұмсығы доғал, тістері қасықтай, құйрығы мен мойыны қысқа, аяқтары жіңішке. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан сәл қысқа. Динозавр артқы аяқтарымен жүрген. Камаразаврдың омыртқалары қуысты болғандықтан салмағы жеңіл. Сондықтан да динозаврлдың атауы "қуыс сүйекті кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Камаразаврдың табылған қалдықтарының арасында жас және ересек динозаврлардың сүйектері болды. Олар үйірмен өмір сұріп, кішкентай балаларына қамқорлық корсеткен. Камаразаврлар жұмыртқадан жарылқан. Алайда олардың жұмыртқалары ұядан емес, жерден табылды. Камаразавр жүріп келе жатып жұмыртқа салған болуы мүмкін. Сол себепті олар жұмыртқасын қараусыз қалдырған. Бұл зауроподтың өмір ұзақтығы 100 жылға дейін созылған. 19 см-ге дейін қашау пішіндес тістері болған<ref>Динозаврлар энциклопедиясы - Алматы "Аруна"</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Динозаврлар]] osobnbjpankk5sia3yfzjc0ic7f9lsj 0 512555 3623451 2199370 2026-06-29T13:15:20Z 1nter pares 146705 3623451 wikitext text/x-wiki '''Аристосухус''' - кішкентай денелі динозавр. Oның құстармен ұқсас жерлері де бар. Аристосухустың құйымшақ, жамбас, шат сүйектері және бірнеше омыртқасы ғана табылған. Оның жамбас сүйегінің қанат тәрізді алдыңғы ұршығы болған. Ал төртінші жілігі едәуір қысқа. Осы сүйектердің қасынан аристосухусқа тиесілі болуы мүмкін деген екі саусақ бөліктері табылды. Саусаққа жабысқан тырнақтар ерекше үлкен болып шықты.Аристосухус атауы ''үздік кесіртке'' деген мағынаны білдіреді. Бұл-" каламоспондилус" динозаврының бұрынғы атауы. Ол - екі аяқпен жүретін, етпен қоректенетін теропод тұқымдасы. Ғалымдар бұл жыртқыштың ұзындығы екі метр, салмағы отыз келіге жуық болғанын есептеп шығарды. Сүйектері Англияның Уайт аралынан 125 миллион жыл бұрынғы ерте Бор дәуірінің кен орындарынан табылды. Аристосухус көлемі мен сырт келбеті жағынан компсогнатқа ұқсаған. Сонымен қатар аристосухусты көп уақыт каламоспондилуспен де шатастырып келді. Кейіннен динозавр қайта зерттеліп, шат сүйегінің болуына байланысты компсогнат тұқымдасына жататыны дәлелденген.<ref>Динозаврлар энциклопедиясы. Алматы:- "Аруна" баспасы,- 256 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Динозаврлар]] i2056tzk6mgy0s53vxh4lha75a22qpj 0 524090 3623511 2986270 2026-06-29T17:24:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623511 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф|есімі=Роже Планшон|шынайы есімі={{Lang-fr|Roger Planchon}}|туған күні=12.9.1931|қайтыс болған күні=12.5.2009|туған жері=Сен-Шамон, [[Франция]]|қайтыс болған жері=Париж, [[Франция]]|Мамандығы=Режиссері, Актер, Драматург|Азаматтығы={{FRA}}|белсенді жылдары=[[1949 жыл|1949]] – [[2009 жыл|2009]]|imdb_id=0686506|ортаққор=Roger Planchon}} '''Роже Планшон''' ({{lang-fr|Roger Planchon}}; [[12 қыркүйек]] [[1931 жыл]], [[Сен-Шамон]] – [[12 мамыр]] [[2009 жыл]], [[Париж]]) — француз режиссері, актер, драматург. қызметін 1952 ж. өзі ұйымдастырған Лиондағы «Театр де лэ комедиден» бастады. Режиссерлік өнерінің қалыптасуына Б. Брехт творчествосы зор ықпал жасады. 1957 жылдан Лионның маңындағы жұмысшылар қалашығы – Вийербанндағы «Театр де ла ситені» басқарады. У. Шекспирдің «Генрих IV» (1957), Ж. Б. Мольердің «Жорж Данден» (1958) мен «Тартюфы» (1962), А. Дюма-әкенің «Үш мушкетёрі» (1958) және Н. В. Гогольдің «Өлі жандары» (1959) бойынша қойған спектакльдері қазіргі уақытқа лайықталған тың шешімімен ерекшеленеді.<ref>[http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gMiuC9A4JvqnvdK5uST0VKwmaPAA Mort de Roger Planchon, dépêche AFP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319072736/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gMiuC9A4JvqnvdK5uST0VKwmaPAA |date=2011-03-19 }}</ref><ref>"Décès du dramaturge et cinéaste Roger Planchon", ''Le Monde'', 12 мамыр 2009 [http://www.lemonde.fr/web/depeches/0,14-0,39-39281230@7-37,0.html Lemonde.fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516044033/http://www.lemonde.fr/web/depeches/0,14-0,39-39281230@7-37,0.html |date=2009-05-16 }} Retrieved мамыр 25, 2009</ref>[[Сурет:TNP villeurbanne.jpg|thumb|right|200px|Виллербандағы ұлттық театр]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] ay6rkmr0pb8uj1nyz5s8rj4h3x3efh6 0 527843 3623434 3306803 2026-06-29T13:08:57Z KnightMove 33038 +image 3623434 wikitext text/x-wiki [[File:Tiynyanov yuriyi.jpg|thumb|Юрий Николаевич Тынянов]] '''Тынянов Юрий Николаевич''' (18 қазан [[1894]], қазіргі Латыш КСР-і, Резекне қаласы - 20 желтоқсан [[1943 жыл]], Мәскеу) - орыс совет жазушысы, әдебиет зерттеушісі. Дәрігер отбасында туған. 1918 жылы Петербург университетіндегі тарих-филол. факультетін бітірді. 1918-21 жылдары Коминтернде аудармашы болды, 1921 -30 жылдары аралығында орыс әдебиеті тарихынан лекция оқыды. Тарихи-ғылым зерттеуден еңбектері бар. Бірнеше көркем әдебиет туындыларының авторы. ==Шығармалары== Ол - орыс әдебиетінің тарихы жайлы "Гоголь және Достоевский" (1921), "Архаистер және Пушкин" (1926), "Пушкин және Тютчев" (1936), поэтикалық тілдің проза тілінен өзгешілігін дәлелдейтін "Өлең тілінің проблемасы" (1934), В.И.Лениннң шешендік сөздеріне лингвистикалық анализ жасаған "Шешен-Ленин сөздігі" (1924) атты еңбектердің авторы. Көркем әдебиетте Тынянов негізінен тарихи романдар жазды. Оған Кюхельбекер туралы "Кюхля"(1925), А.С.Грибоедов жайлы "Уәзір Мұқтардың өлімі" (1927-28) атты шығармалары жатады. ==Қызықты деректер== Тыняновтың көркем шығармалары мен зерттеу еңбектерін А.М.Горький жоғары бағалады.<ref>ҚСЭ энциклопедиясы, 1977</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1894 жылы туғандар]] [[Санат:1943 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс жазушылары]] ktp0sxrtplr1d0heyun2wuo9djd174d 0 532015 3623842 3479894 2026-06-30T09:56:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623842 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Сарез |Төл атауы = tg/Кӯли Сарез |Сурет = Usoi.jpg |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 38.25/72.6167 |CoordScale = 500000 |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 3255 |Ұзындығы = 65—75 |Ені = 3,3 |Ауданы = 80 |Көлемі = 17 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = 505 |Орташа тереңдігі = 185 |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = 15755 |Құятын өзендер = Бартанг |Шығатын өзендер = Бартанг |Ел = Тәжікстан |Аймақ = Таулы-Бадахшан автономды облысы |Аудан = Мурғоб ауданы |Позициялық карта = Тәжікстан |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sarez Lake }} '''Сарез''' ({{lang-tg|кӯли Сарез}}) – [[Тәжікстан]]дағы [[Памир]]да орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 3239 метр биіктікте орналасқан. Ұзындығы 70,8&nbsp;км, ендірек жері 3,4 км, ең терек жері 500 м. 1911 жылы жер сілкіну кезінде Мургаб өзенінің аңғарының бөгелуінен пайда болған. Көлдің ауданы біртіндеп ұлғайып, 1946 жылы 86,5 кm² жетті. Суы тұщы. Қыс мезгілінде қатады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://spo.1september.ru/2003/21/3.htm Озеро-бомба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141120084920/http://spo.1september.ru/2003/21/3.htm |date=2014-11-20 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=2077 НАСА фотосуреттері] * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1072584120 Красота — страшная сила. Сарезское озеро себя ещё покажет…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402113455/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1072584120 |date=2015-04-02 }} * [http://www.sarez.tj/ Озеро Сарез] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108143301/http://sarez.tj/ |date=2014-01-08 }} * [http://www.fergananews.com/article.php?id=5168 Мифы о снижении риска прорыва Сарезского озера и реальность] * [http://sarez.ferghana.ru/ Озеро Сарез на Памире: история, проблемы, решения…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305065156/http://sarez.ferghana.ru/ |date=2016-03-05 }} * [http://erg.globalnet.uz/Rogun+Sarez.doc Гора к Магомету или Магомет к горе… (обсуждение проблем Рогунской ГЭС, Аральского моря и Сарезского озера)]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://erg.h17.ru/sarez/sarez+.html Сарез, Рогун, Арал] * ''Л. П. Папырин.'' [http://sarez-lake.ru Сарезская катастрофа: геофизический прогноз]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221134949/http://sarez-lake.ru/ |date=2015-02-21 }} [[Санат:Тәжікстан көлдері]] [[Санат:Памир]] ddocknb5fz6tzqh2bww7hjl09qxb0qo 0 535461 3623620 3535466 2026-06-30T02:47:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623620 wikitext text/x-wiki '''Саентология''' (сонымен қатар '''сайентология''', {{lang-en|scientology}}, {{lang-la|scio}} және көне грек λόγος — «білім мәні») — америкалық жазушы-фантаст Рон Хаббард негізін қалаған халықаралық діни қозғалыс<ref name="htsorgza">''Pretorius S. P.'' (University of South Africa) [http://www.hts.org.za/index.php/HTS/article/view/353/251 The concept «salvation» in the Church of Scientology] // [[Theological Studies/Teologiese Studies]].&nbsp;— 2006&nbsp;— Vol. 62.&nbsp;— №&nbsp;1.&nbsp;— '''P. 313—327'''</ref>. Саентологияда діни ойлар мен сенім жүйелері жайлы сөз қозғалады. Саентологияда екі негізгі бағыт бар: * Шіркеу саентологиясы және * Бостандық аймағы. Көбіне Шіркеу саентологиясы танымал. Шіркеу саентологиясының негізі 1953 жылы қаланды. Бостандық аймағы 1980 жылдары Шіркеу саентологиясынан бөлініп шықты. == Негізгі идеялары мен ұстамдары == * Адам өз негізінде - жақсы. * Адамдар аман қалу үшін тіршілік етеді. * Адамдардың аман қалуы өздеріне, жолдастарына және әлемдегі бірлік-ынтымақтастыққа байланысты. * Адамның рухын құтқаруға болады және тек қана адамның рухы денесін құтқарып, емдей алады. === Саентология ілімін ұстанатын атақты адамдар === * [[Боб Адамс (футболист)|Боб Адамс]]<ref>* Horgan, John «Adams is proof that dreams can be rekindled». // Oakland Tribune, 24 May 2006 [http://abcnews.go.com/GMA/Entertainment/story?id=2651598&page=1 «Inside TomKat’s Wedding: Star-Studded Guest List and Scientology Ceremony Will Make This Wedding Unlike Any Other».] // [[ABC news|ABC News (ABC)]], 14 қараша 2006. * Moore, Carrie A. (September 10, 2006). «Faiths 'that don’t fit' educate journalists». // The Deseret News ([[Солт-Лейк-Сити|Salt Lake City, Utah]]: Deseret News Publishing Company): '''P. B10'''. * Ayres, Chris «Anyone home?&nbsp;— Cover story». // [[The Times]], 23 қаңтар 2008. (Times Newspapers Limited): pp. 2, 4. * «Château Scientology: Inside the Church’s Celebrity Centre». // [[The New Yorker]], 14 қаңтар 2008. (The Conde Nast Publications, Inc) 83 (43): 40. * Goodyear, Dana «Cult Castle». // The Australian, 22 наурыз 2008. (Nationwide News Pty Limited): '''P. 24.'''</ref>, * [[Энн Арчер]]<ref>* Reitman, Janet [http://www.rollingstone.com/culture/news/inside-scientology-20110208 «Inside Scientology».] // [[Rolling Stone]], 23 ақпан 2006 * Thise, Mark Hollywood Winners & Losers A to Z. Hal Leonard Corporation, 2008.&nbsp;— '''P. 5.''' ISBN 0-87910-351-5. * {{cite news|last=Shaw|first=William|title=The science of celebrity|work=The Sunday Telegraph|page=26|date=2008-02-17}} * Andrew Morton,Tom Cruise: An Unauthorized Biography.&nbsp;— [[Нью-Йорк|New York]]: St. Martin's Press, 2008.&nbsp;— '''P.243, 317''' ISBN 0-312-35986-1 * Mark Ebner; Andrew Breitbart Hollywood, Interrupted|Hollywood, Interrupted||Hollywood, Interrupted. John Wiley and Sons, 2004.&nbsp;— '''P. 128'''. ISBN 0-471-45051-0. * {{cite news|last=Oppenheimer|first=Mark|title=Friends, thetans, countrymen|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/09/09/sm_scientology.xml|publisher=Telegraph Media Group Limited|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2007-09-09|accessdate=2012-06-09}}</ref><ref name="rosalux" /> , * [[Джениффер Аспен]]<ref name="rosalux">Meier, Jurgen. «[http://www.rosalux.de/fileadmin/rls_uploads/pdfs/206Meier.pdf Scientology ist weder Kirche noch Sekte!:Scientolgoy, Eine Spatburgerliche Science-Fiction-Ideologie»]. // Utopie.&nbsp;— желтоқсан 2007.&nbsp;— №&nbsp;206.&nbsp;— '''S.1138-1152.'''</ref><ref>Staff . [http://www.upi.com/Entertainment_News/2006/09/03/Jennifer-Aspen-and-David-ODonnell-marry/UPI-30021157337010/ «Jennifer Aspen and David O’Donnell marry».] // UPI NewsTrack ([[United Press International]]), (September 3, 2006)</ref>, * [[Линдси Бартильсон]]<ref name="Sullivan">Sullivan, Jim «'Rush Hour 2' Does Double Time». // The Boston Globe, (6 тамыз 2001).: '''P. B10.'''</ref>, * [[Карен Блэк]]<ref>* [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,913147,00.html «Show Business: Boom in Black»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122060343/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,913147,00.html |date=2011-01-22 }}, [[Time Magazine]], 9 маусым 1975 * Sappell, Joel; Welkos, Robert W. «The Scientology Story». // [[Los Angeles Times]], 24-29 маусым 1990.&nbsp;— '''P. 46'''. * Hampson, Sarah [http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20061230.HAMPSON30/TPStory/Entertainment «Like a kid in a candy store».]// The Globe and Mail, 30 желтоқсан 2006.&nbsp;— ''P. R3.'' * Elder, Robert K.: [http://articles.chicagotribune.com/2008-09-19/features/0809171015_1_horror-films-five-easy-pieces-screen «Karen Black reflects on her life and career»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812023033/http://articles.chicagotribune.com/2008-09-19/features/0809171015_1_horror-films-five-easy-pieces-screen |date=2012-08-12 }} // [[Chicago Tribune]], 19 September 2008</ref><ref name="Misztal">Misztal, Bronislaw; [[Шуп, Энсон|Shupe, Anson D.]] [http://books.google.com/?id=GY4xTu5RKmYC&pg=PA28&dq=karen+black+scientology&q Religion and politics in comparative perspective: revival of religions.].&nbsp;— Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 1992.&nbsp;— '''P. 37'''. ISBN 0-275-94218-X.</ref>, * [[Кэтрин Белл]]<ref name="Sullivan" /><ref>* Zokaei, Mayar . [http://www.nylamagazine.com/art4.html «Bell Hop».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106014721/http://www.nylamagazine.com/art4.html |date=2009-01-06 }} // NYLA Magazine, (Spring 2005) * Gumbel, Andrew [https://web.archive.org/web/20120106173306/http://www.rickross.com/reference/scientology/psychiatry/psychiatry18.html «Scientology vs. Science»]. /Los Angeles CityBeat, 12 қаңтар 2006 ([http://www.holysmoke.org/cos/crime-syndicate-vs-science-gumbel.htm копия 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729141406/http://www.holysmoke.org/cos/crime-syndicate-vs-science-gumbel.htm |date=2012-07-29 }}), ([http://www.religionnewsblog.com/13287/scientology-vs-science копия 2])</ref><ref name="marburg">[[Кент, Стивен|Kent, Stephen A.]]. [http://web.uni-marburg.de/religionswissenschaft/journal/mjr/kent2.html «The French and German versus American Debate over 'New Religions', Scientology, and Human Rights».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113081957/http://web.uni-marburg.de/religionswissenschaft/journal/mjr/kent2.html|date=2009-01-13}} // Marburg Journal of Religion.&nbsp;— 2001 6 (1).</ref>, * [[Нэнси Картрайт]]<ref name="Sullivan" /><ref>* Sappell, Joel, Welkos, Robert W. «The Scientology Story». // [[Los Angeles Times]], 24-29 маусым 1990.&nbsp;— '''P. 46'''. * Broadway, Bill «The Pain is gone&nbsp;— Bart Simpson’s 'voice' talks about her discovery of Scientology». // [[Washington Post]], 10 желтоқсан 1994 * Baker, Jeff «Life from 'Cowabunga!' to 'Ay, Caramba'». //The Oregonian, 12 қаңтар 2000 * Sweeney, Claire «Ay caramba! Bart Simpson is spruiking Scientology». // [[The Sunday Times]] (London), 29 қаңтар 2000 * Moss, Meredith «Bart Gives Back&nbsp;— 'Simpsons' voice Nancy Cartwright returning to Fairmont with scholarship and one-woman show». // Dayton Daily News, 30 сәуір 2005 * Leggett, Jonathan [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1739025,00.html «Cult musicians: Scientology has long been regarded as 'a Hollywood thing', but as Isaac Hayes cooks up a storm and quits his role as South Park’s Chef, Jonathan Leggett reveals other musical followers».] // [[The Guardian]], 25 наурыз 2006 (Guardian Newspapers Limited). * Li, David K. [http://www.nypost.com/f/print/news/national/item_mMaR3aOGvzRPaAVhByzX8M «The Church of $impsontology»]. // [[The New York Post]], 31 қаңтар 2008 * Olshansky, Elliot «Bart Simpson’s voice being used to promote Scientology event». // [[Daily News (New York)|New York Daily News]], 28 қаңтар 2009 * [http://www.foxnews.com/story/0,2933,485304,00.html «Will the Voice of Bart Simpson Get In Trouble for 'Unauthorized' Scientology Call?».] // [[Fox News]], 29 қаңтар 2010 * Ayres, Chris [http://www.religionnewsblog.com/23227/bart-simpson-scientology «Simpsons producers 'have a cow' as Bart lends his voice to Scientologists».] // [[The Times]] (London), 30 қаңтар 2009 ([http://www.religioustolerance.org/sciennews09.htm копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718113238/http://www.religioustolerance.org/sciennews09.htm |date=2021-07-18 }}) * «Voice of Bart Simpson gives push to religion». // Chicago Sun-Times, 30 қаңтар 2009 * Getlen, Larry . [https://web.archive.org/web/20090312060824/http://www.nypost.com/seven/02222009/entertainment/movies/q_a__matt_groening_156410.htm «Q&A: Matt Groening».] // [[New York Post]], 22 ақпан 2009 * Ryan, Kyle. [http://www.avclub.com/articles/matt-groening,25525/2/ «Matt Groening».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012015300/http://www.avclub.com/articles/matt-groening,25525/2/ |date=2013-10-12 }} // The A.V. Club, 22 наурыз 2009 * [http://www.torontosun.com/entertainment/celebrities/2010/09/22/15436381-wenn-story.html «'Simpsons' star sued over project».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223530/http://www.torontosun.com/entertainment/celebrities/2010/09/22/15436381-wenn-story.html |date=2016-03-03 }} // Toronto Sun, 22 September 2010.</ref><ref name="Льюис">Lewis, James R. Scientology.&nbsp;— Oxford, New York: [[Oxford University Press]], 2009.&nbsp;— '''P.389, 402—404'''. ISBN 0-19-533149-4.</ref> * [[Кейт Кебирано]] <ref name="rosalux" /><ref name="Льюис" /><ref>* Andrew Denton [http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s917578.htm «Enough Rope with Andrew Denton&nbsp;— episode 21: Kate Ceberano».] // [[Australian Broadcasting Corporation]], 4 тамыз 2003. * Betts, Marianne «Host of celebrities in Scientology’s fold». // [[Herald Sun]], 10 қаңтар 2009 ([[Мельбурн|Melbourne]], [[Австралия|Australia]]: [[News Corporation]]): '''P. 24'''.</ref>, * [[Чика Кориа]]<ref name="rosalux" /><ref name="allaboutjazz">{{cite news | title=All About Jazz| Chick Corea interview | url =http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=15351 | accessdate =2012-06-09}}</ref>, * [[Том Круз]]<ref name="rosalux" /><ref name="Льюис" /><ref name="bbcnews">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/showbiz/1791617.stm Cruise lobbies over Scientology] // [[BBC News]], 30 қаңтар 2002</ref> * [[Кэти Холмс]]<ref name="silverman">* Stephen M. Silverman. [http://www.people.com/people/article/0,,1071832,00.html Katie Holmes Says She’s Studying Scientology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205075801/http://www.people.com/people/article/0,,1071832,00.html|date=2008-02-05}}. // [[People.com]]. 14 маусым 2005. * Betts, Marianne «Host of celebrities in Scientology’s fold». // [[Herald Sun]], 10 қаңтар 2009 ([[Мельбурн|Melbourne]], [[Австралия|Australia]]: [[News Corporation]]): '''P. 24'''. * World Entertainment News Network. [http://www.starpulse.com/news/index.php/2006/04/14/tom_cruise_says_baby_will_be_a_scientolo «Tom Cruise Says Baby Will Be a Scientologist».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613213910/http://www.starpulse.com/news/index.php/2006/04/14/tom_cruise_says_baby_will_be_a_scientolo|date=2006-06-13}} // Starpulse (Starpulse.com), 14 сәуір 2006</ref>, * [[Марисоль Никольс]]<ref name="rosalux" /><ref>{{cite web|title= Marisol Nichols Questions|publisher=marisol-nichols.com|lang=en|url=http://web.archive.org/web/20080312030858/http://www.marisol-nichols.com/interests_questions.html}}</ref>, * [[Джон Траволта]]<ref name="rg260110">Максим Макарычев [http://www.rg.ru/printable/2010/01/26/travolta-site-anons.html Джон Траволта летит на Гаити на своем самолете] // [[Российская газета]], 26.01.2012&nbsp;г.</ref> * [[Келли Престон]]<ref name="rg260110" />, * [[Кёрсти Элли]]<ref name="bbcnews" /><ref>{{cite news |first=Kari |last=Huus |title=Scientology’s love affair with Hollywood |url=http://www.msnbc.msn.com/id/8333804/ |publisher=[[MSNBC]] |date=2012-06-09 |accessdate=2012-06-09}}</ref>, * [[Джейсон Майкл Ли]]<ref name="ДжейсонЛи"> * [http://kinoafisha.ua/persons/dgeyson-li Джейсон Ли&nbsp;— звезда кино.] // KINOafisha.ua * [http://www.scientology-lies.com/faq/celebrities/jason-lee.html Jason Lee and Scientology] // Scientology Lies</ref>, * [[Айзек Хейз]]<ref name="bbcnews" /><ref>{{cite web|date=14 марта 2006|url=http://lenta.ru/news/2006/03/14/chef/|title=Шеф покинул «Южный Парк» по религиозным убеждениям|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/68l6VOW88|archivedate=2012-06-28}}</ref>, * [[Присцилла Пресли]]<ref>Victor, Adam Elvis Encyclopaedia, 2008.&nbsp;— '''P. 415—419'''</ref>, * [[Дженна Эльфман]]<ref>Jeanette Walls [http://www.cs.cmu.edu/~dst/E-Meter/jenna-elfman.html Scientology’s latest celeb] // [[MSNBC.com]], 24 ақпан 1999.</ref>, * оның күйеуі Боди Эльфман<ref>Opposite Daffy&nbsp;— Jenna Elfman Ducks the Notion of Easy Laughs". // The Buffalo News. 21 қараша 2003.</ref> * оның қайын атасы Ричард Эльфман<ref>Jeannette Walls [http://today.msnbc.msn.com/id/6908975/ns/today-entertainment/t/scientologist-elfman-wants-clear-planet/#.T9NbSZjjo48 Scientologist Elfman wants to ‘clear the planet’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913044336/http://today.msnbc.msn.com/id/6908975/ns/today-entertainment/t/scientologist-elfman-wants-clear-planet/#.T9NbSZjjo48|date=2012-09-13}} // [[MSNBC.com]], 15 ақпан 2005</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Діндер]] 9z2m9x6pj1aegndupz2hwrhhnrp5oao 4 537752 3623641 3623295 2026-06-30T05:00:27Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623641 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96175" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 175] | data-sort-value="1099" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1099] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="84489" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 84 489] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55545" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 545] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48604" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 604] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="29371" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 29 371] | data-sort-value="49" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 49] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22507" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 507] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="19982" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 19 982] | data-sort-value="129" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 129] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 310] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17124" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 124] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11267" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 267] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10115" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 115] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8246" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8246] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8156" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8156] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7949" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7949] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7480" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7480] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4497" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4497] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4378" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4378] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3616" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3616] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3205" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3205] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2893" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2893] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2466" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2393" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2393] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2033" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2033] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1605" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1605] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1537" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1537] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1526" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1526] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1155" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="670" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 670] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="667" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 667] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="574" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 574] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] ld6aig72cpbikx1h0c9ytgk2cbtswlh 0 548028 3623817 3598206 2026-06-30T09:21:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623817 wikitext text/x-wiki {{Ambox |type = style |image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]] |text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Тұлға]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет. }} [[Сурет:Calatrava IMG 2489.jpg|thumb|right|200px|Сантьяго Калатрава Вальс]] '''Сантьяго Калатрава Вальс''' ({{lang-es|Santiago Calatrava Valls}}; [[28 шілде]] [[1951]]) — [[Испания|испан]] [[Нео-футуризм|нео-футуристикалық]] сәулетші, өнер қайраткері, құрылысшы-инженер және суретші. Калатрава 1951 жылдың 28 шілдесінде [[Валенсия]]да ([[Испания]]) дүниеге келген. Тұған қаласында Сәулет мектебінде, Өнер және қолөнер мектебінде дәріс алған. [[1975 жыл]]ы оқуды бітіргеннен кейін, [[Цюрих]]тегі [[Швейцария]]ның жоғарғы техника мектебіне жұмысқа тұрды, сонда инженер дипломына ие болды. Калатраваның шығармашылығына [[Ле Корбюзье]] әсерін тигізді. [[1981 жыл]]ы Калатрава Цюрихте өзінің шеберханасын ашып, сол жерде сәулетші және инженер ретінде жұмыс атқарды. Оның бірінші жұмысы швейцариялық [[Мунхвиллен]]дегі (1983-1985) Jakem компанияның зауыт ангары проекті болды. [[1989 жыл]]ы [[Париж]]де ол өз бюросының филиалын ашты. == Шығармашылығы == <gallery mode=packed> Bacderoda.jpg|Барселонадағы ''Bac de Roda'' көпірі Torre-t-bcn.jpg|Барселонадағы телемұнара The Turning Torso, Malmo.JPG|Мальмёдағы ''Turning Torso'' Puente del Alamillo.jpg| Севилиядағы ''Puente del Alamillo'' Palacio de Congresos Princesa Letizia de Oviedo Asturien.jpg|Летиция ханшайымның конгресстер сарайы, Овьедо SamuelBeckettBridge, Dublin.JPG|Сэмюэль Беккет көпірі, Дублин Vignoble des Bodegas Ysios Rioja.jpg|''Ysios'' шарап қоймасы, Лагуардия Auditorio de Tenerife Seitlich.jpg|''Аудиторио-де-Тенерифе'', Тенерифе Hemispheric Twilight - Valencia, Spain - Jan 2007.jpg|''[[L’Hemisfèric]]'', Валенсия Ciutat de les Arts i les Ciències - L'Umbracle.jpg|''[[L’Umbracle]]'', Валенсия Bahnhof Stadelhofen.20060404-193358.jpg|[[Штадельхофен (метро бекеті)|Штадельхофен метро бекеті]], Цюрих </gallery> * Jakem Steel Warehouse, Munchwilen, [[Швейцария]] (1983—1984) * Ernsting Warehouse, [[Кёсфельд]] (1983—1985) * Wohlen High School, [[Волен (қала)|Волен]] (1983—1988) * [[Zürich Stadelhofen|Stadelhofen Railway Station]], [[Цюрих]] (1983—1990) * Lucerne Station Hall, [[Люцерн]] (1983—1989) * [[Bac de Roda Bridge]], [[Барселона]] (1984—1987) * Barenmatte Community Center, [[Зур (коммуна)|Зур]] (1984—1988) * Tabourettli Theater, [[Базель]] (1986—1987) * BCE Place, [[Торонто]] (1987—1992) * [[Satolas]] [[TGV]] Station, [[Лион]] (1989—1994) * ''[[Puente del Alamillo]]'', [[Севилья]] (1992) * [[Монжуик телемұнарасы]], [[Барселона]] (1992) * [[Дүниежүзілік көрме]], Кувейт павильоны, [[Севилья]] (1992) * [[Обербаумбрюкке]] көпірінің реставрациялау жұмыстары, [[Берлин]] (1992—1995) * [[Кампо Волантин]] жаяу көпірі, [[Бильбао]] (1994—1997) * [[Өнер және ғылым қаласы]], [[Валенсия]] (1996) * ([[Ориенти (метро бекеті)|Ориенти]]) метро бекеті, [[Лиссабон]] (1998) * [[Әйел көпірі]], [[Буэнос-Айрес]] (1998) * [[Бильбао (әуежай)|Бильбао әуежайының]] жаңа терминалы, [[Бильбао]] (2000) * [[Милуоки өнер мұражайы]], [[Милуоки]], [[Висконсин]] (2001) * [[Джеймс Джойс көпірі]], [[Дублин]] (2003) * [[Аудиторио-де-Тенерифе]], [[Тенерифе]] (2003) * [[Athens Olympic Sports Complex]] қайта құрылыс жұмыстары, [[Афина]]лар (2004) * [[Sundial Bridge at Turtle Bay]], [[Реддинг (Калифорния)|Реддинг]], [[Калифорния]] (2004) * [[Harp]], [[Cittern]] және [[Lute]] көпірлері, [[Харлеммермер]] (2004) * [[Цюрих университеті]], [[Цюрих]] (2004) * [[Turning Torso]], [[Мальмё]] (2005) * [[Ішекті көпір (Петах-Тиква)|Ішекті көпір]], [[Петах-Тиква]] (2006) * [[Конституция көпірі]], [[Венеция]] (2008) * [[Ішекті көпір (Иерусалим)|Ішекті көпір]], [[Иерусалим]] (2008) * [[Льеж-Гийемен]] теміржол вокзалы, [[Льеж]] (2009) * [[Сэмюэль Беккет көпірі]], [[Дублин]] (2007–2009)<ref>[http://www.dublincity.ie/RoadsandTraffic/MajorTransportProjects/Samuel%20Beckett%20Bridge/Pages/default.aspx Samuel Beckett Bridge Presseinformationen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808190738/http://www.dublincity.ie/RoadsandTraffic/MajorTransportProjects/Samuel%20Beckett%20Bridge/Pages/default.aspx |date=2011-08-08 }}</ref> * [[Чикаго-Спайр]], (2007–?) * Mediopadana AV теміржол вокзалы, [[Реджо-Эмилия]], (2013)<ref>http://www.ferrovie.it/ferrovie.vis/timdettvp.php?id=3225{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кітапнама == * Tzonis, Alexander (1999). Santiago Calatrava: The Poetics Of Movement. Universe. ISBN 0-7893-0360-4. * Tzonis, Alexander (2004). Santiago Calatrava: The Complete Works. Rizzoli. ISBN 0-8478-2641-4. == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat-inline|Santiago Calatrava|Сантьяго Калатрава}} * [http://www.calatrava.com/ Ресми сайт] * [http://www.architectureupdate.com/architects/Santiago_Calatrava.aspx Santiago Calatrava News Aggregator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923110626/http://www.architectureupdate.com/architects/Santiago_Calatrava.aspx |date=2009-09-23 }} * [http://en.structurae.de/persons/data/index.cfm?ID=d000003 Structurae: Santiago Calatrava Valls] * [http://www.greatbuildings.com/architects/Santiago_Calatrava.html Great Buildings On-Line: Santiago Calatrava] * [http://www.calatrava.info/ Бейресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808184746/http://calatrava.info/ |date=2006-08-08 }} * [http://www.nybooks.com/articles/18554 Extended profile of the architect in the NYRB, желтоқсан 2005] * [https://web.archive.org/web/20140708011424/http://www.newyorker.com/critics/skyline/articles/051031crsk_skyline/ ''The New Yorker'', 31 қазан 2005, «The Sculptor»] * [http://travel.guardian.co.uk/countries/story/0,7451,1687371,00.html ''The Guardian'', January 17th 2006, «The Gaudí Effect»] * [http://www.trekearth.com/themes.php?thid=3596 Many pictures of Calatrava’s Art on Trekearth] * [http://www.triplemint.com/triplemint/2005/02/visualizing_cal.html Calatrava’s 80 South Street condo design for New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060703152218/http://www.triplemint.com/triplemint/2005/02/visualizing_cal.html |date=2006-07-03 }} * [http://urbanity.blogsome.com/2006/06/12/obelisco-de-calatrava-en-plaza-de-castilla-madrid/ 120 meters Obelisk project in Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713192240/http://urbanity.blogsome.com/2006/06/12/obelisco-de-calatrava-en-plaza-de-castilla-madrid/ |date=2006-07-13 }} * [http://www.erasmuspc.com/index.php?option=com_content&task=view&id=168&Itemid=83 The CAC and other Urban Projects in Valencia, Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218182359/http://www.erasmuspc.com/index.php?option=com_content&task=view&id=168&Itemid=83 |date=2007-02-18 }} * [http://calatrava.ru/ calatrava.ru сайтындағы сәулетшінің жұмыстары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017050518/http://calatrava.ru/ |date=2011-10-17 }} [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:28 шілдеде туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:Испания сәулетшілері]] 5b2km5f71gecyktasw8z1is6yd3wff4 0 558678 3623572 2799195 2026-06-29T21:55:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, "Рудный қалалық Нұр мешіті" == Рудный қалалық Нұр мешіті == Қостанай облысы, Рудный қаласы, Комсомольский к-сі, 55.1. Рудный қалалық "Нұр" мешіті. Мешіт құрылысының басталуы 01.08.2008 ж, аяқталуы 07.06.2009 жыл.2. Мешіт жерінің жалпы көлемі - 1,2 г. Мешіт аумағы көгалдандырылған (ағаш,гүл, арнайы газон шөбі отырғызылған).3. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі - 1700 ш.м, сыйымдылығы - 1000 адам.4. Мешіт ғимаратының биіктігі - 19.5 метр, қасиетті Құран-Кәрімнің аяттарымешіттің торт жағынан керама плиткаға жазылып өрнекпен безендірілген,қожа Ахмет Яссауи кесенесіне ұқсатылып салынған, мешіттің намазоқитын ерлер үшін 2 зал, әйелдер үшін 2 зал, неке залы, балалар оқитынсынып, имамның, бухгалтердің, күзетшінің арнайы бөлмелері бар.5. Мешіттің күмбезі мен мұнарасы керама плиткамен қапталған. Мешіт аумағында мешіттен басқа ешқандай ғимарат жоқ. == Сілтеме == http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz002.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030134539/http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz002.html |date=2017-10-30 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] c0tlz8psjqy7tzb0839x17micm9adao 0 567428 3623837 3474175 2026-06-30T09:39:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623837 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі =Сара Чайлдресс Полк | Шынайы есімі = Sarah Childress Polk | Суреті =Polk sarah.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = АҚШ-тың Бірінші Ханымы | Лақап аты = | Ту = StarSpangledBannerFlag.svg | Басқара бастады = [[4 наурыз]] [[1845 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[3 наурыз]] [[1849 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Джулия Тайлер]] | Ізбасары = [[Маргарет Тейлор]] | Туған күні = 4.09.1803 | Туған жері = {{Туғанжері|Теннесси|Теннессиде}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 14.08.1891 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Теннесси|Теннессиде}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Туған кездегі есімі = | Анасы =Элизабет Уитситт-Чилдресст | Әкесі = Джоэль Чилдресс | Жұбайы = Джеймс Полк | Балалары = | Өмірлік ұстанымы = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = Sarah Polk Signature.svg | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Сара Чайлдресс Полк''' ({{lang-en|Sarah Childress Polk}}; [[4 қыркүйек]] [[1803 жыл|1803]] – [[14 тамыз]] [[1891 жыл|1891]]) – [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] 11-ші президенті [[Джеймс Полк|Джеймс Полктың]] жұбайы және [[1845 жыл|1845 жылы]] [[4 наурыз]] және [[1849 жыл|1849 жылы]] [[3 наурыз]] аралығында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы. == Өмірбаяны == Сара, алты баланың ішінен үшінші болып [[1803 жыл|1803 жылы]] саудагер мен плантатор Джоэль Чилдресс пен Элизабет Уитситт-Чилдресстің отбасында дүниеге келді. Өзінің уақытына сай жақсы білім алды, Сейлем, [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинада]] орналасқан Морав әйелдер айырықша академиясында оқыған. Сондай-ақ Сата Сейлемнің колледжінде Уинстон-Сейлем, [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинада]] білім алды. Бұл XIX ғасырда әйелдерді қабылдайтын саны шектеулі білім беру орындарының бірі болатын. Алғаш рет Сара Полк Джеймс Полкпен [[1815 жыл|1815 жылы]] танысады. Бірнеше жылдан кейін олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталды. [[1824 жыл|1824 жылы]] [[1 қаңтар|1 қаңтарда]] Сара Чилдресс Джеймс Полкқа тұрмысқа шығады. Некелесу рәсімі қалыңдықтың ата-анасының плантациясында өтті. Баласыз Полк өзінің жиені Маршал Тейт Полкты ([[1831 жыл|1831]]-[[1884 жыл|1884]]) тәрбиелеп, өсіреді. Күйеуінің қасасынан кейін Сара өзіне жетім қалған немере жиені Сара Полк Джеттондыі ([[1847 жыл|1847]]-[[1927 жыл|1927]]) қамқорлыққа алады. [[Сурет:James K Polk and Sarah C Polk.jpg|солға|нобай|201x201 нүкте|Сара Полк және Джеймс Полк]] Сара Полкты сүйкімді, ақылды, ақкөңіл, керемет әңгімеқой болып сипаттайтын. Күйеуінің президенттілігі кезінде онымен жиі саяси сұрақтарды талқылайтын. Бірінші ханым және діндар пресвитериандық бола тұрып, ол Ақ үйдегі ресми қабылдауларда биге және қатты спиртті ішімдіктерге тыйым салды және жарыс пен театрларға баруға қарсы болатын. Күйеуінің президенттілігі аяқталған кезде, Сара күйеуімен Нашвиль, [[Теннесси|Теннеси штатына]] көшті. Азаматтық соғыс кезінде ол Кофедерацияны құптады. Сара Полк [[1891 жыл|1891 жылы]] [[14 тамыз|14 тамызда]] қайтыс болды, ол күйеуінің қасында көмілген. == Сілтемелер == # '''[[Полк, Сара Чилдресс#cite ref-2|↑]]''' [http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/sarahpolk Sarah Childress Polk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803220021/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/sarahpolk |date=2014-08-03 }} # '''[[Полк, Сара Чилдресс#cite ref-3|↑]]''' [http://www.american-presidents.org/2006/12/sarah-polk.html Sarah Polk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928074713/http://www.american-presidents.org/2006/12/sarah-polk.html |date=2007-09-28 }} # '''[[Полк, Сара Чилдресс#cite ref-4|↑]]''' [http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/sarahpolk Sarah Childress Polk]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803220021/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/sarahpolk |date=2014-08-03 }} {{АҚШ Бірінші ханымдары}} 7j0019ykriv87dpiyicvatgnafmtb0r 0 569654 3623479 3600116 2026-06-29T16:15:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623479 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Robert Brown.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Браун Роберт''' - (Brown, Robert) (1773 – 1858), ағылшын ботанигi, 1773 жылы 21 желтоқсанда Монтроузда (Шотландия) дүниеге келдi. Абердинск және Эдинбург университеттерiнде (1789 – 1795) медицинадан бiлiм алады. Бес жыл бойы Британ армиясында хирургтың ассистентi болып жұмыс iстедi. 1798 жылы Лондонда Корольдiк қоғамының президентi Дж.Бэнкспен танысып, кейiннен оның ұсынысы бойынша 1801 жылы Австралияға баратын экспедицияға қатысуға шақырылды. 1805 жылы 4000 астам түрлi өсiмдiктер коллекциясымен Англияға оралды. 1810 жылы Австралия флорасына арналған еңбегi жарық көрдi. Сол жылы Бэнкстың жеке кiтапханашысы болды. Ол қайтыс болғаннан кейiн 1820 жылы оның кiтапханасы және барлық коллекциялары мұра етуi бойынша Броунға өмiр бойы иеленуге берiлдi. 1827 жылы ол олардың бәрiн Британ музейiне тапсырып, оның ботаника бөлiмiнiң сақтаушысы болды. 1849 жылдан 1853 жылға дейiн Броун Линнеевск қоғамының президентi болды. Броунның негiзгi еңбектерi морфология мен өсiмдiктер систематикасына арналған. Ғалым алғаш рет тұқым шоғыры құрылымын жазып шықты, ашық тұқымды және жабық тұқымды өсiмдiктер арасындағы ерекшелiктi (1825ж.) орнатты, жоғарғы сортты өсiмдiктердегi жыныстық тозаңдану процесiн байқады. Бөлшектердiң табиғатын микроскоппен бақылап, тыныштықтағы суда олардың кез келген жаққа бейберекет қозғалыс жасайтынын (1827ж.) байқады. Сонымен қатар, кез-келген басқа бөлшектердiң де суспензиясы дәл сондай сипатта екенiн көрсеттi. Бұл құбылыс кейiннен броундық қозғалыс деген атқа ие болды. 1831 жылы Броун өсiмдiк клеткасының ядросын зерттеп жазды. Броун 1858 жылы 10 маусымда Лондонда қайтыс болды. ==Дереккөздер== *http://kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/2993-brayn.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170531095110/http://kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/2993-brayn.html |date=2017-05-31 }} [[Санат:Ботаника]] [[Санат:Медицина]] piepe7yfeaek14cmn95wdfih3t6xe7k 0 575998 3623385 3324093 2026-06-29T12:13:54Z Акмарал Абдрашидовна 179025 демалыс орны 3623385 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Құшата |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =26|lat_sec = 46 |lon_deg =68|lon_min = 26|lon_sec =58 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Кентау қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Кентау қалалық әкімдігі{{!}}Кентау |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарнақ ауылдық округі{{!}}Қарнақ |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}1189 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Құшата''' — [[Түркістан облысы]] [[Кентау қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Қарнақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == [[Кентау]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Ауылда замануи демалыс орындары бар. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1102||{{өсім}}1457 ||{{құлдырау}}1189 ||81,6 ||704 ||{{құлдырау}}593 ||84,2 ||753 ||{{құлдырау}}596 ||79,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері]] 9n283wp6cx9gru6tfam6ej1fqmn47ra 3623679 3623385 2026-06-30T07:33:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3324093 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Құшата |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =26|lat_sec = 46 |lon_deg =68|lon_min = 26|lon_sec =58 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Кентау қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Кентау қалалық әкімдігі{{!}}Кентау |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарнақ ауылдық округі{{!}}Қарнақ |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}1189 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Құшата''' — [[Түркістан облысы]] [[Кентау қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Қарнақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == [[Кентау]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1102||{{өсім}}1457 ||{{құлдырау}}1189 ||81,6 ||704 ||{{құлдырау}}593 ||84,2 ||753 ||{{құлдырау}}596 ||79,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері]] 12icq8eckwycamfxb4is3rnssvovlpi 0 595085 3623569 3113202 2026-06-29T20:50:53Z Nurken 111493 3623569 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Канада | Логотип = | ені = | Лақап = ''{{lang|en|The Canucks}}''<br>''{{lang|fr|Les Rouges}}'' (Қызылдар) | Конфедерация = [[КОНКАКАФ]] | Федерация = Канада футбол қауымдастығы | Бапкер = {{ту|АҚШ}} [[Джесси Марш]] | Менеджер = | Капитан = [[Алфонсо Дейвис]] | Ең көп ойын саны = [[Атиба Хатчинсон]] (104) | Үздік бомбардир = [[Джонатан Дэвид]] (42) | Үй стадионы = Бірнешеу | ФИФА рейтингі = 30 {{өзгеріссіз}} (11 маусым 2026) | ФИФА коды = CAN |pattern_la1=_thinwhiteborder|pattern_b1=_canada16h|pattern_ra1=_thinwhiteborder|pattern_so1= |leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000 |pattern_la2=|pattern_b2=_can15A|pattern_ra2=|pattern_so2=_long_can15a |leftarm2=fff|body2=fff|rightarm2=fff|shorts2=fff|socks2==fff | БіріншіОйын = {{футбол-rt|Аустралия}} 3:2 {{футбол|Канада|1921}}<br>([[Брисбен]], [[Аустралия]]; [[7 маусым]] [[1924 жыл|1924]]) | Жеңіс = {{футбол-rt|Кайман аралдары}} 0:11 {{футбол|Канада}}<br>([[Брейдентон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]; [[29 наурыз]] [[2021 жыл|2021]]) | Жеңіліс = {{футбол-rt|Мексика}} 8:0 {{футбол|Канада}}<br>([[Мехико]], [[Мексика]]; [[18 маусым]] [[1993 жыл|1993]]) }} '''Канада ерлер ұлттық футбол құрамасы''' ({{lang-en|Canada men's national soccer team}}, {{lang-fr|Équipe du Canada de soccer masculin}}) — халықаралық футбол турнирлерінде [[Канада]]ның атынан сынға түсетін ұлттық құрама, [[КОНКАКАФ]] және [[ФИФА]] мүшесі. [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986 жылғы әлем чемпионатына]] қатысқан. Басқарушы органы — Канада футбол қауымдастығы. == Құрама жайлы фактілер == * Ұлттық құрамасы алғашқы ойынын [[1924 жыл]]ы Брисбен қаласында [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия құрамасына]] қарсы өткізіп, 2:3 есебімен ұтылып қалды. * 1986 жылғы әлем чемпионатына қатысып, [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]], [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО]], [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Венгрия]] құрамаларымен бір топқа түсті. Үш ойында да ұтылып қалды. Доп айырмасы - 0-57 * Құрама сапында ең көп ойын өткізген футболшы — Джулиан де Гузман (89). * Құрама сапында ең көп гол соққан ойыншы — Дуэйн де Росарио (22). * Қазіргі (қаңтар, 2018 жыл) бас бапкері — Октавио Самбрано ([[Эквадор]]) == Ірі турнирлерде == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Әлем чемпионаты |- !Жыл !Раунд !Орын !О !Ұ !Т !Ж !СД !ЖД |- |1930–1954 | colspan="8" |''Қатыспады'' |- |1958 | colspan="8" |''Ірітктеуден өте алмады'' |- |1962 | colspan="8" |''Ұсынысын қайтып алды'' |- |1966 | colspan="8" |''Қатыспады'' |- |1970–1982 | colspan="8" |''Іріктеуден өте алмады'' |- |1986 |Топтық турнир |24 |3 |0 |0 |3 |0 |5 |- |1990–2018 | colspan="8" |''Іріктеуден өте алмады'' |- |'''Бары''' |'''1/20''' | |'''3''' |'''0''' |'''0''' |'''3''' |'''0''' |'''5''' |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |КОНКАКАФ Ұлттары кубогы |- !Жыл !Раунд !О !Ұ !Т !Ж !СД !ЖД |- |1963 — 1971 | colspan="7" |''Қатыспады'' |- |1973 | colspan="7" |''Іріктеуден өте алмады'' |- |1977 |4-орын |5 |2 |1 |2 |7 |8 |- |1981 |4-орын |5 |1 |3 |1 |6 |6 |- |1985 |'''Чемпион''' |4 |2 |2 |0 |4 |2 |- |1989 | colspan="7" |''Іріктеуден өте алмады'' |- ! colspan="8" |КОНКАКАФ Алтын кубогы |- |1991 |1 раунд |3 |1 |0 |2 |6 |9 |- |1993 |1 раунд |3 |0 |2 |1 |3 |11 |- |1996 |1 раунд |2 |1 |0 |1 |4 |5 |- |1998 | colspan="7" |''Ұсынысын қайтып алды'' |- |2000 |'''Чемпион''' |5 |3 |2 |0 |7 |3 |- |2002 |3-орын |5 |2 |2 |1 |5 |4 |- |2003 |1 раунд |2 |1 |0 |1 |1 |2 |- |2005 |1 раунд |3 |1 |0 |2 |2 |4 |- |2007 |1/2 финал |5 |3 |0 |2 |9 |5 |- |2009 |1/4 финал |4 |2 |1 |1 |4 |3 |- |2011 |1 раунд |3 |1 |1 |1 |2 |3 |- |2013 |1 раунд |3 |0 |1 |2 |0 |3 |- |2015 |1 раунд |3 |0 |2 |1 |0 |1 |- |2017 |1/4 финал |4 |1 |2 |1 |6 |5 |- |'''Бары''' |'''2 титул''' |'''59''' |'''21''' |'''19''' |'''19''' |'''66''' |'''74''' |} == Жетістіктері == *КОНКАКАФ аймағының екі дүркін чемпионы (1985, 2000) *1904 жылғы Сент-Луисте өткен Олимпиада чемпионы == Рекордшылары == === Көп ойын өткізгендер === {| class="wikitable" !Позициясы !Футболшы !Матчтары !Голдары !ЖЖ |- |1 |[[Атиба Хатчинсон]] |105 |9 |2003–2023 |- |2 |[[Джулиан де Гузман]] |89 |4 |2002–2016 |- |rowspan=2|3–4 |'''[[Кайл Ларин]]''' |rowspan=2|87 |30 |2014– |- |'''[[Джонатан Осарио]]''' |10 |2013– |- |5 |[[Пол Сталтери]] |84 |7 |1997–2010 |- |6 |[[Рэнди Сэмюэл]] |82 |0 |1983–1997 |- |7 |[[Дуэйн де Розарио]] |81 |22 |1998–2015 |- |8 |[[Милан Борян]] |80 |0 |2011–2023 |- |9 |[[Марк Уотсон]] |77 |3 |1991–2005 |- |10 |'''[[Джонатан Дэвид]]''' |73 |37 |2018– |- |} === Көп гол соққандар === {| class="wikitable" !Позициясы !Футболшы !Матчтары !Голдары !ЖЖ |- |1 |'''[[Джонатан Дэвид]]''' |73 |37 |2018– |- |2 |'''[[Кайл Ларин]]''' |87 |30 |2014– |- |3 |[[Дуэйн де Розарио]] |81 |22 |1998–2015 |- |rowspan=2|4–5 |[[Джон Катлифф]] |43 |rowspan=2|19 |1984–1994 |- |[[Дейл Митчелл]] |55 |1980–1993 |- |6 |'''[[Лукас Каваллини]]''' |40 |18 |2012–2023 |- |7 |[[Тозейнт Рикеттс]] |61 |17 |2011–2020 |- |8 |[[Алекс Банбери]] |65 |16 |1986–1997 |- |rowspan=2|9–10 |[[Али Джерба]] |30 |rowspan=2|15 |2005–2011 |- |'''[[Джуниор Хойлетт]]''' |68 |2015– |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Солтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Канада Ұлттық футбол құрамасы]] q9kytwahbow5glfutch4yioqygaawqf 0 604927 3623799 3607921 2026-06-30T09:10:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623799 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. == Биографиясы == * [[2000]] жылы [[Құрманғазы]] атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын халық аспаптары факультетін [[домбыра]] мамандығы және [[оркестр]] факультетін контрабас мамандығы бойынша қатар тәмәмдаған. * [[2010]] жылы консерваторияны опера және симфония дирижері мамандығы бойынша аяқтаған. * [[2014]] жылы профессор [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев]]тың сыныбынан «Өнертану магистрі» академиялық дәрежесін алып шыққан. * [[2016]] жылдан [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның докторанты. * [[2017]] жылдан [[Қазақстан композиторлар одағы]]ның мүшесі. * [[2008]]-[[2014]] жылдары А.Жұбанов атындағы РҚМММИ [[симфониялық оркестр]]інің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2008]] жылы дирижер Ваг Папянның жетекшілігімен Ашдод симфониялық оркестрінде ([[Израиль]]) және [[2009]] жылы Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында тәжірибеден өтті. * [[2017]] жылы Мюнхен Симфоникер оркестрінде ([[Германия]]) дирижер Георг Фритш өткізген мастер-классқа қатысып, тәжірибеден өткен. * [[2008]] жылдан Н. Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері. [[Токио]]ның Персимон-Холл сахнасында өнер көрсеткен. * [[2009]] жылдан ҚР мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері. Алғашқы дебюттік концертін Израильдің Ришон ле-Зион және Ашдод қалаларында өткізді. * [[2011]] жылдан 2023 жылға дейін П. Чайковский атындағы [[Алматы музыка колледжі]]нің студенттік симфониялық және эстрада-симфониялық оркестрлерінің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2010]]-[[2012]] жылдары Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижері қызметін атқарды. * «Мәңгілік сарын» атты домбыра күйлері антологиясының ([[2007]] ж.), «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» ([[2009]] ж.), «Шаһнама» ([[2013]] ж.) антологиялық жинақтарының құрастырушысы, «Қазақстанның музыкалық мұрасы», «Қазақстандағы этностардың музыкалық мұралары» ([[2015]] ж.) антологиялық жинақтарының музыка редакторы. * Республикалық жас орындаушылар байқауының ([[Алматы]], [[1994]]), [[Қаршыға Ахмедияров]] атындағы күйшілер байқауының лауреаты (Алматы, 1996) және I Халықаралық Н. Тілендиев атындағы дирижерлер байқауының ([[Астана]], [[2008]]) дипломанты. М.Төлебаев атындағы республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауының ([[Талдықорған]], [[2013]]) лауреаты. * Құрманғазы атындағы студенттік академиялық халық аспаптар оркестрімен 2012 жылы «Ғасырлар пернесі», Нұрғиса Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық "Отырар сазы" оркестрімен 2012 жылы «Сырлы сарын», 2013 жылы «Сырлы саз», 2014 жылы «Аңсау», 2016 жылы «Гүлден, елім», ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен 2015 жылы «Тарихын тасқа таңбалап» атты жеке концерттері өткен. == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] pzz3e820867zyl3ezptovzhi4joefrb 3623800 3623799 2026-06-30T09:12:45Z Sagzhan 29953 /* Биографиясы */ 3623800 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. {{Мұнайшы-ғалым инфобокс емес, Музыкант инфобоксы}} {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Әмзе Мүсілім Балтабайұлы''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Биографиясы == * [[2000]] жылы [[Құрманғазы]] атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын халық аспаптары факультетін [[домбыра]] мамандығы және [[оркестр]] факультетін контрабас мамандығы бойынша қатар тәмәмдаған. * [[2010]] жылы консерваторияны опера және симфония дирижері мамандығы бойынша аяқтаған. * [[2014]] жылы профессор [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев]]тың сыныбынан «Өнертану магистрі» академиялық дәрежесін алып шыққан. * [[2016]] жылдан [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның докторанты. * [[2017]] жылдан [[Қазақстан композиторлар одағы]]ның мүшесі. * [[2008]]-[[2014]] жылдары А.Жұбанов атындағы РҚМММИ [[симфониялық оркестр]]інің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2008]] жылы дирижер Ваг Папянның жетекшілігімен Ашдод симфониялық оркестрінде ([[Израиль]]) және [[2009]] жылы Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында тәжірибеден өтті. * [[2017]] жылы Мюнхен Симфоникер оркестрінде ([[Германия]]) дирижер Георг Фритш өткізген мастер-классқа қатысып, тәжірибеден өткен. * [[2008]] жылдан Н. Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері. [[Токио]]ның Персимон-Холл сахнасында өнер көрсеткен. * [[2009]] жылдан ҚР мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері. Алғашқы дебюттік концертін Израильдің Ришон ле-Зион және Ашдод қалаларында өткізді. * [[2011]] жылдан 2023 жылға дейін П. Чайковский атындағы [[Алматы музыка колледжі]]нің студенттік симфониялық және эстрада-симфониялық оркестрлерінің көркемдік жетекшісі және дирижері. * [[2010]]-[[2012]] жылдары Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижері қызметін атқарды. * «Мәңгілік сарын» атты домбыра күйлері антологиясының ([[2007]] ж.), «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» ([[2009]] ж.), «Шаһнама» ([[2013]] ж.) антологиялық жинақтарының құрастырушысы, «Қазақстанның музыкалық мұрасы», «Қазақстандағы этностардың музыкалық мұралары» ([[2015]] ж.) антологиялық жинақтарының музыка редакторы. * Республикалық жас орындаушылар байқауының ([[Алматы]], [[1994]]), [[Қаршыға Ахмедияров]] атындағы күйшілер байқауының лауреаты (Алматы, 1996) және I Халықаралық Н. Тілендиев атындағы дирижерлер байқауының ([[Астана]], [[2008]]) дипломанты. М.Төлебаев атындағы республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауының ([[Талдықорған]], [[2013]]) лауреаты. * Құрманғазы атындағы студенттік академиялық халық аспаптар оркестрімен 2012 жылы «Ғасырлар пернесі», Нұрғиса Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық "Отырар сазы" оркестрімен 2012 жылы «Сырлы сарын», 2013 жылы «Сырлы саз», 2014 жылы «Аңсау», 2016 жылы «Гүлден, елім», ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен 2015 жылы «Тарихын тасқа таңбалап» атты жеке концерттері өткен. == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 0s4srcnyws5wbuqx4famhorx0mou3df 3623801 3623800 2026-06-30T09:13:11Z Sagzhan 29953 /* Биографиясы */ 3623801 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. {{Мұнайшы-ғалым инфобокс емес, Музыкант инфобоксы}} {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Әмзе Мүсілім Балтабайұлы''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Марапаттары == * «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] suz4pqztft4qo3zpt1xqa3j5cn2zmpg 3623802 3623801 2026-06-30T09:13:37Z Sagzhan 29953 /* Марапаттары */ 3623802 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{толықтыру}} '''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. {{Мұнайшы-ғалым инфобокс емес, Музыкант инфобоксы}} {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Әмзе Мүсілім Балтабайұлы''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] qiov6wb2oc15ema5dhq0q411l2zkish 3623803 3623802 2026-06-30T09:14:18Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623803 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Әмзе Мүсілім Балтабайұлы''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 3uh3z291gy9v6i2tzfshy5ipmbrqg2n 3623804 3623803 2026-06-30T09:14:33Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623804 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Әмзе Мүсілім Балтабайұлы''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] biw49xzo81n7xutat9a9nk8p155k16s 3623805 3623804 2026-06-30T09:14:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623805 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' (23 қаңтар 1977 жыл, [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 930pf8h5qtb4xoe656w1wx1bg6dqrkx 3623806 3623805 2026-06-30T09:15:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623806 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] bp9ngzk3x5u4wx43nml1kyvlwc9s4xa 3623807 3623806 2026-06-30T09:15:32Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623807 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] jno96tkaqrys9hyjcemakoezoi33elq 3623808 3623807 2026-06-30T09:16:09Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623808 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] lb7cndod3cl1vpz1yhz0p2521kzok9h 3623809 3623808 2026-06-30T09:17:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623809 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] tdp37r9mvyqyn16onqp9j77eofwx4jr 3623810 3623809 2026-06-30T09:17:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623810 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 1eslr3u22492svrif14xojme0zssbaq 3623811 3623810 2026-06-30T09:18:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623811 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңес Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 7ccapj4jsu1qthjsqvsbgssrb5lsmu1 3623812 3623811 2026-06-30T09:19:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623812 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 3h4pb85nz0q49yhv6q4av53ibui7034 3623814 3623812 2026-06-30T09:19:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623814 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref>. 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды<ref name="egemen_oner"/>. * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған<ref name="wikipedia_kk"/>. Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref>. Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/>. Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] s9e09dgjk86kcqhlz5xvvshk5ifrmrv 3623816 3623814 2026-06-30T09:20:53Z Sagzhan 29953 3623816 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған.<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref> 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады.<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref> Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды.<ref name="egemen_oner"/> * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған.<ref name="wikipedia_kk"/> Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен.<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref> Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды.<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі.<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/> Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты.<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] t2uth1ipb7ewyghddxfdn5u97nz3ehy 3623818 3623816 2026-06-30T09:21:10Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623818 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған.<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref> 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады.<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref> Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * **2008 жылдан бастап** — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * **2009 жылдан бастап** — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды.<ref name="egemen_oner"/> * **Халықаралық тәжірибе**: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған.<ref name="wikipedia_kk"/> Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен.<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref> Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды.<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі.<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/> Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты.<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 12v5xox8m2h0c7a40njbl5ql32v0myx 3623819 3623818 2026-06-30T09:21:38Z Sagzhan 29953 /* Шығармашылық жолы мен қызметі */ 3623819 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған.<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref> 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады.<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref> Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * 2008 жылдан бастап — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері<ref name="wikipedia_kk"/>. * 2009 жылдан бастап — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды.<ref name="egemen_oner"/> * Халықаралық тәжірибе: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған.<ref name="wikipedia_kk"/> Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен.<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref> Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды.<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі.<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/> Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты.<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 5um7lxbydot8m8ssa321lbyarqkkdq3 3623820 3623819 2026-06-30T09:21:58Z Sagzhan 29953 /* Шығармашылық жолы мен қызметі */ 3623820 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған.<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref> 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады.<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref> Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * 2008 жылдан бастап — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері.<ref name="wikipedia_kk"/> * 2009 жылдан бастап — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды.<ref name="egemen_oner"/> * Халықаралық тәжірибе: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған.<ref name="wikipedia_kk"/> Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен.<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref> Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды.<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі.<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/> Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты.<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] gbdgudweoua2dgcb7w3kpw08ybb0p7e 3623821 3623820 2026-06-30T09:22:23Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623821 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Есімі = Мүсілім Әмзе | Толық есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Нағыз есімі = Әмзе Мүсілім Балтабайұлы | Сурет = | Сурет ені = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 23.01.1977 | Туған жері = [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = [[Дирижер]], музыкант, [[педагогика|педагог]], өнертанушы ғалым | Аспаптары = [[Домбыра]], [[Контрабас]] | Жанрлары = Классикалық музыка, қазақтың дәстүрлі музыкасы, фольклор | Ұжымдары = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі|ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], «[[Отырар сазы]]» оркестрі, Қызылорда облыстық симфониялық оркестрі | Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Мүсілім Балтабайұлы Әмзе''' ([[23 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[қазақстан]]дық танымал дирижер, педагог, өнертанушы ғалым. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], өнертану ғылымдарының докторы (PhD), қауымдастырылған профессор. Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (2017 жылдан бастап). == Өмірбаяны == Мүсілім Әмзе 1977 жылы 23 қаңтарда Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Келес ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Т. Бигелдинов атындағы орта мектепте оқи жүріп, Абай ауылындағы балалар музыка мектебінің домбыра класын тамамдаған.<ref name="anabili">{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/57477|title=Ұшырған баптап ұядан|publisher=Ана тілі газеті|date=2021-04-15|accessdate=2026-06-30}}</ref> 1995 жылы Кызылорда музыкалық училищесін бітірген соң, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына]] оқуға түседі. 2000 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін «Домбыра» мамандығы және оркестр факультетін «Контрабас» мамандығы бойынша қатар аяқтап шығады.<ref name="wikipedia_kk">{{cite web|url=https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5|title=Мүсілім Әмзе — Уикипедия|publisher=kk.wikipedia.org|accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="cv_korkyt">{{cite web|url=https://korkyt.edu.kz/files/222/Kafedry/TRADITIONAL%20MUSICAL%20ART/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0/Amze_k.pdf|title=Әмзе Мүсілім Балтабайұлының шығармашылық түйіндемесі|publisher=Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті|accessdate=2026-06-30}}</ref> Дирижерлік өнерге деген құштарлықпен ол білімін жалғастырып, 2010 жылы консерваторияны «Опера-симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша тәмамдайды. Кейін белгілі маэстро, КСРО халық әртісі, профессор Базарғали Жаманбаевтың сыныбында докторантура мен магистратура бағдарламаларын сәтті бітіріп, дирижерлеу мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.<ref name="cv_korkyt"/><ref name="egemen_oner">{{cite web|url=https://egemen.kz/article/328578-musilim-amze-diridgerlik-%E2%80%93-bekzat-oner|title=Мүсілім Әмзе: Дирижерлік – бекзат өнер|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-11-23|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Шығармашылық жолы мен қызметі == Мүсілім Әмзе еліміздің ең белді музыкалық ұжымдарында жемісті еңбек етті: * 2008 жылдан бастап — [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н. Тілендиев]] атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері.<ref name="wikipedia_kk"/> * 2009 жылдан бастап — Т. Әбдірашев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері қызметін атқарды.<ref name="egemen_oner"/> * Халықаралық тәжірибе: Ол Израильдің Ашдод симфониялық оркестрінде (2008, маэстро Ваг Папянның жетекшілігімен), Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында (2009) және Германиядағы «Мюнхен Симфоникер» (2017) оркестрінде Георг Фритштің шеберлік сыныптарынан өтіп, біліктілігін арттырған.<ref name="wikipedia_kk"/> Маэстро Қазақстан өнерін халықаралық деңгейде танытып, Қытай, Түркия, Израиль, Ресей, Украина, Оңтүстік Корея, Үндістан, Жапония (Токионың «Персимон-Холл» сахнасында) және Италия елдерінде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен.<ref name="kzvesti_art">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/skolko-by-eshhe-uspel-sdelat-69340/|title=«Сколько бы еще успел сделать...»|publisher=Кызылординские Вести|date=2022-10-06|accessdate=2026-06-30}}</ref> Еліміздің оңтүстік өңірінде академиялық музыканы дамыту мақсатында Қызылорда облысына шақырту алып, жаңадан құрылған '''Қызылорда облыстық симфоникалық оркестрінің''' көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері қызметіне тағайындалды. Оның жетекшілігімен аймақта алғаш рет А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы сахналанды.<ref name="kzvesti_vse">{{cite web|url=https://kzvesti.kz/newspaper-articles/vse-prehodjashhe-a-muzyka-vechna-4-131375/|title=Все преходяще, а музыка вечна|publisher=Кызылординские Вести|date=2024-10-01|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Ғылыми және редакторлық қызметі == Мүсілім Әмзе тек дирижер ғана емес, қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын зерттеуші ғалым ретінде де танымал. Ол: * «Мәңгілік сарын» домбыра күйлері антологиясының; * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» жинағының; * Фирдоусидің «Шаһнама» эпосының қазақша нұсқасының музыкалық жинағын құрастырушылардың бірі.<ref name="kzvesti_art"/>. * «Қазақстанның музыкалық мұрасы» және «Қазақстан этностарының музыкалық мұрасы» антологияларының музыкалық редакторы болып табылады<ref name="kzvesti_art"/> Қазіргі уақытта Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында қауымдастырылған профессор қызметін қоса атқарып, жас мамандарды тәрбиелеуде<ref name="cv_korkyt"/>. == Марапаттары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы. * М. Төлебаев атындағы республикалық жас орындаушылар мен дирижерлер конкурсының «Алтын таяқша» лауреаты.<ref name="dalatunes">{{cite web|url=http://dalatunes.kz/biography/177135/|title=Муслим Эмзе - Биография|publisher=Dalatunes.kz|accessdate=2026-06-30}}</ref>. * Н. Тілендиев атындағы І Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты<ref name="dalatunes"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Өнертанушылар]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] sm312fxhpjjv5xch43wbenurzcxzur6 0 609030 3623382 3623381 2026-06-29T12:01:00Z Nurken 111493 /* Статистика */ 3623382 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}||{{футбол|Канада}}| |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|{{футбол|Бразилия}}||{{футбол|Жапония}}| |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|76-матчтың жеңімпазы||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 76-матч | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] be2iit3xt6ke93fwke6ht28xkbhqrgi 3623459 3623382 2026-06-29T13:53:45Z Nurken 111493 /* Статистика */ 3623459 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}||{{футбол|Канада}}| |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|{{футбол|Бразилия}}||{{футбол|Жапония}}| |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|76-матчтың жеңімпазы||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 76-матч | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] de4ecqtuysdvt4pntok64umak6z7fz3 3623463 3623459 2026-06-29T14:04:03Z Nurken 111493 /* Тәртіп */ 3623463 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}||{{футбол|Канада}}| |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|{{футбол|Бразилия}}||{{футбол|Жапония}}| |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|76-матчтың жеңімпазы||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 76-матч | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 1e598100cd92fq96iskbojiozp7ithw 3623465 3623463 2026-06-29T14:06:30Z Nurken 111493 /* Сыйлық ақша */ 3623465 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}||{{футбол|Канада}}| |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|{{футбол|Бразилия}}||{{футбол|Жапония}}| |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|76-матчтың жеңімпазы||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 76-матч | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Басты мақалаФутболдан әлем біріншілігінің марапаттары|}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] jct6ahgmi9lf0njhm9o9d8bye6vbcg5 3623466 3623465 2026-06-29T14:09:45Z Nurken 111493 3623466 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}||{{футбол|Канада}}| |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|{{футбол|Бразилия}}||{{футбол|Жапония}}| |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|76-матчтың жеңімпазы||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 76-матч | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 90jdi9nzt69pv5eu6m4vvw5lpaib3ck 3623562 3623466 2026-06-29T19:14:54Z Nurken 111493 ЖАПОНИЯ-БРАЗИЛИЯ ойыны 3623562 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Даити Камада]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} '''[[Аясэ Уэда]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] r2qdpmxbv833ldif5gdulb5r236wwdn 3623563 3623562 2026-06-29T19:15:26Z Nurken 111493 /* Гол салғандар */ 3623563 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 72 матчында 215 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,99 гол (2026 жылғы 29 маусым ақпаратынша; 16:40 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтін'''мен чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] pbf91vm829lpz00w8oktyy6h0y0xt3q 3623564 3623563 2026-06-29T19:16:02Z Nurken 111493 /* Гол салғандар */ 3623564 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 76-матчтың жеңімпазы | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 74 матчында 219 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,96 гол (2026 жылғы 30 маусым ақпаратынша; 00:15 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 0qtriba25zjauvgjn7bxtwbexki9dqn 3623565 3623564 2026-06-29T19:18:14Z Nurken 111493 /* 16 команда кезеңі */ 3623565 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (L)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 74 матчында 219 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,96 гол (2026 жылғы 30 маусым ақпаратынша; 00:15 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] o8j1rziu2gfhpynfg1b5n0o2zdzo8o9 3623570 3623565 2026-06-29T20:54:55Z Nurken 111493 /* 3-орын алғандар рейтингі */ 3623570 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]] | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}||{{футбол|Парагвай}}| |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Швеция}}| |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}||{{футбол|Марокко}}| |2 шілде – [[Торонто]]|{{футбол|Португалия}}||{{футбол|Хорватия}}| |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Аустрия}}| |1 шілде – [[Санта Клара]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Босния және Герцеговина}}| |1 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|Бельгия}}||{{футбол|Сенегал}}| |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}||{{футбол|Норвегия}}| |30 маусым – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}||{{футбол|Эквадор}}| |1 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}| |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Кабо-Верде}}| |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}||{{футбол|Мысыр}}| |2 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Алжир}}| |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Колумбия}}||{{футбол|Гана}}| |4 шілде – [[Филадельфия]]|74-матчтың жеңімпазы||77-матчтың жеңімпазы| |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}||75-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|83-матчтың жеңімпазы||84-матчтың жеңімпазы| |6 шілде – [[Сиэтл]]|81-матчтың жеңімпазы||82-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}||78-матчтың жеңімпазы| |5 шілде – [[Мехико]]|79-матчтың жеңімпазы||80-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Атланта]]|86-матчтың жеңімпазы||88-матчтың жеңімпазы| |7 шілде – [[Ванкувер]]|85-матчтың жеңімпазы||87-матчтың жеңімпазы| |9 шілде – [[Фоксборо]]|89-матчтың жеңімпазы||90-матчтың жеңімпазы| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 74-матч | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 75-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 78-матч | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 77-матч | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 79-матч | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 80-матч | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 82-матч | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 81-матч | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 84-матч | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 83-матч | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 85-матч | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 88-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 86-матч | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 87-матч | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 90-матч | команда2 = 75-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 74-матчтың жеңімпазы | есеп = 89-матч | команда2 = 77-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 91-матч | команда2 = 78-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = 79-матчтың жеңімпазы | есеп = 92-матч | команда2 = 80-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 83-матчтың жеңімпазы | есеп = 93-матч | команда2 = 84-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 81-матчтың жеңімпазы | есеп = 94-матч | команда2 = 82-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 86-матчтың жеңімпазы | есеп = 95-матч | команда2 = 88-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 85-матчтың жеңімпазы | есеп = 96-матч | команда2 = 87-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 89-матчтың жеңімпазы | есеп = 97-матч | команда2 = 90-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = 93-матчтың жеңімпазы | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 91-матчтың жеңімпазы | есеп = 99-матч | команда2 = 92-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 74 матчында 219 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,96 гол (2026 жылғы 30 маусым ақпаратынша; 00:15 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;6 гол *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Винисиус Жуниор]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} '''[[Матеус Кунья]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Джонатан Дэвид]]''' *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} '''[[Йоан Висса]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Дениз Ундав]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Брайан Бробби]]''' *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Исмаила Сарр]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} '''[[Рияд Маһрез]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} '''[[Марко Арнаутович]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} '''[[Эрмин Махмич]]''' *{{футбол-ту|Канада}} '''[[Кайл Ларин]]''' *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Германия}} '''[[Кай Хаверц]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} '''[[Николя Пепе]]''' *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Мексика}} '''[[Хулиан Киньонес]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Коди Гакпо]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} '''[[Крисенсио Саммервилл]]''' *{{футбол-ту|Португалия}} '''[[Криштиану Роналду]]''' *{{футбол-ту|Сенегал}} '''[[Пап Гейе]]''' *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Ясин Айяри]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} '''[[Антони Эланга]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} '''[[Камерон Берджесс]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] q7po1qif5n8qu6bdumh5jwjtjizanj0 0 622418 3623469 2784957 2026-06-29T14:37:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623469 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рикардо Родригес |сурет = Ricardo Rodríguez 2018.jpg |толық аты = Рикардо Иван Родригес Арайя |туған күні = 25.08.1992 |туған жері = {{туғанжері|Цюрих|Цюрихте}}, [[Швейцария]] |азаматтығы = {{flagicon|Швейцария|15px}} [[Швейцария]]<br>{{flagicon|Чили|20px}} [[Чили]] |бойы = 180 |салмағы = 75 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |номері = 68 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2001—2004|{{flagicon|Швейцария|15px}} Швамендинген| |2004—2009|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Цюрих (футбол клубы)|Цюрих]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2009—2012|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Цюрих (футбол клубы)|Цюрих]]|35 (2) |2012—2017|{{flagicon|Германия|20px}} [[Вольфсбург (футбол клубы)|Вольфсбург]]|149 (15) |2017—2020|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|74 (1) |2020|{{аренда}}{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|6 (0) |2020—|{{flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2011—|{{Футбол|Швейцария}} |71 (8)}} }} '''Рикардо Иван Родригес Арайя''' ({{lang-es|Ricardo Iván Rodríguez Araya}}; [[25 тамыз]] [[1992 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/86784</ref>, [[Цюрих]]) — швейцариялық футболшы, [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Торино]]" клубының қорғаушысы. == Карьерасы == === Клубтық === "Цюрих" клубының түлегі. Кәсіпқой карьерасын 2009 жылы осы клубта бастады. 2010 жылы 21 наурыз күні клубтағы тұңғыш ойынын "Беллицона" клубына қарсы өткізді, 32-минутта финляндиялық Ханну Тихиненнің орнына алаңға шықты. 2012 жылы "Вольфсбургпен" келісім шарт жасасып, бес жыл ойнады. 2017 жылы 8 маусымда "[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]" ауысты. Келісім шарт мерзімі 2021 жылға дейін. 2017 жылы 27 шілде күні "Унивесристатя Краяво" клубының қақпасына тұңғыш голын соқты. Бұл [[УЕФА Еуропа лигасы 2017/18|Еуропа Лигасының]] екінші іріктеу кезеңі болатын. 2020 жылдың бірінші жартысын [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] сапында арендада өткізді. === Ұлттық құрама === 2011 жылы 7 наурыз күні [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс құрамасына]] қарсы ойында тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 2014, 2018 жылдары [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарына]], 2016 жылы [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуропа чемпионатына]], 2018/19 жылғы маусымда [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттар Лигасына]] қатысты. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Вольфсбург» * Германия кубогы: 2014/15 * Германия суперкубогы: 2015 === Халықаралық === ; Швейцария-17 * Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы: 2009 === Жеке === * Цюрих : Фанаттар арасындағы сауалнама бойынша 2011/12 жылғы үздік ойыншы * Швейцариядағы жыл футболшысы : 2014 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.igang3.ch/dbfcz/spieler.php?spieler_id=4582 Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323082225/http://www.igang3.ch/dbfcz/spieler.php?spieler_id=4582 |date=2012-03-23 }}{{ref-de}} [[Санат:Швейцария футболшылары]] [[Санат:Швейцария Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Цюрих ФК ойыншылары]] [[Санат:Вольфсбург ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]] [[Санат:Торино ФК ойыншылары]] dnrhc7oqbdajjpzeldbh4g6lca2kzgk 0 626390 3623384 3465261 2026-06-29T12:04:12Z Makenzis 71333 3623384 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Аустрия}} Аустрия Вена |ағымдағы маусым = |логотипі = FK Austria Wien logo.svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1911 |таратылды = |стадионы = Дженерали Арена, [[Вена]] |сыйымдылығы = 17500 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Аустрия}} Stephan Helm |капитаны = {{flagicon|Аустрия}} Александр Грюнвальд |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Аустрия бундеслигасы |маусым = 2025/26 |орын = 4. |сайты = | pattern_la1 = _austriawien2223h | pattern_b1 = _austriawien2223h | pattern_ra1 = _austriawien2223h | pattern_sh1 = _white_stripes | pattern_so1 = | leftarm1 = 5F04B4 | body1 = 5F04B4 | rightarm1 = 5F04B4 | shorts1 = 5F04B4 | socks1 = 5F04B4 | pattern_la2 = _nikeacademy22wr | pattern_b2 = _nikeacademy22wr | pattern_ra2 = _nikeacademy22wr | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _nikepark7w | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Аустрия»''' ([[Неміс тілі|нем.]] ''FK Austria Wien'', және ''FK Austria Vienna'') — [[Аустрия|Аустрияның]] [[Вена]] қаласындағы кәсіби футбол клубы. Аустрияның ең титулды клубтарының бірі, 1911 жылы құрылған. == Тарихы == 1911 жылы 15 наурызда ''Wiener Amateur Sportvereinigung'' деген атаумен өз тарихын бастады. [[1924 жыл|1924 жылы]] тұңғыш рет Аустрия чемпионы атанды. 1926 жылы кәсіпқой клуб статусын алды да, екінші рет Аустрия чемпионатында топ жарды. Клуб 30-жылдары тіпті күшейді. Кейін Германия Аустрияны жаулап алғасын клуб бірнеше белді ойыншыларынан айрылды. Кейін Аустрия футболы тарихындағы ең үздік футболшы атанған Маттиас Синделар 1939 жылы жұмбақ жағдайда қайтыс болды. Германияның қарамағында өткен жылдары клуб ешқандай жүлде ұта алмады, бірақ "Аустрия" атауын сақтап қала алды. 1949 жылы араға 23 жыл салып үшінші рет чемпион атанды. {{Толықтыру}} == Жетістіктері == === Ұлттық === * Аустрия чемпионы ('''24'''): 1923/24, 1925/26, 1948/49, 1949/50, 1952/53, 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1968/69, 1969/70, 1975/76, 1977/78, 1978/79, 1979/80, 1980/81, 1983/84, 1984/85, 1985/86, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 2002/03, 2005/06, 2012/13 * Аустрия кубогы ('''27'''): 1921, 1924, 1925, 1926, 1933, 1935, 1936, 1948, 1949, 1960, 1962, 1963, 1967, 1971, 1974, 1977, 1980, 1982, 1986, 1990, 1992, 1994, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009 * Аустрия суперкубогы ('''6'''): 1990, 1991, 1992, 1993, 2003, 2004 == Сілтемелер == * [http://www.fk-austria.at/ Ресми сайты] {{ref-de}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] stq7699twnxjycedmx1ihko37rr4e28 0 631720 3623409 3345869 2026-06-29T13:01:46Z Makenzis 71333 3623409 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Аустрия}} ЛАСК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1908 |таратылды = |стадионы = [[TWG Arena (стадион)|ТВГ Арена]], [[Пашинг]] |сыйымдылығы = 6090 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Вальерьен Исмаэль]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Аустрия чемпионаты|Аустрия Бундеслигасы]] |маусым = 2025/26 |орын = 1 орын |сайты = http://www.lask.at |pattern_la1 = |pattern_b1=_blackstripes3 |pattern_ra1 = |leftarm1=FFDD00 |body1=FFFFFF |rightarm1=FFDD00 |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2 = |pattern_b2=_3blackstripes |pattern_ra2 = |leftarm2=000000 |body2=FFFFFF |rightarm2=000000 |shorts2=000000 |socks2=000000 }} '''ЛАСК''' ({{lang-de|Linzer Athletik-Sport-Klub}}) — [[Аустрия|Аустрияның]] Линц қаласындағы футбол клубы, 1908 жылы құрылған. Қазіргі күнде Аустрия Бундеслигасында өнер көрсетеді. 2019 жылы күзде тұңғыш рет Еуропа Лигасының топтық турнирінде өнер көрсетті. == Жетістіктері == * Аустрия чемпионы: 1964/65. * Аустрия кубогы: 1965. == Сілтемелер == * [http://www.lask.at Ресми сайты] {{Бастама}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] iwyldcmkdz6uzispr9v9qg18l1brbpn 3623411 3623409 2026-06-29T13:01:57Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3623411 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Аустрия}} ЛАСК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1908 |таратылды = |стадионы = [[TWG Arena (стадион)|ТВГ Арена]], [[Пашинг]] |сыйымдылығы = 6090 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Вальерьен Исмаэль]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Аустрия чемпионаты|Аустрия Бундеслигасы]] |маусым = 2025/26 |орын = 1 орын |сайты = http://www.lask.at |pattern_la1 = |pattern_b1=_blackstripes3 |pattern_ra1 = |leftarm1=FFDD00 |body1=FFFFFF |rightarm1=FFDD00 |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2 = |pattern_b2=_3blackstripes |pattern_ra2 = |leftarm2=000000 |body2=FFFFFF |rightarm2=000000 |shorts2=000000 |socks2=000000 }} '''ЛАСК''' ({{lang-de|Linzer Athletik-Sport-Klub}}) — [[Аустрия|Аустрияның]] Линц қаласындағы футбол клубы, 1908 жылы құрылған. Қазіргі күнде Аустрия Бундеслигасында өнер көрсетеді. 2019 жылы күзде тұңғыш рет Еуропа Лигасының топтық турнирінде өнер көрсетті. == Жетістіктері == * Аустрия чемпионы: 1964/65, 2025/26. * Аустрия кубогы: 1965. == Сілтемелер == * [http://www.lask.at Ресми сайты] {{Бастама}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] 0w8a1a63v6ipwwcmxz3nj0xychqtu2l 0 649877 3623387 3492274 2026-06-29T12:27:14Z Makenzis 71333 3623387 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Аустрия}} «Штурм» | құрылған = 1909 | стадионы = [[UPC-Арена|Merkur Arena]] | сыйымдылығы = 15400 | жаттықтырушы = {{ту|Аустрия}} Кристиан Ильцер | капитаны = {{ту|Германия}} [[Кристиан Шульц]] | сайты = http://www.sksturm.at | жарыс = [[Футболдан Аустрия чемпионаты|Аустрия Бундеслигасы]] | маусым = 2025/26 | орын = '''2-орын''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _blackborder | pattern_b1 = _blackstripes5 | pattern_ra1 = _blackborder | pattern_sh1 = _blackbottom | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = ffffff | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _whiteborder | pattern_b2 = _whitecollar | pattern_ra2 = _whiteborder | pattern_sh2 = _whitebottom | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _ blackborder | pattern_b3 = _ navycollar | pattern_ra3 = _ blackborder | pattern_sh3 = _ blackbottom | leftarm3 = 0070cd | body3 = 0060cd | rightarm3 = 0070cd | shorts3 = 0060cd | socks3 = 0070cd }} '''«Штурм»''' ({{lang-de|Sportklub Puntigamer Sturm Graz}}) — [[Аустрия]] чемпионаттарында ойнайтын кәсіпқой [[футбол]] клубы, базасы Грац қаласында. 1909 жылы жергілікті жұмысшылардан құралған. Қазіргі күнде өз алаңындағы ойындарын "Меркур Аренада" өткізеді. == Жетістіктері == === Ұлттық === ; Аустрия чемпионы (4): 1997/98, 1998/99, 2010/11, 2023/24 ; Аустрия кубогы (6): 1995/96, 1996/97, 1998/99, 2009/10, 2017/18, 2022/23 ; Аустрия кубогының финалисі (4):1947/48, 1974/75, 1997/98, 2001/02 ; Аустрия суперкубогы (3): 1996, 1998, 1999 === Халықаралық === * Интертото кубогы: 2008 == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20110424084514/http://www.sksturm.at/ {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] mweckozwnmqldvrfbxd81j9gevcuolt 3623388 3623387 2026-06-29T12:27:28Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3623388 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Аустрия}} «Штурм» | құрылған = 1909 | стадионы = [[UPC-Арена|Merkur Arena]] | сыйымдылығы = 15400 | жаттықтырушы = {{ту|Аустрия}} Кристиан Ильцер | капитаны = {{ту|Германия}} [[Кристиан Шульц]] | сайты = http://www.sksturm.at | жарыс = [[Футболдан Аустрия чемпионаты|Аустрия Бундеслигасы]] | маусым = 2025/26 | орын = '''2-орын''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _blackborder | pattern_b1 = _blackstripes5 | pattern_ra1 = _blackborder | pattern_sh1 = _blackbottom | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = ffffff | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _whiteborder | pattern_b2 = _whitecollar | pattern_ra2 = _whiteborder | pattern_sh2 = _whitebottom | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _ blackborder | pattern_b3 = _ navycollar | pattern_ra3 = _ blackborder | pattern_sh3 = _ blackbottom | leftarm3 = 0070cd | body3 = 0060cd | rightarm3 = 0070cd | shorts3 = 0060cd | socks3 = 0070cd }} '''«Штурм»''' ({{lang-de|Sportklub Puntigamer Sturm Graz}}) — [[Аустрия]] чемпионаттарында ойнайтын кәсіпқой [[футбол]] клубы, базасы Грац қаласында. 1909 жылы жергілікті жұмысшылардан құралған. Қазіргі күнде өз алаңындағы ойындарын "Меркур Аренада" өткізеді. == Жетістіктері == === Ұлттық === ; Аустрия чемпионы (4): 1997/98, 1998/99, 2010/11, 2023/24 ; Аустрия кубогы (6): 1995/96, 1996/97, 1998/99, 2009/10, 2017/18, 2022/23 ; Аустрия кубогының финалисі (4):1947/48, 1974/75, 1997/98, 2001/02 ; Аустрия суперкубогы (3): 1996, 1998, 1999 === Халықаралық === * Интертото кубогы: 2008 == Сілтемелер == * {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] pgqsocakgvzqh6y6jyw6vxamtpdc9qk 0 652413 3623543 3621032 2026-06-29T18:41:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623543 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Шыңғы-Тұра |сурет = Caravane Marco Polo.jpg |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1375 жыл |Басқаша атаулары = Цимке-Тора, Чингидин, Чимги-Тура, Жанги-тура |Халық саны = |Қиралды = 1586 жыл |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Шыңғы-Тұра''', кейде '''Тұра''' ([[Сыбырлар|сіб.-тат]]''.'' ''Цимкетора; Чингидин; Чингий; Чимги-Тура; Цымге-Тура; Жанги-Тура'', {{lang-ru|Тюмень}}) — [[Алтын Орда]] құрамындағы Түмен ұлысының, кейін [[Әбілхайыр хандығы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]], [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]], [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] астанасы. Бүгінде [[Түмен (қала)|Түмен]] қаласындағы «Патша қалашығы» (орыс. «''Царево городище''») атты археологиялық ескерткіш. ==Атауы== Ғылымға белгілі құжаттарға сәйкес қала алғаш рет Каталон атласында 1375 жылы ''Singuj'' атауымен Түмен уәлаятының<ref>''Зубков К. И.'' Русский путь в Сибирь: (Опыт геополитического анализа) // Верхотурский край в истории России. — Екатеринбург, 1997. — С. 5-6.</ref><ref>''Шашков А. Т.'' К истории Тайбугидской легенды // V Уральские археографические чтения. — Екатеринбург, 1998. — С. 73.</ref> орталығы ретінде кездеседі. XVI ғасырдың ортасында құрастырылған карталарда қала ''Түмен'' деп аталады: Антони Видтың картасында (шамамен 1537 жыл) - TYMENWILKY, Августин Хиршфогельдің картасында (1546 жыл) - ''Tumen''. Заманауи тарих ғылымында қала атауының пайда болуына қатысты төмендегідей болжамдар кездеседі: * түркі тілдерінде кездесетін шың/''чинг/шинг'' - «жар»<ref>''Розен М. Ф., Малолетко А. М.'' Географические термины Западной Сибири. — Томск: Том. ун-т, 1986. — С. 181</ref><ref>''Малолетко А. М.'' Палеотопонимика. — Томск: Том ун-т, 1992. — С. 228.</ref>, яғни "жарда орналасқан, нығайтылған қала"; * түркінің ''чинг/чынг'' - «ылғал»; * парсының ''чин'' - өзен, судың көзі; * фин-угордың ''тим/чим'' - «өзеннің сағасы»;<ref>''Фролов Н.'' Об истории географического названия Тюмень // Сибирское богатство. — Тюмень, 1999. № 1. — С. 215—217.</ref> * қимақтың ''шим'' (қыпшақтың ''цым'') - «шым», яғни «шым қала» немесе «шым бекініс».<ref>{{Cite web |url=http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |title=''Белич И. В.'' К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2007, № 7. — С. 143, 150. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |archivedate=2015-07-14 |deadlink=yes }}</ref> ==Қаланың тарихы== ===Гүлденуі=== 1224 жылы болашақ Алтын Орда, Жошы ұлысы құрылғаннан кейін, оның құрамында астанасы Шыңғы-Тұра қаласы болған Түмен ұлысы пайда болды. 1396-1406 жылдары Әмір Темірден жеңілгеннен кейін осында қашып келген әйгілі Тоқтамыс хан Түмен (Шыңғы-Тұра) ханы атанды. 1428 жылы Шыңғы-Тұра Әбілхайыр хандығының алғашқы астанасына айналды. Алайда 1446 жылы ханның ордасы [[Сығанақ|Сығанаққа]] көшті. Әбілхайырдың өлімінен кейін ноғай мырзаларының қолдауына ие болған [[Ибақ Хан|Ибақ хан]] Түмен хандығындағы билікті басып алды. 1469 жылы майдан даласында жеңіске жеткен Ибақ Көшпелі өзбектер мемлекетінен тәуелсіздік алды. 1480 жылы Алтын Ордаға қарсы күресу үшін ол Мәскеу Ұлы Кінәздігімен одақ құрып, 1481 жылы Ахмет ханды өлтірген. Осыдан кейін Ибақ өзін Ұлы Орданың ханы деп жариялады, ал оның астанасы етіп Шыңғы-Тұра қаласын жариялады. Қала 1481-1495 жылдары Ұлы Орданың астанасы болды (үзілістермен). Түмен археологы Наталья Петровна Матвеева Шыңғы-Тұра жайлы былай деп жазады: ''«Мұнда олар соғыс жариялап, бейбітшілік орнатты, шетелдік елшілерді қабылдады, сарай қастықтарын тоқыды. Мұнда Бұхара және Самарқанд елшілерінің керуендері келді, елшілік миссиялар келді, исламның уағызшы шейхтері – Шығыс жазуы мен әдебиетінің білгірлері келді. Үш, мүмкін төрт ғасыр ол Батыс Сібірдегі мұсылман мәдениетінің форпосттарының бірі болды.»'' '''Құлдырауы''' Ермактың жорығы кезінде қала тоналып, өртеніп кеткен деп есептеледі. Бірақ Шыңғы-Тұраның өртенгенін нақты айту мүмкін емес, өйткені археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген. 1586 жылы Шыңғы-Тұра орнында Түмен қаласы құрылды. Ал ХХ ғасырда қалашықтың орнында «Тюмень ФК» стадионы салынды, қалашықтың мәдени қабаты құрылыс кезінде келмеске кетті. Түмен археологтары ерлі-зайыпты Н. П. мен А. В. Матвеевтердің айтуынша, Шыңғы-Тұра цитаделі қазіргі Коммуна мен Энгельс көшелерінің орнында болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Түмен облысы]] jab86src4tri2avnubakrhf18axgbau 3623544 3623543 2026-06-29T18:41:51Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623544 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Шыңғы-Тұра |сурет = Caravane Marco Polo.jpg |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1375 жыл |Басқаша атаулары = Цимке-Тора, Чингидин, Чимги-Тура, Жанги-тура |Халық саны = |Қиралды = 1586 жыл |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Шыңғы-Тұра''', кейде '''Тұра''' ([[Сыбырлар|сіб.-тат]]''.'' ''Цимкетора; Чингидин; Чингий; Чимги-Тура; Цымге-Тура; Жанги-Тура'', {{lang-ru|Тюмень}}) — [[Алтын Орда]] құрамындағы Түмен ұлысының, кейін [[Әбілқайыр хандығы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]], [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]], [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] астанасы. Бүгінде [[Түмен (қала)|Түмен]] қаласындағы «Патша қалашығы» (орыс. «''Царево городище''») атты археологиялық ескерткіш. ==Атауы== Ғылымға белгілі құжаттарға сәйкес қала алғаш рет Каталон атласында 1375 жылы ''Singuj'' атауымен Түмен уәлаятының<ref>''Зубков К. И.'' Русский путь в Сибирь: (Опыт геополитического анализа) // Верхотурский край в истории России. — Екатеринбург, 1997. — С. 5-6.</ref><ref>''Шашков А. Т.'' К истории Тайбугидской легенды // V Уральские археографические чтения. — Екатеринбург, 1998. — С. 73.</ref> орталығы ретінде кездеседі. XVI ғасырдың ортасында құрастырылған карталарда қала ''Түмен'' деп аталады: Антони Видтың картасында (шамамен 1537 жыл) - TYMENWILKY, Августин Хиршфогельдің картасында (1546 жыл) - ''Tumen''. Заманауи тарих ғылымында қала атауының пайда болуына қатысты төмендегідей болжамдар кездеседі: * түркі тілдерінде кездесетін шың/''чинг/шинг'' - «жар»<ref>''Розен М. Ф., Малолетко А. М.'' Географические термины Западной Сибири. — Томск: Том. ун-т, 1986. — С. 181</ref><ref>''Малолетко А. М.'' Палеотопонимика. — Томск: Том ун-т, 1992. — С. 228.</ref>, яғни "жарда орналасқан, нығайтылған қала"; * түркінің ''чинг/чынг'' - «ылғал»; * парсының ''чин'' - өзен, судың көзі; * фин-угордың ''тим/чим'' - «өзеннің сағасы»;<ref>''Фролов Н.'' Об истории географического названия Тюмень // Сибирское богатство. — Тюмень, 1999. № 1. — С. 215—217.</ref> * қимақтың ''шим'' (қыпшақтың ''цым'') - «шым», яғни «шым қала» немесе «шым бекініс».<ref>{{Cite web |url=http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |title=''Белич И. В.'' К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2007, № 7. — С. 143, 150. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |archivedate=2015-07-14 |deadlink=yes }}</ref> ==Қаланың тарихы== ===Гүлденуі=== 1224 жылы болашақ Алтын Орда, Жошы ұлысы құрылғаннан кейін, оның құрамында астанасы Шыңғы-Тұра қаласы болған Түмен ұлысы пайда болды. 1396-1406 жылдары Әмір Темірден жеңілгеннен кейін осында қашып келген әйгілі Тоқтамыс хан Түмен (Шыңғы-Тұра) ханы атанды. 1428 жылы Шыңғы-Тұра Әбілхайыр хандығының алғашқы астанасына айналды. Алайда 1446 жылы ханның ордасы [[Сығанақ|Сығанаққа]] көшті. Әбілхайырдың өлімінен кейін ноғай мырзаларының қолдауына ие болған [[Ибақ Хан|Ибақ хан]] Түмен хандығындағы билікті басып алды. 1469 жылы майдан даласында жеңіске жеткен Ибақ Көшпелі өзбектер мемлекетінен тәуелсіздік алды. 1480 жылы Алтын Ордаға қарсы күресу үшін ол Мәскеу Ұлы Кінәздігімен одақ құрып, 1481 жылы Ахмет ханды өлтірген. Осыдан кейін Ибақ өзін Ұлы Орданың ханы деп жариялады, ал оның астанасы етіп Шыңғы-Тұра қаласын жариялады. Қала 1481-1495 жылдары Ұлы Орданың астанасы болды (үзілістермен). Түмен археологы Наталья Петровна Матвеева Шыңғы-Тұра жайлы былай деп жазады: ''«Мұнда олар соғыс жариялап, бейбітшілік орнатты, шетелдік елшілерді қабылдады, сарай қастықтарын тоқыды. Мұнда Бұхара және Самарқанд елшілерінің керуендері келді, елшілік миссиялар келді, исламның уағызшы шейхтері – Шығыс жазуы мен әдебиетінің білгірлері келді. Үш, мүмкін төрт ғасыр ол Батыс Сібірдегі мұсылман мәдениетінің форпосттарының бірі болды.»'' '''Құлдырауы''' Ермактың жорығы кезінде қала тоналып, өртеніп кеткен деп есептеледі. Бірақ Шыңғы-Тұраның өртенгенін нақты айту мүмкін емес, өйткені археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген. 1586 жылы Шыңғы-Тұра орнында Түмен қаласы құрылды. Ал ХХ ғасырда қалашықтың орнында «Тюмень ФК» стадионы салынды, қалашықтың мәдени қабаты құрылыс кезінде келмеске кетті. Түмен археологтары ерлі-зайыпты Н. П. мен А. В. Матвеевтердің айтуынша, Шыңғы-Тұра цитаделі қазіргі Коммуна мен Энгельс көшелерінің орнында болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Түмен облысы]] 9aj9tauv8peyol604wj9bo8lbf9uyqu 0 656785 3623667 3610465 2026-06-30T07:22:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623667 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі=Сандра Дэй О'Коннор |Шынайы есімі=Sandra Day O'Connor |Суреті=Sandra Day O'Connor.jpg |Сурет ені=300 |Титулы = АҚШ Жоғарғы сот мүшесі |Ту = Seal of the United States Supreme Court.svg |Ту2 = Flag of the United States.svg |Басқарған кезеңі=[[21 қыркүйек]] [[1981]] — [[31 қаңтар]] [[2006]] | Ізашары = Поттер Стюарт | Ізбасары = Сэмуэль Алито |Партиясы=[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]] |Білімі=[[Стэнфорд университеті]] |Мансабы=[[Заңгер]], [[Саясаткер]], [[Төреші]] |Азаматтығы={{USA}} |Туған жері=[[Эл Пасо]], [[Техас]], [[АҚШ]] |Діні=[[Епископ|Епископті шіркеу]] |Әкесі=Гарри Альфред Дэй |Анасы=Ада Мэйден (Уилки) |Жұбайы=Джон Джей О'Коннор III (1952 жылы үйленді, 2009 жылы өмірден озды) |Балалары=Скотт, Брайан, Джей |Туған күні=26.03.1930 |Қолтаңбасы=Oconnorsig.svg }} '''Сандра Дэй О'Коннор''' ({{lang-en|Sandra Day O'Connor}}) ([[26 наурыз|26 Наурыз]] [[1930]]) — зейнеткер [[заңгер]], [[саясаткер]] және ''Америка Құрама Штаттарының Жоғарғы Сотының'' алғашқы сот төрешісінің көмекшісі, [[1981 жыл|1981 жылдан]] бастап [[2006 жыл|2006 жылы]] зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметті атқарды. Ол алғашқы әйел тағайындалды және расталды. [[Президент]] [[Рональд Рейган]] ұсынған ол ''Ренквист Сотында'' және ''Робертс Сотының'' басталуында шешуші дауыс болып саналды. Сотта қызметіне кіріскенге дейін О'Коннор [[Аризона|Аризонада]] [[төреші]] және сайланған [[шенеунік]] болған, штат сенатындағы бірінші әйел көпшілік көшбасшысы ретінде ''Аризона Сенатында'' республикашыл лидер ретінде қызмет еткен. Сотқа тағайындалғаннан кейін О'Коннорды Сенат бірауыздан мақұлдады. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[1 шілде|1 шілдесінде]] ол мұрагерді растағаннан кейін зейнетке шығуға ниет білдірді. ''Самуэль Алито'' өзінің орнына [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[Қазан|қазан айында]] тағайындалды және [[2006 жыл|2006 жылдың]] [[31 қаңтар|31 қаңтарында]] сот құрамына кірді. О'Коннор қалыпты республикашыл ретінде әр жағдайға кеңінен жүгінуге бейім, кең прецеденттер құруға ұмтылмады. Көбіне ол соттың консервативті блогының жағында болған. Ол көбіне көпшіліктің қолын шектейтін қатар пікірлер жазды. Оның маңызды пікірлерінің көпшілігі ''Граттер мен Боллинджер'' және ''Хамди мен Рамсфелд'' істерінде сақталған болатын. Ол сондай-ақ ''Буш пен Гордың'' пікірлерінде көптеген пікірлердің бір бөлігін жазды және ''Кейсидің ППФА-ға қарсы'' негізгі пікірінің үш авторларының бірі болды. Сотта болған кезде бірнеше жарияланымдар О'Коннорды әлемдегі ең қуатты әйелдердің қатарына қосты. [[2009 жыл|2009 жылы]] [[12 тамыз|12 тамызда]] ол [[президент]] [[Барак Обама|Барак Обаманың]] ''Президенттік Бостандық Медалімен'' марапатталды. ==Ерте өмірі және білімі== Сандра Дэй [[Техас]] штатындағы [[Эл Пасо]] қаласында фермер ''Гарри Альфред Дэй'' мен ''Ада Мэйден'' иелегінде дүниеге келді. Ол [[Аризона|Аризона штатындағы]] Дунканның сыртындағы 198000 акр шамасында фермада өскен болатын. Ферма ең жақын төселген жолдан тоғыз миль қашықтықта орналасқан батын. Отбасылық үйде Сандра жеті жасқа толғанға дейін су немесе электр жарығы болмаған. Жасөспірім кезінде 22 калибрлі мылтығы бар еді және қасқырлар мен қояндарға оқ атып, аң аумақшы болған. Ол басқару тақтасының артына қараған бойда машинаны басқара бастады және көліктің дөңгелектерін қалай өзгерту керектігін өзі білуге тиіс болды. Сандраның өзінен сегіз және он жас кіші екі інісі мен қарындасы, әпкесі мен інісі болған. Оның әпкесі ''Аризонаның Заң Шығарушы Органында'' қызмет еткен ''Энн Дэй'' болды. Кейінірек ол өзінің балалық шағындағы фермерлік тәжірибесі туралы ''Лэйзи Би: Американың Батысында мал өсіру фермасында өсу'' ([[2002]]) деген кітапты атты інісімен ''Х. Алан Дэймен'' бірге жазған. Алғашқы білімінің көп бөлігі О'Коннор [[Эл Пасо|Эл-Пасода]] анасы жағынан, әжесімен бірге тұрған болатын және жеке ''Радфорд Қыздарға арналған Мектебінде'' оқыды. Отбасылық мал фермасы мектептерден тым алыс болды, дегенмен О'Коннор демалыс уақытында жазда фермасына қайта оралып тұрды. Сегізінші сыныпта О'Коннор ранчода тұрып, мектепке 32 мильдік қашықтықта автобуспен барады. [[1946 жыл|1946 жылы]] ол [[Эл Пасо|Эл Пасодағы]] ''Остин Орта Мектебін'' алтыншы нәтижемен болып бітірді. 16 жасында Дэй [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд Университетіне]] оқуға түсті. Ол бакалавр дәрежесін үздік бітірді. [[Экономика]] бойынша [[1950 жыл|1950 жылы]] бітірді. [[1952 жыл|1952 жылы]] ол ''Стэнфорд Заң Мектебінде'' оқуын жалғастырып, заңгер дәрежесін алды. Онда ол ''Stanford Law Review''-де оның бас редакторы, болашақ бас сот төрешісі ''Уильям Ренквистпен'' бірге жұмыс істеді. Дэй мен Ренквист [[1950 жыл|1950 жылы]] бірге болған. Дэй мен Ренквист арасында қарым-қатынас ерте бітіп, Ренквист оқуын тез бітіріп [[Вашингтон|Вашингтонға]] көшкен болатын. [[1951 жыл|1951 жылы]] ол Сандра Дэйге хат жазып, үйленуді ұсынды Дэй Ренквисттің ұсынысын қабылдамады. Дэй ''Чойф Орденнің'' мүшесі болған, бұл оның сыныптағы ең жақсы оқушыларының 10% қатарына кірген болатын. 2008 жылы У''ильям мен Мэри колледжі'' ''Phi Beta Kappa'' құрметті мүшесі ретінде қабылданды. ==Ерте мансабы және неке== Дэй ''Стэнфорд Заң Мектебінде'' соңғы жылында, ''Джон Джей О'Коннор III''-мен кездесе бастады, ол одан бір жыл төмен оқыды. Оқуды бітіргеннен кейін, алты ай өткен соң, [[1952 жыл|1952 жылы]] [[20 желтоқсан]] күні, Дэй мен Джон өз отбасыларының фермасында үйленді. О'Коннор заң факультетін бітіргеннен кейін жынысына байланысты [[адвокат]] ретінде ақылы жұмыс таба алмады. О'Коннор [[Калифорния|Калифорниядағы]] Сан-Матеода аудандық адвокаттың көмекшісі ретінде жұмысқа орналасты, ол ақысыз және кеңсесіз жұмыс істеп, жұмысты хатшымен бөлісуді ұсынды. Бірнеше айдан кейін ол заңдық зерттеулер жүргізіп, жадынамалар жазған кезде аз ғана жалақы ала бастады. Ол Сан-Матео округінің округ прокуроры ''Луис Дематтиспен'' және аудан прокурорының орынбасары ''Кит Соренсенмен'' жұмыс істеді. Күйеуі әскер қатарына шақырылған кезде, О'Коннор оны алып, онымен бірге [[Германия|Германиядағы]] армия Квартирлер Корпусында азаматтық [[адвокат]] ретінде жұмыс істеуге баруға шешім қабылдады. Олар отбасыларын құру үшін [[Аризона|Аризонаның]] Марикопа округіне қоныстанған штаттарға оралғанға дейін үш жыл сол жерде болды. Олардың үш ұлы болды: Скотт (1958 ж.т.), Брайан (1960 ж.т.) және Джей (1962 ж.т.). Брайанды туғаннан кейін О'Коннор заң практикасынан бес жылдық үзіліс алды... Ол Марикопа Округінің Жас Республикашылары сияқты түрлі саяси ұйымдарға ерікті болып, [[1964 жыл|1964 жылы]] Аризона Сенаторы Барри М.Голдуотер үшін үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. О'Коннор [[Аризона|Аризонаның]] [[1965]]-[[1969]] жылдар арасында бас прокурордың көмекшісі болып істеді. 1969 жылы [[Аризона]] губернаторы О'Коннорды Аризона Сенатындағы бос орынға тағайындады. Келесі жылы ол сайлауға түсіп, жеңіске жетті. [[1973 жыл|1973 жылға]] қарай ол [[Аризона|Аризонада]] немесе басқа штатта көпшілік көшбасшы болған алғашқы әйел болды. Ол шебер келіссөз жүргізуші және орташа деңгейдегі беделге ие болды. Екі толық мерзім өткеннен кейін О'Коннор Сенаттан кетуге шешім қабылдады. [[1974 жыл|1974 жылы]] О'Коннор Марикопа Округінің Жоғарғы Сотына сайланды, [[1975 жыл|1975 жылдан]] [[1979 жыл|1979 жылға]] дейін Аризонаның Апелляциялық Сотына көтерілген кезде қызмет етті. Ол бірінші апелляциялық сотта [[1981 жыл|1981 жылға]] дейін жұмыс істеді, содан кейін [[Президент]] [[Рональд Рейган]] оны Жоғарғы Сотқа тағайындады. ==Номинация және растау== [[Сурет:President Reagan and Sandra Day O'Connor.jpg|thumb|right|200px|Жоғарғы Соттың Әділдікке үміткері Сандра Дэй О'Коннор Ақ үйдің жанында, президент Рональд Рейганмен, 15 шілде, 1981 ж.]] [[1981 жыл|1981 жылы]] [[7 шілде|7 шілдеде]] [[Рональд Рейган|Рейган]] - өзінің [[1980 жыл|1980 жылғы]] президенттік науқанында сотқа бірінші әйелді тағайындауға уәде берген - О'Коннорды зейнетке шыққан Поттер Стюарттың орнына Жоғарғы Соттың сот төрелігі ретінде тағайындайтынын мәлімдеді. О'Коннор [[Рональд Рейган|президент Рейганнан]] өзінің кандидатурасы туралы хабарлама жарияланғаннан бір күн бұрын алған және оның осы лауазымға финалист болғанын білмеген. [[Рональд Рейган|Рейган]] өзінің күнделігінде [[1981 жыл|1981 жылы]] [[6 шілде|6 шілдеде]] былай деп жазды: "Төреші О'Коннорға қоңырау шалып, ол менің жоғарғы сотқа менің үміткерім екенін айтты. Қазірдің өзіндеменің жақтастарым жағынан үміткерлер басталып жатыр." Адам құқығы бойынша, адамдар оның түсік жасатуды жақтайтынын айтады. Бірақта, ол түсік жасату оған жеккөрінішті деп санайды. Менің ойымша, ол әділеттілікке жетеді". О'Коннор [[Рональд Рейган|Рейганға]] [[Аризона|Аризонаның]] түсік жасатуға тыйым салу заңының күшін жою туралы пікірін қолдайтын-қолдамағанын есінде жоқ екенін айтты. Алайда, ол [[1970 жыл|1970 жылы]] [[Аризона]] штатының сенатында штаттың қылмыстық түсік жасату туралы заңының күшін жою туралы заң жобасын қолдап дауыс берді. [[1974 жыл|1974 жылы]] О'Коннор [[Аризона|Аризонаның]] кейбір ауруханаларында түсік жасатуға тыйым салу шарасына қарсы болды.Өмірді Қорғаушылар және діни топтар О'Коннордың ұсынылуына қарсы болды, өйткені олар ''Рой қарсы Уэйдті'' қайтару мүмкін деп шешті.[[АҚШ|АҚШ-тың]] Сенат республикашылдары, оның ішінде Дон Никлс [[Оклахома|Оклахомадан]], Стив Симс [[Айдахо|Айдаходан]], және Джесси Хелмс [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинадан]] [[Ақ Үй|Ақ Үйге]] қоңырау шалып, өздерінің наразылығын білдіруді дұрыс шешім деп шещкен; Никлс және Сенатордың басқа республикашылар О'Коннорды қолдамайтынын» айтты. Хелмс, Никлс және Симс соған қарамастан растау үшін дауыс берді. [[1981 жыл|1981 жылы]] [[19 тамыз|19-шы тамызда]] [[Рональд Рейган|Рейган]] ресми түрде О'Коннорды тағайындады. [[Сурет:Photograph of Sandra Day O'Connor Being Sworn in a Supreme Court Justice by Chief Justice Warren Burger, Her Husband John O'Connor Looks On - DPLA - 665569b1d53851ea0946961f5fcc5083.jpg|thumb|left|200px|О'Коннор төреші Уоррен Бургер ант беруде, оның күйеуі Джон О'Коннор қарап тұр]] Консервативті белсенділер, мысалы, мәртебелі Джерри Фэлуэлл, Ховард Филлипс және Питер Джемма да бұл номинацияға қарсы болды. Джемма бұл номинацияны «Республикалық платформаның кандидат Рейганның, тіпті [[Рональд Рейган|президент Рейганның]] әлеуметтік мәселелерге қатысты айтқандарының бәріне тікелей қайшылығы» деп атады. Джемма, Ұлттық өмірлік саяси іс-қимыл комитетінің атқарушы директоры, О'Коннордың растауын кейінге қалдыруға тырысып, оның жазбаларына, соның ішінде тең құқықтар түзетулерін қолдауға қарсы болды. Сенаттың Сот комитеті алдындағы О'Коннордың растау жөніндегі тыңдауы [[1981 жыл|1981 жылы]] [[9 қыркүйек|9 қыркүйекте]] басталды. Бұл Жоғарғы Соттың сот төрелігін растаған алғашқы теледидарлық растау тыңдауы болды. Растау бойынша тыңдау үш күнге созылды және көбінесе түсік жасатумәселесіне арналды. Сұраққа О'Коннор түсік жасату туралы өзінің көзқарасын телеграфтан бас тартты және ол түсік жасату құқығын қолдайтындай әсер қалдырудан сақтанды. Сот комитеті О'Коннорды он жеті дауыс қолдаумен және бір дауыспен қолдады. [[21 қыркүйек|21 қыркүйекте]] О'Коннорды [[АҚШ]] Сенаты 99 қарсы емес және 0 қарсы дауыспен растады; Монтаналық сенатор Макс Баукус дауыс беруге қатыспады және О'Коннорға "Ол арқылы ағып жатқан өзен" кітабының көшірмесін жіберіп, кешірім сұрады. Сот ішінде, бірінші жылы ол халықтан 60 000-нан астам хат алды, бұл тарихтағы барлық әділеттіліктерге қарағанда көп болды. ==Өкілеттік мерзімі== О'Коннор әйелдердің әділеттілік жұмысын орындай алатынын көрсету жауапкершілігін сезінетінін айтты. Ол кейбір практикалық мәселелермен, соның ішінде Сот залы жанында әйелдің дәретханасының жоқтық мәселесімен кездесті. ''Нью-Йорк Таймс'' О'Коннор Сотқа кіргеннен кейін екі жылдан кейін ''SCOTUS'' немесе АҚШ Жоғарғы Сотының "тоғыз адамы" туралы бас мақаласын жариялады. О'Коннор ''Times-тың'' редакторына еске түсіре отырып, соттың енді тоғыз адамның қатарында тұрмайтынын және өзін FWOTSC (Жоғарғы Соттағы бірінші әйел) деп атайтынын ескертумен жауап берді. О'Коннор соттағы төрешілер арасындағы алқалылықтың жақтаушысы болды, көбінесе төрешілер түскі асты бірге жеуін талап етті. [[1993 жыл|1993 жылы]] Рут Бадер Гинсбург Жоғарғы Соттың екінші әйел төрешісіболды. О'Коннор соттағы жалғыз әйел болмай қалған кезде ол медиа-шулыдан құтылғанын айтты. [[2010 жыл|2010 жылы]] мамырда О'Коннор Жоғарғы Соттың әйел кандидатты Елена Каганды растау тыңдауларының ''жағымсыз'' процесі өтетіні туралы ескертті. ==Жоғарғы Сот практикасы== [[Сурет:O'ConnorGonzalesCloseUp.jpg|thumb|right|200px|Әділетті О'Коннор Альберто Гонсалес, Бекки Гонсалесті АҚШ Бас прокуроры ретінде ант бергеннен кейін көрермендерге ұсынады.]] Бастапқыда О'Коннордың дауыс беру жазбалары консервативті Уильям Ренквистпен тығыз байланыста болды (оның сотта болған алғашқы үш жыл аралығында Уильямға 87% дауыс берді). Сол уақыттан бері [[1998 жыл|1998 жылға]] дейін О'Коннордың Ренквистпен үйлесуі 93,4% -дан 63,2% -ке дейін болды, сол үш жылдың ішінде 90% -дан жоғары болды. Соттағы алғашқы он алты жылының тоғызында О'Коннор Ренквистпен басқа әділеттілікке қарағанда көп дауыс берді. Кейінірек, соттың құрамы консервативті бола бастаған кезде (мысалы, Льюис Пауэллдің орнына Энтони Кеннеди, Тюргуд Маршаллдың орнына Кларенс Томас), О'Коннор Сотта жиі дауыс беретін болды. Алайда ол, әдетте, Соттың неғұрлым либералды блогының даулы 5-4 шешімінде көңілін қалдырды: [[1994 жыл|1994 жылдан]] [[2004 жыл|2004 жылға]] дейін Ренквист, Антонин Скалия, Энтони Кеннеди және Томастың дәстүрлі консервативті блогына 82 рет қосылды; ол Джон Пол Стивенс, Дэвид Саутер, Рут Бадер Гинсбург және Стивен Брайердің либералды блогына тек 28 рет қосылды. О'Коннордың соттағы консерваторлардан салыстырмалы түрде кішігірім кетуі, кем дегенде, ішінара Томастың көзқарасымен байланысты болған сияқты. Томас пен О'Коннор бір жағы үшін дауыс бергенде, ол әдетте жеке пікірін жазып, оған қосылудан бас тартады. [[1992 жыл|1992 жылы]] О'Коннор Томастың бірде-бір келіспеушілігіне қосылмады. Мінекей, О'Коннор 5–4 шешім қабылдағанда көпшілікке қосылған кейбір белгілі жағдайлар: * ''МакКоннелл FEC-ке қарсы'' (2003), Маккейн-Фингольдтің ''жұмсақ ақша'' жарналарын реттейтін кампания-қаржыландыру туралы заң жобасының көпшілігінің конституциялылығын қолдайды. * ''Груттер Боллингерге қарсы'' (2003) және ''Гратц Боллингерге қарсы'' (2003), О'Коннор жылы Сотының пікірін жазды Груттер және көпшілік Гратцқа қосылды. Бұл жұп жағдайда [[Мичиган штатының университеті|Мичиган Университетінің]] бакалавриатқа қабылдау бағдарламасы конституциялық емес кері дискриминациямен айналысты, бірақ [[Мичиган штатының университеті|Мичиган Университетінің заң мектебінің]] қабылдау бағдарламасындағы шектеулі оң әрекеттің конституциялық болып табылды. * ''Локьер Андрадеге қарсы'' (2003): О'Коннор көп адамның пікірлерін білдіріп, төрт консервативті төрешілер келісе отырып, [[Калифорния|Калифорнияның]] үш ереуіл туралы заңына сәйкес бірнеше баланың видеотаспаларын ұсақ ұрлағаны үшін шартты түрде мерзімінен бұрын шартты түрде әкелерін 50 жылға бас бостандығынан айыру туралы пікір жазды. Сегізінші түзету бойынша қатыгез және әдеттен тыс жаза емес деп білдірген болатын, өйткені бұл туралы «нақты бекітілген» заң болмаған. Латино армиясының тоғыз жылдық ардагері және үш баланың әкесі Леандро Андраде [[2046 жыл|2046 жылы]] сексен жеті жасында шартты түрде мерзімінен бұрын босатыла алады. * ''Зельманға Симмонс-Харрисқа қарсы'' (2002), О'Коннор көпшілік холдингке кіріп, діни мектептер үшін мектеп жолдамаларын пайдалану Бірінші Бүзету енгізу туралы Ережені бұзбайтынын білдірді. * ''Америка Құрама Штаттары Лопеске қарсы'' (1995): О'Коннор дауыстың көпшілігіне қосылып, өйткені Қарусыз аймақ туралы заңның көпшілігіне Конституцияға қайшы келеді, сол себептен бұл Конгресстегі сауда мандатынан асып түседі. * ''Буш Горға қарсы'' (2000), О'Коннор [[2000 жыл|2000 ж]]. [[12 желтоқсан|12 желтоқсанында]] басқа төрт төрешілермен бірігіп, [[2000 жыл|2000 ж.]] Президенттік сайлаудың нәтижелеріне қиындықтарды тоқтатқан Буш пен Горға қатысты іс бойынша шешім қабылдады (тоқтату туралы шешім) жалғасып жатқан Флоридадағы сайлауды қайта санау және бұдан әрі қайта санауға жол бермеу). Бұл жағдай Гордың президент боламын деген үмітін тиімді аяқтады. Кейбір заңгер ғалымдар оны бұл істен бас тартуы керек деп, БАҚ бастапқыда Гордың Флоридада жеңіске жеткенін жариялаған кезде, оның күйеуі Аризонада зейнеткерлікке шыққанға дейін тағы төрт жыл күту керек екенін түсіндіріп, ренжігені туралы бірнеше мәліметтерді келтіре отырып, оны алға тартты деп сендірді..О'Коннор шешімнің дау-дамайға айналғанына таңданысын білдірді. Вашингтондағы кейбір адамдар бұл шешімнен кейін оның қолын беруді тоқтатты, ал Артур Миллер бұл туралы оған Кеннеди орталығында қарсы тұрды. О'Коннор басқа маңызды жағдайларда маңызды рөл атқарды, мысалы: * ''Вебстер Репродуктивті Денсаулық Сақтау Қызметіне қарсы'' (1989): Бұл шешім екінші триместрдегі түсік жасатуға қатысты аналық денсаулықты қорғау үшін қажет емес конституциялық мемлекеттік шектеулер ретінде сақталды, ''Роу мен Уэйдтің'' алғашқы триместр талаптарына қайшы. О'Коннор, сондай-ақ Ренквист, Скалия, Кеннеди және Байрон Уайт қосылды. Бірдей көзқарас арқасында Роға қарсы іс-қимылдарын тоқтатуға шешім қабылдады. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[22 ақпан|22 ақпанында]] Ренквист пен Стивенстің (олар өзінен үлкен болған) жоқтығынан ол ''Кело Нью-Лондон Қаласына қарсы'' ісі бойынша ауызша дәлелдерге төрағалық ететін аға сот төрайымы болды және сот алдында мұны жасаған алғашқы әйел болды. ==Бірінші түзету== Сот О'Коннор өзінің сот шешімдерінің көпшілігінде, әсіресе бірінші түзету енгізу себептеріне қатысты, болжамсыз болды. Идеологиядан аулақ бола отырып, ол әр жағдайға байланысты маңызды шешім қабылдады және жеке құқықтар мен Конституцияға пайда әкелетіндей етіп мұқият ойлана отырып дауыс берді (ол ''үнемі өзгеріп жатқан жұмыс'' деп санайды.) Барри Линн, атқарушы Американдықтардың шіркеу мен мемлекетті бөлу жөніндегі директоры ''О'Коннор консервативті болды, бірақ ол шіркеу-мемлекет мәселелерінің күрделілігін көріп, елдің діни әртүрлілігін құрметтейтін бағыт таңдауға тырысты'' (Хадсон 2005). О'Коннор діни мекемелерге дауыс берді, ''Зельман Симмонс-Харриске қарсы'', ''Митчелл Хельмске қарсы'' және ''Розенбергер Вирджиния университетіне қарсы'' қатысты. Керісінше, ''Ли мен Уайсманға'' қатысты ол діни дұға мен дипломды бітіру рәсімінде үнсіз тұруға қысым жасауды адамдарды дінді қолдауға немесе оған қатысуға мәжбүрлейтін діни әрекеттің бөлігі ретінде көрді, яғни бұл дінге қатаң түрде қатысты Құру туралы ережемен тыйым салынған. Бұл ұқсас жағдайға сәйкес келеді, ''Санта-Фе тәуелсіз мектеп округі Доға қарсы'', мектеп футболындағы дұға ету. Бұл жағдайда О'Коннор көпшіліктің пікіріне қосылып, мектептегі футбол ойындарындағы дұға ''Құру туралы'' ережені бұзу туралы пікірге қосылды. О'Коннор ''Құрылым туралы'' баптың ''мақұлдануына жол берілмейді'' стандартын тұжырымдаған алғашқы әділеттілік болды. ''Линч Доннеллиге қарсы'', О'Коннор қоғамдық Рождество дисплейде бір Рождество сахна Бірінші түзету бұзатын жоқ екенін. Бес әділет көпшілігі пікірі өткізу үстіне қол қойды Ол бұл жағдайда келісімнің негізін қалап, «Құру керек туралы» ережені бұзбайды, өйткені ол кез-келген дінді мақұлдауын немесе жақтамауын білдірмейді. ==Төртінші түзету== Заң профессоры Джеффри Розеннің айтуынша, ''О'Коннор қауіпсіздікті арттырмай, жеке өмірге қауіп төндіретін интрузивтік топтық іздеудің шешен қарсыласы болған. [[1983 жыл|1983 ж.]] Есірткі иісі бар иттердің іздеуін қолдай отырып, ол тінту конституциялық жолмен қарастырылуы мүмкін ақылға қонымды екенін мойындады, бұл ашу өте тиімді болып табылады, егер контрабанданы ашпай жазықсыз, бірақ ыңғайсыз ақпарат болып келеді.'' Вашингтон Заң колледжі О'Коннордың сілтеме құқық профессоры Эндрю Таслитз, былай деді: ''О'Коннор жеке тұлғаны қорлау төртінші түзетудің ақылға қонымдылығын анықтайтын маңызды фактор деп санайды.'' О'Коннор бір кездері Джон Локктың үкіметтің іс-әрекетінің ақылға қонымдылығы мен конституциялылығы туралы көзқарасына әсер еткен әлеуметтік келісім теориясын келтірді. ==Нәсілге қатысты істер== [[1990 жыл|1990 жылы]] және [[1995 жыл|1995 жылы]] ''Миссури мен Дженкинске'' қатысты қаулыларда О'Коннор көпшілікпен дауыс берді, округтік соттар Миссури штатынан нәсілдік теңсіздікке қарсы тұру үшін мектеп қаржыландыруды көбейтуді талап етуге құқығы жоқ деп дауыс берді. [[1991 жыл|1991 жылы]] Фриманға қарсы Питтс ісінде О'Коннор көпшіліктің пікірімен келісіп, бұрын нәсілдік сегрегация бойынша соттың қарауында болған мектеп округі бұл шолу рәсімінен босатылуы мүмкін деген пікірге келді, дегенмен деегрегациялаудың барлық мақсаттары толықтай болмаған. Заң профессоры Герман Шварц бұл шешімдерді сынға алып, екі жағдайда да «бөлу фактісі де, салдары да болған» деп жазды. [[1987 жыл|1987 жылы]] ''Макклски Кемпке қарсы'' О'Коннор қара нәсілді айыпталушылардың ықтималдығы жоғары болғандығының статистикалық дәлелдеріне қарамастан, ақ полиция қызметкерін өлтіргені үшін сотталған афроамерикалық Уоррен Макклскиге өлім жазасын қолдап, дауыс берген 5–4 көпшілікке қосылды. [[Грузия|Грузияда]] да, жалпы [[АҚШ|АҚШ-та]] да басқаларға қарағанда өлім жазасын алу өте оңай болды. [[1996 жыл|1996 жылы]] Шоу Хантқа қарсы және ''Шоу Реноға қарсы'' О'Коннор [[1993 жыл|1993 жылы]] жазған пікірінен бұрынғы прецеденттен кейін Ренквист пікіріне қосылды, онда Сот екі қара нәсілді сайлауды жеңілдету үшін жасалған сайлау бойынша саралау жоспарын бұзды. [[Солтүстік Каролина|Солтүстік Каролинаның]] он екі өкілі, шамамен 20 пайызы қара болғанына қарамастан, қайта құрудан бері бірде-бір қара өкілі болмаған штат - Сот аудандардың қолайсыз германименді болғанын және О'Коннор ауданның тақ пішінін атады. Заң профессоры Герман Шварц О'Коннорды ''соттың нәсілдік-бағдарланған іс-әрекетке шабуыл жасауының жетекшісі'' деп атады, дегенмен ол сотпен бірге университеттерге нәсілдік негізде түсудің конституциялылығын қолдады. [[2003 жыл|2003 жылы]] ол Жоғарғы Соттың көпшілігінің пікірін жаздып ''(Груттер Боллинджерге қарсы)'', нәсілдік жағымды іс-қимылдарға конституция көп мән бермеуі керек, бірақ өткен кемсітушілікті түзету үшін жеткілікті ұзақ уақыт берілу керек деп пайымдады. Шамамен 25 жыл уақытында. ==Аборт== Рейган коалициясындағы христиандардың оң жағы оны Роу мен Уэйдті құлату үшін Жоғарғы Сот төрешілерін тағайындайтынына сеніп, оны [[1980 жыл|1980 жылы]] қатты қолдады. Оның алғашқы тағайындалуы Оконнор болған кезде, олар түсік жасатуға шыдамды деп қорқып, таңғалды және қорықты. Олар оның растауын жеңу үшін көп жұмыс істеді, бірақ нәтижесіз болды. Өзінің растау тыңдауларында және Сотта алғашқы күндері О'Коннор түсік жасату мәселесінде мұқият екі ұшты болды, өйткені кейбір консерваторлар Аризонаның заң шығарушы органында берген кейбір дауыстарының негізінде оның өмірлік куәліктерін сұрады. О'Коннор 1980-ші жылдардан бастап ''Рой мен Уэйдке'' кеңінен қарайтын пікірлермен келіспеді; ол [[1983 жыл|1983 жылғы]] ''Акрон қаласы мен Акронға қарсы репродуктивті денсаулық орталығына қарсы'' пікірінде бұл шешімнің ''триместрлік тәсілін'' қатты сынға алды. Ол ''Торнбургке қарсы американдық акушер-гинекологтар колледжінде'' Роуды сынға алды: ''... Мен сотты түсік жасату мемлекеттік реттеудің мүдделеріне және әсеріне қарамастан, оның беделін түсіруге және алдын-ала жасамауға тырысуының даналығымен ғана емес, заңдылығымен дауласамын.'' 1989 жылы О'Коннор Вебстер ісі бойынша талқылау кезінде Роудан бас тартпайтынын мәлімдеді. Сотта болған кезде О'Коннор [[1990 жыл|1990 жылы]] ''Ходжсон Миннесотаға қарсы'' түсік жасатуға қатысты шектеулерді жоюға дауыс берген жоқ. О'Коннор түсік жасатуға қол жеткізуге белгілі бір шектеулер қоюға рұқсат берді, бірақ он төртінші түзетудің тиісті процедурасымен қорғалған түсік жасатуға негізгі құқықты қолдады. Жоспарланған ата-ана болуға Кэйсиге қарсы О'Коннор бастапқыда Акрон қаласы мен Акронның репродуктивті денсаулығын қорғау орталығында жасаған тестін қолданып, Роу мен Уэйдті ұстауды шектеп, мемлекет осындай шаралар қолдана алатын заңнамалық портал ашты. Егер олар әйелдің түсік жасату құқығына ''артық ауыртпалық'' салмаса. Кэйси федералдық соттардың бақылау стандарттарын төмен қарай қайта қарап, түсік жасаушыларға қойылатын шектеулерге қатысты қолданды, бұл Роудан сәл ауытқу. Алайда, бұл Роудың негізгі конституциялық ережесін сақтады: он төртінші түзету әйелдің репродуктивті әрекеттерінің нәтижелерін бақылауға негізгі құқығын білдіреді және қорғайды деп санады. Сот үшін көпшілік пікірін жаза отырып, О'Коннор, Кеннеди мен Сауттер әділқазыларымен бірге әйгілі: ''Бостандықтың негізінде өз болмысын, мәні, ғалам және құпия туралы өз тұжырымдамасын анықтау құқығы жатыр. Бұл мәселелерге деген наным-сенімдер жеке тұлғаның атрибуттарын анықтай алмады, егер олар мемлекет мәжбүрлеп құрған болса.'' ==Шетел құқығы== О'Коннор сот шешімдерінде шетелдік заңдарға сілтеме жасаудың белсенді қорғаушысы болды. [[2003 жыл|2003 жылы]] [[28 қазан|28 қазанда]] О'Коннор Оңтүстік Халықаралық зерттеу орталығында: {{!}}Біздің осы әлемде алған әсерлеріміз маңызды және із қалдыруы мүмкін... Бүгін олар ''құқықтық қатынастардың интернационалдануы'' туралы айтады. Біз бұны қазірдің өзінде американдық соттарда көріп жүрміз және болашақта оны көбірек көруіміз керек. Бұл, әрине, біздің соттар ұлттық институттар ретінде өз сипатынан бас тарта алады немесе одан бас тартуы керек дегенді білдірмейді. Бірақ басқа елдер мен халықаралық қоғамдастық жасаған тұжырымдар, біздің шешімдеріміз үшін формальды түрде міндеттелмегенімен, кейде американдық соттарда сенімді беделге ие болуы керек - мұны кейде ''трансудицализм'' деп те атайды. Ол өз презентациясында Аткинс Вирджинияға қарсы, онда көпшілік Еуропадағы өлім жазасының келісілмегендігін олардың дәлелдерінің бөлігі ретінде көрсетті. Бұл сөз және шетелдік заңдар мен пікірлерге сүйенудің жалпы тұжырымдамасы консерваторлар тарапынан көп сынға алынды. [[2004 жыл|2004 жылы]] мамырда Америка Құрама Штаттарындағы комитет жауап ретінде Өкілдер палатасы Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігі туралы міндетті емес растау қаулысын қабылдады, онда ''АҚШ үкімдері қандай да бір шетелдік заңдарға, сот бұйрықтарына негізделмеуі керек, немесе егер олар анықтамаға қатысы жоқ болса, шетелдік үкіметтің мәлімдемесі американдық конституциялық және заңдық құқықтың маңыздылығын білдіреді.'' Бір кездері О'Коннор Таяу Шығыстағы [[Бахрейн]] елінің конституциясына сілтеме жасап, онда ''төрешінің үкімінен ешқандай күш басым емес және ешқандай жағдайда ол сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі болмауы керек'' деген. Сонымен қатар, ''заңның эволюциясына үлес қосу үшін барлығының мүддесі үшін'' деген болатын. О'Коннор мұндай идеяларды американдық заң мектептерінде, орта мектептер мен университеттерде оқытуды ұсынды. Сыншылар мұндай ойлау американдық ойлауға қайшы келеді деп сендіреді. Конституция заң емес, адамның үстемдігін орнатады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол сөз сөйлеп, соттардың тәуелсіздігі туралы конференциялар ұйымдастыруды жалғастырды. ==Түсініктеме және талдау== О'Коннордың жеке-жеке көзқарасы оны үнемі соттың орталығына орналастырды және сынға да, мақтауға да ие болды. Мысалы, [[The Washington Post]] газетінің шолушысы Чарльз Краутхаммер оны сот философиясы жетіспейтін және оның орнына ''әлеуметтік күн тәртібіне енген саяси позицияны'' көрсететін деп сипаттады. Консервативті комментатор Рамеш Поннуру, О'Коннор ''ақылға қонымды дауыс бергенімен'', оның іс бойынша ерекше шешімдер шығаруға бейімділігі ''заңның болжамдылығын бұзады және сот рөлін жоғарылатады'' деп жазды. [[2000 жыл|2000 жылы]] сотта қызмет еткен заң қызметшілері оның шешімі Буш Горға қарсы қандай-да бір заңды негізге емес, әділеттілікке ұмтылуға негізделген, оның алдыңғы түні жіберген жазбасын көрсетіп, сот шешімі толығымен қолданылған деп санайды. Бірдей нәтижеге жету үшін әр түрлі логика. Олар сонымен қатар оның бизнеске деген көзқарасын «интуитивті» шешім қабылдау ретінде сипаттады. ==Сотта қызмет ету кезіндегі басқа әрекеттер== [[2003 жыл|2003 жылы]] ол ''Заңның ұлылығы : Жоғарғы сот төрешісінің рефлексиялары'' атты кітап жазды. [[2005 жыл|2005 жылы]] ол өзінің сүйікті атына арналған ''Чико'' атты балалар кітабын жазды, онда балалық шақтың автобиографиялық бейнесі ұсынылды. ==Зейнетақы== [[2000 жыл|2000 жылы]] [[12 желтоқсан|12 желтоқсанда]] [[The Wall Street Journal]] О'Коннордың демократ ретінде президенттен кеткісі келмейтіндігі туралы хабарлады: ''Вашингтондағы сайлау түнгі кешінде, бұрынғы Уолтер Стессель елшінің жесірі Мэри Энн Стессельдің үйінде болатын. Төрешінің күйеуі Джон О'Коннор басқаларға оның босатылғысы келетіндігі туралы айтып берді, дейді куәгерлерге. Бірақ О'Коннор мырза, егер Ақ үйде демократ болған болса, оның әйелі қызметінен кеткісі келмейді және оны таңдайды деп мәлімдеді. Төреші О'Коннор түсініктеме беруден бас тартты''. [[Сурет:SandraOconnor and GeorgeWBush May2004.jpg|thumb|right|200px|Әділетті О'Коннор және оның күйеуі Джон О'Коннор 2004 жылы мамырда президент Джордж Бушпен бірге.]] [[Сурет:Oconnor070105 0001.jpg|thumb|left|200px|Әділетті О'Коннордың 2005 жылдың 1 шілдесінде Бушқа зейнеткерлікке шыққандығы туралы жазған хаты]] [[2005 жыл|2005 жылға]] қарай сот құрамы он бір жыл бойы өзгеріссіз қалды, бұл Америка тарихындағы ең ұзақ екінші өзгеріссіз кезең болды. Көпшілік Ренквист Буштың президенттігі кезінде оның жасына және онкологиялық аурумен күресуіне байланысты отставкаға кететін алғашқы төреші болады деп күтті, дегенмен О'Коннордың отставкаға кетуі мүмкін деген қауесет болған. Зейнеткерлікке шықпас бұрын О'Коннор Ренквистпен екі жоспардан бірден аулақ болуға тырысып, жоспарлары туралы кеңес берді. [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[1 шілде|1 шілдесінде]] О'Коннор зейнетке шығуға ниет білдірді. Бушқа жазған хатында ол өзінің белсенді қызметтен кетуі мұрагері бекітілгеннен кейін күшіне енетінін айтқан. Оның хатында оның кету себебі көрсетілмеген; дегенмен, Жоғарғы Соттың өкілі О'Коннордың [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруымен]] ауыратын күйеуімен уақыт өткізуге кететіндігін растады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін оның денсаулығы жақсы болған, бұл әдеттегідей, төрешілер қайтыс болғанға дейін немесе дерлік еңбекке жарамсыз болғанға дейін қызмет еткен кездегі әдеттен тыс жағдай. [[19 шілде|19 шілдеде]] Буш О'Коннордың орнына Колумбия округінің аудандық төрешісі Джон Робертсті тағайындады. О'Коннор бұл жаңалықты балық аулауға оралғанда өзінің радиосынан естіді. Ол оны керемет және біліктілігі жоғары үміткер деп санайды - ол қызмет барысында болған кезде көптеген істер бойынша сотқа келді. Алайда, ол әйелді оның орнына алмастырмағанына көңілі қалды. О'Коннор соттан келесі мерзім басталғанға дейін, [[2005 жыл|2005 жылдың]] [[3 қазан|3 қазанында]] кетеді деп күткен. Алайда Ренквист [[3 қыркүйек|3 қыркүйекте]] қайтыс болды,, бірден сотта бос орын ашты. Екі күннен кейін Буш Робертсті өз орнына үміткерден шығарып, орнына оны бас төрешінің бос орнына тағайындады. О ' Коннор оны ауыстыру аталғанға дейін және расталғанға дейін сотта қалуға келісті. Ол марқұм бас төрешінің жерлеу рәсімінде сөйледі. [[3 қазан|3 қазанда]] Буш о ' Коннордың орнына Ақ үйдің кеңесшісі Харриет Майерсті тағайындады. Ұзақ сын мен дау-дамайдан кейін, [[27 қазан|27 қазанда]] Майерс Буштан кандидатурасына байланысты оның кандидатурасын қайтарып алуды өтінді. Буш о ' Коннордың ізбасарын іздеуді қайта бастауға келісті. Мұрагерді мақұлдаудағы кідірістер О'Коннордың сотта уақытын одан әрі ұзартты. Олістер бойынша ауызша дәлелдерді, соның ішінде дәрігердің өзін-өзі өлтіруі және түсік жасату сияқты даулы мәселелерді естуді жалғастырды. [О'Коннор сотының соңғы тұжырымы, ''Айотте Жаңа Англиядағы Жоспарланған Ата-анасы қарсы'', бірауыздан сот үшін жазылған, Нью-Гэмпширдің түсік жасатутуралы заңына қарсы шығуды қамтитын процедуралық шешім болды. [[31 қазан|31 қазанда]] Буш О'Коннордың орнына Сэмюэл Алитоның үшінші округінің төрешісі болып тағайындалды; Алито 58-42 дауыспен расталды және [[2006 жыл|2006 жылдың]] [[31 қаңтар|31 қаңтарында]] ант берді. Зейнетке шыққаннан кейін ол істерді қарауды жалғастырды және бүкіл ел бойынша Федералды апелляциялық соттарда оннан астам қорытынды шығарды. Еңбек демалысы немесе бос жұмыс орындары салдарынан олардың үш мүшеден тұратын комиссиялары жеткіліксіз болған кезде төрешіні ауыстыруды жөн көрді. ==Жоғарғы Соттан кейінгі мансабы== [[Сурет:O'Connor and Kagan.jpg|thumb|right|200px|О'Коннор 2008 жылы Гарвард заң факультетінің деканы Елена Каганмен бірге. Қаған Соттағы төртінші әйел сот төрелігі болды.]] [[2006 жыл|2006 жылы]] наурызда Джорджтаун университетінде сөйлеген сөзінде О'Коннор Соттардың тәуелсіздігіне қатысты кейбір саяси шабуылдар американдықтардың конституциялық бостандықтарына тікелей қауіп төндіреді деп айтқан болатын. Оның айтуынша, ''кез-келген жүйені реформалау, тек егер, ''жалаң партиялық ой қозғаудан'' туындамаса, пікірталас тудырады деп шешкен, өйткені конгрессмендер немесе сенаторлар істердің нәтижесін ұнатпайды. Соттар заңды конгрессмендердің ойынша емес, қалай жазылған болса, солай түсіндіреді. Егер ол жазылған болса'' және ''ел диктатураға тап болғанға дейін азғындауды қажет ететінін білдірді, бірақ біз бұл бастамалардан аулақ болуымыз керек''. Ол Элон Университетінің Заң мектебіндегі арнау сөзі кезінде тәуелсіз сот корпусына қатысты мәселелерімен сол жылдың қыркүйегінде бөлісті. [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[19 қараша|19 қарашада]] О'Коннор Денвер университетінің заң шолуында соттың есептілігі туралы тақырыптық мәселеге кіріспе эссе жариялады. Ол соттардың есеп беруін қоғамда жақсылап түсінуге шақырады. [[2007 жыл|2007 жылдың]] [[7 қараша|7 қарашасында]] өзінің маңызды пікірі туралы конференцияда Стрикленд ісі Вашингтонға қарсы ([[1984]]) Конституция жобасын қаржыландырды, көптеген кедей сотталушылар үшін тиісті заңды өкілдердің жоқтығына назар аударды. О'Коннор сонымен қатар «төрешілерге лайықты таңдау» жүйесін құруға шақырды, оның себебі ол өз-өзін жиі жақтайтын. [[2008 жыл|2008 жылдың]] [[7 тамыз|7 тамызда]] О'Коннор мен Индонезияның бұрынғы президенті Абдуррахман Вахид ''Financial Times'' газетіне редакциялық мақала жазып, Малайзия оппозициясының жетекшісі Анвар Ибрагимнің түрмеге жабылу қаупі туралы алаңдаушылық білдірді. Соттың азаматтары Біріккен Федералды сайлау комиссиясының корпоративті саяси шығындар туралы шешімінен кейін О'Коннор Джорджтаун заң студенттері мен адвокаттарына ''Сот бай мүдделер үшін ықпал ету үшін жағымсыз жаңа жол жасады» деп, шешімге сот сайлауы үлкен сын айтты''. О'Коннор президент [[Барак Обама]] Антонин Скалиядың орнына [[2016 жыл|2016 жылдың]] ақпанында, Скалиа қайтыс болғаннан бірнеше күн өткеннен кейін оның орнына президенттің бос орынға келуі керек деген республикашыл пікірлеріне қарсы шығуын ұсынды. Ол: ''Менің ойымша, бізге қазір сол жұмысты орындау үшін біреу керек, солай бола берейік''; және ''тағайындаушы орган жасауы керек болған жағдайда, сіз ең жақсы адамды таңдауыңыз керек. Бұл маңызды ұстаным және біз ұлт ретінде және халық ретінде көңіл бөлеміз. Мен президентке тілектеспін ол таңдау жасайды және осы сызыққа түседі. Бұл қиын'' - деп бөліскен болатын. Төреші Уильям Х. Прайор кіші, консервативті заңгер, О'Коннордың сөздері мен пікірлерін гипербола мен фактілік дәл емес деп сынға алды, бұған ішінара О'Коннордың төрешілер көпшіліктің көз алдында бүгінгі уақытқа қарағанда қатал уақытқа тап болғаны туралы баяғыда пікірлеріне сүйенді. О'Коннор Жоғарғы Сотта болған уақытын [[2000 жыл|2000 жылы]] ''Буш Горға қарсы'' істі қараған сотқа өкінетінін растады, өйткені ол ''қоғамды дүрліктірді'' және ''Сотқа кем емес бедел берді'' деп айтты. Бұрынғы сот төрешісі [[Chicago Tribune|Chicago Tribune-ге]] ''Мүмкін сот ''біз оны алмаймыз, қош бол!'' Деп айтуы керек еді... Флоридадағы сайлау органдары бұл жерде нақты жұмыс істемегені анықталды. Жоғарғы Сот бұл мәселені соңыр тақиындадып жібереді''. ==Әрекеттер мен мүшеліктер== [[Сурет:O'Connor, Sotomayor, Ginsburg, and Kagan.jpg|thumb|right|200px|Жоғарғы соттың алғашқы төрт төрайымы: О'Коннор, Соня Сотомайор, Рут Бадер Гинсбург және Елена Каган, 1 қазан 2010 ж. О'Коннор фотосурет түсірілген кезде зейнетке шыққан.]] Жоғарғы Соттың отставкадағы төрешісі ретінде О'Коннор толық жалақы ала берді, кем дегенде бір заң қызметкері бар штаттық бір кеңсені ұстап тұрды және федералды округ соттарында және апелляциялық соттарда сот төрешісі ретінде штаттан тыс істерді қарады. [[2008 жыл|2008 жылға]] қарай О'Коннор 2-ші, 8-ші және 9-шы тізбектердегі істерді қарады. О'Коннор [[Аризона|Аризондағы]] дауыс беру құқығы туралы істі қарады, оны Жоғарғы Сот кейін қарады. Аризона мен Аризонаның аралық тайпалық кеңесінде 7-2 көпшілік О'Коннорды және қалған 9-округтің панелін растап, Аризонаның дауыс беруді тіркеу заңының ережесін бұзды. О'Коннор заң қызметкерін [[2015 жыл|2015 жылдың]] қазан айына жалдады, бірақ келесі мерзімге заң қызметкерін жалдамады. О'Коннор атындағы сот жүйесінің жағдайы туралы Sandra Day O'Connor жобасы [[2006 жыл|2006 жылдан]] бастап [[2008 жыл|2008 жылға]] дейін сот жүйесінің тәуелсіздігі туралы конференциялар өткізді. [[2006 жыл|2006 жылдан]] бастап ол Рокфеллер қорының басқарушысы болды. [[2005 жыл|2005 жылғы]] [[4 қазан|4 қазанда]] Уильям мен Мэри колледжі О'Коннордың колледждің 23-ші канцлері болудың салтанатты рөлін қабылдағанын жариялады. О'Коннор бұл рөлді [[2012 жыл|2012 жылға]] дейін жалғастырды. О'Коннор [[АҚШ]] Конгресі тағайындаған [[2006 жыл|2006 жылғы]] [[Ирак|Иракты]] зерттеу тобының мүшесі болды. О'Коннор Джеймстаун-2007 мерекесін өткізді, ол [[1607 жыл|1607 жылы]] [[Виргиния|Виргиния штатындағы]] Джеймстаунда колонияның құрылғанына 400 жыл толуын атап өтті. ==Оқыту== [[2006 жыл|2006 жылдың]] көктемінен бастап О'Коннор әр көктемгі семестрде Аризона Университетінің Джеймс Э.Роджерс атындағы заң колледжінде ''Жоғарғы сот'' атты екі апталық курста сабақ берді. [[2007 жыл|2007 жылдың]] күзінде О'Коннор мен У.Скотт Бэйлз [[Аризона |Аризона штатындағы]] '''Сандра Дей О'Коннор атындағы заң колледжінде''' курс өткізді. ==Баспа ісі== Ол [[2013 жыл|2013 жылы]] ''Тәртіпсіздер: Жоғарғы Сот тарихынан әңгімелер'' кітабын жазды. ==Көпшілік алдында сөйлеу келісімдері== [[2006 жыл|2006 жылы]] [[15 мамыр|15 мамырда]] О'Коннор Уильям мен Мэри атындағы заң мектебінде басталатын сөз сөйледі, онда ол сот тәуелсіздігі ''мемлекеттік деңгейде де, ұлттық деңгейде де қатты шабуылға ұшырайды'' деді. [[2008 жыл|2008 жылы]] О'Коннорды [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд Университетінің]] Діни өмір кеңсесі алғаш рет Гарри Рэтбун шақырылған қызметкер деп атады. 2008 жылы 22 сәуірде ол өзінің студенттері мен заңгерлік мансабын қалыптастырған Стэнфорд заңының бұрынғы профессорының құрметіне ''Гарридің мағыналы өмір туралы соңғы дәрісін'' оқыды. [[2014 жыл|2014 жылғы]] [[17 қыркүйек|17 қыркүйекте]] О'Коннор ''Қауіп!'' Телевизиялық шоуында пайда болған және ''Жоғарғы сот'' санатына бірнеше бейне жауаптар ұсынды. Сол күні [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Нью-Гэмпшир штатындағы Конкордта]] ол өзінің бұрынғы әріптесі Джастис Дэвид Саутпен бірге АҚШ-тағы азаматтық білім берудің маңыздылығы туралы баяндама жасады. ==Коммерциялық емес және қайырымдылық қызмет== [[2009 жыл|2009 жылдың]] ақпанында О'Коннор студенттер мен оқытушыларға интерактивті азаматтық сабақтарды ұсыну үшін өзі құрған ''Біздің соттар'' веб-сайтын ашты, өйткені американдық жастардың көпшілігінде олардың үкіметі қалай жұмыс істейтіні туралы білімдерінің аздығына алаңдады. Ол сонымен қатар Ли Х. Хэмилтонмен бірге мектептердің азаматтық миссиясына арналған науқанға тең төраға ретінде қызмет етеді. [[2009 жыл|2009 жылы]] [[3 наурыз|3 наурызда]] О'Коннор Джон Стюартпен бірге ''The Daily Show'' сатиралық теледидарлық бағдарламасында веб-сайтты насихаттау үшін шықты. [[2009 жыл|2009 жылдың]] тамызында веб-сайт екі интерактивті ойын қосқан. Бастама ''iCivics'' бола отырып кеңейді. [[2010 жыл|2010 жылдың]] мамырында орта және орта мектеп мұғалімдеріне арналған сабақ жоспарлары, ойындар және интерактивті бейне ойындар ұсынады. [[2015 жыл|2015 жылға]] қарай ''iCivics'' ойындарында тіркелген қолданушылар ретінде 72000 мұғалім болды және оның ойындары 30 миллион рет ойналды. Ол АҚШ конституциясына арналған [[Филадельфия|Филадельфиядағы]] ұлттық конституция орталығының қамқоршылар кеңесінде қызмет етті. [[2015 жыл|2015 жылдың]] қараша айына дейін О'Коннор Орталықтың сенімді өкілі болуға көшті. [[2013 жыл|2013 жылдың]] сәуір айында ұлттық сот реформасын насихаттау ұйымы Стейктегі әділет директорлары кеңесі О'Коннордың ұйымға құрметті төраға ретінде қосылатынын мәлімдеді. [[2009 жыл|2009 жылы]] О'Коннор 501 (c) (3) коммерциялық емес ұйымын құрды, қазір ол ''Сандра Дей О'Коннор институты'' деп аталады. Оның бағдарламалары азаматтық дискурсты, азаматтық белсенділікті және азаматтық білімді насихаттауға арналған болатын. [[2019 жыл|2019 жылы]] О'Коннор институтының кураторы болған [[Аризона|Аризонадағы]] оның бұрынғы кірпіштен тұратын резиденциясы Ұлттық тарихи орындардың тізіліміне енгізілді. [[2020 жыл|2020 жылы]] О'Коннор институты өзінің көп буынды цифрлық платформасын іске қосты. О'Коннор О'Коннор институтының негізін қалаушы және кеңесшісі қызметін атқарады. Ол [[Финикс|Финикстің]] кіші лигасының мүшесі және президенті болды. О'Коннор Азаматтық дискурс жөніндегі ұлттық институттың (NICD) Ұлттық консультативтік кеңесінің негізін қалаушы тең төрағасы болды. Аризона университетінде [[2011 жыл|2011 жылы]] бұрынғы конгрессмен Габриэль Гиффордс атылғаннан кейін құрылды, нәтижесінде 6 адам қаза тауып, 13 адам жараланды. ==Жеке өмірі== Жоғарғы Сотқа тағайындалғаннан кейін О'Коннор және оның күйеуі [[Вашингтон|Вашингтондағы]] Калорама ауданына көшті. Вашингтондағы әлеуметтік сахнада О'Коннорлар белсенді бола бастады. О'Коннор бос уақытында теннис пен гольф ойнады. Ол епископтық шіркеудің шомылдыру рәсімінен өткен болатын. [[1988 жыл|1988 жылы]] О'Коннор сүт безі қатерлі ісігінен емделді (сол жылы оның [[Аппендикс|аппендиксті]] де алып тастады). Сол жылы Джон О'Коннор Вашингтондағы және Миллер мен Шевальердегі адвокаттар кеңсесінен кетіп, оған Вашингтон мен Феникс арасындағы уақытты бөлуді талап етті. Оның күйеуі [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруымен]] 20 жылдай, [[2009 жыл|2009 жылы]] қайтыс болғанға дейін зардап шеккен және ол ауру туралы хабардар етумен айналысты. Соттан шыққаннан кейін О'Коннор [[Финикс|Аризонаның Финикс]] қаласына қайта оралды. [[2013 жыл|2013 жылы]] О'Коннордың достары мен әріптестері О'Коннордың ұмытшақ болып, аз сөйлесетінін байқады. [[2017 жыл|2017 жылға]] дейін арқадағы қиындықтар О'Коннорға мүгедектер арбасын қолдануды қажет етті және көмекшіні үйге әкелген болатын. [[2018 жыл|2018 жылдың]] қазан айында О'Коннор Альцгеймер тәрізді деменцияның алғашқы сатысында диагноз қойылғанын анықтағаннан кейін қоғамдық өмірден өзінің тиімді зейнетке шығатынын жариялады. Джон Пол Стивенс [[2019 жыл|2019 жылы]] қайтыс болғаннан кейін, О'Коннор Бургер сотында қызмет еткен соңғы тірі Әділетші болды. ==Әдебиет== * Джоан Бискупич ''Sandra Day O'Connor: How the First Woman on the Supreme Court Became Its Most Influential Justice'' (2005), биография * Флауерс Пруденс "‘A Prolife Disaster’: The Reagan Administration and the Nomination of Sandra Day O’Connor". ''Journal of Contemporary History'' 53.2 (2018): 391-414 беттері. * Монтини, E. J. (2005) [https://www.azcentral.com/news/columns/articles/0712montini12.html?&wired "Rehnquist is No. 1, O'Connor is No. 3, Baloney is No. 2."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322211005/http://www.azcentral.com/news/columns/articles/0712montini12.html?&wired |date=2016-03-22 }} * Лэйзи Би "Growing Up on a Cattle Ranch in the American Southwest", дәйексөз * [https://www.cbsnews.com/pictures/presidential-medal-of-freedom/ "Presidential Medal of Freedom"] * Вашингтон Вальдес, Диана (2005). [http://elpasotimes.typepad.com/morgue/2008/07/hometown-star-4.html "Hometown stars – Sandra Day O'Connor"] * [http://www.azcourts.gov/coa1/Former-Judges/SANDRA-D-OCONNOR "Sandra D. O'Connor"] * Кларк, Сюзан (2010). [https://abcnews.go.com/GMA/sandra-day-oconnor-cautions-elena-kagan-dreadful-nomination/story?id=10754455 "Retired Supreme Court Justice Sandra Day O'Connor Backs Elena Kagan Nomination"] * Глэс, Эндрю. [https://www.politico.com/story/2016/09/senate-confirms-first-female-supreme-court-justice-sept-21-1981-228285 "Senate confirms first female Supreme Court justice, Sept. 21, 1981"] * S.M. (2013). [https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2013/10/religious-liberty-and-supreme-court "Endorsing the endorsement test"] * [http://www.utahpatentattorneys.com/File/c2c851b5-8b2b-4dfb-b1b7-ff7ba1ead084 "Regula Pro Lege, Si Deficit Lex: The Latin Sapience of High Judges".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119120343/http://www.utahpatentattorneys.com/File/c2c851b5-8b2b-4dfb-b1b7-ff7ba1ead084 |date=2016-11-19 }} ''The Federal Bar Association.'' * [https://web.archive.org/web/20120118081933/http://www.hlrecord.org/2.4463/justice-o-connor-affirmative-action-should-continue-1.577502 "Justice O'Connor: affirmative action should continue"] * "Planned Parenthood of Southeastern Pennsylvania v. Casey", 505 U.S. 833, 851 (1992). * О'Коннор, Сандра Дэй (2003). [https://web.archive.org/web/20120314163104/http://www.southerncenter.org/OConnor_transcript.pdf "Remarks at the Southern Center for International Studies"] (PDF) * Марголик, Дэвид. [https://www.vanityfair.com/news/2004/10/florida-election-2000 "Behind the aftermath of the 2000 U.S. election"] * ABC News (2006). [https://abcnews.go.com/GMA/story?id=1076621&page=1 "Sandra Day O'Connor Writes Children's Book"] * Бравин, Джесс (2009). [https://www.wsj.com/articles/SB124994271588320565#mod=todays_us_page_one "Change of Venue: In Retirement, Justice O'Connor Still Rules"] * [http://www.chicagotribune.com/news/local/ct-met-sandra-day-oconnor-edit-board-20130427,0,1201477.story "O'Connor questions court's decision to take Bush v. Gore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504091947/http://www.chicagotribune.com/news/local/ct-met-sandra-day-oconnor-edit-board-20130427,0,1201477.story |date=2013-05-04 }} * [https://www.nytimes.com/2013/03/05/books/sandra-day-oconnors-out-of-order.html "Bumpy Start for a Court Cloaked in Grandeur"] * [http://www.constitutionallyspeakingnh.org/ "Constitutionally Speaking New Hampshire"] * [https://nicd.arizona.edu/about "About".] ''National Institute for Civil Discourse. July 5, 2015.'' * Хааг, Мат (2018). [https://www.nytimes.com/2018/10/23/us/politics/sandra-day-oconnor-dementia-alzheimers.html "Sandra Day O'Connor, First Woman on Supreme Court, Reveals Dementia Diagnosis"] * АҚШ Ұлттық Мұрағаттары. [https://www.archives.gov/legislative/features/oconnor.html "Reagan's Nomination of O'Connor"] * Байланысты Баспасөз (2005). [http://www.nbcnews.com/id/8433188/ns/us_news-the_changing_court/t/sandra-day-oconnor-reluctant-justice/ "Sandra Day O'Connor: The reluctant justice"] [[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]] [[Санат:Азаттық президенттік медалінің иегерлері]] [[Санат:АҚШ заңгерлері]] [[Санат:АҚШ Жоғарғы сотының мүшелері]] 69qjlr0oi01cvqsqrubtck4q8xx6r8e 0 661931 3623640 3581528 2026-06-30T03:37:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623640 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Саламат Нұрмұханұлы Идрисов | Шынайы есімі = | Суреті = Idrissov Salamat.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 5 Қаңтар 2020 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Талтенов Абзал]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 9.02.1974 | Туған жері = Өрлік ауылы, {{туғанжері|Индер ауданы|Индер ауданында}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} | Сайты = }} '''Саламат Нұрмұханұлы Идрисов''' ([[9 ақпан]] [[1974]], Өрлік ауылы, [[Индер ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің]] ректоры. == Өмірбаяны == Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда [[Гурьев облысы]] [[Индер ауданы]], Өрлік ауылында дүниеге келді. 1996 жылы [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1996 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады. 1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы. 2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2006 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді. 2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы 2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы 2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а. 2020 жылғы 5 қантардан бері [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры.<ref>[https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html Атырау мемлекеттік университетіне жаңа ректор тағайындалды]</ref> == Еңбектері == 2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді. 3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды. == Марапаттары == Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы. Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019) медалімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512060028/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ |date=2021-05-12 }} [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] 9v6g3eadh9d51vl47ncwn74tuocwzv1 0 663025 3623776 3623375 2026-06-30T08:33:16Z Nos9877 182779 /* Ұлыбританиядағы мұғалімдік мансабы */ 3623776 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі=Александр Грэхэм Белл |Шынайы есімі={{lang-en|Alexander Graham Bell}} |Суреті=Alexander Graham Bell.jpeg |Сурет тақырыбы=Александр Белл 1904 жыл |Туған күні= 03.03.1847 |Туған жері=Эдинбург |Қайтыс болған күні=02.08.1922 |Азаматтығы=[[АҚШ]], [[Ұлыбритания]]|Ғылыми аясы=[[Логопедия]], [[Телефония]] |Жұмыс орны=Смитсон институты |Альма-матер=[[Эдинбург университеті]] |Ғылыми дәрежесі=ғылым докторы |Қолтаңбасы= Alexander Graham Bell (signature).svg }} '''Александр Грэхэм Белл''' ({{lang-en|Alexander Graham Bell}}; [[3 наурыз]] [[1847 жыл]], [[Эдинбург]], [[Шотландия]] – [[2 тамыз]] [[1922 жыл]], Баддек, Жаңа Шотландия провинциясы, Канада) — тегі шотландтық АҚШ және Канада ғалымы, өнертапқыш, ғалым, алғаш рет қолданыстағы телефонды жасап оны патенттеген [[инженер]], телефонның халықаралық деңгейде жалпы қолданыс құралы ретінде қолданылуына ықпал еткен алғашқы адамдардың бірі, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы телекоммуникация саласының өркендеуіне үлес қосқан [[AT&T Inc.|American Telephone and Telegraph Company (AT&T)]] компаниясының негізін қалаушы. Беллдің әкесі мен ағасының сахнада сөз сөйлеу ісімен айналысқандығы, сондай-ақ анасы мен әйелінің саңырау болуы Беллдің өміріне үлкен әсерін тигізді.<ref name=":0">Bruce, Robert V. (1990). ''Bell: Alexander Bell and the Conquest of Solitude''. Ithaca, New York: Cornell University Press. p. 419. ISBN <bdi>978-0-8014-9691-2</bdi>.</ref> == Өмірбаяны == === Отбасы === Александр Грэхэм Белл Шотландияның [[Эдинбург]] қаласында 1847-ші жылдың 3-ші наурызында туылған. Александр логопедтер отбасынан және сөзге шешен ұстаздар отбасынан шыққан<ref>https://www.wdl.org/ru/item/11375/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420010656/https://www.wdl.org/ru/item/11375/ |date=2021-04-20 }}</ref>. Атасы Александр Белл театрда актер болып еңбек еткен, ал кей кезде суфлер болып жұмыс жасаған. Ол кәсіби түрде дыбысталу мәселесімен айналысқан, 1836-шы жылы «Кекештену және сөйлеудегі бұзылыстар» («''Stammering and Other Impediments of Speech''» ) және кейбір газеттер оны Қызыл тілді Профессор («''Professor of Elocutio''») деп атай бастаған.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/</ref> Оның әкесі [[Мелвилл Белл]] 1849-шы жылы "Сөйлеу және шешендік принциптерді жаңаша түсіндіру" кітабын шығарды (ағылшын тілінде ''a new Elucidation Of the Principles Of Speech And Elocution''). Бұл кітапта ол "әр түрлі дыбыстарды білдірудің барлық мүмкін жолдарын білдіретін ғылыми алфавит" құру керек деген ойды білдірді. 1860-шы жылы ол үлкен жетістікке жеткен "шешендік Стандарт" (the Standard Elocutionist) кітабын шығарды. XIX ғасырдың аяғында Ұлыбританияның өзінде 168 баспа осы кітапты шығарған , ал АҚШ-та осы кітаптың 250 мыңнан астам данасы сатылды.<ref>https://archive.org/details/bellalexandergra0000bruc</ref> Мелвилл бірнеше жылдар бойы адам сөйлеуінің барлық мүмкін дыбыстарын жинады, оларды көбейту тәсілдерін мұқият жазды және оның барлық еңбектері 1867-ші жылы басылған "Көрнекі тіл" (''Visible Speech: The Science Of Universal Alphabetics'') кітабында жинақталған<ref>''Gray, Charlotte.'' Reluctant genius. Alexander Graham Bell and the passion for invention. — New York: Arcade Publishing, 2011. — [[ISBN 978-1-61145-060-6]].</ref>. 1843-ші жылы Мелвилл Белл өзінің болашақ әйелі Элиза Грейс Симондспен (Элиза Грейс Симондс), тапсырыс бойынша сурет салған кеме хирургының қызымен кездесті. Ол болашақ жұбайынан 10 жас үлкен еді, тағы бір айта кетерлігі, есту қабілеті нашар болды, сондықтан ол үнемі арнайы есту түтігін қолдануға мәжбүр болды. 1844-ші жылдың 19-шы шілдесінде олар үйленді<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 15. — 564 б. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref>. Некеден үш ұл дүниеге келді: 1845-ші жылы олардың ұлы Мелвилл Джеймс (Mellville James), 1847-ші жылы Александр Белл (''Alexander Graham''), 1848-ші жылы үшінші ұлы Эдвард (Edward Charles) дүниеге келді. == Балалық және жасөспірім кезеңі == Барлық үш ағайынды алғашында үйде оқыды, бірақ 10 жасқа толысымен олар мистер Макларен (Maclaren’s Hamilton Place Academy) жеке мектебіне жіберілді. 11 жаста олар оқуын жалғастырды, әкесі өз ұлдарын Шотландияның ең үздік мектебі - Эдинбург Патшайымы Жоғарғы мектебіне (Edinburgh’s Royal High School) жіберді. Осы мектептегі антикалық тілдерден сабақ жақсы өтетіндіктен "Солтүстік Афина" деп аталған, алайда Александр Белл бұл мектепте аса қатты табысты бола қойған жоқ. Үлкен ағасы 1858 жылы өлеңдерді мәнерлеп оқығаны үшін бірінші сыйлығын алды, 1860 жылы тағы да бір сыйлық алды, ал 1862 жылы ол француз тіліндегі жетістігі үшін сыйлықты иеленді. Ал Александр Белл мектепте аса қатты көзге түсе қойған жоқ. Александр Беллдің музыкаға икемі байқалды, сондықтан оны пианист Аугусто Бенуа Бертиниге (''Auguste Benoit Bertini'') оқуға жіберді. Мектеп жылдары ол басқа Эдинбург мектебіндегілердей аса қатты қызығушылықсыз крикет ойнады. Александр Белл әрдайым қызыққұмар әрі ғылымға әуесқой болды , сонау жасөспірім кезінде-ақ "балалар арасындағы ғылымды дамыту қоғамын" құрды. Бұл қоғамда барлық оқушылар "профессор" деп аталды және ғылыми баяндамаларымен шықты. Бір күні осы "қауымдастық" шошқаның тұтас етін соймақшы болады. Александр Белл тіліп кесе бастайды, бір кезде тұтас еттен жануарлардың өкірген дыбысына ұқсас қорқынышты дыбысы бар газ шыға бастайды. Соңында "профессорлар" қорқынышпен қашып тарқасады. Ағасы Эдинбург Жоғарғы Мектебінің алты жылдық курсын аяқтады, ал Ескендір ол жерде 4 жыл ғана оқыды. 15 жасында әкесі Александрды Лондонға атасынан шешендік өнерді үйретуге жіберді.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 31. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref><gallery mode="slideshow"> Сурет:Alexander graham bell family.jpg|Александрдің ата-анасы мен қарындас-бауырлары (1852 жыл) Сурет:Actor portraying Alexander Graham Bell in an AT&T promotional film (1926).jpg|1926 жылы AT&T жарнамалық фильміне түскен Беллдің рөлін ойнаған актер Сурет:USPTO Telephone Patent No. 174465.jpg|''Беллдің телефонына берілген патент (1876жылдың наурызы)'' Сурет:Alexander Graham Bell Star on Walk of Fame.jpg|Канада Даңқ Аллеясындағы Александр Беллге арналған естелік жұлдызы Сурет:AG Bell 1.jpg|Беллдің 1910-1920 жылдар аралығындағы кезі </gallery> == Ұлыбританиядағы мұғалімдік мансабы == Александр Белл әкесіне оның тәжірибелерін жасауға көмектесті, өзі де шешендік өнерден ұстаз болып жұмыс жасай бастады. 1863 жылы ол Weston House жергілікті жеке мектепке мұғалім болу үшін Шотландияның солтүстік жағалауындағы шағын [[Элгин]] ''(Elgin)'' қаласына келді. Ол жерде ол жылына 10 фунтқа музыка мен шешендік өнер оқытушысы болып жұмыс істей бастады. Сол кезде Александр Беллдің жасы 16-ға енді толған еді, ал кейбір шәкірттерінің жасы одан үлкен де болатын.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 37. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> 1864 жылы Александр Белл [[Эдинбург университеті|Эдинбург Университеті]]<nowiki/>нде оқи бастады. Келесі жылы ол ''Weston House''-ға қайта сабақ беруге оралды. Отбасында ауыр жағдай болды: 1865 жылы оның атасы қайтыс болды. Мелвилл Белл оның ісін жалғастыру үшін Лондонға аттанды. Мелвиллге өз ұлын ісін жалғастыру үшін көп үгіттеуге тура келді. Александр Белл бір мезетте сабақ беруге және Эдинбург Университетіндегі барлық емтихандарын тапсыра алатынына сенді. Мелвилл ұлының оқу мен сабақ беруді бірге алып жүре алмайды, Лондон Университетінде оқығаны жөн деп санады. 1866 жылы Мелвилл өз ұлын Bath қаласында Сомерсетшир колледжіне ''(Somersetshire College)'' мұғалімдік жұмысқа орналастырды. Бұл мекеме колледж деп аталғанымен, жеке мектеп болатын, онда джентельмендер буыны даярланған еді. Оның бөлмесінде электр батареялары, магниттер мен әртүрлі реактивтері бар түтіктер жиі байқалатын. Терезесінен сымдар шығып тұратын, Александр достарымен Чарльз Уитстон телеграфымен сөйлескенді ұнататын. Александрдың Бат-та болуы 1866-1867 оқу жылына дейін жалғасты, бірақ 1867 жылы көктемде туберкулезден қайтыс болған інісінің қайтыс болуына байланысты оның оқуы тоқтап қалды. 1867 жазында Александр Белл әкесіне  ғылыми және педагогикалық сабақтарына көмектесу үшін Лондонға көшті. Онда ол Оксфордтың ағылшын сөздігінің ''(Oxford English Dictionary)'' болашақ авторы Мюррей мырзамен ''(Муррей)'' кездесті. 1868 жылы Александр Белл оқуға түсу емтихандарын тапсырып, Лондон университетіне қабылданды. Дәл осы жылы ол алғаш рет саңырау балаларды оқытып сурдопедагог атанды. Мелвиллге Оңтүстік Кенсингтондағы ''(South Kensington)'' саңырау балаларға арналған жеке мектепке оның "Көрнекі сөйлеу" жүйесін қолдануға Сьюзан Халл ''(Susanna E. Hull)'' ұсынысын білдірді. Мелвилл осы тапсырманы орындау үшін Александрды сонда жіберді, ақырында сурдопедагогика оның өміріндегі басты істің біріне айналды. 1870 жылы Александрдың ағасы Мелвилл туберкулезден ауырып қайтыс болады. Александрдің де денсаулығы нашарлай бастайды. Осы жағдайды көріп әкесі Мелвилл кіші ұлын жоғалтып алудан қорықты, сондықтан ол барлығын тастап баласымен бірге Канадаға көшті. === АҚШ-тағы оқытушылық мансабы === [[1870 жыл|1870]] жылы 21 шілдесінде Беллдің отбасы кемеге отырып [[Жаңа Дүние]]<nowiki/>ге аттанды. Александр Белл бұл туралы өзінің достары мен туыстарына әңгімелегенде "Канадаға өлу үшін кеттім" деп айтатын. [[Сурет:Clarkeschoolb2.jpg|солға|нобай|''Саңырауларға арналған Кларк мектебінің кампусы'']] Беллдің жанұясы Онтарио, Брэнтфордқа аялдады. Ол жерде шешендік өнер мұғаліміне қатысты бос жұмыс орыны болмады, сондықтан Мелвилл мен Александр ұзақ уақытқа жұмыссыз қалды. Александр үйден бірнеше миль қашықтықтан тыс үндістердің әртүрлі тайпаларын тапты ''(Mohawk, Tuscarora, Oneida, Onondaga, Cayuga and Seneca)''. Осы тайпалардың үндістері Александр Беллдің сөздік және дыбыстық қорын байытып, оның зерттеу ісіне кең мәлімет берді. Александр Беллдің жеке өмірбаяншысы Шарлотта Грей Могавк тайпасының басшысы Беллді соғыс биіне үйреткені жайлы да айтқан. Осы биді Александр Белл өз жеңіске жеткен сәттерінде билеген деседі, ал айналасындағылар таң қалған көрінеді. Мелвилл Белл өзіне және баласы Александрге айналысатын жұмыс табуға талпынды, бірақ бұл оңай емес еді. Аймақтағы барлық оқу орындарына өтініш жазды, бір күні 1871 жылдың наурызында Бостон мектебінен саңырауларға арналған мұғалім жұмыс орны бар екендігі туралы жауап келді. <ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 74. — 564 с. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> [[Сурет:Alexander_Graham_Bell_and_his_Scott_Circle_School.jpg|нобай|510x510 нүкте|''Саңыраулар мектебінің оқушылары мен мұғалімдері (1883, Вашингтон, Колумбия округі)'']] "''Көрнекі сөйлеу"'' жүйесі өз жемісін бере бастады, 1871 жылдың қарашасында бостон газеттері Александр Беллдің сурдопедагогикадағы табыстары жайлы жаза бастады. 1872 жылы ол Бостон Университетінің Шешендік Мектебінде "дыбыстық физиология мен қызыл тіл" профессоры атанды (professor of Vocal Physiology and Elocution, Oratory School), бұл 26 жастағы университет дипломы жоқ жас жігіт үшін үлкен дәреже еді. Оның табыстары Нортгэмптондағы Саңырауларға арналған Кларк мектебінің ''(Clarke School for the Deaf, Northampton, Massachusetts)'' президенті мистер Гардинер Хаббард ''(Gardiner Greene Hubbard)'' көзіне түсті. "Көрнекі сөйлеу" жүйесі Массачусетс Медициналық Қоғамының ''(Massachusetts Medical Society)'' жиынында қошеметке ие болды, ал 1874 жылы Александр Белл өзі жеке 60 делегат жиналған "Көрнекі сөйлеу"-дің оқытушылар конвенциясын жасады. Гардинер Хаббардтың қызы Мэйбел Хаббард ''(Mabel Gardiner Hubbard)'' ең үздік оқытушылардан оқыды, тіпті оған Ескі әлемнің үздік оқытушылары Еуропада дәріс берген. Ол өзінің құлағының мүкістігін жасыра білді және бірнеше тілде сөйлесуді үйренді (көзбен көре отырып). Бірақ сонда да оның сөз сөйлеуімен жұмыс істеу керек еді, сондықтан Гардинер Хаббард Александр Беллді Мэйбелге "Көрнекі сөйлеу" жүйесі бойынша сабақ беруін сұрады. Мэйбел 15 жасында Александрдан сабақ ала бастады. Бірақ Мэйбел өзінің күнделігінде алғашқы кездесуде Александр оған мүлде ұнамағанын мойындап жазды. Ал Александр Белл екеуі оқуға кіріскен кезде мұндай жылдам қағып алатын, ынталы оқушыны кездестірмегенін айтты. === Мультиплексті телеграф жасау жұмысы === 1860 жылдарда-ақ Хаббард Конгрессте [[телеграф]] корпорациясының құрылғысының жобасын өткізуге тырысты. Бұл жоба АҚШ-тағы телеграф хабарламаларын жеңілдетуге әрі арзандатуға мүмкіндік беретін еді. Хаббард Вестерн Юнион ''(Western Union)'' телеграф компаниясының монополиясы телеграфияның дамуын тежейді, оның телеграммалары Ұлы Британияның 1868 жылы ұлттандырған (мемлекет мүлкіне айналдырылған) телеграфынан қымбат деп сендірді.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 126. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> АҚШ үкіметінің пікірінше, "Америка Пошта Телеграф Компаниясын" (United States Postal Telegraph Company) құру керек болған, бұл компания пошта трактілерінде телеграф желісін құрып оны Вестерн Юнионның телеграмына қарағанда екі есе арзан жіберуге болатын еді. Хаббард жаңа технологиялар бұл үрдісті жеңілдетеді және бұл компанияны күш қуаты мол Гардинер Хаббард сияқты адам басқара алады деп сендірді. Вестерн Юнионның президенті мистер Уильям Ортон ''(William Orton)'' бұл жобаны мемлекеттің жеке кәсіпкерліктің еркіндігін бұзатын экономикалық өміріне дөрекі түрде қол сұғу деп атады. Ол мультиплексті телеграф саласындағы ғылыми жұмыстар туралы естіген болатын. Бұл мультиплексті телеграфтың көмегімен бір мезетте бір сым арқылы бірнеше телеграф хабарламаларын жіберуге болатын еді. Гардинер Хаббард егер өзінде осындай құрылғы болса , онда ол өзінің жаңа компаниясына инвесторлар тарта алатынына сенімді еді. Аңыз әңгіме бойынша, оған қызының мұғалімі Александр Белл қонаққа шай ішуге келеді. Александр Белл тамаша пианист болатын, келген қонақтарды пианино тартып көңілін көтереді. Содан кейін ол қонақтарға акустикалық резонанспен трюк көрсетеді. Ол пианиноның корпусының ішінде әртүрлі ноталарды шырқады, ал оның жауабына әртүрлі ішектерден дыбыс шықты. Бұл трюк "Ескендір Беллдің тарихы" фильмінде көрсетілген (''The Story of Alexander Graham Bell'' (''1939'')). Гардинер Хаббард осындай тәсілмен телеграф хабарламаларын жіберуге болады ма деп сұрағанда Александр әртүрлі ноталарды бір ауа кеңістігінде жіберуге болады, сол сияқты әртүрлі хабарламаларды да бір сыммен, өткізгішпен жіберуге болады деп жауап берді. Осыдан кейін ол мультиплексті телеграфпен айналыса бастады.    Бұл жарыста Александр Вестерн Юнион компаниясынан тым қалып қалды, олар 1872 жылы Джозефа Стернстің (''Joseph Stearns'') дуплексті телеграфына құқық алған еді. Бұл телеграф бір сыммен бір мезетте қарсы хабарлама жіберуге болатындай еді. 1874 жылы ол Томаса Эдисоннің (Thomas Edison) квадруплексті телеграфын сатып алды, бұл көрсеткіш екі есе өсті. Александр Белл өзінің тәжірибелері мен сынақтары үшін Бостондағы Чарльза Вильямстің (Charles Williams) шеберханасынан аспаптар мен материалдарға тапсырыс беретін. Телеграфты қайта қалпына келтіру мүмкін болмайтын, әртүрлі бөлшектері сынып қалатын. Шеберхананың ережесі бойынша клиент тапсырысты клеркке қалдырып кетуі керек болатын, ал клерк тапсырыстарды шеберлерге бөліп беретін. Бір күні шеберханада мынандай бір оқиға болды. Шеберхананың бір қызметкері Томас Ватсон (''Thomas Watson'') алты хабарламаны бір мезетте жіберуге есептелген телеграфты қалай жасауға болатынын түсіндіре бастаған бір клиенттің үстелге телеграф аппаратурасын қойғанын көреді. Сөйтіп Томас Ватсон Александр Беллдің жұмысына толық жұмыс күніне ауысып, оның өндірісінде компаньон атанады. == Телефонды ойлап табуы және оны дамытуы == Сапар барысында ол ұлы физик [[Джозеф Генри]]<nowiki/>дің қабылдауында болды. Қызу әңгіме барысында Александр Белл оған электр қуатын пайдаланып дыбысты беру туралы идеялары туралы айтып берді, тіпті тәжірибе жасап көрсетті. Генри мырза оған осы саладағы ғылыми жұмыстар туралы, тіпті неміс Филип Рейстің телефон аппараты туралы айтты. Джозеф Генри одан өзінің жаңалықтарын Смитсон институтының баспасөзінде жариялау керек пе, әлде Александр өзінің эксперименттерін логикалық қорытындыға келтіре ала ма деп сұрады. Александр Белл оның электромагнетизм саласында білімі жоқ екенін және оның сәтті шығатынына күмәнданатынын айтты. Генри мырзаның бұл салада өзінің көңіл түсірерлік тәжірибесі болған еді. Өз уақытында Майкл Фарадей өзінің физика саласындағы еңбектерін Генриден бұрын жариялады және Джозеф Генри айтқан жаңалықтарымен танымал болды. Тағы бір рет ол электр энергиясын пайдаланып сигнал беру туралы ғылыми зерттеулерін жариялады, бірақ құрылғы жұмыс істемеді, нәтижесінде [[Сэмюэл Морзе]] телеграф әкелген барлық байлық пен даңққа ие болды. Генри Мырза Александр Беллге өз жұмыстарын жарияламауға, тиімді сатуға болатын жұмыс істейтін құрылғыны алғанға дейін жұмыс істеуге кеңес берді. "Осы істі қолыңа ал!"— деп үндеді ол. Белл Генридің бұл сөздері оны басқаларға қарағанда жақсы шабыттандырғанын мойындады.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/</ref> [[Сурет:Опыт 2 июня 1875 года.png|нобай|575x575 нүкте|''Александр Беллдің 1875 жылы 2 маусымда сымдар арқылы дыбысты беру тәжірибесі. Үлгі схемасы.'']] Александр Белл Бостонға келгенде, ол өзінің серіктесімен дыбысты сымдар арқылы тарататын құрылғыны ойлап табу идеясымен бөлісті. Бірақ Беллдің басты демеушілері [[Гардинер Хаббард]] пен [[Томас Сандерс]] оның күмәнді бастамаларына риза болмады. Олар одан мультиплексті телеграфпен жұмыс істеуді талап етті, содан кейін ол басқа жобалармен айналыса алды. Бірақ 1875 жылы 2 маусымда оның тәжірибелері нәтиже берді. Александр мен Томас телеграф аппараттарын орнатқан кезде, олар контактілерді жауып тастады, ал Александр өзінің қабылдағышында әлсіз жаңғырықты естіді. Ол бұл дыбысты естіген бойда, сол кезде телеграф кілтін орнатқан Ватсонға қарай жүгірді және оның барлық параметрлері қабылдағышта жаңғырықпен жауап берді. Мұндай оқиғалар бұрын болған, бірақ оларға ешкім мән бермеген, бірақ Александр Белл бұл растауды өзінің болжамдары бойынша көрді, бұл дыбысты сымдар арқылы беруге болады. Осыдан кейін олар күні бойы дыбыспен тәжірибе жасады. [[Сурет:Gallows-phone. 3rd of June, 1875. Replica.jpg|солға|нобай|400x400 нүкте|''"Дар ағашы" телефоны, 3 маусым 1875 жыл. Реплика. Телефон Тарихы Мұражайының Экспонаты'']] Сол күні Александр Белл Ватсон 1875 жылы 3 маусымда келесі күні жасаған телефон құрылғысының эскизін жасады. Бұл телефон өзінің формасында ілулі тұрған телефонға ұқсады және байланыс тарихшыларының жадында қалды. Бұл жолы олар әр түрлі бөлмелерге таралып, дыбыс әрең естілді, тіпті алдыңғы күндегіден де жаман еді. Уотсонның өзі бұл телефонды "ащы түңілу" деп атады, бірақ тәжірибелер ары қарай жалғасты.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/priklyucheniya-tomasa-vatsona/</ref> Телефон Хаббард мырзаны қызықтырмады, сондықтан Белл оған құқықтарының бір бөлігін канадалық көршісі Джордж Браунға (''Джордж Браун)'' 500 долларға беруге шешім қабылдады. Келісім бойынша, ол Лондонға сапары кезінде Британдық патенттік бюроға өтініш беруі керек еді. Күзде Александр Браун мырзадан оның ісін елемеген жаңалықты күтті. Гардинер Хаббард нәтижелерді талап етті, ал оның бәсекелестері де дыбысты беру құрылғысымен айналысып, нәтижелерге жақындады. Кем дегенде бір нәрсе жасау керек еді, бірақ Александр Белл Браунмен келісіммен байланысты болды. Содан кейін Хаббард мырза мәселені өз қолына алуға шешім қабылдады. [[Сурет:Liquid transmitter. 10th of March, 1876. Replica.jpg|нобай|''Сұйық түрдегі таратқыш, 1876 жылы 7 наурызда патенттелген және алғаш рет 1876 жылы 10 наурызда сыналған. Реплика. Телефон Тарихы Мұражайының Экспонаты'']] 1876 жылы 14 ақпанда Хаббардтың әріптестерінің бірі, Бэйли және Поллок (Bailey & Pollok) заң кеңсесінің өкілі Энтони Поллок Ескендір Беллдің атынан телеграфты жетілдіруге патент алуға өтініш берді. Сол күні Вашингтондағы патенттік бюроға Уильям Болдвин (Уильям Д.Балдвин) келіп, Элиш Грейдің атынан сұйық таратқышқа патент алуға өтініш берді. Бұл екі сурет бір-біріне өте ұқсас болды, бұл Александр Беллдің бәсекесіне күмән тудырды. Екі өтінімді зенас Фиск Уилбер мырза қабылдады. 19 ақпанда ол Поллок мырзаға Беллдің өтініші Грей мырзаның дизайнын көшіретінін жазды. Содан кейін Поллок пен Бэйли оның бастығы Эллис Спеарға жүгінуге шешім қабылдады (патенттердің Актинг Кеңесі, Эллис дауысы). 24 ақпанда олар оған сол күні өтінімдерді талдағанын жазды және Беллдің өтініші бірнеше сағат бұрын берілгенін анықтады. Спеар мырза Фиск Уилбердің шешімін жоққа шығарды және 25 ақпанда екі тарапқа да қақтығыс аяқталды деп хабарланды. [[1876 жыл|1876]] жылы 7 наурызда Александр Беллге №174465 патент берілді, ол тарихтағы ең қымбат патент ретінде танылды. [[1876 жыл]]<nowiki/>дың 10 наурызында Александр мен Томас Ватсон сұйық түрдегі таратқышпен тәжірибе өткізіп жатқан еді. Аңыз бойынша, екеуі екі бөлмеге бөлініп жұмыс жасап жатқан кезде, Александр батареядан шалбарына аяқ астынан қышқылды төгіп алады, сосын "Ватсон, бері келіңізші, сіз маған керексіз!" деп айғайлайды. Ватсон оның дауысын естімеді, бірақ қабылдағыштан алғаш рет сол сөзді естіді. Ол сол мезетте Беллдің бөлмесіне жүгіре кіріп "Мен сіздің әр сөзіңізді естідім!" деп айғайлады. Александр басында не болып жатқанын түсінбеді, ол өзінің күйіп қалған жарасын айтып жатыр еді, тәжірибенің табысты болғанын естіп өзінің жарасы туралы ұмытып кетті. Сол уақыттан бастап күні-түні қабылдағыш пен таратқыштың орындарын ауыстырып не бір нәрселерді айтты, соның ішінде "Құдайым, патшайымды сақтай гөр" деген сөзді де ұмытпады.<ref name="автоссылка2">{{Cite web|lang=|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/priklyucheniya-tomasa-vatsona/|title=Приключения Томаса Ватсона|author=|website=Музей Истории Телефона|date=|publisher=telhistory.ru}}</ref> Сосын жұртшылық патентке өтінішті бергеннен кейін бір ай өткеннен кейін ғана неге айлап сөйлескені туралы сауалдар қойды, көпшіліктің сұрақтары кейін бұрынғыдан да көбейе түсті.[[Сурет:Patent Drawing of Telegraphy by Alexander Graham Bell - NARA - 6120306 (page 2).jpg|нобай|Александр Беллдің телефонға алған патенті 07.03.1876 жыл]] == Телефон компаниясын құруы == 1877 жылдың сәуірінде Чарльз Уильямстың үйінен оның шеберханасына дейін ұзақтығы 5 км-ге созылатын телефон желісін орнатты. Бір күні, 1877 жылдың мамырында Эдвин Холмстың ұлы өз жұмыстарымен Уильямстың шеберханасына соға кетеді, олардың телефонды қалай қолданып жатқанын көреді. Эдвин Томас Холмсқа телефон коммутаторын құру туралы идея келіп, оны ол Гардинер Хаббардпен бөліседі. Бостондағы Холмстың кеңсесінде көптеген клиенттердің үйінде күзет құрылғыларына тартылған күзет дабылдамасының пульті болған еді. Эдвин клиенттерге телефон орнатуды және кеңсесінде оларды бір-бірімен жалғауды ұсынды. Бұл ұсыныс мистер Хаббардқа ұнады және осы тәжірибе жасалады. Холмстың көптеген клиенттері жаңалықты қуана қабылдап, өз кеңселеріне осылай қоюды қалады, ал Хаббард оларға жалға телефондар бере бастады. Холмстың кеңсесінде абоненттер бір-бірімен байланысатын ауыстырып қосқыштар жасалып шықты. 1877 жылдың тамызында Беллдің компаниясы 778 телефон орнатты, олардың 700-ден астамы Холмстың кеңсесі арқылы жалғанды<ref>{{Cite web|lang=|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/edvin-kholms-edwin-holmes-/|title=Эдвин Холмс (Edwin Holmes)|author=|website=Музей Истории Телефона|date=|publisher=telhistory.ru|access-date=2020-12-07|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929101429/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/edvin-kholms-edwin-holmes-/|deadlink=no}}</ref>. 1877 жылдың мамырында телефон аппараттарында "Беллдің тұтқасы" немесе "майлы баспа" деп аталатын ыңғайлы қабылдағышы пайда болды. Бұл құрылғыны Пенсильван Университетінің (University of Pennsylvania) түлегі Александр мен Уильям Ченниң (William Channing) жасап шығарған болатын. Олар бұрын Бостонның өрт дабылдамасы жүйесін орнатқан еді. Ченниңгтің Пенсильван Университетінде телефон тұтқасын ойлап тапқан алғашқы және жалғыз өнертапқыш деп есептейді, бұл университет түлектері жайлы ақпаратта да көрсетілген.<ref>{{Книга|автор=Huurdeman, Anton A.|заглавие=The worldwide history of telecommunications|ссылка=https://archive.org/details/worldwidehistory00huur_668|ответственный=|год=2003|издание=|место=Hoboken, New Jersey|издательство=John Wiley & Sons, Inc.|страницы=[https://archive.org/details/worldwidehistory00huur_668/page/n179 165]|страниц=638|isbn=ISBN 9780471205050}}</ref>{{Толықтыру}} == Фотофон өнертабысы == 1879 жылы Александр жаңа идеяларды іздеп, [[Британ энциклопедиясы]]<nowiki/>н сатып алып, басынан аяғына дейін оқып шықты. Өйткені ол телефонмен ғана шектелуді ойлаған жоқ. 1870-жылдары Англияда [[селен]]<nowiki/>нің ерекше қасиеттері туралы мәліметтер белгілі бола бастады. Александр бал айына Ұлыбританияға келгенде, жергілікті ғылыми журналдар осы тақырыптағы мақалаларға толы болды. 1878 жылы Корольдік ғылым академиясында баяндама жасап, былай деді: «Егер сіз селенийді телефон батареясына орналастырып, оған күн сәулесін бағыттасаңыз, оны естуге болады, дәл сол сияқты көлеңкені де естуге болады». Осыдан селенді сигнал беру мен деректерді тасымалдауда қолдану мүмкіндіктерін елестетуге болады. 1879 жылы ол бұл істі терең зерттеуге кірісті. Бұл жұмыста оған [[Чарльз Самнер Тейнтер]] (Charles Sumner Tainter) көмектесті. Александр жиі Кембриджпорттағы (Cambridgeport) дүкен-шеберханаға тәжірибелеріне қажет құрал-жабдықтар мен реактивтер алу үшін барып тұратын. 1880 жылдың қаңтарында ол жарық арқылы сөйлеуді қайта жаңғырту мақсатын қойды, бұл туралы өзінің зертханалық жазбаларында атап өтті. 1880 жылдың 19 ақпанында ол бұл мәселенің сәтті шешілгенін жазды.<ref>[[iarchive:bellalexandergra0000bruc|Bell: Alexander Graham Bell and the conquest of solitude]]</ref> Көктемде сигналды қашықтыққа жеткізу бойынша тәжірибелер басталды. Наурыз айында фотофон арқылы 82 метр қашықтықтан анық сөз естілді, ал сәуірде бұл қашықтық 200 метрден асты. Бірақ фотофонның практикалық қолданылуы жер бедері, ауа райы және басқа да факторлармен шектелді. Дегенмен, Александр Белл бұл өнертабысын ең ұлы жетістіктерінің бірі деп санады. Жарық арқылы ақпарат тасымалдау тек 100 жылдан астам уақыт өткен соң, оптикалық талшықты кабельдер енгізілгенде ғана тиімді бола бастады. == Медицинадағы жетістіктері == 1881 жылғы 2 шілде күні АҚШ президенті Джеймс Гарфилд қастандыққа ұшырап, ауыр жараланды. Оған екі оқ тиді: бірі қолына, екіншісі арқасына қадалып қалды. Президенттің жағдайы өте ауыр болды, және оны емдеу үшін ең үздік дәрігерлер шақырылды. Белгілі өнертапқыш Александр Белл бұл жаңалықты естіген бойда, Бостонға жол тартты. Ол бастапқыда жердегі металдарды анықтау үшін жасалған металл іздегішін жетілдіруге кірісті. Белл құрылғысына телефон қабылдағышын қосып, металды анықтағанда дыбыстық белгі беретіндей етті. 26 шілде күні Белл және оның әріптесі Самнер Тэйнтер өз құрылғысымен Ақ үйге келді. Президент Гарфилдтің жанында бірнеше дәрігер болды. Президент электр тоғынан қорқып, құрылғыны көргенде қатты үрейленді. Белл мен дәрігерлер металл іздегішті абайлап пайдаланып көрді, бірақ құрылғы тек үздіксіз дыбыс шығарып тұрды. Белгілі болғандай, президент жатқан төсектің темір серіппелі матрасы құрылғының дұрыс жұмыс істеуіне кедергі келтірген. Гарфилдтің жағдайы жақсара бастағандай болды: тамыз айында ол төсекте отырып, тамақтана алатын дәрежеге жетті. Алайда, 19 қыркүйекте президент қайтыс болды. Оның өліміне оқ себеп болмады – дәрігерлердің стерильденбеген құралдарымен жараны қайта-қайта қарауы инфекцияға әкеліп соқты.<ref>''Bruce, Robert V.'' [[iarchive:bellalexandergra0000bruc|Александр Грэм Белл Және Жалғыздықты Жеңу.]] — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 347. — 564 с. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> Ол заманда антисептика медицинада кең қолданылмайтын, ал [[рентген]] әлі ойлап табылмаған еді. === Беллдің өнертабысы және оның медициналық әсері === [[1881 жыл|1881 жылғы]] қазан айында Александр Белл Нью-Йоркте дәрігерлерге өзінің [[Бомбаіздеуіш|металл іздегіші]]<nowiki/>н көрсетті. Бұл құрылғыға доктор Джон Гирднер ерекше қызығушылық танытып, оны хирургиялық операцияларда қолдана бастады. Ол ғылыми мақалаларында Беллдің өнертабысын жоғары бағалап, оны «адамзаттың ұлы емшілерінің қатарына қосу керек» деп жазды. Кейінірек Гирднер құрылғыны өз атынан сатып, оны «Доктор Гирднердің телефондық оқ детекторы» деп атады. Кейбір басылымдар тіпті детекторды Гирднер ойлап тапты деп жазды. Белл бұл жағдайды білгенімен, дауласпады. 1886 жылы [[Гейдельберг университеті]] оған медицина докторының құрметті атағын берді. Оның металл іздегіші [[Рентгенограмма|рентген]] сәулесі ашылғанға дейін мыңдаған адамның өмірін сақтап қалды. Бұл құрылғы Англо-Бур соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста да қолданылып, жаралы сарбаздардан оқты табуға көмектесті. === Беллдің жасанды тыныс алдыру құрылғысы === 1881 жылдың жазы Александр Белл үшін тағы бір қайғылы оқиғамен есте қалды – оның жаңа туған ұлы тыныс алу жүйесіндегі ақаулардан көз жұмды. Бірақ бұл жағдай оны тоқтатқан жоқ – керісінше, адам өмірін сақтап қалуға көмектесетін жаңа құрылғы жасауға итермеледі. Ол «Вакуумдық күрте» деп аталатын жасанды тыныс алдыру құрылғысын жасады. Бұл аппарат науқастың кеудесін ауа өткізбейтіндей қаптап, сыртқы қысымды өзгерту арқылы өкпеге ауа айдады. 1882 жылы Белл құрылғының жұмыс істейтін моделін Англияда жасап, оны Британдық физиологиялық қоғамға таныстырды.<ref name=":0" /> Осы идеяны дамыта отырып, кейінірек «темір өкпе» құрылғысы жасалды. Бүгінгі таңда бұл технология өкпені жасанды желдету аппараты ретінде кеңінен қолданылады. == Гидродром жасауы == Бейн-Бреа (Beinn Bhreagh) атты иелігінде Александр Белл су үстінде қозғалатын, артқы жағында пропеллері бар көлік құра бастады. Бұл құрылғыны ол гидродром (hydrodrome) деп атады, ал алғашқы үлгісі – HD-1 – 1911 жылы суға түсірілді. Кейін HD-2 жасалды, бірақ сынақ кезінде ол суға батып кете жаздады. Осы оқиғадан кейін оны «Иона» деп атады, бұл атау киттің ішінде болған Інжілдегі Жүніс пайғамбарға (Ионаға) нұсқайтын.<ref>''Иванов Александр.'' Александр Грейам Белл (Alexander Graham Bell). ''Музей Истории Телефона'' [https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/ На крыльях по водной глади]. telhistory.ru орыс тілінде</ref> 1913 жылы HD-3 80 км/сағ (50 миль/сағ) жылдамдыққа жетті. Алайда, [[1914 жыл|1914 жылы]] [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған соң, бұл тәжірибелер тоқтатылды. Беллдің иелігі Ұлыбритания аумағында болғандықтан, ол да қауіпке ұшырады. Соған қарамастан, 1915 жылы Александр Белл АҚШ-тың әскери-теңіз күштерін өз гидродромының неміс сүңгуір қайықтарын аңдуға қабілетті екеніне сендіруге тырысты. Бірақ ешкім Ұлыбритания аумағына барып, бұл жаңашыл, бірақ белгісіз жобаны сынауға тәуекел еткісі келмеді. Келесі HD-4 үлгісі 110 км/сағ (70 миль/сағ) жылдамдыққа жетті. Белл бұл құрылғыны патрульдік немесе құтқару кемесі ретінде пайдалануға болатынын айтты. Вашингтон мен Лондон бұл идеяға қызығушылық танытты, бірақ түрлі себептермен ол тез басылды. Александр Белл қайтыс болғаннан кейін гидродромдарға қатысты зерттеулер тоқтатылды. Дегенмен, оның идеясының дұрыстығы 1950-жылдары ғана мойындалды, сол кезде суасты қанаттары бар кемелер коммерциялық мақсатта қолданыла бастады. == Өлімі == Белл [[қант диабеті]]<nowiki/>мен науқастанып жүрген еді. 1922 жылдың 2 тамызында пернициозды анемиядан Баддек қаласының маңындағы Бейн Брей помещик меншігіндегі өз жер иелігінде қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Құрама штаттың (13 миллионнан астам) барлық телефоны аза тұту ретінде бірер минутқа ажыратылды.<ref>http://books.nap.edu/html/biomems/abell.pdf</ref> == Өнертабыстары мен патенттелген технологиялары == {{Толықтыру}} == Қайраткерлігі == {{Толықтыру}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылым докторлары]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Шотландия өнертапқыштары]] [[Санат:Канада өнертапқыштары]] [[Санат:АҚШ өнертапқыштары]] [[Санат:Кәсіпкерлер]] [[Санат:Канада кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Шотландия ғалымдары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Машина жасаушылар]] 1idu8k1g0b8enbh2f4jm6rg8c5wtt0r 3623778 3623776 2026-06-30T08:35:02Z Nos9877 182779 /* Ұлыбританиядағы мұғалімдік мансабы */ 3623778 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі=Александр Грэхэм Белл |Шынайы есімі={{lang-en|Alexander Graham Bell}} |Суреті=Alexander Graham Bell.jpeg |Сурет тақырыбы=Александр Белл 1904 жыл |Туған күні= 03.03.1847 |Туған жері=Эдинбург |Қайтыс болған күні=02.08.1922 |Азаматтығы=[[АҚШ]], [[Ұлыбритания]]|Ғылыми аясы=[[Логопедия]], [[Телефония]] |Жұмыс орны=Смитсон институты |Альма-матер=[[Эдинбург университеті]] |Ғылыми дәрежесі=ғылым докторы |Қолтаңбасы= Alexander Graham Bell (signature).svg }} '''Александр Грэхэм Белл''' ({{lang-en|Alexander Graham Bell}}; [[3 наурыз]] [[1847 жыл]], [[Эдинбург]], [[Шотландия]] – [[2 тамыз]] [[1922 жыл]], Баддек, Жаңа Шотландия провинциясы, Канада) — тегі шотландтық АҚШ және Канада ғалымы, өнертапқыш, ғалым, алғаш рет қолданыстағы телефонды жасап оны патенттеген [[инженер]], телефонның халықаралық деңгейде жалпы қолданыс құралы ретінде қолданылуына ықпал еткен алғашқы адамдардың бірі, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы телекоммуникация саласының өркендеуіне үлес қосқан [[AT&T Inc.|American Telephone and Telegraph Company (AT&T)]] компаниясының негізін қалаушы. Беллдің әкесі мен ағасының сахнада сөз сөйлеу ісімен айналысқандығы, сондай-ақ анасы мен әйелінің саңырау болуы Беллдің өміріне үлкен әсерін тигізді.<ref name=":0">Bruce, Robert V. (1990). ''Bell: Alexander Bell and the Conquest of Solitude''. Ithaca, New York: Cornell University Press. p. 419. ISBN <bdi>978-0-8014-9691-2</bdi>.</ref> == Өмірбаяны == === Отбасы === Александр Грэхэм Белл Шотландияның [[Эдинбург]] қаласында 1847-ші жылдың 3-ші наурызында туылған. Александр логопедтер отбасынан және сөзге шешен ұстаздар отбасынан шыққан<ref>https://www.wdl.org/ru/item/11375/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420010656/https://www.wdl.org/ru/item/11375/ |date=2021-04-20 }}</ref>. Атасы Александр Белл театрда актер болып еңбек еткен, ал кей кезде суфлер болып жұмыс жасаған. Ол кәсіби түрде дыбысталу мәселесімен айналысқан, 1836-шы жылы «Кекештену және сөйлеудегі бұзылыстар» («''Stammering and Other Impediments of Speech''» ) және кейбір газеттер оны Қызыл тілді Профессор («''Professor of Elocutio''») деп атай бастаған.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/</ref> Оның әкесі [[Мелвилл Белл]] 1849-шы жылы "Сөйлеу және шешендік принциптерді жаңаша түсіндіру" кітабын шығарды (ағылшын тілінде ''a new Elucidation Of the Principles Of Speech And Elocution''). Бұл кітапта ол "әр түрлі дыбыстарды білдірудің барлық мүмкін жолдарын білдіретін ғылыми алфавит" құру керек деген ойды білдірді. 1860-шы жылы ол үлкен жетістікке жеткен "шешендік Стандарт" (the Standard Elocutionist) кітабын шығарды. XIX ғасырдың аяғында Ұлыбританияның өзінде 168 баспа осы кітапты шығарған , ал АҚШ-та осы кітаптың 250 мыңнан астам данасы сатылды.<ref>https://archive.org/details/bellalexandergra0000bruc</ref> Мелвилл бірнеше жылдар бойы адам сөйлеуінің барлық мүмкін дыбыстарын жинады, оларды көбейту тәсілдерін мұқият жазды және оның барлық еңбектері 1867-ші жылы басылған "Көрнекі тіл" (''Visible Speech: The Science Of Universal Alphabetics'') кітабында жинақталған<ref>''Gray, Charlotte.'' Reluctant genius. Alexander Graham Bell and the passion for invention. — New York: Arcade Publishing, 2011. — [[ISBN 978-1-61145-060-6]].</ref>. 1843-ші жылы Мелвилл Белл өзінің болашақ әйелі Элиза Грейс Симондспен (Элиза Грейс Симондс), тапсырыс бойынша сурет салған кеме хирургының қызымен кездесті. Ол болашақ жұбайынан 10 жас үлкен еді, тағы бір айта кетерлігі, есту қабілеті нашар болды, сондықтан ол үнемі арнайы есту түтігін қолдануға мәжбүр болды. 1844-ші жылдың 19-шы шілдесінде олар үйленді<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 15. — 564 б. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref>. Некеден үш ұл дүниеге келді: 1845-ші жылы олардың ұлы Мелвилл Джеймс (Mellville James), 1847-ші жылы Александр Белл (''Alexander Graham''), 1848-ші жылы үшінші ұлы Эдвард (Edward Charles) дүниеге келді. == Балалық және жасөспірім кезеңі == Барлық үш ағайынды алғашында үйде оқыды, бірақ 10 жасқа толысымен олар мистер Макларен (Maclaren’s Hamilton Place Academy) жеке мектебіне жіберілді. 11 жаста олар оқуын жалғастырды, әкесі өз ұлдарын Шотландияның ең үздік мектебі - Эдинбург Патшайымы Жоғарғы мектебіне (Edinburgh’s Royal High School) жіберді. Осы мектептегі антикалық тілдерден сабақ жақсы өтетіндіктен "Солтүстік Афина" деп аталған, алайда Александр Белл бұл мектепте аса қатты табысты бола қойған жоқ. Үлкен ағасы 1858 жылы өлеңдерді мәнерлеп оқығаны үшін бірінші сыйлығын алды, 1860 жылы тағы да бір сыйлық алды, ал 1862 жылы ол француз тіліндегі жетістігі үшін сыйлықты иеленді. Ал Александр Белл мектепте аса қатты көзге түсе қойған жоқ. Александр Беллдің музыкаға икемі байқалды, сондықтан оны пианист Аугусто Бенуа Бертиниге (''Auguste Benoit Bertini'') оқуға жіберді. Мектеп жылдары ол басқа Эдинбург мектебіндегілердей аса қатты қызығушылықсыз крикет ойнады. Александр Белл әрдайым қызыққұмар әрі ғылымға әуесқой болды , сонау жасөспірім кезінде-ақ "балалар арасындағы ғылымды дамыту қоғамын" құрды. Бұл қоғамда барлық оқушылар "профессор" деп аталды және ғылыми баяндамаларымен шықты. Бір күні осы "қауымдастық" шошқаның тұтас етін соймақшы болады. Александр Белл тіліп кесе бастайды, бір кезде тұтас еттен жануарлардың өкірген дыбысына ұқсас қорқынышты дыбысы бар газ шыға бастайды. Соңында "профессорлар" қорқынышпен қашып тарқасады. Ағасы Эдинбург Жоғарғы Мектебінің алты жылдық курсын аяқтады, ал Ескендір ол жерде 4 жыл ғана оқыды. 15 жасында әкесі Александрды Лондонға атасынан шешендік өнерді үйретуге жіберді.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 31. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref><gallery mode="slideshow"> Сурет:Alexander graham bell family.jpg|Александрдің ата-анасы мен қарындас-бауырлары (1852 жыл) Сурет:Actor portraying Alexander Graham Bell in an AT&T promotional film (1926).jpg|1926 жылы AT&T жарнамалық фильміне түскен Беллдің рөлін ойнаған актер Сурет:USPTO Telephone Patent No. 174465.jpg|''Беллдің телефонына берілген патент (1876жылдың наурызы)'' Сурет:Alexander Graham Bell Star on Walk of Fame.jpg|Канада Даңқ Аллеясындағы Александр Беллге арналған естелік жұлдызы Сурет:AG Bell 1.jpg|Беллдің 1910-1920 жылдар аралығындағы кезі </gallery> == Ұлыбританиядағы мұғалімдік мансабы == Александр Белл әкесіне оның тәжірибелерін жасауға көмектесті, өзі де шешендік өнерден ұстаз болып жұмыс жасай бастады. 1863 жылы ол Weston House жергілікті жеке мектепке мұғалім болу үшін Шотландияның солтүстік жағалауындағы шағын [[Элгин]] ''(Elgin)'' қаласына келді. Ол жерде ол жылына 10 фунтқа музыка мен шешендік өнер оқытушысы болып жұмыс істей бастады. Сол кезде Александр Беллдің жасы 16-ға енді толған еді, ал кейбір шәкірттерінің жасы одан үлкен де болатын.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 37. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> 1864 жылы Александр Белл [[Эдинбург университеті|Эдинбург Университеті]]<nowiki/>нде оқи бастады. Келесі жылы ол ''Weston House''-ға қайта сабақ беруге оралды. Отбасында ауыр жағдай болды: 1865 жылы оның атасы қайтыс болды. Мелвилл Белл оның ісін жалғастыру үшін Лондонға аттанды. Мелвиллге өз ұлын ісін жалғастыру үшін көп үгіттеуге тура келді. Александр Белл бір мезетте сабақ беруге және Эдинбург Университетіндегі барлық емтихандарын тапсыра алатынына сенді. Мелвилл ұлының оқу мен сабақ беруді бірге алып жүре алмайды, Лондон Университетінде оқығаны жөн деп санады. 1866 жылы Мелвилл өз ұлын [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында Сомерсетшир колледжіне ''(Somersetshire College)'' мұғалімдік жұмысқа орналастырды. Бұл мекеме колледж деп аталғанымен, жеке мектеп болатын, онда джентельмендер буыны даярланған еді. Оның бөлмесінде электр батареялары, магниттер мен әртүрлі реактивтері бар түтіктер жиі байқалатын. Терезесінен сымдар шығып тұратын, Александр достарымен Чарльз Уитстон телеграфымен сөйлескенді ұнататын. Александрдың Бат-та болуы 1866-1867 оқу жылына дейін жалғасты, бірақ 1867 жылы көктемде туберкулезден қайтыс болған інісінің қайтыс болуына байланысты оның оқуы тоқтап қалды. 1867 жазында Александр Белл әкесіне  ғылыми және педагогикалық сабақтарына көмектесу үшін Лондонға көшті. Онда ол Оксфордтың ағылшын сөздігінің ''(Oxford English Dictionary)'' болашақ авторы Мюррей мырзамен ''(Муррей)'' кездесті. 1868 жылы Александр Белл оқуға түсу емтихандарын тапсырып, Лондон университетіне қабылданды. Дәл осы жылы ол алғаш рет саңырау балаларды оқытып сурдопедагог атанды. Мелвиллге Оңтүстік Кенсингтондағы ''(South Kensington)'' саңырау балаларға арналған жеке мектепке оның "Көрнекі сөйлеу" жүйесін қолдануға Сьюзан Халл ''(Susanna E. Hull)'' ұсынысын білдірді. Мелвилл осы тапсырманы орындау үшін Александрды сонда жіберді, ақырында сурдопедагогика оның өміріндегі басты істің біріне айналды. 1870 жылы Александрдың ағасы Мелвилл туберкулезден ауырып қайтыс болады. Александрдің де денсаулығы нашарлай бастайды. Осы жағдайды көріп әкесі Мелвилл кіші ұлын жоғалтып алудан қорықты, сондықтан ол барлығын тастап баласымен бірге Канадаға көшті. === АҚШ-тағы оқытушылық мансабы === [[1870 жыл|1870]] жылы 21 шілдесінде Беллдің отбасы кемеге отырып [[Жаңа Дүние]]<nowiki/>ге аттанды. Александр Белл бұл туралы өзінің достары мен туыстарына әңгімелегенде "Канадаға өлу үшін кеттім" деп айтатын. [[Сурет:Clarkeschoolb2.jpg|солға|нобай|''Саңырауларға арналған Кларк мектебінің кампусы'']] Беллдің жанұясы Онтарио, Брэнтфордқа аялдады. Ол жерде шешендік өнер мұғаліміне қатысты бос жұмыс орыны болмады, сондықтан Мелвилл мен Александр ұзақ уақытқа жұмыссыз қалды. Александр үйден бірнеше миль қашықтықтан тыс үндістердің әртүрлі тайпаларын тапты ''(Mohawk, Tuscarora, Oneida, Onondaga, Cayuga and Seneca)''. Осы тайпалардың үндістері Александр Беллдің сөздік және дыбыстық қорын байытып, оның зерттеу ісіне кең мәлімет берді. Александр Беллдің жеке өмірбаяншысы Шарлотта Грей Могавк тайпасының басшысы Беллді соғыс биіне үйреткені жайлы да айтқан. Осы биді Александр Белл өз жеңіске жеткен сәттерінде билеген деседі, ал айналасындағылар таң қалған көрінеді. Мелвилл Белл өзіне және баласы Александрге айналысатын жұмыс табуға талпынды, бірақ бұл оңай емес еді. Аймақтағы барлық оқу орындарына өтініш жазды, бір күні 1871 жылдың наурызында Бостон мектебінен саңырауларға арналған мұғалім жұмыс орны бар екендігі туралы жауап келді. <ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 74. — 564 с. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> [[Сурет:Alexander_Graham_Bell_and_his_Scott_Circle_School.jpg|нобай|510x510 нүкте|''Саңыраулар мектебінің оқушылары мен мұғалімдері (1883, Вашингтон, Колумбия округі)'']] "''Көрнекі сөйлеу"'' жүйесі өз жемісін бере бастады, 1871 жылдың қарашасында бостон газеттері Александр Беллдің сурдопедагогикадағы табыстары жайлы жаза бастады. 1872 жылы ол Бостон Университетінің Шешендік Мектебінде "дыбыстық физиология мен қызыл тіл" профессоры атанды (professor of Vocal Physiology and Elocution, Oratory School), бұл 26 жастағы университет дипломы жоқ жас жігіт үшін үлкен дәреже еді. Оның табыстары Нортгэмптондағы Саңырауларға арналған Кларк мектебінің ''(Clarke School for the Deaf, Northampton, Massachusetts)'' президенті мистер Гардинер Хаббард ''(Gardiner Greene Hubbard)'' көзіне түсті. "Көрнекі сөйлеу" жүйесі Массачусетс Медициналық Қоғамының ''(Massachusetts Medical Society)'' жиынында қошеметке ие болды, ал 1874 жылы Александр Белл өзі жеке 60 делегат жиналған "Көрнекі сөйлеу"-дің оқытушылар конвенциясын жасады. Гардинер Хаббардтың қызы Мэйбел Хаббард ''(Mabel Gardiner Hubbard)'' ең үздік оқытушылардан оқыды, тіпті оған Ескі әлемнің үздік оқытушылары Еуропада дәріс берген. Ол өзінің құлағының мүкістігін жасыра білді және бірнеше тілде сөйлесуді үйренді (көзбен көре отырып). Бірақ сонда да оның сөз сөйлеуімен жұмыс істеу керек еді, сондықтан Гардинер Хаббард Александр Беллді Мэйбелге "Көрнекі сөйлеу" жүйесі бойынша сабақ беруін сұрады. Мэйбел 15 жасында Александрдан сабақ ала бастады. Бірақ Мэйбел өзінің күнделігінде алғашқы кездесуде Александр оған мүлде ұнамағанын мойындап жазды. Ал Александр Белл екеуі оқуға кіріскен кезде мұндай жылдам қағып алатын, ынталы оқушыны кездестірмегенін айтты. === Мультиплексті телеграф жасау жұмысы === 1860 жылдарда-ақ Хаббард Конгрессте [[телеграф]] корпорациясының құрылғысының жобасын өткізуге тырысты. Бұл жоба АҚШ-тағы телеграф хабарламаларын жеңілдетуге әрі арзандатуға мүмкіндік беретін еді. Хаббард Вестерн Юнион ''(Western Union)'' телеграф компаниясының монополиясы телеграфияның дамуын тежейді, оның телеграммалары Ұлы Британияның 1868 жылы ұлттандырған (мемлекет мүлкіне айналдырылған) телеграфынан қымбат деп сендірді.<ref>''Bruce, Robert V.'' Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude. — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 126. — 564 бет — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> АҚШ үкіметінің пікірінше, "Америка Пошта Телеграф Компаниясын" (United States Postal Telegraph Company) құру керек болған, бұл компания пошта трактілерінде телеграф желісін құрып оны Вестерн Юнионның телеграмына қарағанда екі есе арзан жіберуге болатын еді. Хаббард жаңа технологиялар бұл үрдісті жеңілдетеді және бұл компанияны күш қуаты мол Гардинер Хаббард сияқты адам басқара алады деп сендірді. Вестерн Юнионның президенті мистер Уильям Ортон ''(William Orton)'' бұл жобаны мемлекеттің жеке кәсіпкерліктің еркіндігін бұзатын экономикалық өміріне дөрекі түрде қол сұғу деп атады. Ол мультиплексті телеграф саласындағы ғылыми жұмыстар туралы естіген болатын. Бұл мультиплексті телеграфтың көмегімен бір мезетте бір сым арқылы бірнеше телеграф хабарламаларын жіберуге болатын еді. Гардинер Хаббард егер өзінде осындай құрылғы болса , онда ол өзінің жаңа компаниясына инвесторлар тарта алатынына сенімді еді. Аңыз әңгіме бойынша, оған қызының мұғалімі Александр Белл қонаққа шай ішуге келеді. Александр Белл тамаша пианист болатын, келген қонақтарды пианино тартып көңілін көтереді. Содан кейін ол қонақтарға акустикалық резонанспен трюк көрсетеді. Ол пианиноның корпусының ішінде әртүрлі ноталарды шырқады, ал оның жауабына әртүрлі ішектерден дыбыс шықты. Бұл трюк "Ескендір Беллдің тарихы" фильмінде көрсетілген (''The Story of Alexander Graham Bell'' (''1939'')). Гардинер Хаббард осындай тәсілмен телеграф хабарламаларын жіберуге болады ма деп сұрағанда Александр әртүрлі ноталарды бір ауа кеңістігінде жіберуге болады, сол сияқты әртүрлі хабарламаларды да бір сыммен, өткізгішпен жіберуге болады деп жауап берді. Осыдан кейін ол мультиплексті телеграфпен айналыса бастады.    Бұл жарыста Александр Вестерн Юнион компаниясынан тым қалып қалды, олар 1872 жылы Джозефа Стернстің (''Joseph Stearns'') дуплексті телеграфына құқық алған еді. Бұл телеграф бір сыммен бір мезетте қарсы хабарлама жіберуге болатындай еді. 1874 жылы ол Томаса Эдисоннің (Thomas Edison) квадруплексті телеграфын сатып алды, бұл көрсеткіш екі есе өсті. Александр Белл өзінің тәжірибелері мен сынақтары үшін Бостондағы Чарльза Вильямстің (Charles Williams) шеберханасынан аспаптар мен материалдарға тапсырыс беретін. Телеграфты қайта қалпына келтіру мүмкін болмайтын, әртүрлі бөлшектері сынып қалатын. Шеберхананың ережесі бойынша клиент тапсырысты клеркке қалдырып кетуі керек болатын, ал клерк тапсырыстарды шеберлерге бөліп беретін. Бір күні шеберханада мынандай бір оқиға болды. Шеберхананың бір қызметкері Томас Ватсон (''Thomas Watson'') алты хабарламаны бір мезетте жіберуге есептелген телеграфты қалай жасауға болатынын түсіндіре бастаған бір клиенттің үстелге телеграф аппаратурасын қойғанын көреді. Сөйтіп Томас Ватсон Александр Беллдің жұмысына толық жұмыс күніне ауысып, оның өндірісінде компаньон атанады. == Телефонды ойлап табуы және оны дамытуы == Сапар барысында ол ұлы физик [[Джозеф Генри]]<nowiki/>дің қабылдауында болды. Қызу әңгіме барысында Александр Белл оған электр қуатын пайдаланып дыбысты беру туралы идеялары туралы айтып берді, тіпті тәжірибе жасап көрсетті. Генри мырза оған осы саладағы ғылыми жұмыстар туралы, тіпті неміс Филип Рейстің телефон аппараты туралы айтты. Джозеф Генри одан өзінің жаңалықтарын Смитсон институтының баспасөзінде жариялау керек пе, әлде Александр өзінің эксперименттерін логикалық қорытындыға келтіре ала ма деп сұрады. Александр Белл оның электромагнетизм саласында білімі жоқ екенін және оның сәтті шығатынына күмәнданатынын айтты. Генри мырзаның бұл салада өзінің көңіл түсірерлік тәжірибесі болған еді. Өз уақытында Майкл Фарадей өзінің физика саласындағы еңбектерін Генриден бұрын жариялады және Джозеф Генри айтқан жаңалықтарымен танымал болды. Тағы бір рет ол электр энергиясын пайдаланып сигнал беру туралы ғылыми зерттеулерін жариялады, бірақ құрылғы жұмыс істемеді, нәтижесінде [[Сэмюэл Морзе]] телеграф әкелген барлық байлық пен даңққа ие болды. Генри Мырза Александр Беллге өз жұмыстарын жарияламауға, тиімді сатуға болатын жұмыс істейтін құрылғыны алғанға дейін жұмыс істеуге кеңес берді. "Осы істі қолыңа ал!"— деп үндеді ол. Белл Генридің бұл сөздері оны басқаларға қарағанда жақсы шабыттандырғанын мойындады.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/</ref> [[Сурет:Опыт 2 июня 1875 года.png|нобай|575x575 нүкте|''Александр Беллдің 1875 жылы 2 маусымда сымдар арқылы дыбысты беру тәжірибесі. Үлгі схемасы.'']] Александр Белл Бостонға келгенде, ол өзінің серіктесімен дыбысты сымдар арқылы тарататын құрылғыны ойлап табу идеясымен бөлісті. Бірақ Беллдің басты демеушілері [[Гардинер Хаббард]] пен [[Томас Сандерс]] оның күмәнді бастамаларына риза болмады. Олар одан мультиплексті телеграфпен жұмыс істеуді талап етті, содан кейін ол басқа жобалармен айналыса алды. Бірақ 1875 жылы 2 маусымда оның тәжірибелері нәтиже берді. Александр мен Томас телеграф аппараттарын орнатқан кезде, олар контактілерді жауып тастады, ал Александр өзінің қабылдағышында әлсіз жаңғырықты естіді. Ол бұл дыбысты естіген бойда, сол кезде телеграф кілтін орнатқан Ватсонға қарай жүгірді және оның барлық параметрлері қабылдағышта жаңғырықпен жауап берді. Мұндай оқиғалар бұрын болған, бірақ оларға ешкім мән бермеген, бірақ Александр Белл бұл растауды өзінің болжамдары бойынша көрді, бұл дыбысты сымдар арқылы беруге болады. Осыдан кейін олар күні бойы дыбыспен тәжірибе жасады. [[Сурет:Gallows-phone. 3rd of June, 1875. Replica.jpg|солға|нобай|400x400 нүкте|''"Дар ағашы" телефоны, 3 маусым 1875 жыл. Реплика. Телефон Тарихы Мұражайының Экспонаты'']] Сол күні Александр Белл Ватсон 1875 жылы 3 маусымда келесі күні жасаған телефон құрылғысының эскизін жасады. Бұл телефон өзінің формасында ілулі тұрған телефонға ұқсады және байланыс тарихшыларының жадында қалды. Бұл жолы олар әр түрлі бөлмелерге таралып, дыбыс әрең естілді, тіпті алдыңғы күндегіден де жаман еді. Уотсонның өзі бұл телефонды "ащы түңілу" деп атады, бірақ тәжірибелер ары қарай жалғасты.<ref>https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/priklyucheniya-tomasa-vatsona/</ref> Телефон Хаббард мырзаны қызықтырмады, сондықтан Белл оған құқықтарының бір бөлігін канадалық көршісі Джордж Браунға (''Джордж Браун)'' 500 долларға беруге шешім қабылдады. Келісім бойынша, ол Лондонға сапары кезінде Британдық патенттік бюроға өтініш беруі керек еді. Күзде Александр Браун мырзадан оның ісін елемеген жаңалықты күтті. Гардинер Хаббард нәтижелерді талап етті, ал оның бәсекелестері де дыбысты беру құрылғысымен айналысып, нәтижелерге жақындады. Кем дегенде бір нәрсе жасау керек еді, бірақ Александр Белл Браунмен келісіммен байланысты болды. Содан кейін Хаббард мырза мәселені өз қолына алуға шешім қабылдады. [[Сурет:Liquid transmitter. 10th of March, 1876. Replica.jpg|нобай|''Сұйық түрдегі таратқыш, 1876 жылы 7 наурызда патенттелген және алғаш рет 1876 жылы 10 наурызда сыналған. Реплика. Телефон Тарихы Мұражайының Экспонаты'']] 1876 жылы 14 ақпанда Хаббардтың әріптестерінің бірі, Бэйли және Поллок (Bailey & Pollok) заң кеңсесінің өкілі Энтони Поллок Ескендір Беллдің атынан телеграфты жетілдіруге патент алуға өтініш берді. Сол күні Вашингтондағы патенттік бюроға Уильям Болдвин (Уильям Д.Балдвин) келіп, Элиш Грейдің атынан сұйық таратқышқа патент алуға өтініш берді. Бұл екі сурет бір-біріне өте ұқсас болды, бұл Александр Беллдің бәсекесіне күмән тудырды. Екі өтінімді зенас Фиск Уилбер мырза қабылдады. 19 ақпанда ол Поллок мырзаға Беллдің өтініші Грей мырзаның дизайнын көшіретінін жазды. Содан кейін Поллок пен Бэйли оның бастығы Эллис Спеарға жүгінуге шешім қабылдады (патенттердің Актинг Кеңесі, Эллис дауысы). 24 ақпанда олар оған сол күні өтінімдерді талдағанын жазды және Беллдің өтініші бірнеше сағат бұрын берілгенін анықтады. Спеар мырза Фиск Уилбердің шешімін жоққа шығарды және 25 ақпанда екі тарапқа да қақтығыс аяқталды деп хабарланды. [[1876 жыл|1876]] жылы 7 наурызда Александр Беллге №174465 патент берілді, ол тарихтағы ең қымбат патент ретінде танылды. [[1876 жыл]]<nowiki/>дың 10 наурызында Александр мен Томас Ватсон сұйық түрдегі таратқышпен тәжірибе өткізіп жатқан еді. Аңыз бойынша, екеуі екі бөлмеге бөлініп жұмыс жасап жатқан кезде, Александр батареядан шалбарына аяқ астынан қышқылды төгіп алады, сосын "Ватсон, бері келіңізші, сіз маған керексіз!" деп айғайлайды. Ватсон оның дауысын естімеді, бірақ қабылдағыштан алғаш рет сол сөзді естіді. Ол сол мезетте Беллдің бөлмесіне жүгіре кіріп "Мен сіздің әр сөзіңізді естідім!" деп айғайлады. Александр басында не болып жатқанын түсінбеді, ол өзінің күйіп қалған жарасын айтып жатыр еді, тәжірибенің табысты болғанын естіп өзінің жарасы туралы ұмытып кетті. Сол уақыттан бастап күні-түні қабылдағыш пен таратқыштың орындарын ауыстырып не бір нәрселерді айтты, соның ішінде "Құдайым, патшайымды сақтай гөр" деген сөзді де ұмытпады.<ref name="автоссылка2">{{Cite web|lang=|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/priklyucheniya-tomasa-vatsona/|title=Приключения Томаса Ватсона|author=|website=Музей Истории Телефона|date=|publisher=telhistory.ru}}</ref> Сосын жұртшылық патентке өтінішті бергеннен кейін бір ай өткеннен кейін ғана неге айлап сөйлескені туралы сауалдар қойды, көпшіліктің сұрақтары кейін бұрынғыдан да көбейе түсті.[[Сурет:Patent Drawing of Telegraphy by Alexander Graham Bell - NARA - 6120306 (page 2).jpg|нобай|Александр Беллдің телефонға алған патенті 07.03.1876 жыл]] == Телефон компаниясын құруы == 1877 жылдың сәуірінде Чарльз Уильямстың үйінен оның шеберханасына дейін ұзақтығы 5 км-ге созылатын телефон желісін орнатты. Бір күні, 1877 жылдың мамырында Эдвин Холмстың ұлы өз жұмыстарымен Уильямстың шеберханасына соға кетеді, олардың телефонды қалай қолданып жатқанын көреді. Эдвин Томас Холмсқа телефон коммутаторын құру туралы идея келіп, оны ол Гардинер Хаббардпен бөліседі. Бостондағы Холмстың кеңсесінде көптеген клиенттердің үйінде күзет құрылғыларына тартылған күзет дабылдамасының пульті болған еді. Эдвин клиенттерге телефон орнатуды және кеңсесінде оларды бір-бірімен жалғауды ұсынды. Бұл ұсыныс мистер Хаббардқа ұнады және осы тәжірибе жасалады. Холмстың көптеген клиенттері жаңалықты қуана қабылдап, өз кеңселеріне осылай қоюды қалады, ал Хаббард оларға жалға телефондар бере бастады. Холмстың кеңсесінде абоненттер бір-бірімен байланысатын ауыстырып қосқыштар жасалып шықты. 1877 жылдың тамызында Беллдің компаниясы 778 телефон орнатты, олардың 700-ден астамы Холмстың кеңсесі арқылы жалғанды<ref>{{Cite web|lang=|url=https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/edvin-kholms-edwin-holmes-/|title=Эдвин Холмс (Edwin Holmes)|author=|website=Музей Истории Телефона|date=|publisher=telhistory.ru|access-date=2020-12-07|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929101429/https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/edvin-kholms-edwin-holmes-/|deadlink=no}}</ref>. 1877 жылдың мамырында телефон аппараттарында "Беллдің тұтқасы" немесе "майлы баспа" деп аталатын ыңғайлы қабылдағышы пайда болды. Бұл құрылғыны Пенсильван Университетінің (University of Pennsylvania) түлегі Александр мен Уильям Ченниң (William Channing) жасап шығарған болатын. Олар бұрын Бостонның өрт дабылдамасы жүйесін орнатқан еді. Ченниңгтің Пенсильван Университетінде телефон тұтқасын ойлап тапқан алғашқы және жалғыз өнертапқыш деп есептейді, бұл университет түлектері жайлы ақпаратта да көрсетілген.<ref>{{Книга|автор=Huurdeman, Anton A.|заглавие=The worldwide history of telecommunications|ссылка=https://archive.org/details/worldwidehistory00huur_668|ответственный=|год=2003|издание=|место=Hoboken, New Jersey|издательство=John Wiley & Sons, Inc.|страницы=[https://archive.org/details/worldwidehistory00huur_668/page/n179 165]|страниц=638|isbn=ISBN 9780471205050}}</ref>{{Толықтыру}} == Фотофон өнертабысы == 1879 жылы Александр жаңа идеяларды іздеп, [[Британ энциклопедиясы]]<nowiki/>н сатып алып, басынан аяғына дейін оқып шықты. Өйткені ол телефонмен ғана шектелуді ойлаған жоқ. 1870-жылдары Англияда [[селен]]<nowiki/>нің ерекше қасиеттері туралы мәліметтер белгілі бола бастады. Александр бал айына Ұлыбританияға келгенде, жергілікті ғылыми журналдар осы тақырыптағы мақалаларға толы болды. 1878 жылы Корольдік ғылым академиясында баяндама жасап, былай деді: «Егер сіз селенийді телефон батареясына орналастырып, оған күн сәулесін бағыттасаңыз, оны естуге болады, дәл сол сияқты көлеңкені де естуге болады». Осыдан селенді сигнал беру мен деректерді тасымалдауда қолдану мүмкіндіктерін елестетуге болады. 1879 жылы ол бұл істі терең зерттеуге кірісті. Бұл жұмыста оған [[Чарльз Самнер Тейнтер]] (Charles Sumner Tainter) көмектесті. Александр жиі Кембриджпорттағы (Cambridgeport) дүкен-шеберханаға тәжірибелеріне қажет құрал-жабдықтар мен реактивтер алу үшін барып тұратын. 1880 жылдың қаңтарында ол жарық арқылы сөйлеуді қайта жаңғырту мақсатын қойды, бұл туралы өзінің зертханалық жазбаларында атап өтті. 1880 жылдың 19 ақпанында ол бұл мәселенің сәтті шешілгенін жазды.<ref>[[iarchive:bellalexandergra0000bruc|Bell: Alexander Graham Bell and the conquest of solitude]]</ref> Көктемде сигналды қашықтыққа жеткізу бойынша тәжірибелер басталды. Наурыз айында фотофон арқылы 82 метр қашықтықтан анық сөз естілді, ал сәуірде бұл қашықтық 200 метрден асты. Бірақ фотофонның практикалық қолданылуы жер бедері, ауа райы және басқа да факторлармен шектелді. Дегенмен, Александр Белл бұл өнертабысын ең ұлы жетістіктерінің бірі деп санады. Жарық арқылы ақпарат тасымалдау тек 100 жылдан астам уақыт өткен соң, оптикалық талшықты кабельдер енгізілгенде ғана тиімді бола бастады. == Медицинадағы жетістіктері == 1881 жылғы 2 шілде күні АҚШ президенті Джеймс Гарфилд қастандыққа ұшырап, ауыр жараланды. Оған екі оқ тиді: бірі қолына, екіншісі арқасына қадалып қалды. Президенттің жағдайы өте ауыр болды, және оны емдеу үшін ең үздік дәрігерлер шақырылды. Белгілі өнертапқыш Александр Белл бұл жаңалықты естіген бойда, Бостонға жол тартты. Ол бастапқыда жердегі металдарды анықтау үшін жасалған металл іздегішін жетілдіруге кірісті. Белл құрылғысына телефон қабылдағышын қосып, металды анықтағанда дыбыстық белгі беретіндей етті. 26 шілде күні Белл және оның әріптесі Самнер Тэйнтер өз құрылғысымен Ақ үйге келді. Президент Гарфилдтің жанында бірнеше дәрігер болды. Президент электр тоғынан қорқып, құрылғыны көргенде қатты үрейленді. Белл мен дәрігерлер металл іздегішті абайлап пайдаланып көрді, бірақ құрылғы тек үздіксіз дыбыс шығарып тұрды. Белгілі болғандай, президент жатқан төсектің темір серіппелі матрасы құрылғының дұрыс жұмыс істеуіне кедергі келтірген. Гарфилдтің жағдайы жақсара бастағандай болды: тамыз айында ол төсекте отырып, тамақтана алатын дәрежеге жетті. Алайда, 19 қыркүйекте президент қайтыс болды. Оның өліміне оқ себеп болмады – дәрігерлердің стерильденбеген құралдарымен жараны қайта-қайта қарауы инфекцияға әкеліп соқты.<ref>''Bruce, Robert V.'' [[iarchive:bellalexandergra0000bruc|Александр Грэм Белл Және Жалғыздықты Жеңу.]] — Boston Toronto: Little, Brown and Company, 1973. — С. 347. — 564 с. — <nowiki>ISBN 0-316-11251-8</nowiki>.</ref> Ол заманда антисептика медицинада кең қолданылмайтын, ал [[рентген]] әлі ойлап табылмаған еді. === Беллдің өнертабысы және оның медициналық әсері === [[1881 жыл|1881 жылғы]] қазан айында Александр Белл Нью-Йоркте дәрігерлерге өзінің [[Бомбаіздеуіш|металл іздегіші]]<nowiki/>н көрсетті. Бұл құрылғыға доктор Джон Гирднер ерекше қызығушылық танытып, оны хирургиялық операцияларда қолдана бастады. Ол ғылыми мақалаларында Беллдің өнертабысын жоғары бағалап, оны «адамзаттың ұлы емшілерінің қатарына қосу керек» деп жазды. Кейінірек Гирднер құрылғыны өз атынан сатып, оны «Доктор Гирднердің телефондық оқ детекторы» деп атады. Кейбір басылымдар тіпті детекторды Гирднер ойлап тапты деп жазды. Белл бұл жағдайды білгенімен, дауласпады. 1886 жылы [[Гейдельберг университеті]] оған медицина докторының құрметті атағын берді. Оның металл іздегіші [[Рентгенограмма|рентген]] сәулесі ашылғанға дейін мыңдаған адамның өмірін сақтап қалды. Бұл құрылғы Англо-Бур соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста да қолданылып, жаралы сарбаздардан оқты табуға көмектесті. === Беллдің жасанды тыныс алдыру құрылғысы === 1881 жылдың жазы Александр Белл үшін тағы бір қайғылы оқиғамен есте қалды – оның жаңа туған ұлы тыныс алу жүйесіндегі ақаулардан көз жұмды. Бірақ бұл жағдай оны тоқтатқан жоқ – керісінше, адам өмірін сақтап қалуға көмектесетін жаңа құрылғы жасауға итермеледі. Ол «Вакуумдық күрте» деп аталатын жасанды тыныс алдыру құрылғысын жасады. Бұл аппарат науқастың кеудесін ауа өткізбейтіндей қаптап, сыртқы қысымды өзгерту арқылы өкпеге ауа айдады. 1882 жылы Белл құрылғының жұмыс істейтін моделін Англияда жасап, оны Британдық физиологиялық қоғамға таныстырды.<ref name=":0" /> Осы идеяны дамыта отырып, кейінірек «темір өкпе» құрылғысы жасалды. Бүгінгі таңда бұл технология өкпені жасанды желдету аппараты ретінде кеңінен қолданылады. == Гидродром жасауы == Бейн-Бреа (Beinn Bhreagh) атты иелігінде Александр Белл су үстінде қозғалатын, артқы жағында пропеллері бар көлік құра бастады. Бұл құрылғыны ол гидродром (hydrodrome) деп атады, ал алғашқы үлгісі – HD-1 – 1911 жылы суға түсірілді. Кейін HD-2 жасалды, бірақ сынақ кезінде ол суға батып кете жаздады. Осы оқиғадан кейін оны «Иона» деп атады, бұл атау киттің ішінде болған Інжілдегі Жүніс пайғамбарға (Ионаға) нұсқайтын.<ref>''Иванов Александр.'' Александр Грейам Белл (Alexander Graham Bell). ''Музей Истории Телефона'' [https://telhistory.ru/telephone_history/inostrannye-izobretateli/aleksandr-greyam-bell/ На крыльях по водной глади]. telhistory.ru орыс тілінде</ref> 1913 жылы HD-3 80 км/сағ (50 миль/сағ) жылдамдыққа жетті. Алайда, [[1914 жыл|1914 жылы]] [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған соң, бұл тәжірибелер тоқтатылды. Беллдің иелігі Ұлыбритания аумағында болғандықтан, ол да қауіпке ұшырады. Соған қарамастан, 1915 жылы Александр Белл АҚШ-тың әскери-теңіз күштерін өз гидродромының неміс сүңгуір қайықтарын аңдуға қабілетті екеніне сендіруге тырысты. Бірақ ешкім Ұлыбритания аумағына барып, бұл жаңашыл, бірақ белгісіз жобаны сынауға тәуекел еткісі келмеді. Келесі HD-4 үлгісі 110 км/сағ (70 миль/сағ) жылдамдыққа жетті. Белл бұл құрылғыны патрульдік немесе құтқару кемесі ретінде пайдалануға болатынын айтты. Вашингтон мен Лондон бұл идеяға қызығушылық танытты, бірақ түрлі себептермен ол тез басылды. Александр Белл қайтыс болғаннан кейін гидродромдарға қатысты зерттеулер тоқтатылды. Дегенмен, оның идеясының дұрыстығы 1950-жылдары ғана мойындалды, сол кезде суасты қанаттары бар кемелер коммерциялық мақсатта қолданыла бастады. == Өлімі == Белл [[қант диабеті]]<nowiki/>мен науқастанып жүрген еді. 1922 жылдың 2 тамызында пернициозды анемиядан Баддек қаласының маңындағы Бейн Брей помещик меншігіндегі өз жер иелігінде қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Құрама штаттың (13 миллионнан астам) барлық телефоны аза тұту ретінде бірер минутқа ажыратылды.<ref>http://books.nap.edu/html/biomems/abell.pdf</ref> == Өнертабыстары мен патенттелген технологиялары == {{Толықтыру}} == Қайраткерлігі == {{Толықтыру}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылым докторлары]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Шотландия өнертапқыштары]] [[Санат:Канада өнертапқыштары]] [[Санат:АҚШ өнертапқыштары]] [[Санат:Кәсіпкерлер]] [[Санат:Канада кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Шотландия ғалымдары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Машина жасаушылар]] 1rw2asj4fjddu0z4dcmlp7cukjz71az 0 668891 3623389 3548863 2026-06-29T12:44:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623389 wikitext text/x-wiki {{мини-футбол құрама командасы | Name = Ресей | Nick Name = | Badge = | Badge_size = | Association = [[Ресей футбол одағы]] | Confederation = [[УЕФА]] | Coach = | Asst Manager = | Captain = | Most caps = | Top scorer = | Home Stadium = | FIFA Trigramme = RUS | FIFA Rank = 4 (желтоқсан 2020)<ref>[https://www.futsalworldranking.com/rank.htm Futsal World Ranking]</ref> | FIFA max = | FIFA max date = | FIFA min = | FIFA min date = | pattern_la1 = _rus20h | pattern_b1 = _rus20h | pattern_ra1 = _rus20h | pattern_sh1 = _adidasred | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _rus18a | pattern_b2 = _rus18a | pattern_ra2 = _rus18a | pattern_sh2 = _rus18a | pattern_so2 = _rus18A | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FFFFFF | First game = | Largest win = | Largest loss = | World cup apps = 6 | World cup first = 1992 | World cup best = [[File:Silver medal world centered-2.svg|16px]] 2 орын, (2016) | Regional name = [[Мини-футболдан Еуропа чемпионаты]] | Regional cup apps = 10 | Regional cup first = 1996 | Regional cup best = [[File:Gold medal europe.svg|16px]] Чемпион, (1999) }} '''Ресей мини-футбол құрамасы''' — Халықаралық турнирлерде [[Ресей]] намысын қорғайтын құрама. 1999 жылғы Еуропа чемпионы. 2016 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. == Тарихы == Құрама 1992 жылы құрылды. Тұңғыш ойынын 1992 жылы 18 қыркүйекте Бельгияға қарсы өткізіп, 6:4 есебімен жеңіске жетті. Сол жылы КСРО-ның орнына әлем чемпионатына қатысты. == Жетістіктері == * Еуропа чемпионы: 1996 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.amfr.ru/league/national/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112211441/https://www.amfr.ru/league/national/ |date=2024-11-12 }} {{бастама}} [[Санат:Ресейдегі мини-футбол]] [[Санат:Еуропа футзал құрамалары]] rou95jumyuau6gpszs1ty6tdm5qy7h5 4 675070 3623657 3623327 2026-06-30T07:00:52Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623657 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88021||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96175||76510||11047||229||3383||234||110||5816||741 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||84489||79376||868||635||37||388||0||2884||46 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55545||30519||3588||368||5769||944||2238||4782||5187 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48607||39892||1759||102||628||17||9||4479||39 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38490||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23963||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||29371||27340||213||7||628||70||0||1404||141 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22507||21212||775||39||137||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||12||{{u|Sagzhan}}||19982||18717||403||43||189||10||0||319||86 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19310||9970||1346||41||6916||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17124||12156||224||7||133||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11267||6808||508||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10115||7951||1222||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8246||8152||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8156||5727||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7949||5421||977||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7480||5978||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6253||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4357||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||58||{{u|Madi Dos}}||4497||3069||214||63||53||50||0||637||122 |- |50||46||{{u|Coffee86}}||4378||3842||4||0||11||7||0||411||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||49||{{u|Makenzis}}||3616||3559||5||0||0||0||0||46||5 |- |55||57||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||68||{{u|ShadZ01}}||3205||2543||348||110||105||0||0||4||0 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2893||1869||314||0||91||55||0||433||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||90||{{u|RaiymbekZh}}||2033||1735||8||0||19||0||0||76||72 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1947||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||132||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1605||1339||1||0||105||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1537||1346||0||0||7||0||0||123||8 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1526||1520||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||131||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||670||631||15||0||0||0||0||2||0 |- |184||158||{{u|Epoxa-HH}}||669||657||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||574||572||0||0||0||0||0||4||2 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] cmkzllv7ae70hmmlhpg29boixijpero 4 675089 3623853 3623371 2026-06-30T11:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623853 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515626||380103||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131247||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132352||127410||703||15||62||17||10||2859||1251 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113544||1||0||0||0||0||0||113543||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87912||87912||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79307||79292||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50456||50163||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26596||22821||42||0||3648||2||0||61||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13734||13237||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7976||5421||977||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 1xh95k64bis0fuxekbwk8nkygc9uufo 4 675116 3623427 3623188 2026-06-29T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623427 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2613||42||0||59||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2285||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2186||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Орел Карл}}||1330||314||1||308||91||24||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||974||101||14||344||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|1nter pares}}||557||306||0||10||465||3||0||0||4 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||503||481||3||640||4708||32||15||3||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Sagzhan}}||481||82||1||18||139||30||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0 |- |115||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Coffee86}}||198||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||65||83||0||11||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |257||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Madi Dos}}||82||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|RaiymbekZh}}||75||41||5||1||10||0||0||0||1 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2973||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |563||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |564||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |572||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |574||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |579||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |586||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |588||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |706||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |714||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |901||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Ayazhan10}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |937||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |938||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |948||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |956||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |957||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |987||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |995||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |998||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1010||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1018||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1025||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1039||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Гулжайна Усен}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1061||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1084||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1098||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1099||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1102||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1138||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1170||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1173||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1178||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1180||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1195||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1199||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1284||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1424||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1426||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1427||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1439||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1440||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1456||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1459||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1484||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1679||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1693||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1699||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1704||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||260||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] tl3nup6dbzwc4wnpv0e66fnz2dtwect 3 705431 3623589 3184089 2026-06-30T01:12:42Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Ricardolee123]] бетін [[Қатысушы талқылауы:WikardoL]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ricardolee123|Ricardolee123]]" to "[[Special:CentralAuth/WikardoL|WikardoL]]" 3184089 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ricardolee123}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 04:54, 2023 ж. тамыздың 5 (+06) b1aa21grm10wn1tgkru92820eza2juy 0 730445 3623571 3622989 2026-06-29T21:55:01Z Артем Загребельный 159332 /* Әйелдер */ 3623571 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} [[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]] '''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер. == Ережесі == Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды: * [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м * Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м * [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м * [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м * Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м * Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]]; * Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>. == 50-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | ‎50 м еркін || 20.88 | | [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}} | 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] |[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- | 100 м еркін || 46,40 | | [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}} |31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] | [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- | ‎200 м еркін || 1.42,00 | кос | [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}} | 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​] |- | 400 м еркін | 3.40,07 | кос |[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] |{{Байрақ|Германия}} |26 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​] |- |800 м еркін |7.32,12 | кос |[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]] |{{Байрақ|Қытай}} |29 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref> |- |1500 м еркін |14:30.67 | |[[Бобби Финке]] |{{Байрақ|АҚШ}} |4 тамыз 2024 |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239302%2F18267956fca05817bc%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | 50 м арқамен || 23,55 | жф | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}} | 27 шілде 2023 | Ресей кубогы | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref> |- | 100 м арқамен | 51,60 | | Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}} | 20 маусым 2022 | [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |200 м арқамен |1.51,92 | кос |[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]] |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​] |- |50 м [[брасс]] |25.95 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |31 қаңтар 2024 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] | | |- | 100 м [[брасс]] || 56,88 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}} |21 шілде 2019 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​] |- | 200 м [[брасс]] || 2.05,48 | | [[Цинь Хайян]] || {{Байрақ|Қытай}} | 28 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] | [https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&t=13s ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |22.27 | |[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]] |{{Байрақ|Украина}} |1 шілде 2018 |Sette Colli Trophy |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​] |- | 100 м [[баттерфляй]] || 49,45 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref> |- | 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34 | | [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}} | 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }} |- |200 м комплекс |1.52,69 |пф |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |30 шілде 2025 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref> |- |400 м комплекс |4:02.50 | |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |23 шілде 2023 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3.08,24 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06) |{{Байрақ|АҚШ}} |11 тамыз 2008 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] |[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |6.58,55 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46) |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref> |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3.26,78 | |[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96) |{{Байрақ|АҚШ}} |1 тамыз 2021 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] |<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref> |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін || 23,55 | | |[[Гретчен Уолш]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 28 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239395%2F489856c95fbe047cc8 &#8203;] |- | 100 м еркін || 51.68 | | [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}</ref> |- | 200 м еркін || 1.52,23 | | [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}} | 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &#x200B;] |- | 400 м еркін || 3.54,18 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 7 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher= CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref> |- |800 м еркін |8.04,12 | |[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2025 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |1500 м еркін |15.20,48 | | [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​] |- |50 м арқамен |26,86 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |20 қазан 2023 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=uCUDOekEEiM ​] |- |100 м арқамен |57,13 | | [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}} |18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |200 м арқамен |2.03,14 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |10 наурыз 2023 |NSW State Championships |{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] | <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |50 м [[брасс]] |29,16 | |[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] |{{Байрақ|Литва}} |30 шілде 2023 |[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​] |- |100 м [[брасс]] |1.04,13 | |[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]] |{{Байрақ|АҚШ}} |25 шілде 2017 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​] |- |200 м [[брасс]] |2.17,55 | |[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]] |{{Байрақ|Ресей}} |21 апреля 2023 |Россия чемпионаты |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |24,43 | |[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] |{{Байрақ|Швеция}} |5 шілде 2014 |Швеция чемпионаты |{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] |[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​] |-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен |100 м [[баттерфляй]] |54,33 | |[[Гретчен Уолш]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2026 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |200 м [[баттерфляй]] |2.01,81 | кос |[[Лю Цзыгэ]] |{{Байрақ|Қытай}} |21 қазан 2009 |Қытай ойындары |{{Ту|Қытай}} [[Цзинань]] |[https://www.youtube.com/watch?v=ORkOliy9mlE ​] |- |200 м комплекс |2.05,70 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 9 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |400 м комплекс |4.23,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 11 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &#8203;] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3:27.96 | |[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90) |{{Байрақ|Аустралия}} |23 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |7:37,50 | | [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41) |{{Байрақ|Аустралия}} |27 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3:49,34 | |(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] |{{Байрақ|АҚШ}} | [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео |- |4×100 м<br>еркін | 3:18,48 | | (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |4×100 м<br> комбинация |3:37.43 | |(52.08) [[Мерфи, Райан|Райан Мерфи]]<br> (58,29) [[Финк, Ник|Ник Финк]]<br> (55,18) [[Уолш, Гретчен|Гретчен Уолш]] <br>(51,88)[[Хаске, Торри|Торри Хаске]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 3 тамыз 2024 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2024|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73B1_SWMX4X100MMD----------FNL-000100 -.pdf|publisher=olympics.com|date=3 August 2024|accessdate=20 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239297?ref_domain=yastatic.net &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == 25-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90 |пф | [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} | 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 | |[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]] |{{Байрақ|Аустралия}} |29 қазан 2021 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}</ref> |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]] | 1.38,61 | | [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]] | 3.32,25 | | [[Аньель, Янник|Янник Аньель]] | {{Байрақ|Франция}} | 15 қараша 2012 | Франция чемпионаты | {{Ту|Франция}} [[Анже]] | [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]] | 7.20,46 | | Даниэль Виффен | {{Байрақ|Ирландия}} | 10 желтоқсан 2023 | [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]] | {{Ту|Румыния}} [[Отопени]] | [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]] | 14.06,88 | | [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]] | {{Байрақ|Германия}} | 21 желтоқсан 2021 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]] |<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]] | 22,11 | | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]] | {{Байрақ|Ресей}} | 23 қараша 2022 | Россия чемпионаты | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{Cite web |url=https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |title=Kliment KOLESNIKOV Results AQUA Official |archive-date=2023-07-28 |archive-url=http://web.archive.org/web/20230728114604/https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |deadlink=no }}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]] | 48.16 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]] | 1.45,12 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95 | | [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}} | 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]] | 55,28 | | [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]] | {{Байрақ|Беларусь}} | 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52 | | [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref> |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]] | 21,32 | | [[Ноэ Понти ]] || {{Байрақ|Швейцария }} | 11 желтоқсан 2024 || Әлем чемпионаттары || {{Ту|Венгрия }} [[Будапешт ]] |<ref>{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11 December 2024|accessdate=16 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239024 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]] | 47,68 | | [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.48,24 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 желтоқсан 2018 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.46,85 |# | [[Хонда, Томору|Томору Хонда]] | {{Байрақ|Жапония}} | 22 қазан 2022 | Жапония чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]] |49,28 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22 қараша 2020 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]] | 1:48,88 | | [[Леон Маршан ]] | {{Байрақ|Франция}} | 1 қараша 2024 | Әлем кубогы | {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]] | 3.54,81 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 20 желтоқсан 2019 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|АҚШ}} [[Лас-Вегас]] |[https://www.youtube.com/watch?v=vBSbkvbkyTs ​] |- |Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:21.80 | | [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2018 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​] |- | Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:20.77 | # |[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87) |{{Байрақ|Франция}} |14 желтоқсан 2008 | [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]] |{{Ту|Хорватия}} [[Риека]] | [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​] |- | Эстафета 4 × 100 м<br>еркін | 3:01.66 | | [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- | Эстафета 4х200 м<br>еркін | 6:40.51 | | [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49) | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- |Эстафета 4х50 м<br>комбинация |1:29.72 | | [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52) | {{Байрақ|Италия}} | 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​] |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:18.68 | |[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42) | {{Байрақ|Ресей}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін | 22,83 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=25 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &#8203;] |- | 100 м еркін | 49.93 | | [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref> |- | 200 м еркін | 1:49.36 | | [[Молли О'Каллаган]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref> |- | 400 м еркін | 3:50.25 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- | 800 м еркін | 7.54,00 | |[[Лани Паллистер ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |1500 м еркін |15:08.24 | |[[Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |29 қазан 2022 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Канада}} [[Торонто]] |[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref> |- | 50 м арқамен | 25.23 | |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | э |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | = |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 18 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Вестмонт |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- | 200 м арқамен | 1:57.33 | |[[Кейли Маккеун ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- | 50 м [[брасс]] | 28,37 |жф | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif ​] |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 12 қазан 2013 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Ресей}} [[Москва]] |[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 6 желтоқсан 2014 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Катар}} [[Доха]] |<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 26 тамыз 2016 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Франция}} [[Шартр]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref> |- | 200 м [[брасс]] | 2.12,50 | | [[Кейт Дуглас ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- | 50 м [[баттерфляй]] | 23,72 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 11 қазан 2025 |Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Кармель | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref> |- | 100 м [[баттерфляй]] |52.71 | | [[Гретчен Уолш ]] |{{Байрақ|АҚШ}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- | 200 м [[баттерфляй]] | 1.59,32 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] | {{Байрақ|Канада }} | 12 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- | 100 м комплексное плавание | 55,98 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18 қазан 2024 | Virginia vs Florida Dual Meet | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &#8203;] |- | 200 м комплексное плавание | 2.01,63 | | [[Кейт Даглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref> |- | 400 м комплексное плавание | 4:15,48 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>еркін |1:32.50 | у |[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82) | {{Байрақ|Нидерланд}} | 12 желтоқсан 2020 |Wouda Cup | {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] |[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ​]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All&timesMode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>еркін | 3:25.01 | | [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &#8203;] |- | 4×200 м эстафета<br>еркін | 7.30.13 | |[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>комбинация | 1:42.35 | | [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32) | {{Байрақ|Аустралия}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:40.41 | | [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- |Эстафета 4×50 м<br> еркін |1.27.26 | |[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71) |{{Байрақ|Италия}} |4 желтоқсан 2022 |[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]] |{{Ту|Польша}} [[Люблин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref> |- |Эстафета 4×50 м<br> комбинация |1:35.15 | | [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2022 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br> комбинация |3:30,47 | |[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br> [[Кирилл Пригода]] (54,86)<br> [[Арина Суркова]] (55,63)<br> [[Дарья Клепикова]] (51.08) |{{Байрақ|Ресей}} |14 желтоқсан 2024 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == Рекордшылар рейтингі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;" |- !rowspan="2"|Елдер !rowspan="2"|Рекорд<br>саны !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы |- class="unsortable" !colspan="3"|Ерлер !colspan="3"|Әйелдер !colspan="3"|Микст |- |align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || || |- class=sortbottom | '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4''' |} {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} so72bqp513yqa7fjoozosi95ll2v8af 0 746385 3623847 3389580 2026-06-30T10:24:00Z Малика Назарова 182852 Грамматикалық қателерді түзету 3623847 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Металлургтер мәдениет сарайы | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші | суреті = Металлургтер сарайы (Өскемен).jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 58|lat_sec = 26 |lon_dir = E|lon_deg = 82|lon_min = 35|lon_sec = 25 | карта атауы = | карта ені = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = | орналасуы = | мекен жайы = Назарбаев даңғылы, 68. | қала = [[Өскемен]] | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = 1957 жыл | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | құрылыс материалы = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = Л.И. Маковеев | салушы = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Металлургтер мәдениет сарайы''' – [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Өскемен]] қаласы, Назарбаев даңғылы, 68. == Құрылыс кезеңі, авторы == [[1957 жыл|1957]] жыл, сәулетші Л.И. Маковеев. == Сипаты == [[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|250px|Металлургтер сарайының қасбеті.]] Ғимараттың функционалды қызметі оның құрылыс стилін алдын ала анықтады - бұл кеңестік классицизмнің айқын үлгісі. Сызбада ғимарат симметриялы және негізгі қасбетке басты назар аударылған. Ғимаратқа пішіні бойынша қатаң кең баспалдақтар алып барады. Сәулет өнерінде портик деп аталатын бағаналы үсті жабылған құрылыс алдындағы галерея маңдайшамен аяқталады. Портиктегі бағаналардың үстіңгі жағы күрделі коринфтік ордерде орындалған. Тематикалық мүсіндермен безендірілген маңдайшада кішігірім төрт бұрышты бағаналар бар. Негізгі қасбеттің бұрыштары шығыңқы бөліктермен ерекшеленген. Екінші және үшінші қабаттың ортаңғы бөліктері ішке қарай кірген және көп бөлігі шыныдан жасалған үлкен қапталдас балконды құрап тұр.<br> Ғимараттың көркем безендірілуі суретші Н.В. Цикчинскийдің қадағалауымен орындалған. Маңдайшадағы мүсіндер тобын мүсінші [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай|X. Наурызбаев]], ал "балық" мүсінін В.С. Рапопорт жасаған. Ғимарат конструкциясы XX ғасырдың құрылыс өнері шеберлігінің соңғы жетістіктерін көрсетеді және үлкен эстетикалық, көркем мағынаға ие.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]] [[Санат:Өскемен]] msl2p3h9k4ir8s3esf38wgpajtvbnbo 2 747228 3623482 3621620 2026-06-29T16:44:39Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3623482 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|82}} == Мақала == 82 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |- | 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6155</span></center> |- | 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1206</span></center> |- | 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6398</span></center> |- | 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+17 400</span></center> |- | 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+44 751 </span></center> |- | 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+10 113 </span></center> |- | 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3566 </span></center> |- | 80||[[Төменгі Тайынты]]||[[16 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2909 </span></center> |- | 81||[[Шеміршек (қала)]]||[[18 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9524 </span></center> |- | 82||[[Чагаңгуо]]||[[24 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4657 </span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 50 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> ew32orcvfjbjn2xrd6w3g3cho0sqgeq 3623483 3623482 2026-06-29T16:45:22Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3623483 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|82}} == Мақала == 82 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |- | 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6155</span></center> |- | 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1206</span></center> |- | 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6398</span></center> |- | 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+17 400</span></center> |- | 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+44 751 </span></center> |- | 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+10 113 </span></center> |- | 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3566 </span></center> |- | 80||[[Төменгі Тайынты]]||[[16 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2909 </span></center> |- | 81||[[Шеміршек (қала)]]||[[18 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9524 </span></center> |- | 82||[[Чагаңгуо]]||[[24 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4657 </span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 50 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> b6h6rpwvzuk1zara6pd8q3wbkm0c3ds 3623658 3623483 2026-06-30T07:06:45Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3623658 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|82}} == Мақала == 82 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |- | 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6155</span></center> |- | 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1206</span></center> |- | 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6398</span></center> |- | 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+17 400</span></center> |- | 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+44 751 </span></center> |- | 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+10 113 </span></center> |- | 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3566 </span></center> |- | 80||[[Төменгі Тайынты]]||[[16 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2909 </span></center> |- | 81||[[Шеміршек (қала)]]||[[18 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9524 </span></center> |- | 82||[[Чагаңгуо]]||[[24 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4657 </span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 51 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 4yk1evuwllqhv9141n4xsumt7ay7llr 0 754365 3623770 3623300 2026-06-30T08:29:00Z Мағыпар 100137 /* Экономика және транспорты */ 3623770 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сороки |шынайы атауы = Сорока, {{Lang-ro|Soroca}} |сурет = MD-SR-mn.A-066 - 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Interbelic Soroca CoA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =09 |lat_sec =21 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =17 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Сорока ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XV ғ. |алғашқы дерек = 1499 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 37 588 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1881 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 230 |пошта индексі = MD-3001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Soroca |сайты = |сайт тілі = }} '''Сороки''' (Сорока, {{Lang-ro|Soroca}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципалитет, [[Сорока ауданы]]ның орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)|title=Сороки қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> 2025 жылы Сорока қаласының халқы 37 588 адамды құрады. Сорока Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 8-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_magpies_10849.html?ysclid=m7udqz5ulv89667820|title=Сорока халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Флорешта теміржол станциясынан 40 км қашықтықта Днестр өзенінің оң жағалауындағы аңғарда орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://wikiway.com/moldova/soroki/|title=Сороки (Soroca)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> == Тарихы == XII немесе XIII ғасырда қазіргі қаланың орнында генуездік Ольхиония қонысы орналасқан. XV ғасырда Молдавия билеушісі Ұлы Стефан Польша мен Венгриядан өз иелігін қорғау үшін бұрынғы Ольхионияның орнына Сараки деп аталатын бекініс тұрғызды. XVIII ғасырда бұл атау Сороки болып өзгертілді. 1692 жылы поляктар бекіністі басып алып, мұнда өздерін қоршап тұрған Мұстафа пашадан қорғанды.<br /> 1711 жылы Петр I өзінің негізгі күштерін Сорокиден Днестрдің оң жағалауына ауыстырып, Сорокиді өз армиясының керек-жарақтарын сақтайтын негізгі қоймаға айналдырды. 1738 жылы Сорокиді орыс әскерлері басып алды. 1812 жылы қала Ресейге берілді. 1833 жылы Сороки уезі құрылғанда қала уездік қалашыққа айналды. 1941 жылы 15 шілдеде Кеңес үкіметі мен әскерлері қаладан шығып, оны неміс әскерлері басып алды. 1944 жылы 17 наурызда Уман-Ботошани операциясы кезінде 2-ші Украина майданының кеңес әскерлері оны неміс әскерлерінен азат етті: 1949-1952 және 1962-1991 жылдары Молдаван КСР-нің республикалық бағыныстағы қаласы мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web|url=https://oglasi.ru/stati/13156-soroki-gorod.html|title=Сороки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала әртүрлі бизнес пен кәсіпкерлік белсенділікпен айналысатын аймақтың экономикалық және сауда орталығы болып табылады. Қалада 2000-нан астам кәсіпкерлік субъектілері жұмыс істейді, олардың басым бөлігін жеке кәсіпорындар құрайды. Негізгі өнеркәсіп кәсіпорындары жеңіл өнеркәсіпте, өңдеу өнеркәсібінде және машина жасауда шоғырланған. Тамақ өнеркәсібінде жемістер мен көкөністерді, сүтті, ет өнімдерін және темекіні өңдеу салаларын аиауға болады. Сороки қолайлы географиялық жағдайға және жақсы дамыған көлік инфрақұрылымына ие, бұл сауда мен бизнестің дамуына ықпал етеді. Қалалық көлік жалпы ұзындығы 62 шақырымды құрайтын 6 бағыт бойынша ұйымдастырылған.<ref>{{cite web|url=https://delopmr.ru/blog/article/Gorod-Soroki-v-Moldove|title=Сороки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Бүгінгі таңда қазіргі Сорока қаласы - шекаралас қала және Молдованың ірі туристік орталығы. Қалаға жақын жерде Бекир шатқалы IX ғасырдағы бірегей ескерткіш, бүгінгі күнге дейін сақталған және бүкіл әлемге әйгілі жартас ұяшықтары бар. Сороки бекінісінен 7 км қашықтықта әйгілі Косоуцы ауылы монастырьмен және тасты көркемдік өңдеумен айналысатын қолөнершілермен белгілі.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1897-Soroki.html|title=Молдова. Сороки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-04 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Сороки, этнографический музей Muzeul de istorie si etnografie din Soroca Soroca Ethnografic Museum (42870845280).jpg|Этнографиялық мұражай Сороки, дворец культуры Palatul de cultura Soroca Palace of Cultura in Soroca (30849927508).jpg|Мәдениет үйі MD.SR.SR - Clădirea fostului gimnaziu de fete (după 1918 – liceul „Domnița Ruxanda”) - sep 2023 - 10.jpg| Бұрынғы қыздар гимназиясының ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] hhif2xzqncg3wqgrh77hkh7ho2fmpn6 0 754656 3623840 3441754 2026-06-30T09:46:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3623840 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынжерей |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngerei}} |сурет = AIRM - Museum of History and Ethnography of Sîngerei - sep 2015.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Singerei.png |ту = Drapel Singerei.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =38 |lat_sec =26 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =08 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Сынжерей ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1584 |бұрынғы атаулары = 1965 жылға дейін - Сынжерей, 1991 жылға дейін - Лазовск |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 83,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 537 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 262 |пошта индексі = MD-6200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngerei |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынжерей''' ({{Lang-ro|Sîngerei}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Сынжерей ауданы]]ның орталығы. Қала құрамына Вранешты ауылы кіреді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9|title=Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> 2025 жылы Сынжерей қаласының тұрғындарының саны 15 537 адамды құрады. Сынжерей Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 21-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_singerei_10862.html?ysclid=m85romqcgw450285030|title=Сынжерей халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сынжерей Чулукуль-Маре өзенінің сол жағалауында және Кишинев-Черновцы тас жолының бойында, республика астанасынан 114 шақырым және Бельцы вокзалынан 25 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9|title=Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Тарихы == Сынжерей туралы алғаш рет 1586 жылы айтылған. Ол кезде Молдаван княздігінің құрамындағы жеке қоныс болатын. 1812 жылдан - Ресей империясының құрамында. Сынжерей Бессарабия губерниясының Бельцк уезіне қараған. Мұнда алғаш мектеп 20 ғасырдың басында ғана пайда болды. Халық егіншілікпен және бау-бақшамен айналысты. 1918/44 жылдары Сынжерей Румынияның құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Молдавия КСР-нің құрамына еніп, онда ол аттас аудан орталығы болды. Кеңестік кезеңде Сынжерейде бірнеше өнеркәсіп орындары іске қосылды. 1965 жылы елді мекен қалалық типтегі елді мекенге айналдырылып, Лазовск деп аталды (революционер және аймақтың тумасы Сергей Лазоның құрметіне). 1991 жылы ауылға тарихи атауы қайтарылып, қала мәртебесі берілді.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16727-Synzherej.html|title=Молдова. Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Негізгі кәсіпорындардың бірі 1956 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Fabrica de vinuri Sângerei» акционерлік қоғамы. Негізгі қызмет түрі – жүзім мен алманы өңдеу. Соңғы жылдары зауыт аумағында бірнеше кәсіпорын, соның ішінде СМ «Бел-Алко», «Винагропрофит» С.Р.Л., күнбағыс майын құю алаңдарын ашты. Республикадағы ең маңызды шырын өндірушілер мен дистрибьюторлардың бірі «Gelibert» S.R.L. компаниясы жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында 43 ауыл шаруашылығы шаруашылықтары субъектілері жұмыс істейді. Ауылшаруашылық өнімдерін сатып алуды «Колпродкооп» өнім жинау және сауда кооперативі кәсіпорны жүзеге асырады. Сондай-ақ қалада 3 коммерциялық банктің филиалдары мен сақтандыру компаниясы жұмыс істейді. Құқықтық кеңес беру қызметін 3 кәсіби орталық көрсетеді. == Әлеуметтік жағдайы == Білім беру жүйесі 4 мектепке дейінгі мекемеден, гимназиядан және 3 орта мектептен тұрады: «Олимп» теориялық орта мектебі, «Михай Эминеску» теориялық орта мектебі, «Дмитрий Кантемир» теориялық орта мектебі. Шығармашылық және демалыс үйі, «Николае Иорга» аудандық мәдениет үйі жұмыс істейді. Денсаулық сақтау жүйесі 7 медициналық мекемеден тұрады: аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық. Қалада 5 дәріхана жұмыс істейді. Денсаулық сақтау жүйесінде 100 дәрігер мен 230 медицина қызметкері жұмыс істейді. Қаланың мәдениет мекемелеріне тарихи-этнография мұражайы, көпшілік кітапханасы және мәдениет үйі кіреді. 1955 жылдан бастап қалада танымал үрмелі аспаптар оркестрі, 1980 жылдан Республиканың Құрметті өнер ұжымы жұмыс істейді. Қалада 4 спорт нысаны бар. Балалар футбол командасы ел чемпионаттары мен түрлі халықаралық турнирлерге қатысады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lgl3pzsdd2hovwwrwdzdt64kn92oef7 0 754702 3623457 3442102 2026-06-29T13:35:34Z Makenzis 71333 3623457 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Аустрия}} Капфенберг |ағымдағы маусым = |логотипі = Kapfenberger SV logo.svg |толық атауы = '' «Kapfenberger Sportvereinigung 1919» '' |лақап аты = ''"Falken (Сұңқарлар)"'' |құрылған = [[1919 жыл]] |стадионы = Франц Фекете атындағы стадион |сыйымдылығы = 9 640 |президенті = {{flagicon|Аустрия}} Эрвин Фукс |иесі = |жаттықтырушы = {{flagicon|Түркия}} {{flagicon|Германия}} Исмаил Аталан |капитаны = |рейтингі = |жарыс = 2. Liga |маусым = 2025-26 |орын = 13 | сайты = https://www.ksv1919.at/ | pattern_la1 = _kapfenberger1920h | pattern_b1 = _kapfenberger1920h | pattern_ra1 = _kapfenberger1920h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 =_thinblackborder | pattern_b2 = _kapfenberger1819a | pattern_ra2 =_thinblackborder | leftarm2 = FFDD00 | body2 = FFDD00 | rightarm2 = FFDD00 | shorts2 = FFDD00 | socks2 = FFDD00 }} '''«Капфенберг»''' ({{lang-de|Kapfenberger SV}}) — [[Аустрия]]дағы футбол командасы. [[Капфенберг]] қаласынан. Үйдегі ойындарын Франц Фекете атындағы стадионында өткізеді. == Тарихы == [[Сурет:Franz Fekete Stadion Kapfenberg Birdseye.jpg|thumb|left|250px|Франц Фекете стадионы]] Клуб 1919 жылдың 14 қыркүйегінде құрылды, өз үй ойындарын 9 640 көрерменге арналған Франц Фекете стадионында өткізеді. Команданың түстері — қызыл және ақ. 20-шы ғасырдың 50-жылдарына дейін Капфенберг футбол клубы Штирия аймағының жергілікті лигаларында ойнады. Клуб 1954-55 маусымында [[Футболдан Аустрия чемпионаты|Аустрияның жоғарғы дивизионында]] дебют жасап, 50-жылдардың соңына дейін сол лигада өнер көрсетті. 60-жылдары клуб бірнеше рет жоғарғы дивизионнан түсіп қалып, қайта оралып отырды. Сол кезеңдегі соңғы маусымы 1966/67 болды. 41 жылдан кейін ғана команда 2007-08 маусымында Бірінші лигада жеңіске жетіп, қайтадан Бундеслигаға оралды. Клуб сонымен қатар «Суперфунд» немесе «КСВ-Суперфунд» (KSV Superfund) атауымен де белгілі болды — бұл атау демеушілік келісімнің нәтижесінде пайда болған<ref>{{cite web|url=https://sportarena.com/football/team/2067/news/|title=Суперфунд Капфенберг (Австрия)|website=sportarena.com|access-date=2025-03-13|lang=ru}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аустрия футбол клубтары]] 9lez3k0s7868bkjqjba4yf86z41a18u 0 759660 3623573 3609492 2026-06-29T22:36:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} {{Сайлау | ел = Румыния | сайлау атауы = | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)<br />{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым) | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024) | алдыңғы сайлау жылы = 2024 | түрі = [[Президенттік сайлау]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 17988031 | сайлаушылар = 9571740 | жарамды = 9430274 | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 53.21 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 52.56 | босжәнежарамсыз = 141466 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg | түс1 = #dcdcdc | кандидат1 = [[Никушор Дан]] | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | дауыс1 = 1979767 | пайыз1 = 20.99 | дауыс2v1 = 6168642 | пайыз2v1 = 53.60 | сурет2 = Portret George Simion (7) (decupat).jpg | түс2 = #FCB21F | кандидат2 = [[Джордже Симион]] | партия2 = Румындар одағы үшін альянс | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы | дауыс2 = 3862761 | пайыз2 = 40.96 | алдыңғы пайыз2 = 13.86 | дауыс2v2 = 5339053 | пайыз2v2 = 46.40 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg | түс3 = #dcdcdc | кандидат3 = [[Крин Антонеску]] | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]] | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] | дауыс3 = 1892930 | пайыз3 = 20.07 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg | түс4 = #dcdcdc | кандидат4 = [[Виктор Понта]] | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]] | дауыс4 = 1230164 | пайыз4 = 13.04 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br>{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]<br>{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]<br>{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]<br> | қарта шарты2 = | қарта шарты3 = | қарта2 атауы = | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br> | қарта2 шарты2 = | қарта2 шарты3 = | диаграмма атауы = | диаграмма = | ізашар = [[Илие Боложан]] <small>({{м.а.}})</small> | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]] }} '''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.<ref>[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]</ref> [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}</ref> 2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды. 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}</ref> == Рәсімі == [[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}</ref> бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін. Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.<ref>[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]</ref> Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.<ref>[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]</ref> Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.<ref>[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]</ref> == Алғышарттары == === 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою === [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref> Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}</ref> ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді.<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}</ref> алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.<ref>[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250204082943/https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%25C8%259Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%25C8%259Bii-constitu%25C8%259Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%257D |date=2025-02-04 }}</ref><ref>[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]</ref> === Клаус Йоханнистің отставкасы === 2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}</ref> Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.<ref>{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}</ref> === Кэлин Джорджеску ісі === 2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.<ref>{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}</ref> 2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, ол тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}</ref> Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:<blockquote>«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».</blockquote> == Үміткерлері == === Тіркелген === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="width: 10px;" |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}} ! style="width: 110px;" |Аты (өмір күндері) ! style="width: 145px;" |Науқаны ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Лауазымдары ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Білімі және мамандығы ! colspan="2" style="width: 215px;" |Партиясы ! colspan="4" style="width: 215px;" |Қолдау !Даты<!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --> |- |1 |{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Джордже Симион]]'''<br/ >{{date|21|09|1986|4}} ж.т.<br/ >({{жас|21|09|1986}})<br/ >[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''<br/ >[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro] |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)<br/ >Азаматтық белсенді | style="background:#fcb21f" | | style="text-align:left;" |Румындар одағы үшін альянс | bgcolor="#350299" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Жастар партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- | rowspan="4" |2 | rowspan="4" data-sort-value="Antonescu, Crin" |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]] '''[[Крин Антонеску]]'''<br/ >{{date|21|09|1959|4}} ж.т.<br/ >({{жас |21|09|1959}})<br/ >[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]] | rowspan="4" |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România, înainte!''<br/ >''(Алға, Румыния!)''<br/ >[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | rowspan="4" |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы<br/ >(2012)<br/ >Жастар және спорт министрі<br/ >(1997–2000)<br/ >[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы<br/ >(2012–2014)<br/ >Сенатор<br/ >(2008–2016)<br/ >[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(1992–2008) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]]<br/ >Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы | rowspan="4" bgcolor=#aaaaaa | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}</ref> | rowspan="3" style="background:#2596be" | | rowspan="3" style="text-align:left;" |«Румыния алға» Cайлау альянсы | bgcolor="#ef3340" | | style="text-align:left;" |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | rowspan="4" |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:<br>{{date|24|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:<br>{{date|04|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își "suspendă" candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / "Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute"|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]: {{date|26|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]: {{date|29|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] <nowiki>:</nowiki> {{date|02|02|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: "Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|11|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#ffdd00" | | style="text-align:left;" |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] |- | bgcolor="#00833e" | | style="text-align:left;" |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] |- | bgcolor="black" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Этникалық азшылықтар |- |3 | data-sort-value="Lasconi, Elena" |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] '''[[Елена Ласкони]]'''<br/ >{{date|20|04|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|04|1972}})<br/ >[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] |[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''<br/ >''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''<br/ >[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |[[Кымпулунг]] мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]<br/ >(2001)<ref>{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}</ref><br/ >Экономист, журналист | bgcolor="#011E41" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Румыния Құтқару одағы]] |{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:<br>{{date|10|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |4 |{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''Кристиан Терхеш'''<br/ >род. {{date|4|12|1978|4}}<br/ >({{жас|4|12|1978}})<br/ >[[Залэу]], [[Сэлаж]] |Ұран: ''Credincios națiunii române''<br/ >''(Румын халқына адал)'' |[[Еуропалық парламент]] мүшесі (2019–{{н.в.}}) |[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)<br/ >Грек католик діни қызметкері | bgcolor="#1665fe" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Румыния ұлттық консервативті партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |5 |{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]<br/ >'''Лавиния Шандру'''<br/ >{{date|6|02|1975|4}} ж.т.<br/ >({{жас|6|02|1975}})<br/ >[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]] |Ұран: ''România Reală''<br/ >''(Нағыз Румыния)'' |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2008) |[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]<br/ >Журналист | style="background:#0066b6" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Социал-либералды гуманистік партия |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |6 | data-sort-value="Ponta, Victor" |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Виктор Понта]]'''<br/ >{{date|20|09|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|09|1972}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''România pe primul loc''<br/ >(''Румыния бәрінен бұрын!'')<br/ >[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro] |[[Румыния премьер-министрі]]<br/ >(2012–2015) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2020, 2024–{{н.в.}})<br/ >Парламенттік байланыстар министрі<br/ >(2008–2009)<br/ >Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат<br/ >(2004) |[[Бухарест университеті]],<br/ >Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті<br/ >Прокурор | bgcolor=#aaaaaa | | style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | bgcolor="#0f73bc" | | colspan="3" style="text-align:left;" |ПРО Румыния |{{small|Қызығушылық білдірді:<br>{{date|19|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. "Poate voi candida chiar eu"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. "Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:<br>{{date|5|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&__grts=58050756&__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|19|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: "Nu voi lăsa votanţii fără candidat"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанды бастады:<br>{{date|6|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|12|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |7 |{{hs|Popescu|format=dmy}} <br/ >'''Себастьян Попеску'''<br/ >{{date|12|02|1982|4}} ж.т.<br/ >({{жас|12|02|1982}}) [[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]] |{{д/ж}} |«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер |Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті Ветеринар | style="background:#005593" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Жаңа Румыния |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |8 |{{hs|Predoiu|format=dmy}} <br/ >'''Сильвиу Предойу'''<br/ >{{date|5|08|1958|4}} <br/ >{{жас|5|08|1958}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''<br/ >''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''<br/ >[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro] |[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы<br/ >(2006, 2007),<br/ >Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары<br/ >(2005–2018) |География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}</ref><br/ >Барлау офицері | bgcolor="#4975ba" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref><br/ >ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |9 |{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} '''Джон-Ион Бану Муссел'''<br/ >{{date|8|07|1960|4}} ж.т.<br/ >({{жас|8|07|1960}})<br/ >[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]] |[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]<br/ >Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''<br/ >''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''<br/ >[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro] |Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі |[[Бухарест политехникалық университеті]]<br/ >Инженер-механик | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |10 |{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]<br/ >'''Даниэль Фунериу'''<br/ >род. {{date|11|04|1971|4}}<br/ >({{жас|11|04|1971}})<br/ >[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Asta-i direcția!''<br/ >''(Бұл бағыт!)'' |Румыния Білім министрі<br/ >(2009–2012),<br/ >[[Еуропалық парламент]] мүшесі<br/ >(2008–2009) | | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- | rowspan="4" |11 | rowspan="4" data-sort-value="Dan, Nicușor" |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''<br/ >{{date|20|12|1969|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|12|1969}})<br/ >[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]] | rowspan="4" |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România onestă''<br/ >''(Честная Румыния!)''<br/ >[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro] | rowspan="4" |Бухарест мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2016–2020)<br/ >Бухарест бас кеңесшісі<br/ >(2016) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]<br/ >Математика профессоры | rowspan="4" style="background:#aaaaaa" | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | style="background:#1bbeff" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған | rowspan="4" |{{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|16|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:<br>{{date|18|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: "Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:<br>{{date|02|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. "O să merg până la capăt cu candidatura"|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:<br>{{date|01|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|07|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: "Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#a7cf35" | | colspan="3" style="text-align:left;" |[[Халықтық қозғалыс партиясы]] |- | bgcolor="#08510a" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Оңшылар күші |- | bgcolor="#c40075" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту |- |} === Тіркелмеген === * Петру Мындру — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мария Марку — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ион Попа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мэтью Ванеа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Пол Испас — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин Виериу — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}</ref><ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гелу Драган — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді === * Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007). * Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri"|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Антон Писароглу — саяси кеңесші. === Қатысудан бас тартқандар === * [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}</ref>, бывший мэр [[Орадя|Оради]]. * [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер. * Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі<ref>[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]</ref>. == Сауалнамалары == === Бірінші айналым === [[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы: {{flatlist| {{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]], {{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]], {{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]], {{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]], {{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]], {{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру, {{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,<br> {{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш, {{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'', {{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)'' }}]] === Екінші айналым === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" |Сауалнама жүргізді ! rowspan="2" |Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" |Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Никушор Дан]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Джордже Симион]]<br /><small>AUR</small> ! rowspan="2" |Другие |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#FCB21F; " | |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel] |13-15 мамыр 2025 |5628 |style="background:#C0C0C0" |'''48,7%''' |47,8% |3,5% |- |[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP] |10-13 мамыр 2025 |951 |style="background:#C0C0C0" |'''52%''' |48% |— |- |[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol] |10-12 мамыр 2025 |1024 |47% |style="background:#ffe5a5" |'''53%''' |— |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel] |9-12 мамыр 2025 |3995 |style="background:#C0C0C0" |'''48,2%''' |style="background:#ffe5a5" |'''48,2%''' |3,6% |- |[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS] |8-11 мамыр 2025 |3042 |48% |style="background:#ffe5a5" |'''52%''' |— |- |[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield] |6 мамыр 2025 |944 |45,2% |style="background:#ffe5a5" |'''54,8%''' |— |} ===Кандидаттар тіркелгенге дейін === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" | Сауалнама<br>жүргізді ! rowspan="2" | Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" | Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Кэлин Джорджеску]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Елена Ласкони]]<br><small>[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Джордже Симион]]<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Джиджи Бекали<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Илие Боложан]]<br /><small>[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Крин Антонеску]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Никушор Дан]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Диана Шошоакэ]]<br /><small>С.О.С.</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Даниэль Фунериу<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:20px;" | Басқалары |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#002A59; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FFDD00; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#4DA9DA; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | |- | colspan="14" |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады''' |- |[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR] |25–28 ақпан 2025 |1100 |style="background:#c0c0c0;" | '''44,1%''' |9,4% |0,6% |1,8% |style="background:#fff5b6;" | '''14,7%''' |8,9% |14,2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |4,2% |2,1% |- |[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield] |14–28 ақпан 2025 |1000 |style="background:#c0c0c0;" | '''41,1%''' |7,0% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''18,5%''' |12,4% |3,0% |1,0% |{{д/ж}} |17% |- |[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel] |21–24 ақпан 2025 |2947 | style="background:#c0c0c0;" | '''38,4%''' |5,8% |0,9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15,8% | style="background:#c0c0c0;" | '''25,4%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |7,5% |6,2% |- |[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData] |14–16 ақпан 2025 |7500 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |17% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |3% |1% |5% |1% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol] | rowspan="2" |10–14 ақпан 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''45%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |2% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% |style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |9% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol] | rowspan="2" |27–30 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1003 |style="background:#c0c0c0;" |'''47%''' |8% |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |4% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% | style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |14% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS] | rowspan="2" |21–25 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1100 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |7% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |18% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |13% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''25%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |23% | style="background:#c0c0c0;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15% |- |[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde] |10–16 қаңтар 2025 |1354 | style="background:#c0c0c0;" |'''38%''' |6% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''25%''' |17% |5% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |3% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol] | rowspan="2" |10–15 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''50%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |8% |10% |5% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''15%''' |1% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''35%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |13% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''26%''' |3% |- |[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&single=true Noi, Cetățenii] |23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025 |1067 | style="background:#c0c0c0;" |'''35%''' |8% |2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |16% | style="background:#c0c0c0;" |'''25%''' |8% |{{д/ж}} |8% |6% |- | [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă] |28–29 желтоқсан 2024 |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''39%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''17%''' |14% |9% |5% |{{д/ж}} |7% |- |[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan] |Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''40%''' |8% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''24%''' |18% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |} == Нәтижелері == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" rowspan="2" |Үміткер ! rowspan="2" |Ұсыну субъектісі ! colspan="2" |Бірінші айналым ! colspan="2" |Екінші айналым |- !Дауыстар !% !Дауыстар !% |- | style="background:#FCB21F;" | | align="left" |[[Джордже Симион]] | align="left" |Румындар одағы үшін альянс |'''3 862 761''' |'''40,96''' |'''6 168 642''' |'''53,60''' |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Никушор Дан]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |'''1 979 767''' |'''20,99''' |5 339 053 |46,40 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Крин Антонеску]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 892 930 |20,07 | colspan="2" rowspan="9" | |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Виктор Понта]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 230 164 |13,04 |- | style="background:#002a59;" | | align="left" |[[Елена Ласкони]] | align="left" |[[Румынияны құтқару одағы]] |252 721 |2,68 |- | style="background:#0066b6;" | | align="left" |Лавиния Шандру | align="left" |Социал-либералдық гуманистік партия |60 682 |0,64 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Даниэль Фунериу | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |49 604 |0,53 |- | style="background:#1665fe;" | | align="left" |Кристиан Тержеш | align="left" |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы |36 445 |0,39 |- | style="background:#005593;" | | align="left" |Себастьян Попеску | align="left" |Жаңа Румыния |25 994 |0,28 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Джон-Ион Бану Муссел | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |22 020 |0,23 |- | style="background:#4975ba;" | | align="left" |Сильвиу Предойу | align="left" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |17 186 |0,18 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы''' |'''9 430 274''' |'''100''' |'''11 507 695''' |'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Жарамды бюллетеньдер |9 430 274 |98,52 | | |- | colspan="3" align="left" |Жарамсыз/бос бюллетеньдер |141 466 |1,48 | | |- | colspan="3" align="left" |Барлығы бюллетеньдер |'''9 571 740''' |'''100''' | | |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар/келу |17 988 031 |53,21 | | |- |colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы] |} == Реакция == === Бірінші айналым === Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}</ref> сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]<nowiki/>ы айтарлықтай шығынға ұшырады,<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}</ref> «[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref> 6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}</ref> Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}</ref> Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> === Екінші айналым === Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 30v5v01vyj838n0lpubnqgffm1ltmsh 0 760802 3623636 3478647 2026-06-30T03:11:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623636 wikitext text/x-wiki '''Сайлауды бақылау''' халықаралық деңгейдегі (үкіметтік емес ұйымдар) немесе ұлттық деңгейдегі бір немесе бірнеше ұйымдардың [[мониторинг]]ін қамтиды. Байқаудың мақсаты адамның азаматтық және саяси құқықтарын қорғау бойынша жалпы қабылданған халықаралық стандарттарға сәйкес әділ сайлау процесін қамтамасыз ету болып табылады. Бақылаушылар [[сайлау]]дың заңды сипаты туралы сұрақ қоя алады. БҰҰ-ның Сайлау мониторингі департаменті қазіргі уақытта бүкіл әлемде жұмыс істейтін сайлау құқығы мен процесінің бақылаушылары мен сарапшыларының ең танымал тұрақты корпусы болып табылады. Басқа халықаралық ұйымдар, мысалы, [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ), [[Еуропа одағы]], [[Еуропа жергілікті және аймақтық билік конгресі]], [[Африка одағы]] да сайлауды бақылау өкілеттіктеріне ие. == Аймақтық пен жергілікті сайлауды бақылау == Халықаралық ұйымдардың көпшілігі парламенттік [[сайлау]]ды бақылайды, тек Венеция комиссиясымен (екеуі де [[Еуропа кеңесі]]нің құрамдас бөлігі) өзара әрекеттесетін [[Еуропа жергілікті және аймақтық билік конгресі|Еуропа жергілікті және аймақтық билік конгрессі]] ғана аймақтық және муниципалдық сайлауды бақылауға құқылы. 1990 жылдан бастап Конгресс 50-ден астам бақылау миссиясын жүзеге асырды, бұл әсіресе маңызды, өйткені жалпымемлекеттік сайлаудың сөзсіз саяси басымдығы кезінде аймақтық және жергілікті деңгей жеткілікті назар аудармайды. Сонымен қатар, кез-келген демократия берік негізге негізделуі керек. [[Еуропа жергілікті және аймақтық билік конгресі|Конгресс]]тің сайлауды бақылау бөлігіндегі стратегиясы үш постулатқа негізделген: а) [[Еуропа жергілікті және аймақтық билік конгресі|Конгресс]] жүзеге асыратын сайлауды бақылау жергілікті өзін-өзі басқарудың [[Еуропалық жергілікті басқару хартиясы]] демократия қағидаттарына сәйкес сайлау процесін жүргізуге ықпал етуі тиіс. Миссияның мақсаты сонымен қатар бақылау процедурасынан кейін шығарылған Конгресс ұсыныстарының орындалуын қадағалау болып табылады. б) сайлауды бақылау жергілікті және аймақтық [[демократия]]ға қызығушылық тудыруы керек. в) жалпы сайлаудың заңдылығы мен заңдылығын қамтамасыз ету құралы ретінде жалпы мониторингті дамыту. Ресейде [[Дауыс (сайлау мониторингі)|«Дауыс» қозғалысы]] сайлауды бақылауды ұйымдастырады. Негізгі мақсат — Ресейдегі еркін және әділ сайлау.<ref>{{Cite web|url=https://www.golosinfo.org|title=Голос за честные выборы|author=|website=«Голос»|date=|publisher=|access-date=|deadlink=no|accessdate=2022-07-18|archivedate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220714010424/https://www.golosinfo.org/|lang=ru}}</ref> == Бақылау әдістері == Сайлау [[мониторинг]]і әртүрлі нысандарда жүзеге асырылады. Әдетте, бақылауды бұзушылықтар туындауы мүмкін сайлау учаскелерінде орналасқан фото және бейнекамералары бар адамдардың шағын тобы жүргізеді. Шетелдік бақылаушылар сайлау өтетін елдің мәдениеті мен тілін сирек түсінеді. 2007 жылы [[Бангладеш]] пен [[Кения]]дағы ЕО бақылаушысы болған А. Граф Ламбсдорфтың айтуынша, «сайлау процесінің қыр-сырын білу елдің тілі мен мәдениетін білуден гөрі маңызды. Біз техникалық құрамдас бөлікке, мысалы, үміткерлер тізіміне назар аударамыз. Бюллетеньдер дұрыс безендірілуі керек, урналар мөрленуі керек. [[Дауыс беру]] нәтижелері жариялануы керек». Көптеген бақылау миссиялары сайлау күні ғана емес, оның басталуына дейін де жүзеге асырылады. Бұл жағдайда сайлау науқанының барысы да талданады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.coe.int/t/congress/Default_en.asp Жергілікті және аймақтық билік конгрессінің ресми сайты]{{ref-en}} * [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/story/0,,1844618,00.html 'People power' is a global brand owned by America]. By Mark Almond. August 15, 2006. ''[[The Guardian]].''{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121114234317/http://www.venice.coe.int/site/main/Elections_referendums_E.asp Council of Europe, Venice Commission: Elections and Referendums]{{ref-en}} * [http://www.osce.org/odihr/elections OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights: Elections]{{ref-en}} * [http://e-cis.info/index.php?id=11 ТМД порталындағы сайлау бөлімі]{{Ref-ru}} [[Санат:Сайлау]] qi636v97wdr39xfbjtgmc0cbqlt41v5 0 761223 3623660 3558463 2026-06-30T07:07:24Z Epoxa-HH 100258 қателік түзетілді 3623660 wikitext text/x-wiki [[File:Map athenian empire 431 BC-kk.svg|thumb|300px|Б.з.д. 431 жылғы Бірінші Афина теңіз одағы]] '''Бірінші Афина теңіз одағы''', сондай-ақ '''Делос одағы''' (Делос [[симмахия]]сы) — б.з.д. 478 жылы құрылған<ref name=":0">''Thomas R. Martin.'' [[iarchive:ancientgreecefro00mart_1|Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times]]. — New Haven and London: Yale University Press, 1996. — ISBN 978-0-300-08493-1. pp. 96, 105–106.</ref> [[Полис (ежелгі қала)|грек полистерінің]] бірлестігі, оған 150-ден 330-ға дейін<ref>''Eric D. Nelson, Susan K. Allard-Nelson.'' [[iarchive:completeidiotsgu0000nels|The Complete Idiot's Guide to Ancient Greece]] — Indianapolis, IN: Alpha, 2005. — ISBN 978-1-592-57273-1. p. 197.</ref> мүше қала қатысқан. Бұл одақтың жетекшісі — [[Ежелгі Афина|Афина]] болды. Одақтың мақсаты — [[Платея шайқасы|Платея түбіндегі]] гректердің жеңісімен аяқталған парсылардың Грекияға екінші жорығынан кейін, [[Ахемен әулеті|Парсы империясына]] қарсы күресті жалғастыру еді.<ref>''Joseph Roisman, John C. Yardley.'' [[iarchive:ancientgreecefro0000rois|Ancient Greece From Homer to Alexander: The Evidence]] — Malden and Oxford: Wiley-Blackwell, 2011. — ISBN 978-1-405-12776-9. 18: The Athenian Empire, pp. 246–266.</ref> Делос одағы бастапқыда парсыларға қарсы қорғаныс мақсатында құрылып, тең құқықты полистерді біріктірді, олар Афинаның басшылығын мойындай отырып, қорғаныш іздеді. Бұл одақтың құрылуы Афинаның Анатолиядағы [[Иония|иониялық грек]] отарларына қолдау көрсету ниетіне байланысты болды.<ref>Zagorin, Perez (2009). ''Thucydides, An Introduction for the Common Reader''. Princeton University Press. ISBN 9781400826797. p. 13.</ref> Делос одағы өзінің басты стратегиялық мақсатына жетті — Эгей теңізіндегі парсы күштерін толықтай қуып шықты. Нәтижесінде, келесі елу жыл бойы Парсы Грекия үшін елеулі қауіп төндірмейтін болды. Алайда б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай бұл альянс іс жүзінде Афина империясына айналды: Афина толық үстемдік орнатып, одақтастардың тәуелсіздігі барған сайын шектеліп отырды. Одақ мүшелері саясатты айқындау үшін өкілдік жиналысқа қатысып, коалицияға адалдық туралы ант беретін.<ref name=":0" /> Бұл құрылым оның басты бәсекелесі — [[Пелопоннес одағы]]на ұқсас еді. [[Спарта]] құрлықтағы ең қуатты мемлекет ретінде танымал болса, Афина теңізге бет бұрып, грек әлемінің басты теңіз алпауытына айналды. Спартаның Парсыға қарсы соғыстан шеттетілуінен кейін Афина Эгей теңізі мен [[Кіші Азия|Анатолия]] жағалауындағы бірқатар полистермен бірге грек одағының басына келді. «Делос одағы» атауы қазіргі заманғы ғалымдар қолданатын түсінік: ол одақтың ресми жиналыстары өткен Делос аралының атауынан алынған. Бұл аралдағы Аполлон ғибадатханасында одақтың жиналысы өткізілетін. Ал ежелгі дереккөздерде одақ көбінесе жай ғана «афиналықтар мен олардың одақтастары» деп аталған. Афина теңіз одағын құруда және оны кеңейтуде аса көрнекті рөл атқарған қайраткерлер — [[Аристид]] пен [[Кимон]] болды. Одақтың екінші атауы — Делос одағы — [[Эгей теңізі]]ндегі [[Киклад аралдары|Киклад архипелагының]] ортасындағы шағын Делос (қазіргі [[Дилос]]) аралынан шыққан. Бұл арал одақтың қаржылық орталығы болды.<ref>''Peter John Rhodes.'' [[iarchive:historyofclassic0000rhod|A History of the Classical Greek World: 478–323 BC]] — Malden and Oxford: Blackwell Publishing, 2006. — ISBN 978-0-631-22565-2. p. 18.</ref> Аполлон ғибадатханасында одақ мүшелері кеңеске жиналатын, сол жерде одақтың қазынасы да сақталған.<ref name=":2">Thucydides. ''The Peloponnesian War''. 1.96.</ref> Одақтың қазынасы бастапқыда Делос аралында сақталған болатын, алайда б.з.д. 454 жылы<ref>''James Artz.'' Natural Resources and 5th Century Athenian Foreign Policy: The Effect of Natural Resources on Fifth Century Athenian Foreign Policy and the Development of the Athenian Empire — Saarbrücken: VDM Verlag, 2008. — ISBN 978-3-639-08667-6. p. 2.</ref> [[Перикл]] одақтың қазынасын символдық мәні бар қадам ретінде [[Афина Акрополі|Афина акрополіне]] көшірді.<ref>''Eva C. Keuls.'' The Reign of the Phallus: Sexual Politics in Ancient Athen — Berkeley: University of California Press, 1993. — ISBN 978-0-520-07929-8. p. 18.</ref> Делос одағы құрылған сәттен бастап Афина оның басты әскери күші болды, ал одақтастардың көбі салықты (жарнаны) әскермен емес, ақшамен төлеуді жөн көрді. Уақыт өте келе Афина одақтың қаражатын өз мүддесіне пайдалана бастады, мысалы, өзінің теңіздегі үстемдігін нығайту үшін. Бұл жағдай әлсізірек одақтастармен қақтығыстарға алып келді — кей кездері бұл көтеріліске дейін жететін, мысалы, б.з.д. 465 жылы [[Фасос бүлігі|Фасос аралының бүлігі]] сияқты.<ref name=":0" /> Б.з.д. 431 жылы Делос одағының Спарта гегемониясына төндірген қаупі мен Афинаның одаққа үстемдікпен қарауы [[Пелопоннес соғысы]]ның басталуына себеп болды. Бұл соғыс б.з.д. 404 жылы аяқталып, одақ Спарта қолбасшысы [[Лисандр]]дың бұйрығымен таратылды. Алайда б.з.д. IV ғасырдың бірінші жартысында Спартаның күшеюін бақылаған Афина теңіздегі үстемдігін қайта қалпына келтіру үшін бұл одақты жартылай қайта құрды — бұл жаңа бірлестік Екінші Афина одағы деп аталды және ол Шығыс Жерорта теңізіндегі теңіз билігін қайта нығайтуға бағытталды.<ref>Engen, Darel Tai (2010). ''[https://books.google.kz/books?id=qknp_YLDa9kC&pg=PA58&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Honor and Profit: Athenian Trade Policy and the Economy and Society of Greece, 415-307 B.C.E.]'' University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-11634-8. p. 58.</ref> == Алғышарттар == Грек-парсы соғыстарының алғышарттары — б.з.д. 550 жылдан кейін [[II Кир|Ұлы Кир]] басқарған [[Ахемен әулеті|Ахемендік Парсы империясының]] [[Кіші Азия]]дағы грек қалаларын, әсіресе [[Иония]]ны жаулап алуына байланысты болды. Парсылар иониялықтарды басқаруда қиындықтарға тап болып, ақырында әрбір иониялық қалада билікке өздеріне бағынышты [[тиран]]дарды қоюды жөн көрді.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 147–151.</ref> Грек мемлекеттері бұған дейін де тирандармен басқарылып келгенімен, бұл басқару түрі сол кезеңде әлсірей бастаған еді.<ref>Fine, John Van Antwerp (1983). ''[[iarchive:ancientgreeks00john|The Ancient Greeks: A Critical History]]'' Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-674-03314-0. pp. 269–277.</ref> Б.з.д. 500 жылға қарай Иония парсы [[Вассалдық|вассалдарына]] қарсы көтеріліске дайын болды. Жасырын қарсылық ақыры [[Милет]] қаласының тираны [[Аристагор]]дың әрекетімен ашық көтеріліске ұласты. Ол б.з.д. 499 жылы Парсы қолдаған бір жорықтың сәтсіздігінен кейін өз орнын сақтау мақсатында Милетте демократия жариялады.<ref>Herodotus. ''The Histories''. 5.37.</ref> Бұл әрекет бүкіл Ионияда, одан әрі [[Гексаполис|Дорида]] мен [[Эолида]] аймақтарында да ұқсас төңкерістер тудырып, [[Иония көтерілісі]]нің басталуына түрткі болды.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 155–157.</ref> Грек қалалары — [[Афина тарихы|Афина]] мен [[Эретрия]] — Аристагордың шақыруымен бұл қақтығысқа араласты. Олар көтеріліс барысындағы жалғыз жорық маусымында (б.з.д. 498) парсылардың өңірлік астанасы Сард қаласын басып алып, өртеп жіберуге қатысқан.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 160–162.</ref> Осыдан кейін Иония көтерілісі сыртқы көмексіз тағы бес жыл жалғасты, бірақ ақыры парсылар тарапынан толығымен жаншылды. Алайда тарихи тұрғыдан маңызды шешім қабылдаған [[I Дарий|І Дарий]] патша — көтерілісті басып тастағанына қарамастан — Афина мен Эретрияны жазалау міндеті әлі аяқталмаған іс деп есептеді.<ref name=":1">Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 175–177.</ref> Өйткені Иония көтерілісі Дарий империясының тұрақтылығына елеулі қауіп төндірген еді, ал Балқан түбегіндегі грек полистері бұл тұрақтылықты алдағы уақытта да шайқалтуы мүмкін еді. Сондықтан Дарий бүкіл Грекияны жаулап алу туралы ойлана бастады — алдымен Афина мен Эретрияны жоюдан бастауды көздеді.<ref name=":1" /> Келесі жиырма жыл ішінде Парсы Грекияға екі рет басып кіріп, бұл жорықтар грек тарихшыларының арқасында әлемдегі ең әйгілі шайқастардың кейбірін тудырды. [[Грек-парсы соғыстары (б.з.д. 492-490 жылдар)|Бірінші шапқыншылық кезінде]] [[Фракия]], [[Ежелгі Македония|Македония]] және [[Эгей аралдары|Эгей теңізіндегі аралдар]] Парсы империясына қосылды, ал Эретрия қаласы толығымен жойылды.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 183–186.</ref> Алайда бұл шапқыншылық б.з.д. 490 жылы [[Марафон шайқасы]]нда Афинаның шешуші жеңісімен аяқталды.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 187–194.</ref> Осыдан кейін І Дарий қайтыс болып, соғысты жалғастыру міндеті оның ұлы — [[Ксеркс|І Ксеркске]] өтті.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 202–203.</ref> Ксеркс б.з.д. 480 жылы Грекияға [[Грек-парсы соғыстары (б.з.д. 480-479 жылдар)|екінші рет басып кіріп]], аса үлкен (бірақ жиі әсіреленіп сипатталатын) әскер мен флотты өзі бастап алып келді.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 240–244.</ref> Қарсыласуды таңдаған грек полистері («Одақтастар») құрлықтағы [[Фермопил шайқасы|Фермопил]] және теңіздегі [[Артемисий шайқасы|Артемисий]] шайқастарында бір мезгілде жеңіліс тапты.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 276–281.</ref> Осылайша, [[Пелопоннес]] түбегінен басқа бүкіл Грекия парсылардың қолына өтті. Бірақ парсылар одақтастардың флотын біржола жоюға ұмтылған кезде, олар б.з.д. 480 жылы [[Саламин шайқасы]]нда күйрете жеңілді.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 320–326.</ref> Келесі жылы, б.з.д. 479 жылы, грек одақтастары тарихтағы ең ірі грек әскерін жинап, [[Платея шайқасы]]нда парсы әскерін жеңді. Бұл шайқас парсы шапқыншылығының және Грекияға төнген қауіптің аяқталуын білдірді.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 342–355.</ref> Сол күні (дәстүр бойынша) грек флоттары Самос аралы маңындағы [[Микале шайқасы|Микале түбінде]] парсы флотының қалдықтарын талқандады.<ref>Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. pp. 357–358.</ref> Бұл шайқас парсы шапқыншылығының соңғы нүктесі және грек-парсы соғыстарының жаңа кезеңі — [[Грек-парсы соғыстары|грек қарсы шабуылының]] бастауы болды.<ref>Lazenby, John Francis (1993). ''The Defence of Greece: 490–479 BC''. Liverpool: Liverpool University Press. ISBN 978-0-856-68591-0. p. 247.</ref> Микаледен кейін Кіші Азиядағы грек қалалары қайтадан көтеріліс жасап, енді парсылар оларды тоқтата алмай қалды.<ref name=":4">Thucydides. ''The Peloponnesian War''. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200%3Abook%3D1%3Achapter%3D89 1.89]</ref> Одақтастар флоты бұдан соң парсылардың бақылауында болған Фракиядағы Херсонеске (Қазіргі Галлиполи түбегі) бет алып, [[Сест]] қаласын қоршауға алып, басып алды.<ref>Herodotus. ''The Histories''. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D9%3Achapter%3D114%3Asection%3D1 9.114–115]</ref> Келесі жылы, б.з.д. 478 жылы, одақтастар [[Византий]] (қазіргі [[Ыстамбұл]]) қаласын алуға күш жіберді. Қоршау сәтті аяқталғанымен, спарталық қолбасшы [[Павсаний (қолбасшы)|Павсанийдің]] әрекеттері көптеген одақтастардың наразылығын тудырып, ол ақырында кері шақыртылды.<ref>Thucydides. ''The Peloponnesian War''. 1.95.</ref> == Қалыптасуы == [[File:Fragment of the Athenian Tribute List, 425-424 BCE.jpg|thumb|Афиналық салық тізімінің бөлшегі, б.з.д. 425–424 жылдар]] [[Византий]]ді алғаннан кейін Спарта соғысқа қатысуын аяқтауға ынталы болды. Спарталықтар Афинаның күшеюін өз билігіне төнген қауіп ретінде қабылдады. Сонымен қатар, олар Грекияның құрлықтағы бөлігінің және Кіші Азиядағы грек қалаларының азат етілуімен соғыстың мақсатына қол жеткізілді деп санады. Бұған қоса, Кіші Азия гректеріне ұзақ мерзімді қауіпсіздік орнату мүмкін емес деген ой да болған болуы мүмкін.<ref name=":3">Holland, Tom (2005). ''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-307-38698-4. p. 362.</ref> Микале шайқасынан кейін спарталық патша [[II Леотихид|Леотихид]] Кіші Азиядағы барлық гректерді Еуропаға көшіруді — оларды парсы үстемдігінен біржола босатудың жалғыз жолы ретінде — ұсынды.<ref name=":3" /> Алайда Микаледегі афиналық қолбасшы [[Ксантипп]] бұл ұсынысқа ашу-ыза білдіріп, үзілді-кесілді қарсы шықты. Өйткені Иония қалалары Афинаның отарлары болған, ал егер оларды ешкім қорғамаса, афиналықтар міндетті түрде иониялықтарды қорғайды деді.<ref name=":3" /> Осы сәттен бастап грек одағының басшылығы іс жүзінде Афинаның қолына өтті.<ref name=":3" /> Византийден кейін Спарта соғыстан ресми түрде шеттетілді, ал одақтың басшылығын Афина ашық түрде өз мойнына алды. Ксеркстің шапқыншылығына қарсы соғысқан грек қала-мемлекеттерінің босаң альянсын бастапқыда Спарта мен [[Пелопоннес одағы]] басқарып келген. Алайда бұл мемлекеттер шеттетілгеннен кейін, парсыларға қарсы күресті жалғастыру үшін қасиетті [[Делос]] аралында жаңа одақ құруға арналған конгресс шақырылды. Осы себепті бұл бірлестік қазіргі заманғы тарихнамада «Делос одағы» деп аталады. Фукидидтің айтуынша, одақтың ресми мақсаты — «олар (гректер) көрген зұлымдық үшін парсы патшасының жерін ойрандау арқылы кек алу» болған.<ref name=":2" /> Шын мәнінде, бұл мақсат үш негізгі бағытқа бөлінді: # болашақ шапқыншылыққа дайындық, # Парсыдан кек алу, # соғыстағы олжаны әділ бөлу жолдарын ұйымдастыру. Одақ мүшелері ортақ қазынаға қарулы күшпен немесе ақшалай салықпен үлес қосу таңдауының бірін жасауға тиіс еді; көпшілігі ақшалай салық төлеуді жөн көрді.<ref name=":2" /> Одаққа мүше қалалар «бірдей дос пен жау» иеленуге ант беріп, бұл одақтың тұрақтылығын білдіру үшін темір кесектерін теңізге тастаған. Афиналық саясаткер [[Аристид]] өмірінің қалған бөлігін осы одақтың істеріне арнады. [[Плутарх]]тың айтуынша, ол бірнеше жылдан кейін Понт аймағында, жаңа мүшелердің төлем мөлшерін анықтап жүрген кезінде қайтыс болған.<ref name=":5">Plutarch. ''Aristeides''. 26.</ref> == Одақ мүшелері == Делос одағына / Афина империясына (шамамен б.з.д. 478–404 жж.) мүше болған қала-мемлекеттерді екі негізгі топқа бөлуге болады: # Одақтастар ([[симмахия]]) — олар туралы мәліметтер Афина салық тізімдерінің (б.з.д. 454–409 жж.) тас тақталарында кездеседі. Бұл мемлекеттер одақтық салық — ''[[Форос|симмахиялық форос]]'' — яғни ақшалай жарна төлеген. # Қосымша одақтастар — олар жайлы деректер эпиграфиялық (тас жазбаларда) немесе тарихи шығармаларда кездеседі. Бұл мемлекеттер өз үлесін кемелермен, ағашпен, астықпен немесе әскери көмекпен қамтамасыз еткен. Одақ құрамында тұрақты және кездейсоқ мүшелер, толық бағынышты және шынайы ерікті одақтастар болған. Әрбір қаланың төлеген салығының мөлшері [[Аттикалық санау жүйесі|аттикалық сандармен]] жазылған. Салықтың алуанның бірі (бірден алпысыншы бөлігі) қаланың қамқоршы құдайы [[Афина Паллада|Афинаға]] бағышталған.<ref>[https://books.google.kz/books?id=tV2IJlMtqnUC&dq=sixtieth+goddess+Athena&pg=PA37&redir_esc=y Empire of the owl: Athenian imperial finance] By Loren J. Samons Page 36 ISBN 3-515-07664-6. (2000)</ref> Мүше болу тек иониялықтармен немесе грек қала-мемлекеттерімен шектелмейді. Батыс Грекиядағы одақтас қалалар Шығыстағы Фракиялық, Геллеспонттық, Аралдық, Карийлік және Иониялық ''форос'' тәрізді қаржы аймақтарына жатқызылмайды; бұл аймақтар біршама бұрынғы Ахемен әулеті сатраптықтары — [[Скудра (сатрапия)|Скудра]], [[Геллеспонттық Фригия]], теңіздің осы бетіндегі [[Иония (сатрапия)|Яуна]], [[Кария]] және теңіздің арғы бетіндегі Яунаға ұқсас. Мүшелерді осы қаржылық аймақтар бойынша топтастыру алғаш рет б.з.д. 443/2 жылғы тізімде пайда болды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=aW96BqEUEjsC&dq=443/2+BC+phoros&pg=PA274&redir_esc=y Ancient Greece: Social & Historical Documents from Archaic Times to the Death of Socrates] by Matthew Dillon. Page 274. ISBN 978-0-415-21755-2. (2000)</ref> Б.з.д. 438 жылдан кейін Карийлік ''форос'' Иониялық аймақтың құрамына енді, ал шамамен б.з.д. 425 жылдан кейін Геллеспонттық аймақтан бөлініп, [[Троада]] жағалауын қамтитын жаңа Актайос ''форосы'' құрылды. [[Сицилия жорығы]] кезінде, сақталған үзіндіге қарағанда, Афина мемлекеті [[Ұлы Грекия]]ға (''Magna Graecia)'' арналған қаржылық аймақ құрған. Оқуға болатын есімдер мыналар: [[Наксос]]тікілер, [[Катане]]ліктер, [[Сикулдер]], [[Реджо-ди-Калабрия|Регийліктер]].<ref>[https://books.google.kz/books?id=IKiDIz7EWaoC&dq=Catana++Rhegium++inscription&pg=PA149&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The concept of neutrality in classical Greece] By Robert A. Bauslaugh. Page 147. ISBN 978-0-520-06687-8. (1991)</ref> Қазіргі уақытқа дейін Понт ''форосына'' қатысты сілтемелер тек б.з.д. 425/4 және 410/09 жылдарға тиесілі тізімдерде ғана кездеседі. Қызығы сол, қазіргі заманғы тарихнамада бұл одақ «Делос одағы» деп аталса да, [[Делос]] аралынан одаққа тікелей қатысты жазбалар әлі табылған жоқ. Қазынаның Делос аралынан көшірілгені туралы ақпарат тек б.з.д. 454 жылғы алғашқы аттикалық салық тізімінің хронологиясы негізінде белгілі, ал бұл туралы Фукидид айтпайды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=u0_YSKOgL38C&dq=transfer+of+the+treasure+Thucydides&pg=PA233&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Thucydides: narrative and explanation] By Tim Rood. Page 233. ISBN 0-19-815256-6. (1998)</ref> Ол тек қазынаның және афиналық билік/одақтың орталығының Делоста орналасқанын хабарлайды (Фукидид, I.96–97). Афиналықтар мен олардың одақтастары туралы алғашқы эпиграфиялық жазба шамамен б.з.д. 475 жылға тиесілі және [[Дельфы]]дан табылған; бұл жазба бөлшектер түрінде сақталған және одақтастардың есімдері не оқуға келмейді, не мүлдем аталмайды. Б.з.д. 475–454 жылдар аралығында эпиграфиялық деректерде үзіліс бар, дегенмен «афиналықтар мен олардың одақтастары» тіркесі тарихи еңбектерде (мысалы, [[Фукидид]] I.109, Мысырдағы жорық) үнемі кездеседі. Қала аттары көрсетілген кейбір жазбалардың нақты орналасуы әлі де талқыланып келеді. Афиналық [[клерухия]]лар мен Амфиполь секілді отарлар Афина мемлекетінің тікелей бөлігі ретінде қарастырылады және Делос одағының мүшелері болып саналмайды. == Одақтың құрылымы және көтерілістер == Одақ мәңгілікке арналған [[симмахия]] (өзара әскери көмек туралы келісім) ретінде құрылды. Ол сауданы дамытып, көлік жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз етті, сондықтан оны көпестер мен қолөнершілер кеңінен қолдады. Одақтың құрылуындағы басты мақсат — Парсыға қарсы бірігу — шамамен б.з.д. 449 жылы жасалған [[Каллий бейбіт келісімі|Каллий бітімімен]] жүзеге асты деп есептеледі.<ref>Афины // Словарь античности = Lexikon der Antike / сост. Й. Ирмшер, Р. Йоне ; пер. с нем. В. И. Горбушин, Л. И. Грацианская, И. И. Ковалёва, О. Л. Левинская ; редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.), С. С. Аверинцев, Т. В. Васильева, М. Л. Гаспаров и др. — <abbr>М.</abbr>: Прогресс, 1989. — С. 64. — 704 с. — ISBN 5-01-001588-9.</ref> Осы сәттен бастап Афинаның одақты өз протекторатына айналдыруға ұмтылысы айқын көріне бастады. Афиналықтар одақ істерін басқа одақтас мемлекеттердің өкілдерінің қатысуымен басқарғанымен, шешуші ықпалға ие болды — себебі олар ұсақ қалалардың өкілдері есебінен өздеріне көпшілік дауыс жинай алатын (барлық одақтас мемлекеттерге дауыс беру құқығы тең берілген еді). Алғашында одаққа мүше мемлекеттерге кемелермен көмек көрсету немесе ақша төлеу ([[форос]]) ұсынылған болатын; алайда көп ұзамай теңіз күштері мен экипаждың жарақтандырылуын біріздендіру үшін мүшелердің көбі ақшалай салық төлеуді жөн көрді. Бұл жарналарды бөлу ісі [[Аристид]]ке тапсырылды, ол өмірінің соңына дейін альянс істерімен айналысты және [[Плутарх]]тың айтуынша, жаңа мүшелер үшін төлем мөлшерін анықтап жүрген кезінде қайтыс болған.<ref name=":5" /> Тек ірі мемлекеттер — мысалы, [[Самос]], [[Хиос]], [[Лесбос]], бәлкім [[Фасос]] пен [[Наксос]] — салықты дербес төлейтін бірліктер ретінде танылды. Қалған қалалар үш округке бөлінді: Аралдық, Иониялық және Геллеспонттық; кейінірек бұларға тағы екеуі қосылды: Фракиялық және Карийлік. Сондай-ақ одақтың алғашқы он жылында [[Кимон]] [[Скирос]] аралын жаулап алып, [[Эвбея]]дағы [[Каристос]]ты одаққа қосуға мәжбүр етті және ол жерге афиналық отарларды орналастырды.<ref>Thucydides. ''The Peloponnesian War''. 1.98.</ref> Уақыт өте келе, әсіресе көтерілістерді басуға байланысты, Афина одақтың қалған бөлігіне де толық бақылау орнатты.<ref name=":4" /> Уақыт өте келе, әсіресе көтерілістерді басу барысында, Афина одақтың қалған бөлігіне өз [[гегемония]]сын орнатты. Бұл үдерістің қалай жүргенін Фукидид былай деп сипаттайды: <blockquote>''«Бүлік пен одақтан шығудың барлық себептерінің ішінде ең бастылары — форос (салық) пен кеме жіберудегі берешектер, сондай-ақ әскери міндеттерді орындамау болды. Афиналықтар бұл мәселеде өте қатаң әрі талапшыл еді, және үздіксіз еңбекке үйренбеген, әрі оған бейілді емес адамдарға қысым жасаумен жиі наразылық туғызатын.'' ''Басқа қырынан қарағанда да, афиналықтар бастапқыдағыдай халықшыл басшылар болудан қалған. Олар өз мойнына тым көп жүктеме алған жағдайда, одақтан шығып кеткісі келген кез келген мемлекетті оңай бағындырып отыратын. Афиналықтар одақтың басқа мүшелеріне кемелер мен адамдардың орнына ақшалай төлем төлеуді ұсынды — және бұл үшін бағынышты қалалардың өздері кінәлі еді, өйткені олар әскери қызметтен жалтарғысы келіп, елден кетіп жатты.'' ''Сөйтіп, Афина одақтастарынан алынған қаражат есебінен өз теңіз флотын ұлғайтып жатқанда, одаққа қарсы кез келген көтеріліс, әдетте, жеткілікті ресурстар мен тәжірибелі әскери басшылардың жетіспеушілігіне ұшырап отырды.»''<ref>Thucydides. ''The Peloponnesian War''. 1.99</ref></blockquote> === Демократияның үстемдік орнатудағы рөлі === Афинаның теңіз одағындағы гегемон ретіндегі билікті кеңейтуі мен грек кеңістігіндегі ұлы алпауытқа айналуы саяси-әлеуметтік тұрғыдан дамыған [[Афиналық демократия|аттикалық демократияның]] қалыптасуымен тығыз байланысты болды. Б.з.д. 461 жылғы [[Эфиальт]] реформалары демократияның жолын ашып, мүліксіз азаматтар — [[феттер]] (егіншілік пен қолөнерде жалдамалы жұмысшы ретінде немесе Афина флотын күшейтудің басталуынан бері триер кемелерінде ескекші ретінде табыс табатындар) — үшін саяси өмірге қатысу мүмкіндігін қалыптастырды. Феттер үшін Афинаның теңіздегі абсолютті және кең ауқымды үстемдігі — олардың тіршілік етуінің негізі болды. Сондықтан теңіз одағы Аттика үшін тек әскери пайдамен ғана шектелмей, экономика мен сауда үшін де маңызды еді. Одан да маңыздысы — феттер арасындағы демократиялық даму нәтижесінде саясиланған әлеуметтік база одақты Афинаның таза билік құралына айналдыруды алға жылжытты.<ref>Christian Meier: ''Athen. Ein Neubeginn der Weltgeschichte''. Vom Autor durchgesehene und erweiterte Taschenbuchausgabe. Goldmann, München 1995. ISBN 3-442-12852-8.</ref> Осылайша, аттикалық демократия теңіз одағының ұйымдастырушылық құрылымына айтарлықтай ықпал етті. Сонымен қатар, афиналықтар өздерінің мемлекеттік құрылымын билік құралы ретінде экспорттауға тырысты. Демократиялық конституция одақтан шыққан қалаларға — мысалы, Колофон жағдайында — жаза ретінде міндеттеліп енгізілді. Бұған жағдай жасаған екі негізгі фактор болды: # Көтеріліске қатысқан полис азаматтарын мақсатты түрде жазалап, таңдаулы түрде жою # Афина шенеуніктерінің уақытша тағайындалуы мен феттерді қоныстандыру, олар афиналық демократия үлгісін жаңа ортада орнықтыруға қызмет етті. Олигархияларды жою мен демократия орнату Афина мен оның одақтастарының кедей топтары арасындағы ортақ мүддені қалыптастыруда айтарлықтай тиімді болды, тіпті Афинаның үстемдігі басқа жағынан жақтырмаушылық туғызса да.<ref name=":7">Wolfgang Schuller: ''Die Herrschaft der Athener im Ersten Attischen Seebund''. de Gruyter, Berlin – New York 1974. <nowiki>ISBN 3-11-004725-X</nowiki> (zugleich Habilitationsschrift, Freie Universität Berlin 1971).</ref> Самос мысалында, Шуллер мемлекеттік құрылым түрі мен одаққа адалдық арасындағы байланысты дәлелдейді.<ref name=":7" /><blockquote>«Демократиялық Самос» Мысыр жорығының сәтсіз аяқталған қиын-қыстау кезеңінде Афинаның сенімді одақтасы болды; алайда б.з.д. 453 жылы болған олигархиялық төңкерістен кейін, ол Афинамен барған сайын қарама-қайшылыққа түсе бастады, ақыры одақтан шығып кетті. Осыған байланысты Периклдің Самосты қайта бағындырғаннан кейін бірден қабылдаған шарасы – демократияны қалпына келтіру болды […]. Кейінірек, болжам бойынша Сицилия апатының нәтижесінде, б.з.д. 412 жылы олигархиялық қуғыншылар билікті қайта тартып алуға қол жеткізді, бірақ оларға қарсы Афинаның көмегімен ұйымдастырылған демократиялық көтеріліс сәтті өтті. Осы көтерілістің арқасында демократиялық Самос кейінгі уақытта, ең ауыр күндердің өзінде, Афинаның ең сенімді одақтасы ретінде танылды және сондықтан б.з.д. 405 жылы оған афиналық азаматтық құқық беріліп, марапатталды.</blockquote> === Наксостағы көтеріліс === Одақтан шығуға алғаш әрекет жасаған мүше шамамен б.з.д. 471 жылы — [[Наксос]] аралы болды.<ref>Brand, Peter J. (2020). [https://my.uopeople.edu/pluginfile.php/57436/mod_book/chapter/38899/Athens%20%20Sparta%20dictatorship%20%20democracy%20(1).pdf "Athens & Sparta: Democracy vs. Dictatorship" (PDF).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326001802/https://my.uopeople.edu/pluginfile.php/57436/mod_book/chapter/38899/Athens%20%20Sparta%20dictatorship%20%20democracy%20%281%29.pdf |date=2025-03-26 }} p. 28. University of the People.</ref> Алайда арал жеңіліс тапқан соң, кейінгі ұқсас көтерілістер негізінде пайымдағанда, қорған қабырғаларын бұзуға, флотынан айырылуға және Одақтағы дауыс беру құқығынан айырылуға мәжбүр болған деп есептеледі. === Фасостағы көтеріліс === Б.з.д. 465 жылы Афина [[Стримон (өзен)|Стримон]] өзенінің бойында [[Амфиполь]] отарын құрды. Бұл әрекет одақ мүшесі [[Фасос]] үшін алаңдаушылық туғызды — олар Афинаның [[Фракия]]дағы алтын кен орындарына қызығушылық танытып отырғанын байқады. Бұл кеніштер Фасосқа тиесілі болатын және олардан айырылу қала экономикасына елеулі соққы болар еді. Сол себепті Фасос тұрғындары одақтан шығатынын және Парсыға қосылатынын жариялады. Сонымен қатар, олар Спартадан көмек сұрады, ал Спарта Аттикаға басып кіруге келісім берді. Алайда бұл жорық жүзеге аспай қалды — өйткені сол кезде Спартада жойқын жер сілкінісі болып, тарихтағы ең ірі [[илоттар]] көтерілісі басталды.<ref name=":6">Thucydides. ''The Peloponnesian War''.</ref> Екі жылдан астам уақытқа созылған қоршаудан кейін Фасос афиналық қолбасшы [[Аристид]]ке берілді және одаққа қайта кіруге мәжбүр болды. Қаланың қорған қабырғалары қиратылды, ал фасостықтарға жыл сайынғы салық түріндегі айыппұл салынды. Бұдан бөлек, олардың Фракиядағы жерлері, әскери кемелері мен кен орындары Афинаға тәркіленді. Фасостың қоршауы — Афина одағының одақтық бірлестіктен Фукидидтің сөзімен айтқанда, гегемонияға айналғанының айқын белгісі болды.<ref name=":6" /> == Одақтың сыртқы саясаты == Б.з.д. 461 жылы [[Кимон]] [[остракизм]]ге ұшырап, оның саяси ықпалы демократтар — [[Эфиальт]] пен [[Перикл]]ге өтті. Бұл Афинаның сыртқы саясат бағытының толық өзгеруіне алып келді: Афина Спартамен одақты бұзып, оның жаулары — [[Аргос]] пен [[Фессалия]]мен одақ құрды. Сондай-ақ, Спарта басқаратын [[Пелопоннес одағы]]нан [[Мегара]] шықты да, Афинамен одақтасты. Бұл Афинаға [[Коринф мойнағы]] арқылы қос қабырғадан тұратын қорғаныс жүйесін салуға мүмкіндік берді, ол [[Пелопоннес]]тен келетін шабуылдарға тосқауыл болды. Одан он жыл бұрын, ықпалды шешен [[Фемистокл]]дің қолдауымен афиналықтар өз қаласын [[Пирей]] портымен жалғайтын [[Ұзын қабырғалар]]ды салған болатын. Бұл құрылыс Афинаны құрлықтан шабуылға ұшыраудан іс жүзінде қорғануға мүмкіндік берді. Б.з.д. 454 жылы қолбасшы Перикл Делоста орналасқан одақ қазынасын Афинаға көшірді — бұл әрекет сырт көзге Парсыдан сақтану үшін жасалғандай көрінді. Алайда Плутархтың мәліметінше, Периклдің көптеген қарсыластары бұл қазынаның Афинаға көшуін қаражатты басып алу, яғни оны күрделі құрылыс жобаларын қаржыландыру үшін пайдалану ретінде бағалаған. Сол уақыттан бастап Афина одақ мүшелерінен кемелер, адамдар мен қару-жарақтың орнына тек ақшалай жарна ала бастады. Афинада құрылған жаңа қазына әрдайым одақтас мемлекеттердің қорғанысына бағытталған жоқ. Мысалы, осы қаражаттың есебінен Перикл [[Афина Акрополі|Акропольдегі]] [[Парфенон]] ғимаратын қайта салды және басқа да қорғаныспен тікелей байланысты емес шығындарды жүзеге асырды. Осылайша, Афиналық одақ біртіндеп одақтан империяға айнала бастады. == Парсыға қарсы соғыстар == Б.з.д. 460-жылдары Парсыға қарсы соғыс қайта басталды. Б.з.д. 460 жылы Мысырда көтеріліс шықты. Бұл көтерілісті грек тектес жергілікті көсемдер — [[II Инарос|Инарос]] пен [[II Амиртей|Амиртей]] басқарды. Олар Афинадан көмек сұрап, Афина қолбасшысы Перикл оларға бастапқыда [[Кипр (арал)|Кипрге]] шабуыл жасауға арналған 250 кеме жіберді — бұл Парсыға зор шығын келтірер еді. Алайда төрт жылдан кейін бұл көтеріліс ахемен қолбасшысы [[Мегабиз]] тарапынан басып тасталды, және афиналық әскердің көп бөлігі тұтқынға түсті. [[Исократ]]тың айтуынша, Афина мен оның одақтастары бұл жорықта шамамен 20 000 адамнан айырылған. Қазіргі зерттеушілер бұл санды 50 000 адам мен 250 кемеге, оның ішінде кейінгі қолдаушыларды қоса, жеткізеді.<ref>''John Fuller.'' From the Earliest Times to the Battle of Lepanto // A Military History of the Western World — New York: Funk and Wagnalls, 1954–1957. — Vol. Volume I. p. 56.</ref> Қалғандары [[Кирена]]ға қашып, кейін үйлеріне оралған. Бұл оқиға — Афина билігінің Делостың қазынасын өз қаласына көшіруінің ресми себебі болды. Бұл шешім одаққа Афинаның бақылауын одан әрі күшейтті. Парсылар жеңіске жеткен соң, Кипрдегі бақылауын қалпына келтіру үшін флот жіберді. Бұған жауап ретінде Афина б.з.д. 451 жылы остракизмнен оралған Кимонның басшылығымен 200 кеме аттандырды. Кимон [[Китион]] қаласын қоршау кезінде қайтыс болды, бірақ соған қарамастан афиналық флот Кипрдің [[Саламин (Кипр)|Саламин]] маңында құрлықта да, теңізде де парсыларға қосарлы жеңіс әперді. Бұл шайқас парсылармен болған соңғы ірі қақтығыс болды. Көптеген дереккөздер б.з.д. 450 жылы [[Каллий бейбіт келісімі|Каллий бітімі]] деп аталатын бейбіт келісім жасалды деп жазады. Алайда кейбір зерттеушілер бұл келісімді кейінірек ойлап табылған, Афинаның беделін арттыру мақсатында жасалған миф деп есептейді. Қалай болғанда да, екі тарап уақытша бітімге келгені анық, бұл Афинаға Грекия ішіндегі оқиғаларға назар аударуға мүмкіндік берді. == Грекиядағы соғыстар == [[File:Before Peloponnesian War kk.png|thumb|300px|[[Пелопоннес соғысы]] басталған кездегі Грекия]] Осыдан көп ұзамай [[Пелопоннес одағы]]мен [[Бірінші Пелопоннес соғысы|соғыс басталды]]. Б.з.д. 458 жылы афиналықтар [[Эгина]] аралын қоршауға алып, сол уақытта мегаралықтарды коринфтіктерден қорғау үшін тым жас немесе керісінше, тұрақты әскери қызметке жарамсыз қариялардан құралған әскер жіберді. Келесі жылы спарталық әскер [[Беотия]]ға келіп, фивылықтардың қуатын қалпына келтіріп, Афинаны тежемек болды. Афиналықтар олардың кері шегіну жолын кесіп тастады, және [[Танагра шайқасы]]нда жеңіске жеткен спарталықтар Ұзын қабырғалар әлі салынып бітпеген Афинаға қарай беттеді. Алайда афиналықтар Танаграда әдейі жеңілгендей көрініп, спарталықтарға Мегарида арқылы үйлеріне қайтуға мүмкіндік берді. Екі айдан кейін [[Миронид]] басқарған афиналықтар Беотияға басып кіріп, [[Энофита шайқасы]]ндағы жеңістің арқасында Фивыдан басқа бүкіл аймаққа бақылау орнатты. Б.з.д. 449 жылы Парсымен бейбіт келісім жасалғаннан кейін жағдай Афина үшін қолайсыз бағытта өрбіді. Б.з.д. 447 жылы [[Коронея шайқасы]]ндағы жеңілістен кейін олар Беотиядан бас тартуға мәжбүр болды. [[Эвбея]] мен Мегарада көтерілістер басталды. Нәтижесінде Эвбея салық төлейтін одақтас мәртебесінде сақталып қалды, бірақ Мегара біржола жоғалтылды. Бұдан кейін Афина мен Пелопоннес одағы арасында отыз жылға есептелген бейбіт келісім жасалды. Алайда бұл келісім тек б.з.д. 431 жылға дейін ғана сақталды, сол жылы [[Пелопоннес соғысы]] басталды. Соғыстың барысында көтеріліске шыққандарға [[Митилена]]ның тағдыры ескерту болды — бұл қала [[Лесбос]] аралының негізгі халқы болатын. [[Митилена көтерілісі|Көтеріліс]] сәтсіз аяқталғаннан кейін афиналықтар аралдағы барлық ер адамдарды өлтіруді бұйырды. Алайда кейін ойланып, бұл бұйрықты кері қайтарып, көтеріліс жетекшілерінен 1000 адамды ғана жазалады. Аралдың жері Афинадан көшіп келген қоныстанушыларға беріліп, олар Лесбосқа орналастырылды. Мұндай қатыгездік тек көтерілісшілерге ғана емес, бейтарап қалғандарға да бағытталған еді. [[Фукидид]] [[Милос]] аралының мысалын келтіреді — бұл кішкентай арал соғыс кезінде бейтараптық ұстанып, Спарта тарапынан құрылған болатын. Афиналықтар милостықтарға: Афинаға қосылу немесе жаулап алыну деген таңдау қойды. Мелос қарсылық танытқанымен, қала қоршауға алынып, басып алынды: ер адамдар түгел өлтірілді, ал әйелдер құлдыққа сатылды (қараңыз: ''[[Мелос диалогы]]''). == Афина империясы (б.з.д. 454-404 жылдар) == [[Image:Athenian empire atheight 450 shepherd1923.png|thumb|300px|Афина империясының шарықтау кезеңі, шамамен б.з.д. 450 жыл]] Б.з.д. 454 жылға қарай Делос одағына Афина империясы деп сипаттама беруге толық негіз болды. Сол жылғы ең маңызды оқиғалардың бірі — Делос одағының қазынасын Делос аралынан Афинаға көшіру еді. Бұл оқиға көбіне одақтан империяға өтудің басты белгісі ретінде қарастырылады. Алайда, ол шынымен де маңызды болғанымен, афиналық империализмнің қалыптасуын тек осы бір оқиға арқылы ғана түсіндіру дұрыс емес — бұл құбылысты бүкіл кезеңді тұтас түрде қарастыра отырып бағалау қажет. [[Пелопоннес соғысы]] басталғанда, тек [[Хиос]] пен [[Лесбос]] қана Афинаға кеме беруді жалғастырып жатқан еді, бірақ бұл мемлекеттер ол кезде тым әлсіз болып, сырттан қолдау болмаса, одақтан шыға алмайтын жағдайда еді. Лесбос бірінші болып көтеріліс жасамақ болды, бірақ толығымен сәтсіздікке ұшырады. Хиос — Делос одағының Афинадан кейінгі ең қуатты мүшесі — [[Сицилия жорығы]]нан кейін көтеріліске шықты. Ол бірнеше жыл бойы табысқа жетіп, бүкіл Ионияны көтеріліске шабыттандырды. Соған қарамастан, Афина бұл көтерілістерді ақыры баса алды. Афина империядағы билігін күшейту мақсатында, Перикл б.з.д. 450 жылы арнайы саясат бастады — [[клерухия]]лар (яғни, жартылай отарлар) құру. Бұл мекендер Афинамен байланыста қала отырып, одақ аумағында гарнизон ретінде қызмет етті. Сонымен қатар, Перикл Афина империясын басқару үшін бірқатар қызметтер енгізді: * [[проксения]]лар — Афина мен одақтас мемлекеттер арасындағы жақсы қатынасты сақтау үшін; * эпископтар мен [[архонт]]тар — салық жинауды қадағалау үшін; * [[эллинотамий]]лер — жиналған жарналарды Афина атынан қабылдау үшін. Афина империясы онша тұрақты болмады, және 27 жылға созылған соғыстан кейін, Спарта, Парсы мен Афинаның ішкі шиеленістерінің көмегімен, ақыры оны жеңе алды. Алайда бұл жеңіліс ұзаққа созылмады. Б.з.д. 377 жылы [[Екінші Афина теңіз одағы]] құрылды — бұл теңізде өзін-өзі қорғау одағы болды және оны тағы да Афина басқарды. Дегенмен, афиналықтар ешқашан бұрынғыдай толық билігін қалпына келтіре алмады, ал олардың жаулары бұрынғыдан да күшті әрі әртүрлі бола түсті.<ref>Thucydides. ''The Peloponnesian War''. 101.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия]] [[Санат:Ежелгі Грекия тарихы]] [[Санат:Пелопоннес соғысы]] 1s48omj7llqmvt1cm6e8qfa2ha1qd8k 0 762061 3623576 3620626 2026-06-30T00:46:17Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[5:32 (телесериал)]] бетін [[5:32]] бетіне жылжытты 3620626 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = 5:32 | Шынайы атауы = | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды | формат = веб-сериал | авторы = Әлішер Утев | желісі = | өндіріс = [[Sәlem Entertainment]] | рөлдерде = Әбілмансұр Серіков<br />Қобыланды Болат<br />Марат Амираев<br /> | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Роберт Зиганшин | мемлекет = {{KAZ}} | тілі = қазақ, орыс | маусымдар = 1 | сериялар саны = 12 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Әлішер Утев | режиссёрі = Әлішер Утев | операторы = Бағдат Аргинов | сценарист = Әлішер Утев<br />Сергей Литовченко | түсірілім орны = [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] | ұзақтығы = 40 минут | студия = Rocket Studios | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 11 қараша, 2021 | соңғы рет көрсетілді = 15 ақпан, 2022 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''5:32''' — [[Қазақстан]]да түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы [[веб-сериал]]. Сериалдың авторы әрі продюсері — [[Әлішер Утев]]. Туынды [[Қазақстан]]дағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Тұсаукесері [[2021 жыл]]ғы [[11 қараша]]да [[YouTube]] және [[Aitube]] видеоплатформаларындағы «Пацанские истории» арналарында өтті. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды. == Сюжет == Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі. Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды. == Актерлік құрам == * Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші<ref>[https://ru.kinorium.com/2883300/cast/ Актеры сериала 5:32]</ref> * Қобыланды Болат – Думан, тергеуші * Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк * Марат Амираев - кәрі Шалқар * Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші * Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі * Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы * Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом * Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт * Тамирис Жанғазина - Балжан * Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист * Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы * Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы * Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім) * Аян Батырбек - маньяк, аңшы * Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері * Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан<ref>[https://marieclaire.kz/zvezdy/5-faktov-o-beke-iz-klipa-iriny-kairatovny/ Факты о Беке из клипа Ирины Кайратовны]</ref> == Өндіріс == Сериалдың түсірілім жұмыстары [[Алматы]] қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған. == Қабылдау == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.<ref>[https://bluescreen.kz/kazakhstanskii-vieb-sierial-532-pokoriaiet-ssha/ Казахстанский веб-сериал покоряет США]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://youtube/qWp5NDkCdm4?si=goD1DM3IWHYAV7cK «5:32» ресми YouTube арнасы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.instagram.com/532series/ «5:32» Instagram парақшасы] * [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/74922/ Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала] [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:Қазақстан криминал телесериалдары]] 29utgfvkt58gfxjuo4lr870tgifwqp0 0 762947 3623646 3547166 2026-06-30T06:27:24Z Casserium 68287 3623646 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]] мен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілісінің]] тұрақты комитеттерін басқарған төрағалар тізімі көрсетілген. == Сенат комитеттері == === Аграрлық мәселелер, табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитеті === Комитет 2007 жылы құрылған.<ref name="adlet07">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/J070000003_ О реорганизации постоянных комитетов и образовании нового постоянного комитета Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2007—2008)<ref name="nom07">[https://nomad.su/?a=2-200710080433 Политическая система: реформы, выборы, кадры]</ref> # [[Евгений Иосифович Аман|Евгений Аман]] (2008—2009)<ref name="zak08">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30365583 В сенате РК избраны председатели постоянных комитетов]</ref> # [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев|Болат Жылқышиев]] (2010—2013)<ref>[https://www.inform.kz/ru/predsedatelem-komiteta-senata-po-agrarnym-voprosam-i-ohrane-okruzhayuschey-sredy-izbran-b-zhylkyshiev_a2249538 Председателем комитета Сената по аграрным вопросам и охране окружающей среды избран Б. Жылкышиев]</ref> # [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] (2013—2014)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/s-kulagin-senat-komitetinin-toragasy-bolyp-saylandy_a2586370/ С. Кулагин Сенат комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Сергей Викторович Плотников|Сергей Плотников]] (2014—2017)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/senate/sovet?id=379 Плотников Сергей Викторович]</ref> # [[Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев|Жеңіс Нұрғалиев]] (2017—2019)<ref name="krsv">[https://kz.kursiv.media/2017-09-04/dariga-nazarbaeva-izbrana-predsedatelem-komiteta-senata-po/ Дарига Назарбаева избрана председателем Комитета Сената по международным отношениям]</ref> # [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] (2019—2026)<ref name="egem19">[https://egemen.kz/article/207886-maghan-senim-bildirip-qoldau-korsetkenderinhiz-ushin-rakhmet-dnazarbaeva Маған сенім білдіріп қолдау көрсеткендеріңіз үшін рахмет - Д.Назарбаева]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитеті === Комитет 2000 жылы құрылған. # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2000—2001)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200404010026 Утверждена новая структура Администрации Президента Казахстана]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2001—2007)<ref name="nomad" /> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2007—2017)<ref name="nom07" /> # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Мұрат Бақтиярұлы]] (2019—2022)<ref name="egem19" /> # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 қаңтар — маусым)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/beybit-isabaev-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-lauazymyna-saylandy_a3888342/ Бейбіт Исабаев Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы лауазымына сайланды]</ref> # [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 маусым — желтоқсан)<ref>[https://baq.kz/senat-komitetinin-toragasy-saylandy-281499/ Сенат комитетінің төрағасы сайланды]</ref> # [[Нұртөре Байтілесұлы Жүсіп|Нұртөре Жүсіп]] (2022—2026)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/senattyn-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-bolyp-nurtore-zhusip-sajlandy Сенаттың Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің Төрағасы болып Нұртөре Жүсіп сайланды]</ref> === Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті === # [[Зинаида Леонтьевна Федотова|Зинаида Федотова]] (1996—1999)<ref name="nomad">[https://nomad.su/?a=2-200508030222 Выборы в Сенат: лотерея для избранных. Часть 2]</ref> # [[Ермек Жианшаұлы Жұмабаев|Ермек Жұмабаев]] (1999—2008)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1194343456 ЖУМАБАЕВ Ермек Жианшинович]</ref> # [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] (2008—2012)<ref name="zak08" /> # [[Серік Байсейітұлы Ақылбай|Серік Ақылбай]] (2012—2017)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31112849 Серик Акылбай избран главой комитета по законодательству сената]</ref> # [[Георгий Владимирович Ким|Георгий Ким]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Владимир Васильевич Волков|Владимир Волков]] (2019—2023)<ref name="egem19" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23">[https://baq.kz/senat-komitetterinin-toragalary-saylandy-296348/ Сенат комитеттерінің төрағалары сайланды]</ref> # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2023—2026)<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/n-rlan-beknazarov-konstitutsiyaly-za-nama-zh-nindegi-senat-komitetin-bas-arady- Нұрлан Бекназаров конституциялық заңнама жөніндегі сенат комитетін басқарады]</ref> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Дәулет Хамитұлы Сембаев|Дәулет Сембаев]] (1996—1997)<ref name="nomad" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (1997—2001)<ref>[https://el.kz/content-4336_3599/ Гүлжан Жанпейісқызы Қарағұсова]</ref> # [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]] (2002—2008)<ref name="nomad" /> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2008—2011)<ref name="zak08" /> # [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] (2011—2017)<ref name="zak11">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31090907 Сменились председатели комитетов сената Казахстана]</ref> # [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2017—2022)<ref name="krsv" /> # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2022—2023)<ref>[https://nege.kz/news/serikbai_trumov_zhana_kizmetke_sailandi_20220127105458 Серікбай Трұмов жаңа қызметке сайланды]</ref> # [[Сұлтанбек Алмасбекұлы Мәкежанов|Сұлтанбек Мәкежанов]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> === Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Жабайхан Әбділдин]] (1996—2005)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1076792323 АБДИЛЬДИН Жабайхан Мубаракович]</ref> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2005—2007)<ref name="nomad05">[https://nomad.su/?a=3-200512020047 Спикером сената вновь избран Нуртай Абыкаев]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2007—2011)<ref name="nom07" /> # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2011—2016)<ref name="zak11" /> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2016—2019)<ref>[https://sputnik.kz/20160916/172655.html Дариға Назарбаева сенаттың қорғаныс жөніндегі комитет басшысы болып сайланды]</ref> # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2019—2023)<ref>[https://baq.kz/mukhtar-qul-mukhammed_17452/ Мұхтар Құл-Мұхаммед Сенатта комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023—2026)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32191105 Об избрании председателя постоянного Комитета по международным отношениям, обороне и безопасности Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> === Экономикалық саясат, инновациялық даму және кәсіпкерлік комитеті === # [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев|Өмірзақ Озғанбаев]] (1996—1999)<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4517 Первые депутаты первого созыва]</ref> # [[Леонид Николаевич Бурлаков|Леонид Бурлаков]] (1999—2005) # [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] (2005—2007)<ref name="nomad05" /> # [[Нұрлығайым Шалданқызы Жолдасбаева|Нұрлығайым Жолдасбаева]] (2007—2011)<ref>[https://www.inform.kz/ru/ushla-iz-zhizni-eks-senator-dzholdasbaeva-nurlygaim-chaldanovna_a2591194 Ушла из жизни экс-сенатор Джолдасбаева Нурлыгаим Чалдановна]</ref> # [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]] (2011—2017)<ref name="zak11" /> # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Серік Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Серік Жақсыбеков]] (2019—2020)<ref name="egem19" /> # [[Дәурен Зекенұлы Әділбеков|Дәурен Әділбеков]] (2020—2023)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/blog/32/biography Адильбеков Даурен Зекенович]</ref> # [[Сүйіндік Тасеменұлы Алдашев|Сүйіндік Алдашев]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> == Мәжіліс комитеттері == === Аграрлық мәселелер комитеті === # [[Михаил Васильевич Трошихин|Михаил Трошихин]] (1996—1999) # [[Еркін Аманоллаұлы Рамазанов|Еркін Рамазанов]] (1999—2004) # [[Ромин Ризаұлы Мәдинов|Ромин Мәдинов]] (2004—2016)<ref name="nomad04">[https://nomad.su/?a=19-200411050019 Новый Мажилис выбрал председателей комитетов]</ref><ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /> # [[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]] (2016—2019)<ref name="zakon16">[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4782486-izbrany-glavy-komitetov-mazhilisa.html Избраны главы комитетов мажилиса]</ref> # [[Берік Серікұлы Оспанов|Берік Оспанов]] (2019—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/183963-madgilistinh-agrarlyq-maseleler-komitetine-dganha-toragha-saylandy Мәжілістің Аграрлық мәселелер комитетіне жаңа төраға сайланды]</ref> # [[Ерлан Хайланұлы Барлыбаев|Ерлан Барлыбаев]] (2021—2023)<ref name="baq21">[https://abai.kz/post/127143 Мәжілісте комитет төрағалары сайланды]</ref> # [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2023—2026)<ref name="el23">[https://el.kz/mazhilistin-komitet-toragalary-saylandy_69507/ Мәжілістің комитет төрағалары сайланды]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму комитеті === # [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков|Өмірбек Жолдасбеков]] (1996—1999) # [[Зәуре Жүсіпқызы Қадырова|Зәуре Қадырова]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]] (2007—2008)<ref name="zakon07">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120852 Избраны председатели постоянных комитетов мажилиса]</ref> # [[Динар Жүсіпәліқызы Нүкетаева|Динар Нүкетаева]] (2008—2011)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200812040029 Кадровые перестановки]</ref> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2012—2014)<ref name="inform12">[https://www.inform.kz/ru/predsedatelyami-komitetov-mazhilisa-parlamenta-rk-izbrany-r-madinov-d-nazarbaeva-g-karagusova-m-ashimbaev-a-milyutin-r-mukashev-s-aimbetov_a2434918 Председателями комитетов Мажилиса Парламента РК избраны Р.Мадинов, Д.Назарбаева, Г.Карагусова, М.Ашимбаев, А.Милютин, Р.Мукашев, С. Аимбетов]</ref> # [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] (2014—2019)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gul-nar-iksanova-izbrana-glavoy-komiteta-po-social-no-kul-turnomu-razvitiyu-mazhilisa_a2644951 Гульнар Иксанова избрана главой комитета по социально-культурному развитию Мажилиса]</ref><ref name="zakon16" /> # [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] (2019—2020)<ref>[https://baq.kz/gulshara-abdikalykova-komitet_149613/ Гүлшара Әбдіқалықова комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] (2020—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/226942-parlament-madgilisinde-komitet-toraghasy-saylandy Парламент Мәжілісінде комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Жәмилә Нүсіпжанқызы Нұрманбетова|Жәмилә Нұрманбетова]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті === # [[Роза Сақтағанқызы Қуанышбаева|Роза Қуанышбаева]] (1996—1999) # [[Сергей Михайлович Жалыбин|Сергей Жалыбин]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Рахмет Желдібайұлы Мұқашев|Рахмет Мұқашев]] (2009—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30401332 Назначен председатель комитета мажилиса по законодательству и судебно-правовой реформе]</ref><ref name="inform12" /> # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] (2020—2021)<ref>[https://baq.kz/anat-musin-za-nama-zh-ne-sot-y-ty-reforma-komiteti-t-ra-asy-bolyp-saylandy-_231861/ Қанат Мусин Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті төрағасы болып сайланды]</ref><ref name="baq21" /> # [[Арман Төлешұлы Қожахметов|Арман Қожахметов]] (2021—2023)<ref>[https://abai.kz/index.php/post/135051 Мәжіліс: Комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Қаратай Тұрысов]] (1996—2004)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1091414264 ТУРЫСОВ Каратай]</ref> # [[Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев|Кенжеғали Сағадиев]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (2007—2021)<ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Марат Әпсеметұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2023—2024)<ref name="el23" /> # [[Татьяна Михайловна Савельева|Татьяна Савельева]] (2024—2026)<ref>[https://baq.kz/mazhilistegi-takievtin-ornyna-zhana-toraga-saylandy-323725/ Мәжілістегі Тәкиевтің орнына жаңа төраға сайланды]</ref> === Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1996 қаңтар — қазан) # [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (1996—1999) # [[Серік Әбдірахманұлы Әбдірахманов|Серік Әбдірахманов]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2009—2012)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200909100338 Кадровые перестановки]</ref> # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2012—2018)<ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] (2018—2021)<ref>[https://aigak.kz/2018/02/14/mhtar-erman-aupszdk-komitetn-traas-bolp-taayndald/ Мұхтар Ерман Мәжіліс комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2021—2026)<ref name="baq21" /> === Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитеті === # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (1996—1999) # [[Тито Уахапұлы Сыздықов|Тито Сыздықов]] (1999—2004) # [[Ерлан Зайроллаұлы Нығматулин|Ерлан Нығматулин]] (2004—2011)<ref name="nomad04" /><ref name="zakon07" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2012—2016)<ref name="inform12" /> # [[Глеб Анатольевич Щегельский|Глеб Щегельский]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин|Еділ Жаңбыршин]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Экономикалық реформа және өңірлік даму комитеті === Комитет 1999 жылы құрылған. # [[Иван Федорович Чиркалин|Иван Чиркалин]] (1999—2004) # [[Вера Николаевна Сухорукова|Вера Сухорукова]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Владимир Яковлевич Бобров|Владимир Бобров]] (2007—2010)<ref name="zakon07" /> # [[Сейітсұлтан Сүлейменұлы Айымбетов|Сейітсұлтан Айымбетов]] (2010—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30809862 На должность председателя комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса избран С.Аимбетов]</ref><ref name="inform12" /> # [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] (2016 наурыз — мамыр)<ref name="zakon16" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2016—2021)<ref>[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4815836-izbran-predsedatelem-komiteta-po.html Избран председатель комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса]</ref> # [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] tig3f60hsc3wb924t4mru1karev1f48 3623648 3623646 2026-06-30T06:33:03Z Casserium 68287 /* Мәжіліс комитеттері */ 3623648 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]] мен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілісінің]] тұрақты комитеттерін басқарған төрағалар тізімі көрсетілген. == Сенат комитеттері == === Аграрлық мәселелер, табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитеті === Комитет 2007 жылы құрылған.<ref name="adlet07">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/J070000003_ О реорганизации постоянных комитетов и образовании нового постоянного комитета Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2007—2008)<ref name="nom07">[https://nomad.su/?a=2-200710080433 Политическая система: реформы, выборы, кадры]</ref> # [[Евгений Иосифович Аман|Евгений Аман]] (2008—2009)<ref name="zak08">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30365583 В сенате РК избраны председатели постоянных комитетов]</ref> # [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев|Болат Жылқышиев]] (2010—2013)<ref>[https://www.inform.kz/ru/predsedatelem-komiteta-senata-po-agrarnym-voprosam-i-ohrane-okruzhayuschey-sredy-izbran-b-zhylkyshiev_a2249538 Председателем комитета Сената по аграрным вопросам и охране окружающей среды избран Б. Жылкышиев]</ref> # [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] (2013—2014)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/s-kulagin-senat-komitetinin-toragasy-bolyp-saylandy_a2586370/ С. Кулагин Сенат комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Сергей Викторович Плотников|Сергей Плотников]] (2014—2017)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/senate/sovet?id=379 Плотников Сергей Викторович]</ref> # [[Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев|Жеңіс Нұрғалиев]] (2017—2019)<ref name="krsv">[https://kz.kursiv.media/2017-09-04/dariga-nazarbaeva-izbrana-predsedatelem-komiteta-senata-po/ Дарига Назарбаева избрана председателем Комитета Сената по международным отношениям]</ref> # [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] (2019—2026)<ref name="egem19">[https://egemen.kz/article/207886-maghan-senim-bildirip-qoldau-korsetkenderinhiz-ushin-rakhmet-dnazarbaeva Маған сенім білдіріп қолдау көрсеткендеріңіз үшін рахмет - Д.Назарбаева]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитеті === Комитет 2000 жылы құрылған. # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2000—2001)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200404010026 Утверждена новая структура Администрации Президента Казахстана]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2001—2007)<ref name="nomad" /> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2007—2017)<ref name="nom07" /> # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Мұрат Бақтиярұлы]] (2019—2022)<ref name="egem19" /> # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 қаңтар — маусым)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/beybit-isabaev-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-lauazymyna-saylandy_a3888342/ Бейбіт Исабаев Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы лауазымына сайланды]</ref> # [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 маусым — желтоқсан)<ref>[https://baq.kz/senat-komitetinin-toragasy-saylandy-281499/ Сенат комитетінің төрағасы сайланды]</ref> # [[Нұртөре Байтілесұлы Жүсіп|Нұртөре Жүсіп]] (2022—2026)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/senattyn-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-bolyp-nurtore-zhusip-sajlandy Сенаттың Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің Төрағасы болып Нұртөре Жүсіп сайланды]</ref> === Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті === # [[Зинаида Леонтьевна Федотова|Зинаида Федотова]] (1996—1999)<ref name="nomad">[https://nomad.su/?a=2-200508030222 Выборы в Сенат: лотерея для избранных. Часть 2]</ref> # [[Ермек Жианшаұлы Жұмабаев|Ермек Жұмабаев]] (1999—2008)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1194343456 ЖУМАБАЕВ Ермек Жианшинович]</ref> # [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] (2008—2012)<ref name="zak08" /> # [[Серік Байсейітұлы Ақылбай|Серік Ақылбай]] (2012—2017)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31112849 Серик Акылбай избран главой комитета по законодательству сената]</ref> # [[Георгий Владимирович Ким|Георгий Ким]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Владимир Васильевич Волков|Владимир Волков]] (2019—2023)<ref name="egem19" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23">[https://baq.kz/senat-komitetterinin-toragalary-saylandy-296348/ Сенат комитеттерінің төрағалары сайланды]</ref> # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2023—2026)<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/n-rlan-beknazarov-konstitutsiyaly-za-nama-zh-nindegi-senat-komitetin-bas-arady- Нұрлан Бекназаров конституциялық заңнама жөніндегі сенат комитетін басқарады]</ref> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Дәулет Хамитұлы Сембаев|Дәулет Сембаев]] (1996—1997)<ref name="nomad" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (1997—2001)<ref>[https://el.kz/content-4336_3599/ Гүлжан Жанпейісқызы Қарағұсова]</ref> # [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]] (2002—2008)<ref name="nomad" /> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2008—2011)<ref name="zak08" /> # [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] (2011—2017)<ref name="zak11">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31090907 Сменились председатели комитетов сената Казахстана]</ref> # [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2017—2022)<ref name="krsv" /> # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2022—2023)<ref>[https://nege.kz/news/serikbai_trumov_zhana_kizmetke_sailandi_20220127105458 Серікбай Трұмов жаңа қызметке сайланды]</ref> # [[Сұлтанбек Алмасбекұлы Мәкежанов|Сұлтанбек Мәкежанов]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> === Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Жабайхан Әбділдин]] (1996—2005)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1076792323 АБДИЛЬДИН Жабайхан Мубаракович]</ref> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2005—2007)<ref name="nomad05">[https://nomad.su/?a=3-200512020047 Спикером сената вновь избран Нуртай Абыкаев]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2007—2011)<ref name="nom07" /> # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2011—2016)<ref name="zak11" /> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2016—2019)<ref>[https://sputnik.kz/20160916/172655.html Дариға Назарбаева сенаттың қорғаныс жөніндегі комитет басшысы болып сайланды]</ref> # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2019—2023)<ref>[https://baq.kz/mukhtar-qul-mukhammed_17452/ Мұхтар Құл-Мұхаммед Сенатта комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023—2026)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32191105 Об избрании председателя постоянного Комитета по международным отношениям, обороне и безопасности Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> === Экономикалық саясат, инновациялық даму және кәсіпкерлік комитеті === # [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев|Өмірзақ Озғанбаев]] (1996—1999)<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4517 Первые депутаты первого созыва]</ref> # [[Леонид Николаевич Бурлаков|Леонид Бурлаков]] (1999—2005) # [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] (2005—2007)<ref name="nomad05" /> # [[Нұрлығайым Шалданқызы Жолдасбаева|Нұрлығайым Жолдасбаева]] (2007—2011)<ref>[https://www.inform.kz/ru/ushla-iz-zhizni-eks-senator-dzholdasbaeva-nurlygaim-chaldanovna_a2591194 Ушла из жизни экс-сенатор Джолдасбаева Нурлыгаим Чалдановна]</ref> # [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]] (2011—2017)<ref name="zak11" /> # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Серік Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Серік Жақсыбеков]] (2019—2020)<ref name="egem19" /> # [[Дәурен Зекенұлы Әділбеков|Дәурен Әділбеков]] (2020—2023)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/blog/32/biography Адильбеков Даурен Зекенович]</ref> # [[Сүйіндік Тасеменұлы Алдашев|Сүйіндік Алдашев]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> == Мәжіліс комитеттері == === Аграрлық мәселелер комитеті === # [[Михаил Васильевич Трошихин|Михаил Трошихин]] (1996—1999) # [[Еркін Аманоллаұлы Рамазанов|Еркін Рамазанов]] (1999—2004) # [[Ромин Ризаұлы Мәдинов|Ромин Мәдинов]] (2004—2016)<ref name="nomad04">[https://nomad.su/?a=19-200411050019 Новый Мажилис выбрал председателей комитетов]</ref><ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /> # [[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]] (2016—2019)<ref name="zakon16">[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4782486-izbrany-glavy-komitetov-mazhilisa.html Избраны главы комитетов мажилиса]</ref> # [[Берік Серікұлы Оспанов|Берік Оспанов]] (2019—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/183963-madgilistinh-agrarlyq-maseleler-komitetine-dganha-toragha-saylandy Мәжілістің Аграрлық мәселелер комитетіне жаңа төраға сайланды]</ref> # [[Ерлан Хайланұлы Барлыбаев|Ерлан Барлыбаев]] (2021—2023)<ref name="baq21">[https://abai.kz/post/127143 Мәжілісте комитет төрағалары сайланды]</ref> # [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2023—2026)<ref name="el23">[https://el.kz/mazhilistin-komitet-toragalary-saylandy_69507/ Мәжілістің комитет төрағалары сайланды]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму комитеті === # [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков|Өмірбек Жолдасбеков]] (1996—1999) # [[Зәуре Жүсіпқызы Қадырова|Зәуре Қадырова]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]] (2007—2008)<ref name="zakon07">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120852 Избраны председатели постоянных комитетов мажилиса]</ref> # [[Динар Жүсіпәліқызы Нүкетаева|Динар Нүкетаева]] (2008—2011)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200812040029 Кадровые перестановки]</ref> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2012—2014)<ref name="inform12">[https://www.inform.kz/ru/predsedatelyami-komitetov-mazhilisa-parlamenta-rk-izbrany-r-madinov-d-nazarbaeva-g-karagusova-m-ashimbaev-a-milyutin-r-mukashev-s-aimbetov_a2434918 Председателями комитетов Мажилиса Парламента РК избраны Р.Мадинов, Д.Назарбаева, Г.Карагусова, М.Ашимбаев, А.Милютин, Р.Мукашев, С. Аимбетов]</ref> # [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] (2014—2019)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gul-nar-iksanova-izbrana-glavoy-komiteta-po-social-no-kul-turnomu-razvitiyu-mazhilisa_a2644951 Гульнар Иксанова избрана главой комитета по социально-культурному развитию Мажилиса]</ref><ref name="zakon16" /> # [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] (2019—2020)<ref>[https://baq.kz/gulshara-abdikalykova-komitet_149613/ Гүлшара Әбдіқалықова комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] (2020—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/226942-parlament-madgilisinde-komitet-toraghasy-saylandy Парламент Мәжілісінде комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Жәмилә Нүсіпжанқызы Нұрманбетова|Жәмилә Нұрманбетова]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті === # [[Роза Сақтағанқызы Қуанышбаева|Роза Қуанышбаева]] (1996—1999) # [[Сергей Михайлович Жалыбин|Сергей Жалыбин]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Рахмет Желдібайұлы Мұқашев|Рахмет Мұқашев]] (2009—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30401332 Назначен председатель комитета мажилиса по законодательству и судебно-правовой реформе]</ref><ref name="inform12" /> # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] (2020—2021)<ref>[https://baq.kz/anat-musin-za-nama-zh-ne-sot-y-ty-reforma-komiteti-t-ra-asy-bolyp-saylandy-_231861/ Қанат Мусин Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті төрағасы болып сайланды]</ref><ref name="baq21" /> # [[Арман Төлешұлы Қожахметов|Арман Қожахметов]] (2021—2023)<ref>[https://abai.kz/index.php/post/135051 Мәжіліс: Комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Қаратай Тұрысов]] (1996—2004)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1091414264 ТУРЫСОВ Каратай]</ref> # [[Виктор Николаевич Веснин|Виктор Веснин]] (2004)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200409030116&ysclid=mr09qc8rir201951541 Кадровые перестановки. Виктор Веснин избран председателем бюджетного комитета Мажилиса. Казбек Ашляев вошел в совет директоров "Альянс Банка"]</ref> # [[Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев|Кенжеғали Сағадиев]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (2007—2021)<ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Марат Әпсеметұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2023—2024)<ref name="el23" /> # [[Татьяна Михайловна Савельева|Татьяна Савельева]] (2024—2026)<ref>[https://baq.kz/mazhilistegi-takievtin-ornyna-zhana-toraga-saylandy-323725/ Мәжілістегі Тәкиевтің орнына жаңа төраға сайланды]</ref> === Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1996 қаңтар — қазан) # [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (1996—1999) # [[Серік Әбдірахманұлы Әбдірахманов|Серік Әбдірахманов]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2009—2012)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200909100338 Кадровые перестановки]</ref> # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2012—2018)<ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] (2018—2021)<ref>[https://aigak.kz/2018/02/14/mhtar-erman-aupszdk-komitetn-traas-bolp-taayndald/ Мұхтар Ерман Мәжіліс комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2021—2026)<ref name="baq21" /> === Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитеті === # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (1996—1999) # [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Дәулет Тұрлыханов]] (1999—2000) # [[Тито Уахапұлы Сыздықов|Тито Сыздықов]] (2000—2004) # [[Ерлан Зайроллаұлы Нығматулин|Ерлан Нығматулин]] (2004—2011)<ref name="nomad04" /><ref name="zakon07" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2012—2016)<ref name="inform12" /> # [[Глеб Анатольевич Щегельский|Глеб Щегельский]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин|Еділ Жаңбыршин]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Экономикалық реформа және өңірлік даму комитеті === Комитет 1999 жылы құрылған. # [[Иван Федорович Чиркалин|Иван Чиркалин]] (1999—2004) # [[Вера Николаевна Сухорукова|Вера Сухорукова]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Владимир Яковлевич Бобров|Владимир Бобров]] (2007—2010)<ref name="zakon07" /> # [[Сейітсұлтан Сүлейменұлы Айымбетов|Сейітсұлтан Айымбетов]] (2010—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30809862 На должность председателя комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса избран С.Аимбетов]</ref><ref name="inform12" /> # [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] (2016 наурыз — мамыр)<ref name="zakon16" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2016—2021)<ref>[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4815836-izbran-predsedatelem-komiteta-po.html Избран председатель комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса]</ref> # [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] gxcfj7cht2su8looypzhztsntiwl856 3623650 3623648 2026-06-30T06:42:06Z Casserium 68287 /* Мәжіліс комитеттері */ 3623650 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]] мен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілісінің]] тұрақты комитеттерін басқарған төрағалар тізімі көрсетілген. == Сенат комитеттері == === Аграрлық мәселелер, табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитеті === Комитет 2007 жылы құрылған.<ref name="adlet07">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/J070000003_ О реорганизации постоянных комитетов и образовании нового постоянного комитета Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2007—2008)<ref name="nom07">[https://nomad.su/?a=2-200710080433 Политическая система: реформы, выборы, кадры]</ref> # [[Евгений Иосифович Аман|Евгений Аман]] (2008—2009)<ref name="zak08">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30365583 В сенате РК избраны председатели постоянных комитетов]</ref> # [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев|Болат Жылқышиев]] (2010—2013)<ref>[https://www.inform.kz/ru/predsedatelem-komiteta-senata-po-agrarnym-voprosam-i-ohrane-okruzhayuschey-sredy-izbran-b-zhylkyshiev_a2249538 Председателем комитета Сената по аграрным вопросам и охране окружающей среды избран Б. Жылкышиев]</ref> # [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] (2013—2014)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/s-kulagin-senat-komitetinin-toragasy-bolyp-saylandy_a2586370/ С. Кулагин Сенат комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Сергей Викторович Плотников|Сергей Плотников]] (2014—2017)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/senate/sovet?id=379 Плотников Сергей Викторович]</ref> # [[Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев|Жеңіс Нұрғалиев]] (2017—2019)<ref name="krsv">[https://kz.kursiv.media/2017-09-04/dariga-nazarbaeva-izbrana-predsedatelem-komiteta-senata-po/ Дарига Назарбаева избрана председателем Комитета Сената по международным отношениям]</ref> # [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] (2019—2026)<ref name="egem19">[https://egemen.kz/article/207886-maghan-senim-bildirip-qoldau-korsetkenderinhiz-ushin-rakhmet-dnazarbaeva Маған сенім білдіріп қолдау көрсеткендеріңіз үшін рахмет - Д.Назарбаева]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитеті === Комитет 2000 жылы құрылған. # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2000—2001)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200404010026 Утверждена новая структура Администрации Президента Казахстана]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2001—2007)<ref name="nomad" /> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2007—2017)<ref name="nom07" /> # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Мұрат Бақтиярұлы]] (2019—2022)<ref name="egem19" /> # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 қаңтар — маусым)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/beybit-isabaev-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-lauazymyna-saylandy_a3888342/ Бейбіт Исабаев Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы лауазымына сайланды]</ref> # [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 маусым — желтоқсан)<ref>[https://baq.kz/senat-komitetinin-toragasy-saylandy-281499/ Сенат комитетінің төрағасы сайланды]</ref> # [[Нұртөре Байтілесұлы Жүсіп|Нұртөре Жүсіп]] (2022—2026)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/senattyn-aleumettik-madeni-damu-zhane-gylym-komitetinin-toragasy-bolyp-nurtore-zhusip-sajlandy Сенаттың Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің Төрағасы болып Нұртөре Жүсіп сайланды]</ref> === Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті === # [[Зинаида Леонтьевна Федотова|Зинаида Федотова]] (1996—1999)<ref name="nomad">[https://nomad.su/?a=2-200508030222 Выборы в Сенат: лотерея для избранных. Часть 2]</ref> # [[Ермек Жианшаұлы Жұмабаев|Ермек Жұмабаев]] (1999—2008)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1194343456 ЖУМАБАЕВ Ермек Жианшинович]</ref> # [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] (2008—2012)<ref name="zak08" /> # [[Серік Байсейітұлы Ақылбай|Серік Ақылбай]] (2012—2017)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31112849 Серик Акылбай избран главой комитета по законодательству сената]</ref> # [[Георгий Владимирович Ким|Георгий Ким]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Владимир Васильевич Волков|Владимир Волков]] (2019—2023)<ref name="egem19" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23">[https://baq.kz/senat-komitetterinin-toragalary-saylandy-296348/ Сенат комитеттерінің төрағалары сайланды]</ref> # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2023—2026)<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/n-rlan-beknazarov-konstitutsiyaly-za-nama-zh-nindegi-senat-komitetin-bas-arady- Нұрлан Бекназаров конституциялық заңнама жөніндегі сенат комитетін басқарады]</ref> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Дәулет Хамитұлы Сембаев|Дәулет Сембаев]] (1996—1997)<ref name="nomad" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (1997—2001)<ref>[https://el.kz/content-4336_3599/ Гүлжан Жанпейісқызы Қарағұсова]</ref> # [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]] (2002—2008)<ref name="nomad" /> # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (2008—2011)<ref name="zak08" /> # [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] (2011—2017)<ref name="zak11">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31090907 Сменились председатели комитетов сената Казахстана]</ref> # [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2017—2022)<ref name="krsv" /> # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2022—2023)<ref>[https://nege.kz/news/serikbai_trumov_zhana_kizmetke_sailandi_20220127105458 Серікбай Трұмов жаңа қызметке сайланды]</ref> # [[Сұлтанбек Алмасбекұлы Мәкежанов|Сұлтанбек Мәкежанов]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> === Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Жабайхан Әбділдин]] (1996—2005)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1076792323 АБДИЛЬДИН Жабайхан Мубаракович]</ref> # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (2005—2007)<ref name="nomad05">[https://nomad.su/?a=3-200512020047 Спикером сената вновь избран Нуртай Абыкаев]</ref> # [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (2007—2011)<ref name="nom07" /> # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2011—2016)<ref name="zak11" /> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2016—2019)<ref>[https://sputnik.kz/20160916/172655.html Дариға Назарбаева сенаттың қорғаныс жөніндегі комитет басшысы болып сайланды]</ref> # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2019—2023)<ref>[https://baq.kz/mukhtar-qul-mukhammed_17452/ Мұхтар Құл-Мұхаммед Сенатта комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (2023 қаңтар — қыркүйек)<ref name="baq23" /> # [[Андрей Иванович Лукин|Андрей Лукин]] (2023—2026)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32191105 Об избрании председателя постоянного Комитета по международным отношениям, обороне и безопасности Сената Парламента Республики Казахстан]</ref> === Экономикалық саясат, инновациялық даму және кәсіпкерлік комитеті === # [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев|Өмірзақ Озғанбаев]] (1996—1999)<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4517 Первые депутаты первого созыва]</ref> # [[Леонид Николаевич Бурлаков|Леонид Бурлаков]] (1999—2005) # [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] (2005—2007)<ref name="nomad05" /> # [[Нұрлығайым Шалданқызы Жолдасбаева|Нұрлығайым Жолдасбаева]] (2007—2011)<ref>[https://www.inform.kz/ru/ushla-iz-zhizni-eks-senator-dzholdasbaeva-nurlygaim-chaldanovna_a2591194 Ушла из жизни экс-сенатор Джолдасбаева Нурлыгаим Чалдановна]</ref> # [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]] (2011—2017)<ref name="zak11" /> # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2017—2019)<ref name="krsv" /> # [[Серік Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Серік Жақсыбеков]] (2019—2020)<ref name="egem19" /> # [[Дәурен Зекенұлы Әділбеков|Дәурен Әділбеков]] (2020—2023)<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/blog/32/biography Адильбеков Даурен Зекенович]</ref> # [[Сүйіндік Тасеменұлы Алдашев|Сүйіндік Алдашев]] (2023—2026)<ref name="baq23" /> == Мәжіліс комитеттері == === Аграрлық мәселелер комитеті === # [[Михаил Васильевич Трошихин|Михаил Трошихин]] (1996—1999) # [[Еркін Аманоллаұлы Рамазанов|Еркін Рамазанов]] (1999—2004) # [[Ромин Ризаұлы Мәдинов|Ромин Мәдинов]] (2004—2016)<ref name="nomad04">[https://nomad.su/?a=19-200411050019 Новый Мажилис выбрал председателей комитетов]</ref><ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /> # [[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]] (2016—2019)<ref name="zakon16">[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4782486-izbrany-glavy-komitetov-mazhilisa.html Избраны главы комитетов мажилиса]</ref> # [[Берік Серікұлы Оспанов|Берік Оспанов]] (2019—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/183963-madgilistinh-agrarlyq-maseleler-komitetine-dganha-toragha-saylandy Мәжілістің Аграрлық мәселелер комитетіне жаңа төраға сайланды]</ref> # [[Ерлан Хайланұлы Барлыбаев|Ерлан Барлыбаев]] (2021—2023)<ref name="baq21">[https://abai.kz/post/127143 Мәжілісте комитет төрағалары сайланды]</ref> # [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2023—2026)<ref name="el23">[https://el.kz/mazhilistin-komitet-toragalary-saylandy_69507/ Мәжілістің комитет төрағалары сайланды]</ref> === Әлеуметтік-мәдени даму комитеті === # [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков|Өмірбек Жолдасбеков]] (1996—1999) # [[Зәуре Жүсіпқызы Қадырова|Зәуре Қадырова]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]] (2007—2008)<ref name="zakon07">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120852 Избраны председатели постоянных комитетов мажилиса]</ref> # [[Динар Жүсіпәліқызы Нүкетаева|Динар Нүкетаева]] (2008—2011)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200812040029 Кадровые перестановки]</ref> # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] (2012—2014)<ref name="inform12">[https://www.inform.kz/ru/predsedatelyami-komitetov-mazhilisa-parlamenta-rk-izbrany-r-madinov-d-nazarbaeva-g-karagusova-m-ashimbaev-a-milyutin-r-mukashev-s-aimbetov_a2434918 Председателями комитетов Мажилиса Парламента РК избраны Р.Мадинов, Д.Назарбаева, Г.Карагусова, М.Ашимбаев, А.Милютин, Р.Мукашев, С. Аимбетов]</ref> # [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] (2014—2019)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gul-nar-iksanova-izbrana-glavoy-komiteta-po-social-no-kul-turnomu-razvitiyu-mazhilisa_a2644951 Гульнар Иксанова избрана главой комитета по социально-культурному развитию Мажилиса]</ref><ref name="zakon16" /> # [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] (2019—2020)<ref>[https://baq.kz/gulshara-abdikalykova-komitet_149613/ Гүлшара Әбдіқалықова комитет төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] (2020—2021)<ref>[https://egemen.kz/article/226942-parlament-madgilisinde-komitet-toraghasy-saylandy Парламент Мәжілісінде комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Жәмилә Нүсіпжанқызы Нұрманбетова|Жәмилә Нұрманбетова]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті === # [[Роза Сақтағанқызы Қуанышбаева|Роза Қуанышбаева]] (1996—1999) # [[Сергей Михайлович Жалыбин|Сергей Жалыбин]] (1999—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Рахмет Желдібайұлы Мұқашев|Рахмет Мұқашев]] (2009—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30401332 Назначен председатель комитета мажилиса по законодательству и судебно-правовой реформе]</ref><ref name="inform12" /> # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] (2020—2021)<ref>[https://baq.kz/anat-musin-za-nama-zh-ne-sot-y-ty-reforma-komiteti-t-ra-asy-bolyp-saylandy-_231861/ Қанат Мусин Заңнама және сот-құқықтық реформа комитеті төрағасы болып сайланды]</ref><ref name="baq21" /> # [[Арман Төлешұлы Қожахметов|Арман Қожахметов]] (2021—2023)<ref>[https://abai.kz/index.php/post/135051 Мәжіліс: Комитет төрағасы сайланды]</ref> # [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Қаржы және бюджет комитеті === # [[Қаратай Тұрысов]] (1996—2004)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1091414264 ТУРЫСОВ Каратай]</ref> # [[Виктор Николаевич Веснин|Виктор Веснин]] (2004)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200409030116&ysclid=mr09qc8rir201951541 Кадровые перестановки. Виктор Веснин избран председателем бюджетного комитета Мажилиса. Казбек Ашляев вошел в совет директоров "Альянс Банка"]</ref> # [[Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев|Кенжеғали Сағадиев]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] (2007—2021)<ref name="zakon07" /><ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Марат Әпсеметұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2023—2024)<ref name="el23" /> # [[Татьяна Михайловна Савельева|Татьяна Савельева]] (2024—2026)<ref>[https://baq.kz/mazhilistegi-takievtin-ornyna-zhana-toraga-saylandy-323725/ Мәжілістегі Тәкиевтің орнына жаңа төраға сайланды]</ref> === Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті === # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1996 қаңтар — қазан) # [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (1996—2004) # [[Серік Әбдірахманұлы Әбдірахманов|Серік Әбдірахманов]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2007—2009)<ref name="zakon07" /> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2009—2012)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200909100338 Кадровые перестановки]</ref> # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2012—2018)<ref name="inform12" /><ref name="zakon16" /> # [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] (2018—2021)<ref>[https://aigak.kz/2018/02/14/mhtar-erman-aupszdk-komitetn-traas-bolp-taayndald/ Мұхтар Ерман Мәжіліс комитетінің төрағасы болып сайланды]</ref> # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2021—2026)<ref name="baq21" /> === Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитеті === # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (1996—1999) # [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Дәулет Тұрлыханов]] (1999—2000) # [[Тито Уахапұлы Сыздықов|Тито Сыздықов]] (2000—2004) # [[Ерлан Зайроллаұлы Нығматулин|Ерлан Нығматулин]] (2004—2011)<ref name="nomad04" /><ref name="zakon07" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2012—2016)<ref name="inform12" /> # [[Глеб Анатольевич Щегельский|Глеб Щегельский]] (2016—2020)<ref name="zakon16" /> # [[Александр Александрович Милютин|Александр Милютин]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин|Еділ Жаңбыршин]] (2023—2026)<ref name="el23" /> === Экономикалық реформа және өңірлік даму комитеті === Комитет 1999 жылы құрылған. # [[Иван Федорович Чиркалин|Иван Чиркалин]] (1999—2004) # [[Вера Николаевна Сухорукова|Вера Сухорукова]] (2004—2007)<ref name="nomad04" /> # [[Владимир Яковлевич Бобров|Владимир Бобров]] (2007—2010)<ref name="zakon07" /> # [[Сейітсұлтан Сүлейменұлы Айымбетов|Сейітсұлтан Айымбетов]] (2010—2016)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30809862 На должность председателя комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса избран С.Аимбетов]</ref><ref name="inform12" /> # [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] (2016 наурыз — мамыр)<ref name="zakon16" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2016—2021)<ref>[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4815836-izbran-predsedatelem-komiteta-po.html Избран председатель комитета по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса]</ref> # [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] (2021—2023)<ref name="baq21" /> # [[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Нұртай Сабильянов]] (2023—2026)<ref name="el23" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] pfokl4wieuj7v7l9h714q9rasptjmrm 10 764845 3623559 3623229 2026-06-29T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3623559 json application/json { "articles": 244147, "pages": 668193, "edits": 3619842, "users": 179282, "activeusers": 328, "admins": 15, "files": 8762 } i90hv98b37j0wbhpmwbx90bonoa2d9h 0 765640 3623615 3507938 2026-06-30T02:45:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3623615 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1961]] | Басқаруын аяқтады = [[1969]] | Ізашары = [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] | Ізбасары = [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] | Туған күні = 23.04.1929 | Туған жері = №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, {{туғанжері|Бөрілітөбе ауданы|Бөрілітөбе ауданында}}, [[Талдықорған облысы]] | Қайтыс болған күні = ? | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}} | Сайты = }} '''Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев''' ([[23 сәуір]] [[1929]], №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, [[Бөрілітөбе ауданы]], [[Талдықорған облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагог, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстанның жоғары мектеп қайраткері. 1961–1969 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры == Өмірбаяны == Қожабаев Садырбай Тоқпанұлы 1929 жылы 23 сәуірде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Бөрілітөбе ауданы|Бөрілітөбе ауданындағы]] №9 Майқамыс ауылдық кеңесінде шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Тоқпан (1894 ж.т.) Октябрь революциясына дейін байлардың жалшысы болған, кейін [[Түрксіб]] теміржол басқармасында жұмыс істеген. Анасы Күлсін (1910 ж.т.) үй шаруашылығымен айналысқан. 1937 жылы Түрксіб теміржолы бойындағы №12 бастауыш мектепке қабылданды. 1946 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының]] тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1949 жылы үздік аяқтады. 1949–1952 жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылордадағы Н.В.Гоголь атындағы мұғалімдер институтында]] марксизм-ленинизм негіздері кафедрасының оқытушысы болып еңбек етті. 1952 жылы Қазақстан КСР Оқу министрлігінің жолдамасымен Гурьев мұғалімдер институтына жұмысқа жіберілді. Мұнда оқытушы, кафедра меңгерушісі, сырттай оқу бөлімінің проректоры, институт директорының оқу-ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1956–1962 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1957 жылы Л.Е.Файнмен бірге «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» еңбегін жариялады. 1961–1969 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры болды<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/316/{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Оның басқаруымен институттың оқу-материалдық базасы нығайып, жаңа факультеттер мен кафедралар ашылды, ғылыми кадрлар даярлау ісі жолға қойылды. 1969 жылдан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Целиноград педагогикалық институтында]] тарих кафедрасының доценті болып қызмет атқарды. 1965 жылы «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. == Негізгі еңбектері == «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» (1957, Л.Е.Файнмен бірге) «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.». Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алма-Ата, 1965<ref>https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_010490274/?ysclid=mg7yyqydv1116943956</ref>. 15-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектер == Марапаттары мен атақтары == * Еңбек Қызыл Ту ордені (1961) * Бірқатар медальдар мен Құрмет грамоталары == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]] l06e1z1fyiu724rm8rliwcvrjg509wh 0 768006 3623813 3566995 2026-06-30T09:19:31Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3623813 wikitext text/x-wiki '''Керей мен Жәнібек хандар көшесі''' — [[Тұран даңғылы (Астана)|Тұран даңғылынан]] басталып, [[Шерхан Мұртаза көшесі (Астана)|Шерхан Мұртаза көшесінде]] аяқталады. Астанадағы атында екі адамның есімі бар екінші көше (бірінші - [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Сұлтанбек пен Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]]). [[File:Kerei Janibek street.jpg|thumb|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]] [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай батыр]], [[Мәңгілік ел даңғылы (Астана)|Мәңгілік ел]], [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Астана)|Әл-Фараби]] даңғылыларымен, [[Сауран көшесі (Астана)|Сауран]], [[Ақмешіт көшесі (Астана)|Ақмешіт]], [[Түркістан көшесі (Астана)|Түркістан]], [[Әлихан Бөкейхан көшесі (Астана)|Ә. Бөкейхан]], [[Орал көшесі (Астана)|Орал]], [[Аққұм көшесі (Астана қаласы)|Аққұм]], [[Жошы хан көшесі (Астана)|Жошы хан]] көшелерімен және [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|Б. Жантаев]] орамымен қиылысып, [[Мұғалжар көшесі (Астана)|Мұғалжар көшесіне]] айналады. Ұзындығы - 5700м. [[Санат:Астана көшелері]] byue5qfv80xw78opznk4s15bjsjz23f 3623815 3623813 2026-06-30T09:20:11Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3623815 wikitext text/x-wiki '''Керей мен Жәнібек хандар көшесі''' — [[Тұран даңғылы (Астана)|Тұран даңғылынан]] басталып, [[Шерхан Мұртаза көшесі (Астана)|Шерхан Мұртаза көшесінде]] аяқталады. Астанадағы атында екі адамның есімі бар екінші көше (бірінші - [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Сұлтанбек пен Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]]). [[File:Kerei Janibek street.jpg|thumb|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]] [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай батыр]], [[Мәңгілік ел даңғылы (Астана)|Мәңгілік ел]], [[Әл-Фараби даңғылы (Астана)|Әл-Фараби]] даңғылыларымен, [[Сауран көшесі (Астана)|Сауран]], [[Ақмешіт көшесі (Астана)|Ақмешіт]], [[Түркістан көшесі (Астана)|Түркістан]], [[Әлихан Бөкейхан көшесі (Астана)|Ә. Бөкейхан]], [[Орал көшесі (Астана)|Орал]], [[Аққұм көшесі (Астана қаласы)|Аққұм]], [[Жошы хан көшесі (Астана)|Жошы хан]] көшелерімен және [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|Б. Жантаев]] орамымен қиылысып, [[Мұғалжар көшесі (Астана)|Мұғалжар көшесіне]] айналады. Ұзындығы - 5700м. [[Санат:Астана көшелері]] o7xge3skl84godu0rj10047by9k6wj2 0 768008 3623848 3565345 2026-06-30T10:33:31Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3623848 wikitext text/x-wiki '''Бәйбек Жантаев қысқа көшесі''' — Астанадағы, Есіл ауданының бір көшесі. [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесінен]] басталып [[Есей Бейсебеков көшесі (Астана)|Есей Бейсебеков көшесімен]] аяқталады. [[Ислам Ержанұлы көшесі (Астана)|И. Ержанұлы көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы — 400 метр.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.447254%2C51.105664&whatshere%5Bzoom%5D=17.374052&ll=71.44725448744927%2C51.10566367328014&z=17.374052&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 Байбек Жантаев қысқа көшесі]</ref> Координатасы: [https://2gis.kz/astana/geo/9570759093518340/71.447096,51.105469 51.105469, 71.447096] [[File:Boshbek Zhantayev street.jpg|thumb|Бәйбек Жантаев тұйық көшесі]] == Көше тарихы == Көше 2022 жылдың бірінші жартысында салынған болатын. «Даму» және «Сфера» саябақтарының басты жолы. Бірнеше тұрғын үй кешендеріне апарады. [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек Жантаев]] құрметіне аталды. == Тұлға == [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек Жантаев]] (1911–1995) — Ұлы Отан Соғысына қатысқан қызыләскер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] 09pxaepc5y28eb2hhwpv6ok0m4vqm2h 3623849 3623848 2026-06-30T10:34:43Z RaiymbekZh 170385 3623849 wikitext text/x-wiki '''Бәйбек Жантаев қысқа көшесі''' — Астанадағы, Есіл ауданының бір көшесі. [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесінен]] басталып [[Есей Бейсебеков көшесі (Астана)|Есей Бейсебеков көшесімен]] аяқталады. [[Ислам Ержанұлы көшесі (Астана)|И. Ержанұлы көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы — 400 метр.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.447254%2C51.105664&whatshere%5Bzoom%5D=17.374052&ll=71.44725448744927%2C51.10566367328014&z=17.374052&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 Байбек Жантаев қысқа көшесі]</ref> Координатасы: [https://2gis.kz/astana/geo/9570759093518340/71.447096,51.105469 51.105469, 71.447096] [[File:Boshbek Zhantayev street.jpg|thumb|Бәйбек Жантаев тұйық көшесі]] == Көше тарихы == Көше 2022 жылдың бірінші жартысында салынған болатын. «Даму» және «Сфера» саябақтарының басты жолы. Бірнеше тұрғын үй кешендеріне апарады. [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек Жантаев]] құрметіне аталды. == Тұлға == [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек Жантаев]] (1911–1969) — Ұлы Отан Соғысына қатысқан қызыләскер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] 1paaobp1eu3ijfw8h2hd021xjia6ai6 0 774018 3623580 3548687 2026-06-30T00:46:51Z Sagzhan 29953 /* Кино мансабы */ 3623580 wikitext text/x-wiki '''Айя Шалкар''' (шын есімі — '''''Аяулым Шалқар,''''' 1996 жылы 29 қаңтарда [[Алматы|Алматыда]] туған) — қазақстандық график-дизайнер, суретші, модель және киноактриса. Ол заманауи қазақ мәдениеті мен визуалды өнерін халықаралық деңгейде танытып жүрген өнерпаз ретінде белгілі<ref>{{Cite web|title=Лицо с обложки: как Айя Шалкар использует свою популярность|url=https://forbes.kz/articles/litso-s-oblozhki-kak-ayya-shalkar-ispolzuet-svoyu-populyarnost}}</ref>. == Өмірбаяны == Айя Шалкар Алматы қаласында дүниеге келген. Мектеп қабырғасында жүргенде-ақ өзінің ерекше сырт келбетімен және шығармашылық қабілетімен көзге түсті. Алматы қаласындаңы №159 мектептің түлегі. Страсбургте (Франция) қолданбалы өнер мектебінде оқып, кейін Венадағы (Австрия) Қолданбалы өнер университетінде (Die Angewandte) «Графикалық дизайн» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. == Шығармашылығы == Айяның танымалдылығы әлеуметтік желілердегі блогынан басталды. Оның ерекше стилі мен эстетикасы миллиондаған аудиторияның назарын аударды. Ол бірнеше мәрте '''Forbes Kazakhstan''' және өзге де халықаралық сән журналдарының мұқабасына шықты. Ол Louis Vuitton, Chanel секілді әлемдік брендтермен әріптестік орнатып, сән әлеміндегі Қазақстанның заманауи бейнесіне айналды. 2010-жылдардың ортасында ол өзінің '''«'''Аshaya» киім брендін іске қосты. Соңғы жылдары Айя Шалкар өзін медиа-суретші ретінде танытып жүр. Ол толықтырылған шынайылық (AR) сүзгілерін жасаумен, цифрлық өнермен және дәстүрлі кескіндемені технологиямен біріктірумен айналысады. Оның туындыларында қазақ мифологиясы, әйел теңдігі және ұлттық бірегейлік мәселелері жиі көтеріледі. === Кино мансабы === Айя Шалкар актриса ретінде де бағын сынап көрді. Оның ең танымал рөлдерінің бірі: * [[5:32|«5:32» сериалы]] (2021) === Қоғамдық белсенділігі === Ол әлеуметтік маңызы бар мәселелерге, әсіресе тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес және әйелдер құқығын қорғау тақырыптарына белсенді үн қосады. Оның «Ауруымды бер» секілді арт-жобалары қоғамда үлкен резонанс тудырды. == Отбасы == * Айя Шалқардың анасы – '''Гаухар Есімханова'''. Қазіргі уақытта танымал заңгер Ержан Есімхановтың жолдасы<ref>{{Cite web|title=Пышная свадьба, как оказалось, не является залогом счастливой семьи - Е.Есимханов|url=https://matritca.kz/old/news/75469-pyshnaya-svadba-kak-okazalos-ne-yavlyaetsya-zalogom-schastlivoy-semi-eesimhanov.html}}</ref>. * Әкесі – кәсіпкер '''Шалқар Нұртілеуов'''. Қазақстанның Сыртқы істер министрі болған [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеудің]] інісі<ref>{{Cite web|title=«Откуда деньги на часы?» Мурат Нуртлеу, заместитель премьер-министра – министр иностранных дел РК|url=https://www.czhr.kz/post/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80-%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%80%D0%BA}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дизайнерлері]] [[Санат:Қазақстан актрисалары]] [[Санат:Модельдер]] [[Санат:1996 жылы туғандар]] hgkbf8aj33hlrh6246hnzq8icy03of0 4 775564 3623630 3623239 2026-06-30T03:04:56Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3623630 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 45253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 149671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 306920] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 32528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 119939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 378655] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 37529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 86916] |- |4 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127455] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 268824] |- |6 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13660] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21239] |- |8 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116547] |- |9 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82477] |- |10 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 12271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106839] |- |11 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16832] |- |12 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5771] |- |13 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50481] |- |14 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84473] |- |15 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 8072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29764] |- |16 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 21753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 111185] |- |17 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72778] |- |18 |[[Жәңгір мектебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5199] |- |19 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 13543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27693] |- |20 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23066] |- |21 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59431] |- |22 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10446] |- |23 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23707] |- |24 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64383] |- |25 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22990] |- |26 |[[Бірқазандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5270] |- |27 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16745] |- |28 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20889] |- |29 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21352] |- |30 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10177] |- |31 |[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4631] |- |32 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7676] |- |33 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66054] |- |34 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15323] |- |35 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50449] |- |36 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121493] |- |37 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100043] |- |38 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23221] |- |39 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23242] |- |40 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23128] |- |41 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5094] |- |42 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7929] |- |43 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 4865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6814] |- |44 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28262] |- |45 |[[Партизандық соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 13] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3702] |- |46 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8074] |- |47 |[[Халифат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5230] |- |48 |[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4793] |- |49 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84685] |- |50 |[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4269] |- |51 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60477] |- |52 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42920] |- |53 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 7215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 79398] |- |54 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24762] |- |55 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33105] |- |56 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10178] |- |57 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4220] |- |58 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38233] |- |59 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 25777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40602] |- |60 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6635] |- |61 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8857] |- |62 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27220] |- |63 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16401] |- |64 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7488] |- |65 |[[Құрбан айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 4580] |- |66 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7724] |- |67 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59130] |- |68 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40161] |- |69 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18048] |- |70 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26859] |- |71 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15399] |- |72 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3485] |- |73 |[[Франсиско Франко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2796] |- |74 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12132] |- |75 |[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9598] |- |76 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22738] |- |77 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77341] |- |78 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 10040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29742] |- |79 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5592] |- |80 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26051] |- |81 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9554] |- |82 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11114] |- |83 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30431] |- |84 |[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2627] |- |85 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35296] |- |86 |[[Серік Қапшықбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2595] |- |87 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 7470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43437] |- |88 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16171] |- |89 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7690] |- |90 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64246] |- |91 |[[Гамета]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3123] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39366] |- |93 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36555] |- |94 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5676] |- |95 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33490] |- |96 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16856] |- |97 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9441] |- |98 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40686] |- |99 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15762] |- |100 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4712] |- |101 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58532] |- |102 |[[Азаматтық қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 5958] |- |103 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4035] |- |104 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48761] |- |105 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27715] |- |106 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62726] |- |107 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23693] |- |108 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45919] |- |109 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29655] |- |110 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21872] |- |111 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28083] |- |112 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8801] |- |113 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24849] |- |114 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8192] |- |115 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20503] |- |116 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8191] |- |117 |[[Изосызықтар тәсілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2143] |- |118 |[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 62] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2333] |- |119 |[[Ұлы жасақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5105] |- |120 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28010] |- |121 |[[Ыңғайлас салалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6800] |- |122 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10209] |- |123 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19616] |- |124 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3759] |- |125 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28130] |- |126 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16531] |- |127 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39755] |- |128 |[[Жасақ (Яса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 3969] |- |129 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9069] |- |130 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36556] |- |131 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12370] |- |132 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9039] |- |133 |[[Әмір Темір жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4965] |- |134 |[[Құрбандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3402] |- |135 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27563] |- |136 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17566] |- |137 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27815] |- |138 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10165] |- |139 |[[Дүниежүзілік тұқым қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2237] |- |140 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54839] |- |141 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15308] |- |142 |[[Александр Сергеевич Пушкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6241] |- |143 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10214] |- |144 |[[Экологиялық пирамида ережесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2945] |- |145 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29576] |- |146 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12262] |- |147 |[[Қабанбай (Үржар ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2004] |- |148 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10002] |- |149 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35094] |- |150 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16017] |- |151 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11058] |- |152 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31106] |- |153 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30458] |- |154 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24727] |- |155 |[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2858] |- |156 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39651] |- |157 |[[Кенжебай Мәденов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2265] |- |158 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4708] |- |159 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16237] |- |160 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23583] |- |161 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5419] |- |162 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24421] |- |163 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12238] |- |164 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55160] |- |165 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5115] |- |166 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35653] |- |167 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7828] |- |168 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24492] |- |169 |[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2023] |- |170 |[[Бір корпусты сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1806] |- |171 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9878] |- |172 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53816] |- |173 |[[Ағартушылық дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2886] |- |174 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27093] |- |175 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46457] |- |176 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7042] |- |177 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40824] |- |178 |[[Жүйке жасушалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6575] |- |179 |[[Александр Викторович Затаевич]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3146] |- |180 |[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2558] |- |181 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39151] |- |182 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21166] |- |183 |[[Сарқылатын ресурстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3373] |- |184 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6725] |- |185 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21275] |- |186 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4622] |- |187 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35585] |- |188 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13225] |- |189 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28439] |- |190 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26817] |- |191 |[[Экологиялық мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2496] |- |192 |[[Демікпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3283] |- |193 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10066] |- |194 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13310] |- |195 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4812] |- |196 |[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2201] |- |197 |[[Сыбаға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2951] |- |198 |[[Аманай мен Заманай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3419] |- |199 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8294] |- |200 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24428] |- |201 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24177] |- |202 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20190] |- |203 |[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1689] |- |204 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11245] |- |205 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36143] |- |206 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1741] |- |207 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26337] |- |208 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24728] |- |209 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10068] |- |210 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6458] |- |211 |[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1946] |- |212 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5523] |- |213 |[[Орта білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2334] |- |214 |[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1646] |- |215 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4504] |- |216 |[[Қазақстанның кен ресурстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6235] |- |217 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29768] |- |218 |[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6214] |- |219 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5520] |- |220 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12474] |- |221 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 30689] |- |222 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6342] |- |223 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5296] |- |224 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15669] |- |225 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36356] |- |226 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5763] |- |227 |[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2464] |- |228 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15600] |- |229 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22469] |- |230 |[[Өсімдіктер систематикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4000] |- |231 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8419] |- |232 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19871] |- |233 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 7884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57213] |- |234 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32896] |- |235 |[[Күкірт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7594] |- |236 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65672] |- |237 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6663] |- |238 |[[Сүйектің құрылысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3376] |- |239 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5531] |- |240 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16393] |- |241 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8225] |- |242 |[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4488] |- |243 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13612] |- |244 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4424] |- |245 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20235] |- |246 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34181] |- |247 |[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1472] |- |248 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5235] |- |249 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5999] |- |250 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17129] |- |251 |[[Әскери форма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1544] |- |252 |[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6075] |- |253 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23529] |- |254 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28536] |- |255 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7264] |- |256 |[[Жаһандық жылыну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2852] |- |257 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37122] |- |258 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26647] |- |259 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8130] |- |260 |[[Әбілқайыр хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4048] |- |261 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9594] |- |262 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13456] |- |263 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2961] |- |264 |[[Америка әсерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1754] |- |265 |[[Мақаншы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3426] |- |266 |[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2372] |- |267 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17799] |- |268 |[[Жоғары молекулалы қосылыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3529] |- |269 |[[Еңбек тәрбиесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2048] |- |270 |[[Сперматозоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3677] |- |271 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29657] |- |272 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16375] |- |273 |[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1528] |- |274 |[[Иван Васильевич Панфилов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2587] |- |275 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 5048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30266] |- |276 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17138] |- |277 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10249] |- |278 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21004] |- |279 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12080] |- |280 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9995] |- |281 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7534] |- |282 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7532] |- |283 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2333] |- |284 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 53] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5276] |- |285 |[[Атмосфераның ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2431] |- |286 |[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2839] |- |287 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32052] |- |288 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58532] |- |289 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12577] |- |290 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4681] |- |291 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23242] |- |292 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17097] |- |293 |[[Даладағы дабыл (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1392] |- |294 |[[Қабанбай (Жетісу облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1607] |- |295 |[[Әлеуметтік қақтығыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1893] |- |296 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18613] |- |297 |[[Салт етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 53] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4116] |- |298 |[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1429] |- |299 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 63056] |- |300 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23584] |- |301 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15891] |- |302 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7623] |- |303 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24038] |- |304 |[[Наурыз-думан әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1993] |- |305 |[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3628] |- |306 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31702] |- |307 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1651] |- |308 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31881] |- |309 |[[Мұңал рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3939] |- |310 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4581] |- |311 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8045] |- |312 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22141] |- |313 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26621] |- |314 |[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4428] |- |315 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29556] |- |316 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12597] |- |317 |[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3447] |- |318 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23217] |- |319 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31987] |- |320 |[[Оптика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2574] |- |321 |[[Жанар Хамитова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2394] |- |322 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29333] |- |323 |[[Магмалық тау жыныстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5235] |- |324 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5135] |- |325 |[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1447] |- |326 |[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2466] |- |327 |[[Қазақстан қор биржасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1980] |- |328 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5257] |- |329 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14168] |- |330 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7530] |- |331 |[[Атырау облысының климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1612] |- |332 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6952] |- |333 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 3906] |- |334 |[[Қазақ халқының дәстүрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2048] |- |335 |[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1827] |- |336 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2287] |- |337 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10558] |- |338 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25144] |- |339 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16577] |- |340 |[[Үйсін антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1437] |- |341 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30073] |- |342 |[[Алаш автономиясының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4434] |- |343 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5706] |- |344 |[[Қонақжайлылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2171] |- |345 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4105] |- |346 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7860] |- |347 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19596] |- |348 |[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2314] |- |349 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47597] |- |350 |[[Антропология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3232] |- |351 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15326] |- |352 |[[Ауырсынуды басатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2163] |- |353 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18182] |- |354 |[[Balapan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3210] |- |355 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9984] |- |356 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5577] |- |357 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9629] |- |358 |[[Салыстырмалы қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2091] |- |359 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19934] |- |360 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13545] |- |361 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11583] |- |362 |[[28 гвардияшы-панфиловшылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2141] |- |363 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3008] |- |364 |[[Қылмыстық процеске қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2216] |- |365 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4931] |- |366 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17698] |- |367 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19870] |- |368 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13728] |- |369 |[[Зәйтүн тұқымдасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1228] |- |370 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12155] |- |371 |[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1548] |- |372 |[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1650] |- |373 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14732] |- |374 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15261] |- |375 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11805] |- |376 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40821] |- |377 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3586] |- |378 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16776] |- |379 |[[Шежіре-и Түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2591] |- |380 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21941] |- |381 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23398] |- |382 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26276] |- |383 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16052] |- |384 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32285] |- |385 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13349] |- |386 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20024] |- |387 |[[Қазақ хандығы (телесериал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4384] |- |388 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19569] |- |389 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3961] |- |390 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12579] |- |391 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16681] |- |392 |[[Сексеуіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5893] |- |393 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22729] |- |394 |[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2114] |- |395 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15510] |- |396 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10337] |- |397 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17759] |- |398 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30352] |- |399 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5546] |- |400 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4707] |- |401 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10267] |- |402 |[[Бурабай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2862] |- |403 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18317] |- |404 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21059] |- |405 |[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2679] |- |406 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7427] |- |407 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7412] |- |408 |[[Рай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5591] |- |409 |[[Қазақстан экономикасының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3498] |- |410 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16894] |- |411 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23413] |- |412 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19155] |- |413 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11620] |- |414 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11038] |- |415 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18508] |- |416 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13331] |- |417 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14402] |- |418 |[[Жатыр миомасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3736] |- |419 |[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2571] |- |420 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13036] |- |421 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14575] |- |422 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8502] |- |423 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12991] |- |424 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28575] |- |425 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16329] |- |426 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8795] |- |427 |[[Талқылау:Сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1015] |- |428 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6404] |- |429 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32262] |- |430 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9432] |- |431 |[[Эмбрион]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2409] |- |432 |[[Лифт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1173] |- |433 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21419] |- |434 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15179] |- |435 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7282] |- |436 |[[Антропологиялық типтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1079] |- |437 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10220] |- |438 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15338] |- |439 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15773] |- |440 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19020] |- |441 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28610] |- |442 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13181] |- |443 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26874] |- |444 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17056] |- |445 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20527] |- |446 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7268] |- |447 |[[Есімді сөз тіркестері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3790] |- |448 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39588] |- |449 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3248] |- |450 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5299] |- |451 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6144] |- |452 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1392] |- |453 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17714] |- |454 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8515] |- |455 |[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2369] |- |456 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 3549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23962] |- |457 |[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4167] |- |458 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26275] |- |459 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31416] |- |460 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16520] |- |461 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8774] |- |462 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12647] |- |463 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24272] |- |464 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20502] |- |465 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8826] |- |466 |[[Экономикалық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1265] |- |467 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11279] |- |468 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3993] |- |469 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16459] |- |470 |[[Конор Макгрегор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1351] |- |471 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8680] |- |472 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16693] |- |473 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6454] |- |474 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21291] |- |475 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17291] |- |476 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15989] |- |477 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9938] |- |478 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6688] |- |479 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5998] |- |480 |[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3397] |- |481 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19811] |- |482 |[[Нивелир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1860] |- |483 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9066] |- |484 |[[Ресми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5886] |- |485 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12621] |- |486 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17119] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19643] |- |488 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15808] |- |489 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3268] |- |490 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13657] |- |491 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15795] |- |492 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16588] |- |493 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16392] |- |494 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13125] |- |495 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13422] |- |496 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18820] |- |497 |[[Өздігінен тозаңдану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1113] |- |498 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3617] |- |499 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8839] |- |500 |[[Негізді тау жыныстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 908] |- |501 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28372] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15824] |- |503 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18430] |- |504 |[[Жерлеу рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3737] |- |505 |[[Жылқы өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1681] |- |506 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4989] |- |507 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8306] |- |508 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11189] |- |509 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1977] |- |510 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15819] |- |511 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10636] |- |512 |[[Ауа ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5522] |- |513 |[[Түр критерийлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1459] |- |514 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7501] |- |515 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8869] |- |516 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13082] |- |517 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5024] |- |518 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14691] |- |519 |[[Фототранзистор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 910] |- |520 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29626] |- |521 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1440] |- |522 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19379] |- |523 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15967] |- |524 |[[Қаһарлы күндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2226] |- |525 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12063] |- |526 |[[Ысмайыл Ғаспыралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1946] |- |527 |[[316-атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1983] |- |528 |[[Параллелепипед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2841] |- |529 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12371] |- |530 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21411] |- |531 |[[Бақтыораз Бейсекбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3094] |- |532 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15260] |- |533 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17379] |- |534 |[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 841] |- |535 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19328] |- |536 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19399] |- |537 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9531] |- |538 |[[Ескертпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 909] |- |539 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23724] |- |540 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25485] |- |541 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5594] |- |542 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15022] |- |543 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7850] |- |544 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25412] |- |545 |[[Гастрит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3501] |- |546 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37944] |- |547 |[[Жалпақтал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1477] |- |548 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15811] |- |549 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3862] |- |550 |[[25 мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1214] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8913] |- |552 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8115] |- |553 |[[Невралгия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1577] |- |554 |[[Әбілхайыр ханның тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1183] |- |555 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6239] |- |556 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6129] |- |557 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6381] |- |558 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14522] |- |559 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26999] |- |560 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11994] |- |561 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3944] |- |562 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11294] |- |563 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12007] |- |564 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12889] |- |565 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9321] |- |566 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5777] |- |567 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12309] |- |568 |[[Кіші Кордяга]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 811] |- |569 |[[Хантавирус инфекциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826] |- |570 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10893] |- |571 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19640] |- |572 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2865] |- |573 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6294] |- |574 |[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 970] |- |575 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6476] |- |576 |[[Табиғи қорлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1517] |- |577 |[[Көсемше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7061] |- |578 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12550] |- |579 |[[Сәукеле кигізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1051] |- |580 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8810] |- |581 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11971] |- |582 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18711] |- |583 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11553] |- |584 |[[Петров мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3040] |- |585 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18977] |- |586 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11143] |- |587 |[[Джек Лондон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2070] |- |588 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7410] |- |589 |[[Қазақстан Ғарыш Сапары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1744] |- |590 |[[Нанотехнология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4094] |- |591 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8914] |- |592 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17716] |- |593 |[[Айдау (Мұнай және газ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 929] |- |594 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 16174] |- |595 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4239] |- |596 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11644] |- |597 |[[Қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1658] |- |598 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12398] |- |599 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8039] |- |600 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22477] |- |601 |[[Алтын белгі төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1455] |- |602 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3587] |- |603 |[[Көксағыз бақбағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1015] |- |604 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9480] |- |605 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7104] |- |606 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3690] |- |607 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9288] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7173] |- |609 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11885] |- |610 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8925] |- |611 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17647] |- |612 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24378] |- |613 |[[Шек беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1898] |- |614 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9260] |- |615 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14880] |- |616 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4046] |- |617 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15912] |- |618 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20480] |- |619 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24923] |- |620 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9662] |- |621 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14273] |- |622 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15841] |- |623 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7261] |- |624 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6382] |- |625 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6695] |- |626 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10135] |- |627 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3027] |- |628 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19922] |- |629 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12925] |- |630 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8133] |- |631 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32514] |- |632 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6059] |- |633 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4631] |- |634 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9736] |- |635 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21511] |- |636 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10199] |- |637 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9068] |- |638 |[[Мезозой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3479] |- |639 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4242] |- |640 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10409] |- |641 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11646] |- |642 |[[Алаштану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 983] |- |643 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6794] |- |644 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9181] |- |645 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4873] |- |646 |[[Бастың ауыруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 5916] |- |647 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2836] |- |648 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19781] |- |649 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3657] |- |650 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3004] |- |651 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5847] |- |652 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5671] |- |653 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7619] |- |654 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12185] |- |655 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12576] |- |656 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13239] |- |657 |[[Электр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1926] |- |658 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11347] |- |659 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17190] |- |660 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10707] |- |661 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8376] |- |662 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10455] |- |663 |[[Сөздің қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 883] |- |664 |[[Популяция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4167] |- |665 |[[Эйфель мұнарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3548] |- |666 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5871] |- |667 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14398] |- |668 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11991] |- |669 |[[Абайдың философиялық көзқарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2841] |- |670 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21941] |- |671 |[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3201] |- |672 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10002] |- |673 |[[Жай сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2997] |- |674 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12297] |- |675 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14626] |- |676 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19623] |- |677 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17096] |- |678 |[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 830] |- |679 |[[Күй (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2502] |- |680 |[[Сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3791] |- |681 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7558] |- |682 |[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5607] |- |683 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9336] |- |684 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8040] |- |685 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8757] |- |686 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17361] |- |687 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17290] |- |688 |[[Жолжазба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 714] |- |689 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14451] |- |690 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8737] |- |691 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13364] |- |692 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7379] |- |693 |[[Даңқ ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2056] |- |694 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3487] |- |695 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12187] |- |696 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11405] |- |697 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3558] |- |698 |[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1256] |- |699 |[[Қосай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2728] |- |700 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7699] |- |701 |[[Бабалар сөзі (жинақ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3211] |- |702 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8258] |- |703 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3786] |- |704 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10527] |- |705 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5734] |- |706 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6943] |- |707 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 16090] |- |708 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9265] |- |709 |[[Сөздік қор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3674] |- |710 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8070] |- |711 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8668] |- |712 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8507] |- |713 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6133] |- |714 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6134] |- |715 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11554] |- |716 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10502] |- |717 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19203] |- |718 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8377] |- |719 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 14453] |- |720 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6188] |- |721 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24590] |- |722 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11506] |- |723 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9395] |- |724 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10716] |- |725 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3702] |- |726 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11332] |- |727 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18687] |- |728 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4017] |- |729 |[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 62] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1728] |- |730 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22583] |- |731 |[[Гелиос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1049] |- |732 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 6765] |- |733 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10794] |- |734 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6817] |- |735 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10474] |- |736 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13779] |- |737 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6592] |- |738 |[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2567] |- |739 |[[Иштуан Қоңыр Мандоки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 992] |- |740 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7362] |- |741 |[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1481] |- |742 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3523] |- |743 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6274] |- |744 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15496] |- |745 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13669] |- |746 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20638] |- |747 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7918] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5622] |- |749 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9603] |- |750 |[[Картоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2217] |- |751 |[[Орман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4717] |- |752 |[[Жалаң сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2179] |- |753 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2735] |- |754 |[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3068] |- |755 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8600] |- |756 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9007] |- |757 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8517] |- |758 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23981] |- |759 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2675] |- |760 |[[Көпжылдық өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 712] |- |761 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2715] |- |762 |[[Көкбауыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 3917] |- |763 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7355] |- |764 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7900] |- |765 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9718] |- |766 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11743] |- |767 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10723] |- |768 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12330] |- |769 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5626] |- |770 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20412] |- |771 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3939] |- |772 |[[Деннис Тито]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 699] |- |773 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8158] |- |774 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11592] |- |775 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11023] |- |776 |[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 711] |- |777 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10766] |- |778 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7885] |- |779 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15460] |- |780 |[[Үрмелі музыка аспаптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3376] |- |781 |[[Жайылма сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2950] |- |782 |[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 802] |- |783 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16711] |- |784 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5428] |- |785 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10531] |- |786 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10575] |- |787 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5935] |- |788 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24491] |- |789 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7044] |- |790 |[[Әсет Болғанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1142] |- |791 |[[Ацетилсалицил қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2792] |- |792 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17354] |- |793 |[[Роман Васильевич Скляр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1533] |- |794 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13588] |- |795 |[[Лейкоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3006] |- |796 |[[Заң Шығару Бастамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 820] |- |797 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12093] |- |798 |[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5908] |- |799 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10066] |- |800 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12609] |- |801 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6108] |- |802 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9458] |- |803 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4785] |- |804 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7076] |- |805 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12101] |- |806 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4191] |- |807 |[[Алюминий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 53] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5411] |- |808 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5725] |- |809 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14339] |- |810 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12765] |- |811 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8485] |- |812 |[[Желдірме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 826] |- |813 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7683] |- |814 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2542] |- |815 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13212] |- |816 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10789] |- |817 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 719] |- |818 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12636] |- |819 |[[Мұзды өлке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1269] |- |820 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12333] |- |821 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15353] |- |822 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5625] |- |823 |[[Нүктелі үтір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2030] |- |824 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8075] |- |825 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9012] |- |826 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17295] |- |827 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9540] |- |828 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24341] |- |829 |[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4768] |- |830 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1887] |- |831 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9515] |- |832 |[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 614] |- |833 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22393] |- |834 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7460] |- |835 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7690] |- |836 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4945] |- |837 |[[Эмбриология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1198] |- |838 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10588] |- |839 |[[Компьютерлік қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2926] |- |840 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11710] |- |841 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7316] |- |842 |[[Оксидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6730] |- |843 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11482] |- |844 |[[Лексикалық мағына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1782] |- |845 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6149] |- |846 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11194] |- |847 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12555] |- |848 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3237] |- |849 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5290] |- |850 |[[Бүйрекүсті безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3413] |- |851 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14110] |- |852 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7851] |- |853 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9385] |- |854 |[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1121] |- |855 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11655] |- |856 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12129] |- |857 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7779] |- |858 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7329] |- |859 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3294] |- |860 |[[Барыс ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2793] |- |861 |[[Толеранттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2810] |- |862 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6735] |- |863 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6757] |- |864 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3802] |- |865 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6638] |- |866 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18222] |- |867 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4793] |- |868 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15367] |- |869 |[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1003] |- |870 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7815] |- |871 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6606] |- |872 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16424] |- |873 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8148] |- |874 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 5840] |- |875 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10862] |- |876 |[[Қазақстанның автомобиль жолдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1727] |- |877 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1784] |- |878 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4308] |- |879 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10524] |- |880 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15691] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19205] |- |882 |[[Жалмауыз кемпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1598] |- |883 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6871] |- |884 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12179] |- |885 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4406] |- |886 |[[Тіршілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2529] |- |887 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3174] |- |888 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12851] |- |889 |[[Аусыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2424] |- |890 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3696] |- |891 |[[Жүзу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2786] |- |892 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7104] |- |893 |[[Айқындауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5683] |- |894 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4705] |- |895 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5974] |- |896 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7519] |- |897 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6493] |- |898 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6123] |- |899 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3933] |- |900 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12195] |- |901 |[[Көшбасшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4013] |- |902 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6812] |- |903 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12666] |- |904 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9338] |- |905 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9103] |- |906 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10010] |- |907 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7798] |- |908 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7623] |- |909 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6677] |- |910 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6382] |- |911 |[[Плацента]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1563] |- |912 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12161] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4861] |- |914 |[[Ғұндар өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1914] |- |915 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8380] |- |916 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13167] |- |917 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8163] |- |918 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9811] |- |919 |[[Термометр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3493] |- |920 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14219] |- |921 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12416] |- |922 |[[Жекешелендіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1874] |- |923 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9000] |- |924 |[[Аналитикалық тәсіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4144] |- |925 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15879] |- |926 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10254] |- |927 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3876] |- |928 |[[Халиди Құрбанғали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1617] |- |929 |[[Василий Васильевич Радлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2564] |- |930 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5504] |- |931 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7950] |- |932 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13295] |- |933 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9515] |- |934 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11441] |- |935 |[[Ғылыми әдіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3490] |- |936 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12731] |- |937 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3287] |- |938 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14448] |- |939 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 6935] |- |940 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4205] |- |941 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16246] |- |942 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3646] |- |943 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5684] |- |944 |[[Заңды өкіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 811] |- |945 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9253] |- |946 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7405] |- |947 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18504] |- |948 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4606] |- |949 |[[Тырысқақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3476] |- |950 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3588] |- |951 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2611] |- |952 |[[Абай лирикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2727] |- |953 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9139] |- |954 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12305] |- |955 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6550] |- |956 |[[Теңіз машығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |- |957 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4313] |- |958 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9170] |- |959 |[[Дәстүрлі билер соты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1291] |- |960 |[[Химиялық реакциялардың типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2324] |- |961 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15469] |- |962 |[[Нұрлы көш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2205] |- |963 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5136] |- |964 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8046] |- |965 |[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1027] |- |966 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18038] |- |967 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2568] |- |968 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12597] |- |969 |[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9285] |- |970 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7231] |- |971 |[[Флеш-жад]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 856] |- |972 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6707] |- |973 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29810] |- |974 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6569] |- |975 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14054] |- |976 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5775] |- |977 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10406] |- |978 |[[Күш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5026] |- |979 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9206] |- |980 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11774] |- |981 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5734] |- |982 |[[Ішкі қызмет жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1140] |- |983 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16616] |- |984 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12376] |- |985 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6460] |- |986 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 7921] |- |987 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4667] |- |988 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 9835] |- |989 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10862] |- |990 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13028] |- |991 |[[Тұрлаулы мүшелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2412] |- |992 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5919] |- |993 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8139] |- |994 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12773] |- |995 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9263] |- |996 |[[Ортағасыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4339] |- |997 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7351] |- |998 |[[Сабақты етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2152] |- |999 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5855] |- |1000 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4715] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 24lsw447yiorwkdbgdrool4qigg3tjl 4 780876 3623475 3623208 2026-06-29T15:00:37Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3623475 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-28'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="16557" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 16 557] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1095" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 095] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="288" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 288] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="277" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg|Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]] | data-sort-value="264" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 264] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="259" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 259] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Талқылау:Ғарифолла Есім]] | data-sort-value="249" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 249] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="245" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 245] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="234" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 234] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Жай зат]] | data-sort-value="231" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 231] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Юкка]] | data-sort-value="231" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BA%D0%BA%D0%B0 231] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="224" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 224] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Лашын (қала)]] | data-sort-value="218" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 218] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="216" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 216] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Адамаралық қарым-қатынас]] | data-sort-value="208" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 208] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Метаморфоз]] | data-sort-value="208" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B7 208] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 205] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Жасуша]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 205] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Тау жүйесі]] | data-sort-value="204" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 204] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="201" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 201] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Henkel]] | data-sort-value="192" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Henkel 192] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="191" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 191] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="189" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 189] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[:Сурет:Goranboy rayonu, Tac saray və Tac market.jpg|Сурет:Goranboy rayonu, Tac saray və Tac market.jpg]] | data-sort-value="189" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AGoranboy_rayonu%2C_Tac_saray_v%C9%99_Tac_market.jpg 189] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Ағатай батыр]] | data-sort-value="183" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 183] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақстандағы дін]] | data-sort-value="183" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 183] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Игельстром реформасы]] | data-sort-value="177" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 177] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Құран]] | data-sort-value="177" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 177] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қаршадай]] | data-sort-value="169" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9 169] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Карель мойнағы]] | data-sort-value="168" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B 168] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Дәрілік өсімдіктер]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 167] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] | data-sort-value="166" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 166] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Супермен (фильм, 2025)]] | data-sort-value="166" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 166] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақстанның биік тау шыңдары]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 161] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Ғарифолла Есім]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 161] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 158] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Ондық санау жүйесі]] | data-sort-value="157" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 157] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 152] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Ибақ хан]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 151] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 149] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Өт]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82 149] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Дәрет]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%82 146] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Штифенхофен]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 146] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 145] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 143] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 143] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Бразилия ұлттық футзал құрамасы]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 141] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 141] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Конго Демократиялық Республикасы — Қазақстан қатынастары]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%E2%80%94_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 139] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 138] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 137] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Паспорт]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 133] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Тоныкөк жазба ескерткіші]] | data-sort-value="132" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 132] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Барлыбай Тауасарұлы]] | data-sort-value="132" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 126] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Назарбаев Университеті]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 125] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Лэндон Донован]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 123] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 122] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Нағашы]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 121] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[:Санат:Бахрейн спортшылары|Санат:Бахрейн спортшылары]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 119] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Жем (мал азығы)]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC_%28%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 119] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 117] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 116] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Жиен]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD 115] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Город 312]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_312 114] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Күрдтер]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 113] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Радиан]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD 113] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Иван Иванович Протопопов]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2 112] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қой қоздату]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%83 111] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 111] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Қатысушы:Арсланбек Абдраманов]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 110] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Жел]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB 109] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Имамия]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F 108] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Төкіндеу]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 107] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Үлгі:Sociology-stub]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ASociology-stub 107] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Топ (математика)]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 107] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 105] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 105] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Келін қолынан шай ішу]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D1%96%D1%88%D1%83 105] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Тозақ]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 103] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Митсу]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%83 103] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Ұлар]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 103] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 103] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Балқаш алабының балықтары]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 103] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Бағаналы (ру)]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 101] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 101] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Грумо-Аппула]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D0%BF%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B0 100] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 100] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 100] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Шошқалы (көл)]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 100] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 100] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Надандық]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 99] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Дарюш Емельняк]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8E%D1%88_%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F%D0%BA 99] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[:Сурет:Melbourne university 1888 buildings.jpg|Сурет:Melbourne university 1888 buildings.jpg]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMelbourne_university_1888_buildings.jpg 97] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қара уылдырық]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B 97] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Футболдан Азия Кубогы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B 96] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 95] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Инсульттер]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 95] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 94] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Аниме]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 93] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 92] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Баобаб]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B1 92] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Степлер]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80 92] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Поляризация]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 92] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 91] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Жолақ қарашұбар жылан]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD 91] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 91] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 91] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Талдықорған қалалық ауруханасы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 89] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 89] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Асу Алмабаев]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 89] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Ядролық қару]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 89] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Канада Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 88] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Портал:Құран]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 88] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 87] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Маймыл]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB 87] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Төле би атындағы көше (Алматы)]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 87] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 86] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Алматы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 85] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Асқар Әбдіғалымұлы Наймантаев]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 85] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 85] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қазақтар диаспорасы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 84] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 83] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Ауыз тию]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%B8%D1%8E 83] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Виталий Портников]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 83] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Білге қаған ескерткіші]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 83] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 83] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Араб жазуы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 83] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Стан-дарды қарсы алыңыз]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3%D1%8B%D0%B7 81] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Ұлттық стадион (Сантьяго)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%B3%D0%BE%29 81] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Үтір намазы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 79] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Телякей-Куб]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B5%D0%B9-%D0%9A%D1%83%D0%B1 79] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 79] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 78] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 77] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 77] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Метатаным]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 76] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Аспан сферасы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 76] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Отын]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D0%BD 74] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 73] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 73] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Конго Демократиялық Республикасы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 73] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Эрик Трамп]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 72] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 72] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Құлаайғыр ауылдық округі]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 72] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Түс (физиология)]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 71] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 71] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 71] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Чернобыль (мини-сериал)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%28%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 69] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қазақстан аумағында ауа температурасының таралуы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B 69] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Ескелді би Жылгелдіұлы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 68] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 68] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Висмаден]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD 67] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Охлократия]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%85%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 67] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Квант физикасы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 66] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Үлгі:Қазақ рулары]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 65] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Ақтөбе өңірлік университеті]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 65] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Махамбет ауданы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 64] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Футболдан әлем чемпионатының сұрмергендері]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 64] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Құлаайғыр (ауыл)]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 64] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 63] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 63] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Сүлеймен Бақырғани]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 62] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Ахмет Риза Медресесі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%96 61] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақ Ғылым Академиясы (мақала)]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 61] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 60] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Каллисто (мифология)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 60] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 59] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 59] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Роман Николаевич Ким]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%B8%D0%BC 58] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Азаматтық неке]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5 57] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Убәй ибн Кағб]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B1%D3%99%D0%B9_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D2%93%D0%B1 56] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Грамматикалық мағына]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 55] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[876 жыл]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=876_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 55] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Fleetwood Mac]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Fleetwood_Mac 55] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Тобыш]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 55] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Шерубайнұра]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0 54] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 54] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[КешYOU]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 53] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Тұрсынбай, Балта Керей]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 52] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Стэдиум оф Лайт]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC_%D0%BE%D1%84_%D0%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82 52] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Казатин]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD 51] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 50] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Үлгі:Yesno/doc]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3AYesno%2Fdoc 50] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Гордон Рамзи]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8 50] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Зак Кинг]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BA_%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B3 50] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Оливер Три]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 50] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қайдақ соры]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%8B 50] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Аспан]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 50] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 49] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Сеңкібай батыр мазары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 48] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Фаблет]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%82 47] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 47] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Жансейіт күмбезі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%BA%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 47] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қанттың пайдасы және оның пайдалану ерекшілігі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 46] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[:Санат:1450 жылы қайтыс болғандар|Санат:1450 жылы қайтыс болғандар]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A1450_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 46] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Рахат кондитер фабрикасы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Әл-Фатх сүресі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Барін]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%96%D0%BD 45] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Сан-Луис (Мараньян)]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%9B%D1%83%D0%B8%D1%81_%28%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BD%29 45] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Ет-қошан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82-%D2%9B%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 44] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Нәрсе]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5 43] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Шілікті (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 43] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қазақ тілінің диалектілері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Ләйлі — Мәжнүн]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D1%96_%E2%80%94_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%BD%D2%AF%D0%BD 43] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Ла-Мартир]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80 42] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 42] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Наймандар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Карта ойыны]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 41] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Бұйырғын]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 40] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Мақала]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 40] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Мінез-құлық]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 40] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Раисовка (Солтүстік Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 39] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 39] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ойыншықтар хикаясы 5]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 39] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 39] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 39] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[:Сурет:CCTV footage of the April 2026 White House Correspondents' Dinner shooting suspect entering the secure area near the ballroom.webm|Сурет:CCTV footage of the April 2026 White House Correspondents' Dinner shooting suspect entering the secure area near the ballroom.webm]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACCTV_footage_of_the_April_2026_White_House_Correspondents%27_Dinner_shooting_suspect_entering_the_secure_area_near_the_ballroom.webm 38] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Гидролазалар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Албан руы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 38] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[ResearcherID]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ResearcherID 37] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 37] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қонақжайлық]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 37] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қазақстандағы ғылым]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 36] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Неймар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 35] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[:Санат:Түрікменстан археологиялық мәдениеті|Санат:Түрікменстан археологиялық мәдениеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Бақырғани кітабы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 35] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Автомобиль өнеркәсібі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 35] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Кәмелетке толмағандардың еңбегі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96 35] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Мұздық]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 35] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 34] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 34] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Үлгі:Yesno-no/doc]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3AYesno-no%2Fdoc 34] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Әлсіз қаһарман]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Толағай (аңыз)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%29 33] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Авиациялық қозғалтқыштар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 33] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Кеуде каналы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%83%D0%B4%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Шымкент мұнай өңдеу зауыты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 32] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Лимфа жүйесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 32] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 31] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Ноутбук]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%83%D1%82%D0%B1%D1%83%D0%BA 31] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Дулат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Моральдық зиян]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD 31] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Астана]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 31] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Ресей]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 31] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Тұма]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0 30] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Есірткілер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Адай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Самал]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 30] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[:Сурет:Premier League Logo.svg|Сурет:Premier League Logo.svg]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APremier_League_Logo.svg 30] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Ресей Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 29] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Арғын]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 29] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Тау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қатысушы:Aliba]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAliba 29] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Таз руы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 29] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 28] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Жүйке жүйесінің типтері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[PlayStation 4]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PlayStation_4 28] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Колледж]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 28] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Слободзея]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F 28] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Қазпошта]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 27] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Шежіре]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 27] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%9E._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 27] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Жақын туыстар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Лабубу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B1%D1%83 27] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Sprite]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sprite 27] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 27] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Органикалық түйсіктер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Ай (серік)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 26] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 26] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қазыбек Тасбайұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ысты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 25] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 25] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 24] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Тістің құрылысы және гигиенасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Абай операсы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Сұлукөл (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 23] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Кабо-Верде]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 23] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 23] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Ньюкасл-апон-Тайн]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB-%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD-%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BD 23] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Шығармалық қиял]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D0%BB 22] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Дүние жүзі тілдері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Швейцария]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Неке]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5 22] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Almaty]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Almaty 22] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Ботбай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Тұқымды өсімдіктер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Беріш]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 22] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 21] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Мақсұт Сағынтайұлы Жұмаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 20] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Салауат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 20] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 20] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Гүлбахрам Байбосынова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 20] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Б. з. д. 734 жыл]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91._%D0%B7._%D0%B4._734_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 20] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Лава]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Нұх пайғамбар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Заттар интернеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[:Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары|Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%9F_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Мукашафа]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%84%D0%B0 19] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Ислам]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 19] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 18] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[:Сурет:Romford F.C. logo.png|Сурет:Romford F.C. logo.png]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ARomford_F.C._logo.png 18] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Гераклит]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 18] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Айлант]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 18] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Ғұбайдолла Жәңгіров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[:Санат:Алфавит бойынша футболшылар|Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Дін]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 18] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Нәсіл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 18] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Қ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 18] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Сақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Түркия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 17] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Талшын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Сона]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 17] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 17] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[1000 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1000_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Жаныс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қызылкөл (көл, Ақтөбе облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 16] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Аорист]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82 16] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Байбақты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Бүйі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 16] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Италия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Синтетикалық талшықтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Арлат]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%82 16] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 16] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Насыбайгүл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB 16] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Метионин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Суан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Колизей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Робин (DC Comics)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD_%28DC_Comics%29 16] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Жеті қат көк]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D0%BA 15] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[11 қараша]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0 15] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 15] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 15] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Тобықты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Лесбек Сейітбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 15] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Грант Гастин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[IC 544]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 15] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Балқаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Сиқым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[BINOM School]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BINOM_School 15] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 15] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Көрсеткіштік теңдеу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83 14] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Git]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Git 14] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 14] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Германия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 14] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қытай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 14] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Әлемнің ең биік құрылыстары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Паразитизм]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 14] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Жаңақорған ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Дмитрий Сергеевич Шмидт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D1%82 14] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Келінжан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 14] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Әлмерек Жаншықұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Ақтау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қарақұм құрылтайы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Екінті намазы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Бейбітшілік кеңесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Рюноскэ Акутагава]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8E%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%8D_%D0%90%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қызылкөл (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 14] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Жерорта теңізі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 13] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Керей хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 13] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Сұлтан епе жер асты мешіті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BF%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Қожа]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Құрман]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Ақорда (резиденция)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Төле би]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 13] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Беркінғали Атшыбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%90%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 13] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қияттар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Кванттық механика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Күн өту және ыстық өту]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D3%A9%D1%82%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%82%D1%83 13] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Айыртау ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қанатбек Шағатаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қымызмұрындық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Әлем тілдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Жантақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Қырық Қыз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 13] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Тарақты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Шілде]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 13] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Құрылыс материалдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Көне келісім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Жаппас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Сәһу сәждесін қажет ететін жағдайлар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D2%BB%D1%83_%D1%81%D3%99%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Ғұсыл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 12] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Ешкі малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 12] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қызылбөрік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қоқан хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Мазейра-д'Алье]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0-%D0%B4%27%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B5 12] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 12] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Төртқара]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Дионистік рух және Аполлондық рух]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%85 12] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қазақ ұлттық өнер университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 12] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[ДУА]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%A3%D0%90 12] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Үлгі:Code]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ACode 12] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Кенелер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Көйлек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Франция]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Тама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Құйрық-бауыр (салт)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Түйелер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Төменарық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 12] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 12] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Шүкібай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Еуропа]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 11] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 11] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[100 кітап]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=100_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Тараз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[SCAT]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 11] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[:Сурет:Ejaculation Educational Demonstration.ogv|Сурет:Ejaculation Educational Demonstration.ogv]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AEjaculation_Educational_Demonstration.ogv 11] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 11] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Данил Голубенко]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 11] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қоржын апару]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Ас беру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Азғындық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Аборт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Астана күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Бақыт Қажыбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Сүт сарысуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82_%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Көкпекті ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Азаншы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Орал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Қазақстанның су қорлары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[2025 жыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2025_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Жетіру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Ертіс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қытай Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақ хандарының шежіресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Төре]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Үздік металл-орындау үшін Грэмми сыйлығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB-%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BC%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Анора]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Шин-Лайн]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BD-%D0%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD 10] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Би Джей Томас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Өскемен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Бейбіт Сейдуалиева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Бұзау Толысбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Уикипедия:Форум/Ережелер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Шекті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Сырдария]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96_%28%D0%9E%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Орыс православие шіркеуі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B5_%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83%D1%96 10] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 10] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Мұқылай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Атығай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Шайтанкөл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Үлгі:Молдова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Һ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 10] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 10] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Күзендер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Жеңіс (футбол клубы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қызылкөл (көл, Түркістан облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Жем-Сағыз болысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC-%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Бөле]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5 10] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Мысыр пирамидалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Етеккір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Серік Тұрғынбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Грузия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Леонид Виленович Кантер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Ұмай ана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[YouTube]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Жүрек аурулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қымыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%83%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 9] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Сабыржан Аққалықов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Карбюратор]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 9] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Владимир Владимирович Путин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Найман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Қонаев (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 9] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Грузия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[:Санат:Түркістан облысы аудандары|Санат:Түркістан облысы аудандары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Тәңір тауы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Уикипедия:Глоссарий]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%93%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9 9] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Қандыағаш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88 9] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Қарасан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Ұлан ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Жүктілік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Жігіттің үш жұрты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D1%88_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Сәбіз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%B7 9] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Жәрмеңке]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 9] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Португалия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 9] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Есім хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Жапония]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Ninety One]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 9] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сен-Жермен-л'Ерм]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%BB%27%D0%95%D1%80%D0%BC 9] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Баян Қасаболатұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 9] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[:Санат:Жапония қалалары|Санат:Жапония қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Адыраспан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Шырылдауық шегіртке]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 9] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Халықаралық түркі академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Жер асты сүтқоректілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қарлығаштар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Шашын жаю]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 9] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Рамадан (ру)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 9] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Кемпіртас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 9] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Қырымқұл би Әнетұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%B1%D0%B8_%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 9] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 9] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 9] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Қарақия ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Бүрге]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5 9] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Steam]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Steam 9] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Сен-Жермен-д'Естей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%27%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Шымыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Жапония жанартауларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Баланың шашын алу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Мұқаш Хасенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Таң намазы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 9] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[:Санат:Тілдер|Санат:Тілдер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Киікші]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D1%88%D1%96 9] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Үржар ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[:Санат:Қазақстан футболшылары|Санат:Қазақстан футболшылары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Қан қысымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 9] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Мұз дәуірі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Конго Республикасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Анна Александровна Немченко]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 9] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Байырғы қазақ өлшемдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} mx2t04h0trlcbmvs328i5z4iqevgw7x 0 780927 3623525 3602285 2026-06-29T17:55:47Z Epoxa-HH 100258 қосымша ақпарат және сілтемелер 3623525 wikitext text/x-wiki '''Ксантипп''' ([[Грек тілі|грекше]] Ξάνθιππος; б.з.д. шамамен 520–475 жж.) — [[грек-парсы соғыстары]] кезінде өмір сүрген бай [[Ежелгі Афина|афиналық]] саясаткер және қолбасшы. Ол [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифронның]] ұлы және атақты афиналық мемлекет қайраткерлері болған [[Перикл|Периклдің]] әкесі.<ref>William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. (London, UK: 1864), p. 191.</ref> [[Клисфен|Клисфеннің]] жиені [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленуі Ксантиппты ақсүйектердің мүддесін жиі білдірген [[Алкмеонидтер]] әулетімен байланыстырды.<ref name=":0">Herodotus, ''The Histories'' 6.131.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Pericles'' 3.1.</ref> Б.з.д. 484 жылы ол, шамасы [[Фемистокл|Фемистоклмен]] бәсекелестігіне байланысты, [[Остракизм|остракизмге]] ұшырап жер аударылды,<ref>David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref><ref name=":3">Plutarch, ''Comparison of Aristides and Marcus Cato'' 2.3.</ref> бірақ [[Ахемен әулеті|парсылар]] Грекияға басып кірген кезде елге қайта шақырылды. Ол [[Микале шайқасы|Микале шайқасында]] және [[Сесттің қоршауға алынуы|Сестті қоршау]] кезінде афиналық флотқа қолбасшылық етті. Сондай-ақ оның [[Марафон шайқасы|Марафон]] және [[Саламин шайқасы|Саламин шайқастарына]] қатысқан болуы мүмкін. == Ерте кезеңіндегі өмірі == Ксантипптың жеке өмірі мен ерте кезеңі туралы мәлімет өте аз. Ол, шамасы, б.з.д. 520 жыл шамасында дүниеге келген.<ref>Brunilde Sismondo Ridgway, “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos,” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4, 1998, p. 720.</ref> Оның есімі «Сары ат» дегенді білдіреді.<ref name=":1">David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref> [[Ақсүйектер|Ақсүйектер отбасынан]] шыққан Ксантипп, мүмкін, сауаттылық, есептеу және азаматтық өмірге қатысу бағытында білім алған.<ref>T.J. Morgan, "Literate education in classical Athens," The Classical Quarterly, Vol. 49, Issue 1. May 1999. pp. 47'''–'''50.</ref> Әке жағынан Ксантипп атақты абыздар әулеті — [[Бузигтер|Бузигтерден]] шыққан. Оның арғы аталарының бірі Арифрон, шамасы, арғы атасы болса керек, Афина тираны [[Писистрат|Писистраттың]] жақтастарының бірі болған болуы ықтимал.<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 724.</ref><ref>Smith, William. ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. London, UK: 1864, p. 191.</ref> Ксантипптың әкесі, сондай-ақ [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифрон]] есімді, [[Аттика|Аттиканың]] әскери округтерінің бірі — [[Навкрария|навкрарияның]] [[Притания|пританы]] (ақсақалы) қызметін атқарған және Ксантипп мұраға алатын мүлікке ие болған.<ref>''Figueira T. J.'' Xanthippos, Father of Perikles, and the «Prutaneis» of the «Naukraroi» // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte.— Franz Steiner Verlag, 1986.— Bd.55.— Iss. 3.— p.257.</ref> Б.з.д. 496 жылдан кешіктірмей Ксантипп Алкмеонидтер әулетінен шыққан, бай әрі ықпалды афиналық отбасының өкілі [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленді,<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 720</ref> ол шамамен б.з.д. 495 жылы олардың ұлы [[Перикл|Периклді]] дүниеге әкелді.<ref name=":0" /> == Саяси карьерасы == [[Ежелгі Афина|Афинаның]] азамат-жауынгері әрі ақсүйектер тобының мүшесі ретінде Ксантипп, шамасы, б.з.д. 490 жылғы [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасына]] қатысқан. Ол тарихи деректерде алғаш рет келесі жылы (б.з.д. 489 ж.) Марафондағы афиналық жеңіске үлес қосқан қолбасшы [[Кіші Мильтиад|Кіші Мильтиадты]] айыптауды басқарған тұлға ретінде аталады.<ref name=":2">Herodotus, ''The Histories'' 6.132'''–'''135.</ref> Мильтиад өзінің жеңісі үшін марапат ретінде 70 кемеден тұратын флот пен әскер сұрап, мақсатын ашпайтынын, бірақ бұл жорық қалаға пайда әкелетінін айтқан. Афиналықтар оның өтінішін қанағаттандырды, алайда [[Парос|Паросқа]] жасалған шабуыл кезінде ол сәтсіздікке ұшырап, жараланған күйде және еш нәтижесіз оралды.<ref name=":2" /> Көптеген афиналықтар оны сатқындық жасады деп күдіктенді.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), pp. 327.</ref> [[Алкмеонидтер|Алкмеонидтер әулеті]] Мильтиадтың руы — [[Филаидтер|Филаидтердің]] ежелгі саяси қарсыластары болатын. Сондықтан олар қолбасшыға қарсы айып тағуды қолдап, Ксантипп олардың атынан сөз сөйлеп, өлім жазасын талап етті.<ref>William Lamartine Snyder, ''The Military Annals of Greece from the Earliest Time to the Beginning of the Peloponnesian War'', Vol. 1 (Boston: R. G. Badger, 1915), p. 239.</ref> Алайда Мильтиад жарақаттарының салдарынан қатты азап шегіп, өзін қорғай алмады. Оның жақтастары оның атынан сөйлеп, өлім жазасынан құтқарып қалды. Соның орнына оған төлеуге шамасы келмейтін үлкен айыппұл салынып, борышкер ретінде түрмеге қамалды. Ол түрмеде жарақаттарының салдарынан қайтыс болды, ал кейін айыппұлды оның ұлы [[Кимон]] төледі.<ref>Herodotus,''The Histories'' 6.136.</ref> Соттан кейін афиналықтар Ксантиппты әрекеттері үшін ерекше атап өтті, дегенмен бұл оқиға оның саяси беделімен ұзақ уақыт байланыста болып қалды.<ref name=":1" /> [[Аристотель]] «''[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]''» еңбегінде: «Ксантипп халықтың басында тұрды, ал Мильтиад жоғарғы таптардың өкілі болды» деп жазған. Осылайша ол Ксантиппты [[Солон]], [[Писистрат]] және [[Клисфен|Клисфеннің]] саяси бағытының жалғастырушысы ретінде көрсетеді.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 28.1.</ref> === Остракизм === [[File:11_-_Stoà_of_Attalus_Museum_-_Ostracism_against_Xanthippos_(484_BC)_-_Photo_by_Giovanni_Dall'Orto,_Nov_9_2009.jpg|alt=A shard of black pottery, worn with a name carved in Greek letters|thumb|Ксантипптың есімі жазылған [[остракон]] (б.з.д. 484 ж.). [[Аттал стоасы]], Афинадағы Ежелгі агора мұражайы]] Ксантипптың саяси басшылығы ұзаққа созылмады, өйткені б.з.д. 484 жылы ол остракизмге ұшырады.<ref name=":1" /> Ксантипп өзімен тектес ақсүйек [[Аристид|Аристидпен]] одақтасып, [[Фемистокл|Фемистоклдың]] саяси өршілдігіне қарсы тұрды.<ref>Evelyn Abbott, ''Pericles and the Golden Age of Athens'' (New York City, NY: G. P. Putnam's Sons, 1891), p. 17.</ref> Шамамен б.з.д. 480 жылы Ксантипп пен Аристидтің есімдері Фемистоклды «өтірікші, алаяқ және сатқын» деп сынаған әндерде айтыла бастады.<ref>Plutarch, ''Life of Themistocles'' 21.2'''–'''3.</ref> [[Плутарх|Плутархтың]] айтуынша, Фемистокл екеуін де Афинадан аластатқан бірқатар остракизмдердің ұйымдастырылуына қатысқан. Остракизм атауы дауыс беру кезінде қолданылған қыш сынықтары — [[Остракон|остракондардың]] атауынан шыққан. Егер дауыс беруге кемінде 6 000 адам қатысса, есімі ең көп жазылған адам он жылға жер аударылатын. Осы мерзім аяқталғаннан кейін ол ешқандай құқықтық немесе саяси салдарсыз Афинаға қайта орала алатын.<ref>Plutarch, ''Life of Aristides'' 7.4–9.</ref> Б.з.д. 480-жылдардағы саяси күрес кезінде ақсүйектерге қарсы бес белгілі остракизм өтті. Олардың мақсаты негізінен Писистрат тираниясына қатысы бар адамдарды саяси өмірден шеттету болды. Алайда Ксантипп [[Тирания|тираниямен]] байланысы үшін емес, басқа себептермен остракизмге ұшыраған алғашқы адам болды, одан кейін Аристид жер аударылды.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 22.6–8.</ref> Фемистоклдың екі остракизмге де қатысы болған деген қауесет тарады.<ref name=":3" /><ref>Marek Węcowski. ''Athenian Ostracism and its Original Purpose'' (UK: Oxford University Press, 2022), pp. 89, 235.</ref> Ал Ксантипптың әкесінің Писистратпен байланысы оның жер аударылуының себебі ретінде көрсетілмеген.<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), pp. 720, 724.</ref> 1990-жылдары [[Ареопаг|Ареопагтың]] батыс беткейінен табылған остракондар 2018 жылы зерттеліп, олардың б.з.д. 484 жылғы остракизмге қатысты екені анықталды. Ксантипптың аты жазылған сақталған 56 остраконның бірінде оның [[Пританейон|пританейонды]] (қаланың мемлекеттік әрі қасиетті ғимаратын) құрметтемегені жазылған.<ref>Martina Zerbinati, "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2 (Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018), pp. 30'''–'''32.</ref> Бұл айыптау [[Алкмеонидтер]] әулетінен шыққан [[архонт]] [[Мегакл|Мегаклдың]] б.з.д. 636–632 жылдары [[Килон|Килонның]] Афинадағы төңкеріс әрекеті кезінде [[Афина Акрополі|Акропольге]] паналаған Килон жақтастарын өлтіруге бұйрық беруімен байланыстырылады және мұндай айыпты Фемистокл таратқан болуы мүмкін.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 32.</ref><ref>Thucydides, ''History of the Peloponnesian War'' 1.126.</ref> Басқа бір остраконда: «Көсемдердің қарғысы болған Ксантипп әсіресе зиян келтірді» деп жазылған. Бұл, шамасы, оның [[Мильтиад|Мильтиадқа]] қарсы сот ісін жүргізуіне меңзейді.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 33–34.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алкмеонидтер]] [[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]] [[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]] 4myzjsc16qjo71ouhijm5k8rrddf4x4 3623649 3623525 2026-06-30T06:36:35Z Epoxa-HH 100258 қосымша ақпарат және сілтемелер 3623649 wikitext text/x-wiki '''Ксантипп''' ([[Грек тілі|грекше]] Ξάνθιππος; б.з.д. шамамен 520–475 жж.) — [[грек-парсы соғыстары]] кезінде өмір сүрген бай [[Ежелгі Афина|афиналық]] саясаткер және қолбасшы. Ол [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифронның]] ұлы және атақты афиналық мемлекет қайраткерлері болған [[Перикл|Периклдің]] әкесі.<ref>William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. (London, UK: 1864), p. 191.</ref> [[Клисфен|Клисфеннің]] жиені [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленуі Ксантиппты ақсүйектердің мүддесін жиі білдірген [[Алкмеонидтер]] әулетімен байланыстырды.<ref name=":0">Herodotus, ''The Histories'' 6.131.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Pericles'' 3.1.</ref> Б.з.д. 484 жылы ол, шамасы [[Фемистокл|Фемистоклмен]] бәсекелестігіне байланысты, [[Остракизм|остракизмге]] ұшырап жер аударылды,<ref>David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref><ref name=":3">Plutarch, ''Comparison of Aristides and Marcus Cato'' 2.3.</ref> бірақ [[Ахемен әулеті|парсылар]] Грекияға басып кірген кезде елге қайта шақырылды. Ол [[Микале шайқасы|Микале шайқасында]] және [[Сесттің қоршауға алынуы|Сестті қоршау]] кезінде афиналық флотқа қолбасшылық етті. Сондай-ақ оның [[Марафон шайқасы|Марафон]] және [[Саламин шайқасы|Саламин шайқастарына]] қатысқан болуы мүмкін. == Ерте кезеңіндегі өмірі == Ксантипптың жеке өмірі мен ерте кезеңі туралы мәлімет өте аз. Ол, шамасы, б.з.д. 520 жыл шамасында дүниеге келген.<ref>Brunilde Sismondo Ridgway, “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos,” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4, 1998, p. 720.</ref> Оның есімі «Сары ат» дегенді білдіреді.<ref name=":1">David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref> [[Ақсүйектер|Ақсүйектер отбасынан]] шыққан Ксантипп, мүмкін, сауаттылық, есептеу және азаматтық өмірге қатысу бағытында білім алған.<ref>T.J. Morgan, "Literate education in classical Athens," The Classical Quarterly, Vol. 49, Issue 1. May 1999. pp. 47'''–'''50.</ref> Әке жағынан Ксантипп атақты абыздар әулеті — [[Бузигтер|Бузигтерден]] шыққан. Оның арғы аталарының бірі Арифрон, шамасы, арғы атасы болса керек, Афина тираны [[Писистрат|Писистраттың]] жақтастарының бірі болған болуы ықтимал.<ref name=":4">Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 724.</ref><ref>Smith, William. ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. London, UK: 1864, p. 191.</ref> Ксантипптың әкесі, сондай-ақ [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифрон]] есімді, [[Аттика|Аттиканың]] әскери округтерінің бірі — [[Навкрария|навкрарияның]] [[Притания|пританы]] (ақсақалы) қызметін атқарған және Ксантипп мұраға алатын мүлікке ие болған.<ref>''Figueira T. J.'' Xanthippos, Father of Perikles, and the «Prutaneis» of the «Naukraroi» // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte.— Franz Steiner Verlag, 1986.— Bd.55.— Iss. 3.— p.257.</ref> Б.з.д. 496 жылдан кешіктірмей Ксантипп Алкмеонидтер әулетінен шыққан, бай әрі ықпалды афиналық отбасының өкілі [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленді,<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 720</ref> ол шамамен б.з.д. 495 жылы олардың ұлы [[Перикл|Периклді]] дүниеге әкелді.<ref name=":0" /> == Саяси карьерасы == [[Ежелгі Афина|Афинаның]] азамат-жауынгері әрі ақсүйектер тобының мүшесі ретінде Ксантипп, шамасы, б.з.д. 490 жылғы [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасына]] қатысқан. Ол тарихи деректерде алғаш рет келесі жылы (б.з.д. 489 ж.) Марафондағы афиналық жеңіске үлес қосқан қолбасшы [[Кіші Мильтиад|Кіші Мильтиадты]] айыптауды басқарған тұлға ретінде аталады.<ref name=":2">Herodotus, ''The Histories'' 6.132'''–'''135.</ref> Мильтиад өзінің жеңісі үшін марапат ретінде 70 кемеден тұратын флот пен әскер сұрап, мақсатын ашпайтынын, бірақ бұл жорық қалаға пайда әкелетінін айтқан. Афиналықтар оның өтінішін қанағаттандырды, алайда [[Парос|Паросқа]] жасалған шабуыл кезінде ол сәтсіздікке ұшырап, жараланған күйде және еш нәтижесіз оралды.<ref name=":2" /> Көптеген афиналықтар оны сатқындық жасады деп күдіктенді.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), pp. 327.</ref> [[Алкмеонидтер|Алкмеонидтер әулеті]] Мильтиадтың руы — [[Филаидтер|Филаидтердің]] ежелгі саяси қарсыластары болатын. Сондықтан олар қолбасшыға қарсы айып тағуды қолдап, Ксантипп олардың атынан сөз сөйлеп, өлім жазасын талап етті.<ref>William Lamartine Snyder, ''The Military Annals of Greece from the Earliest Time to the Beginning of the Peloponnesian War'', Vol. 1 (Boston: R. G. Badger, 1915), p. 239.</ref> Алайда Мильтиад жарақаттарының салдарынан қатты азап шегіп, өзін қорғай алмады. Оның жақтастары оның атынан сөйлеп, өлім жазасынан құтқарып қалды. Соның орнына оған төлеуге шамасы келмейтін үлкен айыппұл салынып, борышкер ретінде түрмеге қамалды. Ол түрмеде жарақаттарының салдарынан қайтыс болды, ал кейін айыппұлды оның ұлы [[Кимон]] төледі.<ref>Herodotus,''The Histories'' 6.136.</ref> Соттан кейін афиналықтар Ксантиппты әрекеттері үшін ерекше атап өтті, дегенмен бұл оқиға оның саяси беделімен ұзақ уақыт байланыста болып қалды.<ref name=":1" /> [[Аристотель]] «''[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]''» еңбегінде: «Ксантипп халықтың басында тұрды, ал Мильтиад жоғарғы таптардың өкілі болды» деп жазған. Осылайша ол Ксантиппты [[Солон]], [[Писистрат]] және [[Клисфен|Клисфеннің]] саяси бағытының жалғастырушысы ретінде көрсетеді.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 28.1.</ref> === Остракизм === [[File:11_-_Stoà_of_Attalus_Museum_-_Ostracism_against_Xanthippos_(484_BC)_-_Photo_by_Giovanni_Dall'Orto,_Nov_9_2009.jpg|alt=A shard of black pottery, worn with a name carved in Greek letters|thumb|Ксантипптың есімі жазылған [[остракон]] (б.з.д. 484 ж.). [[Аттал стоасы]], Афинадағы Ежелгі агора мұражайы]] Ксантипптың саяси басшылығы ұзаққа созылмады, өйткені б.з.д. 484 жылы ол остракизмге ұшырады.<ref name=":1" /> Ксантипп өзімен тектес ақсүйек [[Аристид|Аристидпен]] одақтасып, [[Фемистокл|Фемистоклдың]] саяси өршілдігіне қарсы тұрды.<ref>Evelyn Abbott, ''Pericles and the Golden Age of Athens'' (New York City, NY: G. P. Putnam's Sons, 1891), p. 17.</ref> Шамамен б.з.д. 480 жылы Ксантипп пен Аристидтің есімдері Фемистоклды «өтірікші, алаяқ және сатқын» деп сынаған әндерде айтыла бастады.<ref>Plutarch, ''Life of Themistocles'' 21.2'''–'''3.</ref> [[Плутарх|Плутархтың]] айтуынша, Фемистокл екеуін де Афинадан аластатқан бірқатар остракизмдердің ұйымдастырылуына қатысқан. Остракизм атауы дауыс беру кезінде қолданылған қыш сынықтары — [[Остракон|остракондардың]] атауынан шыққан. Егер дауыс беруге кемінде 6 000 адам қатысса, есімі ең көп жазылған адам он жылға жер аударылатын. Осы мерзім аяқталғаннан кейін ол ешқандай құқықтық немесе саяси салдарсыз Афинаға қайта орала алатын.<ref>Plutarch, ''Life of Aristides'' 7.4–9.</ref> Б.з.д. 480-жылдардағы саяси күрес кезінде ақсүйектерге қарсы бес белгілі остракизм өтті. Олардың мақсаты негізінен Писистрат тираниясына қатысы бар адамдарды саяси өмірден шеттету болды. Алайда Ксантипп [[Тирания|тираниямен]] байланысы үшін емес, басқа себептермен остракизмге ұшыраған алғашқы адам болды, одан кейін Аристид жер аударылды.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 22.6–8.</ref> Фемистоклдың екі остракизмге де қатысы болған деген қауесет тарады.<ref name=":3" /><ref>Marek Węcowski. ''Athenian Ostracism and its Original Purpose'' (UK: Oxford University Press, 2022), pp. 89, 235.</ref> Ал Ксантипптың әкесінің Писистратпен байланысы оның жер аударылуының себебі ретінде көрсетілмеген.<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), pp. 720, 724.</ref> 1990-жылдары [[Ареопаг|Ареопагтың]] батыс беткейінен табылған остракондар 2018 жылы зерттеліп, олардың б.з.д. 484 жылғы остракизмге қатысты екені анықталды. Ксантипптың аты жазылған сақталған 56 остраконның бірінде оның [[Пританейон|пританейонды]] (қаланың мемлекеттік әрі қасиетті ғимаратын) құрметтемегені жазылған.<ref>Martina Zerbinati, "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2 (Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018), pp. 30'''–'''32.</ref> Бұл айыптау [[Алкмеонидтер]] әулетінен шыққан [[архонт]] [[Мегакл|Мегаклдың]] б.з.д. 636–632 жылдары [[Килон|Килонның]] Афинадағы төңкеріс әрекеті кезінде [[Афина Акрополі|Акропольге]] паналаған Килон жақтастарын өлтіруге бұйрық беруімен байланыстырылады және мұндай айыпты Фемистокл таратқан болуы мүмкін.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 32.</ref><ref>Thucydides, ''History of the Peloponnesian War'' 1.126.</ref> Басқа бір остраконда: «Көсемдердің қарғысы болған Ксантипп әсіресе зиян келтірді» деп жазылған. Бұл, шамасы, оның [[Мильтиад|Мильтиадқа]] қарсы сот ісін жүргізуіне меңзейді.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 33–34.</ref> == Грекияға парсылардың екінші жорығы == Б.з.д. 480 жылы [[Ахемен әулеті|парсылар]] [[Ежелгі Грекия|Грекияға]] қайтадан шабуыл жасады. Осы кезде [[Фемистокл]] мен [[Ежелгі Афина|Афина]] билігі қаланы қорғауға көмектесу үшін Ксантипп пен Аристидті жер аударудан кері шақырды.<ref name=":4" /> Азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Афина қаласы босатылды. [[Плутарх]] Ксантипптың иті туралы халық арасында тараған аңызды келтіреді. Афиналықтар қауіпсіздік үшін [[Саламин (арал)|Саламин]] аралына бет алған кезде, Ксантипптың иті жағалауда қалып қойған екен.<ref>Plutarch, ''Life of Themistocles'' 10.5.</ref> Аңыз бойынша, иесіне деген адалдығынан ит теңізге секіріп, Ксантипптың кемесінің соңынан жүзіп, аралға жеткеннен кейін әлсіреп жан тапсырған.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), p. 412.</ref> Плутархтың заманында Саламинде «Иттің қабірі» деп аталатын орын әлі де болған.<ref>Plutarch, ''Marcus Cato'' 5.4.</ref> Ксантипп, ең болмағанда, б.з.д. 480 жылғы [[Саламин шайқасы|Саламин шайқасының]] куәгері болған, ал кейбір деректер бойынша, оған тікелей қатысқан. Бұл шайқас парсылардың шабуылын тоқтатып, афиналықтардың басқа гректер арасындағы беделін айтарлықтай арттырды.<ref>Lytton, Edward Bulwer, and Oswyn Murray. ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People''. p. 417–423. London: Routledge, 2004.</ref> Келесі жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп [[эпоним архонты]] болып сайланды.<ref name=":5">Diodorus Siculus, ''Library of History 11.27.1. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> Сол кезде Парсының ірі жаяу әскері әлі де Грекия аумағында тұрғандықтан, Афина соғысты жалғастырып жатты. Сол жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп Фемистоклдың орнына Афина флотының қолбасшысы болды, ал құрлық әскеріне Аристид қолбасшылық етті.<ref name=":5" /> Ежелгі грек тарихшысы [[Диодор Сицилиялық|Сицилиялық Диодордың]] айтуынша, Саламиндегі жеңістен кейін афиналықтар теңіздегі үстемдік үшін [[Спарта|Спартамен]] бәсекеге түсе бастаған. Мұны қауіп ретінде қабылдаған спарталықтар Фемистоклға «ерлігі үшін берілетін сыйлықтың екі есесін» табыстаған. Осыған наразы болған афиналықтар оны қолбасшылық қызметінен алып, оның орнына Ксантиппты тағайындады.<ref>Diodorus Siculus, ''Library of History 11.27.3. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алкмеонидтер]] [[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]] [[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]] 24bsbg3l5k451tnhv69t7zxteg1ag6u 3623668 3623649 2026-06-30T07:22:31Z Epoxa-HH 100258 қосымша ақпарат және сілтемелер 3623668 wikitext text/x-wiki '''Ксантипп''' ([[Грек тілі|грекше]] Ξάνθιππος; б.з.д. шамамен 520–475 жж.) — [[грек-парсы соғыстары]] кезінде өмір сүрген бай [[Ежелгі Афина|афиналық]] саясаткер және қолбасшы. Ол [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифронның]] ұлы және атақты афиналық мемлекет қайраткерлері болған [[Перикл|Периклдің]] әкесі.<ref>William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. (London, UK: 1864), p. 191.</ref> [[Клисфен|Клисфеннің]] жиені [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленуі Ксантиппты ақсүйектердің мүддесін жиі білдірген [[Алкмеонидтер]] әулетімен байланыстырды.<ref name=":0">Herodotus, ''The Histories'' 6.131.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Pericles'' 3.1.</ref> Б.з.д. 484 жылы ол, шамасы [[Фемистокл|Фемистоклмен]] бәсекелестігіне байланысты, [[Остракизм|остракизмге]] ұшырап жер аударылды,<ref>David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref><ref name=":3">Plutarch, ''Comparison of Aristides and Marcus Cato'' 2.3.</ref> бірақ [[Ахемен әулеті|парсылар]] Грекияға басып кірген кезде елге қайта шақырылды. Ол [[Микале шайқасы|Микале шайқасында]] және [[Сесттің қоршауға алынуы|Сестті қоршау]] кезінде афиналық флотқа қолбасшылық етті. Сондай-ақ оның [[Марафон шайқасы|Марафон]] және [[Саламин шайқасы|Саламин шайқастарына]] қатысқан болуы мүмкін. == Ерте кезеңіндегі өмірі == Ксантипптың жеке өмірі мен ерте кезеңі туралы мәлімет өте аз. Ол, шамасы, б.з.д. 520 жыл шамасында дүниеге келген.<ref>Brunilde Sismondo Ridgway, “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos,” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4, 1998, p. 720.</ref> Оның есімі «Сары ат» дегенді білдіреді.<ref name=":1">David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.</ref> [[Ақсүйектер|Ақсүйектер отбасынан]] шыққан Ксантипп, мүмкін, сауаттылық, есептеу және азаматтық өмірге қатысу бағытында білім алған.<ref>T.J. Morgan, "Literate education in classical Athens," The Classical Quarterly, Vol. 49, Issue 1. May 1999. pp. 47'''–'''50.</ref> Әке жағынан Ксантипп атақты абыздар әулеті — [[Бузигтер|Бузигтерден]] шыққан. Оның арғы аталарының бірі Арифрон, шамасы, арғы атасы болса керек, Афина тираны [[Писистрат|Писистраттың]] жақтастарының бірі болған болуы ықтимал.<ref name=":4">Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 724.</ref><ref>Smith, William. ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. London, UK: 1864, p. 191.</ref> Ксантипптың әкесі, сондай-ақ [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифрон]] есімді, [[Аттика|Аттиканың]] әскери округтерінің бірі — [[Навкрария|навкрарияның]] [[Притания|пританы]] (ақсақалы) қызметін атқарған және Ксантипп мұраға алатын мүлікке ие болған.<ref>''Figueira T. J.'' Xanthippos, Father of Perikles, and the «Prutaneis» of the «Naukraroi» // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte.— Franz Steiner Verlag, 1986.— Bd.55.— Iss. 3.— p.257.</ref> Б.з.д. 496 жылдан кешіктірмей Ксантипп Алкмеонидтер әулетінен шыққан, бай әрі ықпалды афиналық отбасының өкілі [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленді,<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 720</ref> ол шамамен б.з.д. 495 жылы олардың ұлы [[Перикл|Периклді]] дүниеге әкелді.<ref name=":0" /> == Саяси карьерасы == [[Ежелгі Афина|Афинаның]] азамат-жауынгері әрі ақсүйектер тобының мүшесі ретінде Ксантипп, шамасы, б.з.д. 490 жылғы [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасына]] қатысқан. Ол тарихи деректерде алғаш рет келесі жылы (б.з.д. 489 ж.) Марафондағы афиналық жеңіске үлес қосқан қолбасшы [[Кіші Мильтиад|Кіші Мильтиадты]] айыптауды басқарған тұлға ретінде аталады.<ref name=":2">Herodotus, ''The Histories'' 6.132'''–'''135.</ref> Мильтиад өзінің жеңісі үшін марапат ретінде 70 кемеден тұратын флот пен әскер сұрап, мақсатын ашпайтынын, бірақ бұл жорық қалаға пайда әкелетінін айтқан. Афиналықтар оның өтінішін қанағаттандырды, алайда [[Парос|Паросқа]] жасалған шабуыл кезінде ол сәтсіздікке ұшырап, жараланған күйде және еш нәтижесіз оралды.<ref name=":2" /> Көптеген афиналықтар оны сатқындық жасады деп күдіктенді.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), pp. 327.</ref> [[Алкмеонидтер|Алкмеонидтер әулеті]] Мильтиадтың руы — [[Филаидтер|Филаидтердің]] ежелгі саяси қарсыластары болатын. Сондықтан олар қолбасшыға қарсы айып тағуды қолдап, Ксантипп олардың атынан сөз сөйлеп, өлім жазасын талап етті.<ref>William Lamartine Snyder, ''The Military Annals of Greece from the Earliest Time to the Beginning of the Peloponnesian War'', Vol. 1 (Boston: R. G. Badger, 1915), p. 239.</ref> Алайда Мильтиад жарақаттарының салдарынан қатты азап шегіп, өзін қорғай алмады. Оның жақтастары оның атынан сөйлеп, өлім жазасынан құтқарып қалды. Соның орнына оған төлеуге шамасы келмейтін үлкен айыппұл салынып, борышкер ретінде түрмеге қамалды. Ол түрмеде жарақаттарының салдарынан қайтыс болды, ал кейін айыппұлды оның ұлы [[Кимон]] төледі.<ref>Herodotus,''The Histories'' 6.136.</ref> Соттан кейін афиналықтар Ксантиппты әрекеттері үшін ерекше атап өтті, дегенмен бұл оқиға оның саяси беделімен ұзақ уақыт байланыста болып қалды.<ref name=":1" /> [[Аристотель]] «''[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]''» еңбегінде: «Ксантипп халықтың басында тұрды, ал Мильтиад жоғарғы таптардың өкілі болды» деп жазған. Осылайша ол Ксантиппты [[Солон]], [[Писистрат]] және [[Клисфен|Клисфеннің]] саяси бағытының жалғастырушысы ретінде көрсетеді.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 28.1.</ref> === Остракизм === [[File:11_-_Stoà_of_Attalus_Museum_-_Ostracism_against_Xanthippos_(484_BC)_-_Photo_by_Giovanni_Dall'Orto,_Nov_9_2009.jpg|alt=A shard of black pottery, worn with a name carved in Greek letters|thumb|Ксантипптың есімі жазылған [[остракон]] (б.з.д. 484 ж.). [[Аттал стоасы]], Афинадағы Ежелгі агора мұражайы]] Ксантипптың саяси басшылығы ұзаққа созылмады, өйткені б.з.д. 484 жылы ол остракизмге ұшырады.<ref name=":1" /> Ксантипп өзімен тектес ақсүйек [[Аристид|Аристидпен]] одақтасып, [[Фемистокл|Фемистоклдың]] саяси өршілдігіне қарсы тұрды.<ref>Evelyn Abbott, ''Pericles and the Golden Age of Athens'' (New York City, NY: G. P. Putnam's Sons, 1891), p. 17.</ref> Шамамен б.з.д. 480 жылы Ксантипп пен Аристидтің есімдері Фемистоклды «өтірікші, алаяқ және сатқын» деп сынаған әндерде айтыла бастады.<ref>Plutarch, ''Life of Themistocles'' 21.2'''–'''3.</ref> [[Плутарх|Плутархтың]] айтуынша, Фемистокл екеуін де Афинадан аластатқан бірқатар остракизмдердің ұйымдастырылуына қатысқан. Остракизм атауы дауыс беру кезінде қолданылған қыш сынықтары — [[Остракон|остракондардың]] атауынан шыққан. Егер дауыс беруге кемінде 6 000 адам қатысса, есімі ең көп жазылған адам он жылға жер аударылатын. Осы мерзім аяқталғаннан кейін ол ешқандай құқықтық немесе саяси салдарсыз Афинаға қайта орала алатын.<ref>Plutarch, ''Life of Aristides'' 7.4–9.</ref> Б.з.д. 480-жылдардағы саяси күрес кезінде ақсүйектерге қарсы бес белгілі остракизм өтті. Олардың мақсаты негізінен Писистрат тираниясына қатысы бар адамдарды саяси өмірден шеттету болды. Алайда Ксантипп [[Тирания|тираниямен]] байланысы үшін емес, басқа себептермен остракизмге ұшыраған алғашқы адам болды, одан кейін Аристид жер аударылды.<ref>Aristotle, ''Constitution of Athens'' 22.6–8.</ref> Фемистоклдың екі остракизмге де қатысы болған деген қауесет тарады.<ref name=":3" /><ref>Marek Węcowski. ''Athenian Ostracism and its Original Purpose'' (UK: Oxford University Press, 2022), pp. 89, 235.</ref> Ал Ксантипптың әкесінің Писистратпен байланысы оның жер аударылуының себебі ретінде көрсетілмеген.<ref>Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), pp. 720, 724.</ref> 1990-жылдары [[Ареопаг|Ареопагтың]] батыс беткейінен табылған остракондар 2018 жылы зерттеліп, олардың б.з.д. 484 жылғы остракизмге қатысты екені анықталды. Ксантипптың аты жазылған сақталған 56 остраконның бірінде оның [[Пританейон|пританейонды]] (қаланың мемлекеттік әрі қасиетті ғимаратын) құрметтемегені жазылған.<ref>Martina Zerbinati, "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2 (Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018), pp. 30'''–'''32.</ref> Бұл айыптау [[Алкмеонидтер]] әулетінен шыққан [[архонт]] [[Мегакл|Мегаклдың]] б.з.д. 636–632 жылдары [[Килон|Килонның]] Афинадағы төңкеріс әрекеті кезінде [[Афина Акрополі|Акропольге]] паналаған Килон жақтастарын өлтіруге бұйрық беруімен байланыстырылады және мұндай айыпты Фемистокл таратқан болуы мүмкін.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 32.</ref><ref>Thucydides, ''History of the Peloponnesian War'' 1.126.</ref> Басқа бір остраконда: «Көсемдердің қарғысы болған Ксантипп әсіресе зиян келтірді» деп жазылған. Бұл, шамасы, оның [[Мильтиад|Мильтиадқа]] қарсы сот ісін жүргізуіне меңзейді.<ref>Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." ''Erga-Logoi'', Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 33–34.</ref> == Грекияға парсылардың екінші жорығы == Б.з.д. 480 жылы [[Ахемен әулеті|парсылар]] [[Ежелгі Грекия|Грекияға]] қайтадан шабуыл жасады. Осы кезде [[Фемистокл]] мен [[Ежелгі Афина|Афина]] билігі қаланы қорғауға көмектесу үшін Ксантипп пен Аристидті жер аударудан кері шақырды.<ref name=":4" /> Азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Афина қаласы босатылды. [[Плутарх]] Ксантипптың иті туралы халық арасында тараған аңызды келтіреді. Афиналықтар қауіпсіздік үшін [[Саламин (арал)|Саламин]] аралына бет алған кезде, Ксантипптың иті жағалауда қалып қойған екен.<ref>Plutarch, ''Life of Themistocles'' 10.5.</ref> Аңыз бойынша, иесіне деген адалдығынан ит теңізге секіріп, Ксантипптың кемесінің соңынан жүзіп, аралға жеткеннен кейін әлсіреп жан тапсырған.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), p. 412.</ref> Плутархтың заманында Саламинде «Иттің қабірі» деп аталатын орын әлі де болған.<ref>Plutarch, ''Marcus Cato'' 5.4.</ref> Ксантипп, ең болмағанда, б.з.д. 480 жылғы [[Саламин шайқасы|Саламин шайқасының]] куәгері болған, ал кейбір деректер бойынша, оған тікелей қатысқан. Бұл шайқас парсылардың шабуылын тоқтатып, афиналықтардың басқа гректер арасындағы беделін айтарлықтай арттырды.<ref>Lytton, Edward Bulwer, and Oswyn Murray. ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People''. p. 417–423. London: Routledge, 2004.</ref> Келесі жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп [[эпоним архонты]] болып сайланды.<ref name=":5">Diodorus Siculus, ''Library of History 11.27.1. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> Сол кезде Парсының ірі жаяу әскері әлі де Грекия аумағында тұрғандықтан, Афина соғысты жалғастырып жатты. Сол жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп Фемистоклдың орнына Афина флотының қолбасшысы болды, ал құрлық әскеріне Аристид қолбасшылық етті.<ref name=":5" /> Ежелгі грек тарихшысы [[Диодор Сицилиялық|Сицилиялық Диодордың]] айтуынша, Саламиндегі жеңістен кейін афиналықтар теңіздегі үстемдік үшін [[Спарта|Спартамен]] бәсекеге түсе бастаған. Мұны қауіп ретінде қабылдаған спарталықтар Фемистоклға «ерлігі үшін берілетін сыйлықтың екі есесін» табыстаған. Осыған наразы болған афиналықтар оны қолбасшылық қызметінен алып, оның орнына Ксантиппты тағайындады.<ref>Diodorus Siculus, ''Library of History 11.27.3. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> === Микале шайқасы === [[File:Miletus_Bay_silting_evolution_map-en.svg|alt=A color terrain map focused on northwestern Turkey and the islands of Greece. Mount Mycale is at the top center, Lade island is to its immediate south, Samos is to its immediate west and Miletus is to Lade's immediate east.|left|thumb|362x362px|[[Ладе]], [[Самос (арал)|Самос]] және [[Милет|Милетке]] қатысты [[Самсун (жота)|Микале тауының]] орналасуын көрсететін карта]] Ксантипп [[Кіші Азия|Кіші Азиядағы]] [[Лидия]] жағалауында парсыларға қарсы әрекет еткен теңіз күштерінің афиналық қолбасшысы болды.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), p. 426.</ref><ref>Barron, J. P. "The Liberation of Greece," in ''The Cambridge Ancient History,'' 2nd Ed., edited by Boardman, John, N. G. L. Hammond, D. M. Lewis, and M. Ostwald. Cambridge: Cambridge University Press, 1988. p. 611.</ref> Саламин шайқасынан аман қалған парсы флотының қалдықтары [[Самос (арал)|Самос]] аралына орналастырылды.<ref>Diodorus Siculus, ''Library of History 11.34.2. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> [[Диодор Сицилиялық|Сицилиялық Диодордың]] мәліметінше, Самостан келген елшілер спарталықтардың атынан келген Леотихид пен афиналық қолбасшы Ксантиппқа Иония қалаларының парсыларға қарсы көтеріліске шығуға дайын екенін хабарлаған. Гректер [[Делос (арал)|Делос]] аралына 250 [[Трирема|триерадан]] тұратын флотпен жиналып, одан Самосқа қарай жүзді.<ref>Diodorus Siculus, ''Library of History 11.34.3'''–'''4. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> Парсылар грек флотының өздерін қуып келе жатқанын білген соң, Самостан кетіп, [[Самсун (жота)|Микале тауының]] етегіндегі қарсы жағалауға бет алды. Олар кемелерін жағаға шығарып, ішкері шегініп, қорғаныс бекінісін тұрғызды.<ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), pp. 442–446.</ref> Грек әскері парсыларға шабуыл жасады. Сол қанаттағы афиналық жасақты Ксантипп басқарды. [[Диодор Сицилиялық|Сицилиялық Диодордың]] айтуынша, гректердің жаршысы парсыларға қарай жүзіп барып:<blockquote>«Гректер парсыларды жеңіп, енді Азиядағы грек қалаларын азат етуге келді»,</blockquote>— деп жариялаған.<ref>Diodorus Siculus, ''Library of History 11.34.4. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes'', Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.</ref> Ксантипптың жасағының жүретін жері екінші қанатқа қарағанда қолайлы болғандықтан, олар парсылармен алғаш болып шайқасқа кірісті. Афиналықтар парсылардың қорғаныс шебін бұзып өтіп, оларды бекініске қарай шегінуге мәжбүр етті.<ref>Herodotus, ''The Histories'' 9.101–5.</ref> Кейін афиналықтар бекініс қабырғасын бұзып кірді, ал екінші қанаттағы грек әскері де оларға қосылып, бірлескен шабуыл жасады. [[Геродот|Геродоттың]] мәліметі бойынша, бұл шайқас дәл сол күні болған [[Платея шайқасы|Платея шайқасымен]] тұспа-тұс келген. Платеяда [[Аристид]] спарталық қолбасшы [[Павсаний (қолбасшы)|Павсанийдің]] жалпы басшылығымен афиналық жасақты бастап, парсылардың құрлық әскерін жеңді.<ref>Herodotus, ''The Histories'' 9.99'''–'''106.</ref> Осы екі шешуші жеңіс нәтижесінде парсы флоты іс жүзінде жойылып, [[Мардоний]] басқарған парсы әскері талқандалды. Соның нәтижесінде парсылардың Грекияға жасаған екінші жорығы сәтсіз аяқталып, олардың [[Эгей теңізі]] мен [[Иония|Иониядағы]] грек [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттері]] үстемдігіне нүкте қойылды.<ref>Herodotus, ''The Histories'' 9.100–113.</ref><ref>Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), p. 445.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алкмеонидтер]] [[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]] [[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]] 57doyl9cww9dt0va2gfb1jfpjzgfb91 0 782621 3623755 3620731 2026-06-30T08:13:06Z Sagzhan 29953 /* Отбасы */ 3623755 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы == '''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lpcz1bbnhnyr8nkmckfs71gwovsxq1y 3623756 3623755 2026-06-30T08:13:33Z Sagzhan 29953 /* Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы */ 3623756 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c9ztvappsitxv3ujt8fgp0359i1tqai 3623757 3623756 2026-06-30T08:14:49Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Омарбакиев Амуруллам Омарбакиев]] бетін [[Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев]] бетіне жылжытты 3623756 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c9ztvappsitxv3ujt8fgp0359i1tqai 3623759 3623757 2026-06-30T08:15:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623759 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j2vjntaiq2optrxiogrcf0virpo3eoo 3623760 3623759 2026-06-30T08:17:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623760 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aiolmna03iwmklz1jev6nzf908dht6a 3623761 3623760 2026-06-30T08:17:43Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623761 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5cxraupmsp1572yjs9xqvlu3b0isbd2 3623762 3623761 2026-06-30T08:18:05Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623762 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bj5garznr08ap9wu1ds8ibqctui7jkg 3623763 3623762 2026-06-30T08:18:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623763 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c7bb47nkeoocxmvc6tj1kjev4b9y5mn 3623764 3623763 2026-06-30T08:18:51Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623764 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7mgdbvecp53d3icdic8aczzujd2qryk 3623765 3623764 2026-06-30T08:26:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623765 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d5dfrhk5pbzsxzzvz97klhljx9gw56t 3623767 3623765 2026-06-30T08:27:07Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623767 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = Алматы облысы, Ұйғыр ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ma05wfjfrcyst1fwuhh43xu9b604wrf 3623768 3623767 2026-06-30T08:28:12Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623768 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = Алматы облысы, Ұйғыр ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ahmc7ex6gt2lq12uxwppv4jg7ll39m9 3623769 3623768 2026-06-30T08:28:50Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623769 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], Ұйғыр ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], Алматы облысы, [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o9glei5i1uyiditqby14l7sxm0vf4me 3623771 3623769 2026-06-30T08:29:40Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623771 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3clowoif2at4qxjxtfz6jiib0jbtdog 3623772 3623771 2026-06-30T08:30:27Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623772 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cznv3zz7n05ibhnyh69bpx0dryuam9i 3623774 3623772 2026-06-30T08:32:03Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623774 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dftbo27fht8b6i927c19ynkzbjnvik0 3623775 3623774 2026-06-30T08:32:54Z Sagzhan 29953 /* Педагогикалық қызметі */ 3623775 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mryew7y97j0syde62ajzwyh5dqs32k8 3623777 3623775 2026-06-30T08:34:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623777 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a55wueiwu0ewrcfzo7j0jsvp1br1cn7 3623779 3623777 2026-06-30T08:35:58Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3623779 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.<ref>{{cite web |url=https://tigermen-uiguraud.mektebi.kz/o-detskom-sade/tarihi-anytama/1-mektep-tarihy.html |title=Тиірмен ұйғыр орта мектебінің тарихы және басшылары |publisher=Алматы облысы Білім басқармасы, Ұйғыр ауданы бойынша білім бөлімі |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды. 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hngedjivvxpqqkhbarp158r3bn75whd 3623780 3623779 2026-06-30T08:36:39Z Sagzhan 29953 /* Педагогикалық қызметі */ 3623780 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.<ref>{{cite web |url=https://tigermen-uiguraud.mektebi.kz/o-detskom-sade/tarihi-anytama/1-mektep-tarihy.html |title=Тиірмен ұйғыр орта мектебінің тарихы және басшылары |publisher=Алматы облысы Білім басқармасы, Ұйғыр ауданы бойынша білім бөлімі |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DVbVrksggXC/ |title=М.Мақсатов атындағы Ұзынтам орта мектебіндегі озат оқушыларды марапаттау шарасы |publisher=Ұзынтам орта мектебінің ресми әлеуметтік парақшасы |date=2026-03-03 |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды. Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7qr4i31vx2wwxqdgr88xidcr6ijd5ot 3623781 3623780 2026-06-30T08:37:51Z Sagzhan 29953 /* Мектеп директоры ретіндегі қызметі */ 3623781 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.<ref>{{cite web |url=https://tigermen-uiguraud.mektebi.kz/o-detskom-sade/tarihi-anytama/1-mektep-tarihy.html |title=Тиірмен ұйғыр орта мектебінің тарихы және басшылары |publisher=Алматы облысы Білім басқармасы, Ұйғыр ауданы бойынша білім бөлімі |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DVbVrksggXC/ |title=М.Мақсатов атындағы Ұзынтам орта мектебіндегі озат оқушыларды марапаттау шарасы |publisher=Ұзынтам орта мектебінің ресми әлеуметтік парақшасы |date=2026-03-03 |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://turan.edu.kz/ru/news/article/soiskatel-uchenogo-zvaniya-assocziirovannyj-professor-omarbakiev-lutpulla-amurullamovich |title=Университет Туран: Список трудов и автореферат Омарбакиева А. |publisher=Университет «Туран» |date=2023-05-28 |accessdate=2026-06-30 |language=ru}}</ref> Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t9ocsznprdbrjdq78k776ypow6otpci 3623783 3623781 2026-06-30T08:38:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623783 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.<ref>{{cite web |url=https://tigermen-uiguraud.mektebi.kz/o-detskom-sade/tarihi-anytama/1-mektep-tarihy.html |title=Тиірмен ұйғыр орта мектебінің тарихы және басшылары |publisher=Алматы облысы Білім басқармасы, Ұйғыр ауданы бойынша білім бөлімі |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DVbVrksggXC/ |title=М.Мақсатов атындағы Ұзынтам орта мектебіндегі озат оқушыларды марапаттау шарасы |publisher=Ұзынтам орта мектебінің ресми әлеуметтік парақшасы |date=2026-03-03 |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://turan.edu.kz/ru/news/article/soiskatel-uchenogo-zvaniya-assocziirovannyj-professor-omarbakiev-lutpulla-amurullamovich |title=Университет Туран: Список трудов и автореферат Омарбакиева А. |publisher=Университет «Туран» |date=2023-05-28 |accessdate=2026-06-30 |language=ru}}</ref> Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты. 1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 50t2pwudrli24qllk3gi6vk89j1grh0 3623784 3623783 2026-06-30T08:40:08Z Sagzhan 29953 /* Мектеп директоры ретіндегі қызметі */ 3623784 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.07.1945 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = ұйғыр |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = педагог |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев''' ([[9 шілде]] [[1945 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Тиірмен ауылы) — [[педагогика|педагог]], [[математика]] пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері. == Өмірбаяны == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы [[1945 жыл]]ы [[9 шілде]]де колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – [[ұйғырлар|ұйғыр]]. 1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының [[физика]]-[[математика]] факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.<ref>{{cite web |url=https://tigermen-uiguraud.mektebi.kz/o-detskom-sade/tarihi-anytama/1-mektep-tarihy.html |title=Тиірмен ұйғыр орта мектебінің тарихы және басшылары |publisher=Алматы облысы Білім басқармасы, Ұйғыр ауданы бойынша білім бөлімі |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> Еңбек жолын [[1969 жыл]]ы [[Алматы облысы]] Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде [[математика]] пәнінің мұғалімі болып бастады. == Педагогикалық қызметі == Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды. 1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері [[сарымсақ]] өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DVbVrksggXC/ |title=М.Мақсатов атындағы Ұзынтам орта мектебіндегі озат оқушыларды марапаттау шарасы |publisher=Ұзынтам орта мектебінің ресми әлеуметтік парақшасы |date=2026-03-03 |accessdate=2026-06-30 |language=kk}}</ref> 1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды. == Мектеп директоры ретіндегі қызметі == 1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://turan.edu.kz/ru/news/article/soiskatel-uchenogo-zvaniya-assocziirovannyj-professor-omarbakiev-lutpulla-amurullamovich |title=Университет Туран: Список трудов и автореферат Омарбакиева А. |publisher=Университет «Туран» |date=2023-05-28 |accessdate=2026-06-30 |language=ru}}</ref> Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды. Оқу сапасын арттыру мақсатында озық [[педагогика]]лық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, [[жоғары оқу орындары]]на түсу көрсеткіші артты. [[1992 жыл]]ы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын [[көгалдандыру]] жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді. == Қоғамдық қызметі == 1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды. == Марапаттары == * «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі; * «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978); * «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990). == Отбасы == Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен. Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген. Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 484es6nlt6e5ox2bn22nvt78qv6qqe4 10 782623 3623662 3623305 2026-06-30T07:08:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3623662 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} [[Комрат]]{{•}} [[Корнешты]]{{•}} [[Костешты]]{{•}} [[Красное (Молдова)|Красное]]{{•}} [[Криково]]{{•}} [[Криулень]]{{•}} [[Купчинь]]{{•}} [[Леова]]{{•}} [[Липканы]]{{•}} [[Маркулешты]]{{•}} [[Маяк (қала)|Маяк]]{{•}} [[Ниспорены]]{{•}} [[Окница]]{{•}} [[Отачь]]{{•}} [[Резина (қала)|Резина]]{{•}} [[Рыбница]]{{•}} [[Рышканы]]{{•}} [[Слободзея]]{{•}} [[Сороки]]{{•}} [[Страшены]]{{•}} [[Сынджера]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cpm6qlliyo60vesrl9oiuumgizw86gf 3623841 3623662 2026-06-30T09:47:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3623841 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} [[Комрат]]{{•}} [[Корнешты]]{{•}} [[Костешты]]{{•}} [[Красное (Молдова)|Красное]]{{•}} [[Криково]]{{•}} [[Криулень]]{{•}} [[Купчинь]]{{•}} [[Леова]]{{•}} [[Липканы]]{{•}} [[Маркулешты]]{{•}} [[Маяк (қала)|Маяк]]{{•}} [[Ниспорены]]{{•}} [[Окница]]{{•}} [[Отачь]]{{•}} [[Резина (қала)|Резина]]{{•}} [[Рыбница]]{{•}} [[Рышканы]]{{•}} [[Слободзея]]{{•}} [[Сороки]]{{•}} [[Страшены]]{{•}} [[Сынджера]]{{•}} [[Сынжерей]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2gzi604d6b2yt0x3rdh38l3odpqh0ns 3623845 3623841 2026-06-30T10:02:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3623845 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} [[Комрат]]{{•}} [[Корнешты]]{{•}} [[Костешты]]{{•}} [[Красное (Молдова)|Красное]]{{•}} [[Криково]]{{•}} [[Криулень]]{{•}} [[Купчинь]]{{•}} [[Леова]]{{•}} [[Липканы]]{{•}} [[Маркулешты]]{{•}} [[Маяк (қала)|Маяк]]{{•}} [[Ниспорены]]{{•}} [[Окница]]{{•}} [[Отачь]]{{•}} [[Резина (қала)|Резина]]{{•}} [[Рыбница]]{{•}} [[Рышканы]]{{•}} [[Слободзея]]{{•}} [[Сороки]]{{•}} [[Страшены]]{{•}} [[Сынджера]]{{•}} [[Сынжерей]]{{•}} [[Тараклия]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oy3bo0gig5c4y5bfz31s430twbh1hla 1 782734 3623578 3620172 2026-06-30T00:46:17Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Талқылау:5:32 (телесериал)]] бетін [[Талқылау:5:32]] бетіне жылжытты 3620172 wikitext text/x-wiki == Телесериал емес == Бұл веб сериал. Өзгерту керек [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 12:14, 2026 ж. маусымның 20 (+05) :@[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 12:16, 2026 ж. маусымның 20 (+05) ::Түзетулер, жақсартулар енгізсеңіз қарсы емеспін [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. маусымның 20 (+05) Дұрысы уебсериал болады, себебі қазақ тілінде "в" әрпі жоқ. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:08, 2026 ж. маусымның 21 (+05) qg5izdez4geym33bc8rr64rkhlnskcx 0 782818 3623669 3620967 2026-06-30T07:25:00Z Sagzhan 29953 3623669 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} '''Геймификация''' (ағылш. ''gamification'') — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Дереккөздер == 03uec1y7owim4ye3u5tapn24fd38lro 3623670 3623669 2026-06-30T07:25:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623670 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Дереккөздер == gepevx3vdqaz3pzzr2kr3g9ofp04ccd 3623671 3623670 2026-06-30T07:27:45Z Sagzhan 29953 /* Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері: */ 3623671 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == 3vxtsmq8vigmxl70u2nf5655of43mzz 3623672 3623671 2026-06-30T07:28:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623672 wikitext text/x-wiki '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == 7kbao4g26w72eiwdka1op1lc5fn83av 3623674 3623672 2026-06-30T07:30:20Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Геймификация|Геймификация]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623674 wikitext text/x-wiki '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == [[Санат:Геймификация]] o8u5mz20vg7gfkculti3b8yq37xzzo3 3623675 3623674 2026-06-30T07:32:20Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Мінез-құлық экономикасы|Мінез-құлық экономикасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623675 wikitext text/x-wiki '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == [[Санат:Геймификация]] [[Санат:Мінез-құлық экономикасы]] 0fi1s7euj0r7v0yrc4ssxlfqopy61nx 3623676 3623675 2026-06-30T07:32:41Z 1nter pares 146705 3623676 wikitext text/x-wiki '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геймификация]] [[Санат:Мінез-құлық экономикасы]] hyd7orxsgtc1k7bftjwphp5h11ku7r6 3623692 3623676 2026-06-30T07:38:19Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қолданбалы бағдарлама|Қолданбалы бағдарлама]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623692 wikitext text/x-wiki '''Геймификация''' ({{lang-en|gamification}}) — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}</ref> 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}</ref> == Сипаттамасы == '''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі. ==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ==== * '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану. * '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану. * '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру. * '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету. ==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ==== * '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар. * '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар. * '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу. * '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру. ==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ==== * ұпайларды есептеу; * күрделілік және шеберлік деңгейлері; * жетістіктер; * рейтинг кестелері; * орындалу көрсеткіштері; * виртуалды [[Валюта|валюталар]]; * қатысушылар арасындағы жарыстар; * марапаттар. == Әскери іс == Ойын психологиясының элементтері Украина армиясының майдандағы бөлімдерін жаңа үлгідегі дрондармен қамтамасыз ету барысында қолданылады. Михайло Федоров хабарлағандай, жаңа үлгідегі дрондарды бірінші болып жауынгерлік жағдайда дрондарды ең нәтижелі пайдаланған көрсеткіштері жоғары бөлімдер алады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геймификация]] [[Санат:Мінез-құлық экономикасы]] [[Санат:Қолданбалы бағдарлама]] peubtovpoy8mx8zra7dfh9cgkwbl78h 0 782887 3623613 3622771 2026-06-30T02:41:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623613 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | сурет = Bonn,_Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 200px | сурет_сипаттамасы = Бонн қаласындағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | негізі_қаланды = 1953 | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] g5ie9n279mhchr1d3ygz9nwcnf4zsnv 3623614 3623613 2026-06-30T02:43:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623614 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Logo of Alexander von Humboldt-Stiftung.svg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Александр фон Гумбольдт қорының логотипі | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = [https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de] | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] armsx2cy1xx22bwjxy8lpbhgx8gfxug 3623616 3623614 2026-06-30T02:45:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623616 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Александр фон Гумбольдт қорының логотипі | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = [https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de] | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] c1gpgos94xwnex115xm0z1ugrqkrndy 3623617 3623616 2026-06-30T02:46:00Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623617 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = [https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de] | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] nkh7rv5jqa5gb3gjop21xqq9sqmj76z 3623618 3623617 2026-06-30T02:46:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623618 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = [https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de] | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] q4aqoda3ptq2c3bo0bzglk2c7fs07lw 3623619 3623618 2026-06-30T02:46:43Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623619 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] kiuaz2anipck0pbs0apxxanehq7j7kf 3623623 3623619 2026-06-30T02:57:35Z Sagzhan 29953 3623623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] fqnm9okss8yeksy83sie4qobfoecwgg 3623629 3623623 2026-06-30T03:03:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623629 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым |Атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |Түпнұсқа атауы = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |Сурет = Alexander von Humboldt 1806.jpg |Сурет ені = 220 |Типі = Қор |Құрылған уақыты = 1860 жыл (қайта құрылғаны: 1953) |Орналасқан жері = {{GER}}, Бонн |Мақсаты = Халықаралық академиялық ынтымақтастық |Қаржыландыру көзі = Сыртқы істер министрлігі, Білім және зерттеулер министрлігі, Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі |Ресми сайты = https://humboldt-foundation.de }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — Германия мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді<ref name="avh_about" />. Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады<ref name="awards_prestige" />. Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] q4jaq7s41a83v0mx9tu04qxp55hz3s3 3623631 3623629 2026-06-30T03:06:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623631 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Alexander von Humboldt 1806.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Сыйлық табиғат зерттеушісі Александр фон Гумбольдтың құрметіне аталған |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — Германия мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді<ref name="avh_about" />. Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады<ref name="awards_prestige" />. Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] qbzjapehggbqd77e5gf55bpizub2i0s 3623632 3623631 2026-06-30T03:08:07Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623632 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — Германия мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді<ref name="avh_about" />. Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады<ref name="awards_prestige" />. Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] otpvgd1o8272cjc68ofkoouihv79ygx 3623633 3623632 2026-06-30T03:09:46Z Sagzhan 29953 3623633 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — Германия мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] bfoaqu7z9b1pdfaeroqb4nmtie54xxb 3623634 3623633 2026-06-30T03:10:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623634 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — Германия мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] 9x1koow6oeo5r3uw4egxah24f1k8py5 3623635 3623634 2026-06-30T03:11:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623635 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — [[Германия]] мен шетелдік ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> [[Германия Федеративтік Республикасы]]ның үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] dcmba0tr67raac3h118i5ui9pm3hp64 3623637 3623635 2026-06-30T03:12:22Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623637 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — [[Германия]] мен шетелдік [[ғалым]]дар мен [[зерттеуші]]лер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> [[Германия Федеративтік Республикасы]]ның үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] 968lcr14446oe8tbf6x7dnq37nb4buj 3623638 3623637 2026-06-30T03:12:42Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623638 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — [[Германия]] мен шетелдік [[ғалым]]дар мен зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> [[Германия Федеративтік Республикасы]]ның үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] cug2opi2t2pf4ylmwar0urf7vmtt2hd 3623639 3623638 2026-06-30T03:13:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623639 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — [[Германия]] мен шетелдік [[ғалым]]дар және зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> [[Германия Федеративтік Республикасы]]ның үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] cn328wn3yw30ubikmh6991dmahc1kf4 3623710 3623639 2026-06-30T07:45:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623710 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Александр фон Гумбольдт қоры |альтернативті = {{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}} |background_color = #0066cc |атау түсі = #ffffff |логотип = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg |логотип ені = 220 |анықтама = Бонндағы Александр фон Гумбольд қорының ғимараты |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = 26 000-нан астам түлек (57 Нобель сыйлығының лауреаты) |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = Бонн |орналасқан жері = Бонн, Солтүстік Рейн-Вестфалия |шыққан елі = {{GER}} |тип = Коммерциялық емес қор |тілдер = немісше, ағылшынша |тіл = |басшы мансабы1 = Қаржыландырушы ұйымдар |басшы есімі1 = Германия СІМ, BMBF, BMZ |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = Германия Федеративтік Республикасының үкіметі |құрылу оқиғалары1 = Алғаш құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1860 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Қайта құрылуы |құрылу мерзімі2 = 1953 жыл <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = Жыл сайын 700-ден астам стипендия мен марапат береді |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = Jean-Paul-Straße 12, 53173 Bonn |сайт = https://humboldt-foundation.de |ортаққор = Alexander von Humboldt-Stiftung }} '''Александр фон Гумбольдт қоры''' ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) — [[Германия]] мен шетелдік [[ғалым]]дар және зерттеушілер арасындағы халықаралық академиялық ынтымақтастықты қолдайтын қор.<ref name="avh_about">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/about-us |title=About the Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Германия Федеративтік Республикасының үкіметі тарапынан құрылған бұл ұйым Федералдық Сыртқы істер министрлігі (Auswärtiges Amt), Федералдық Білім және зерттеулер министрлігі (BMBF), Федералдық Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігі (BMZ), сондай-ақ басқа да ұлттық және халықаралық серіктестер тарапынан қаржыландырылады.<ref name="wiki_en_stiftung">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Alexander von Humboldt Foundation |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref><ref name="dfg_partner">{{cite web |url=https://dfg.de |title=German Research Foundation Partners |publisher=DFG |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сипаттамасы == Қор жыл сайын, ең алдымен, жаратылыстану ғылымдары, математика және гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеушілерге 700-ден астам конкурстық негіздегі зерттеу стипендиялары мен сыйлықтарын береді.<ref name="daad_info">{{cite web |url=https://daad.de |title=Research Funding Opportunities in Germany |publisher=DAAD |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл бағдарламалар бүкіл әлемнің ғалымдары мен зерттеушілеріне Германияға келіп, өздері таңдаған қабылдаушы тараппен және серіктеспен бірлесе отырып ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.<ref name="avh_about" /> Бұған қоса, қор Феодор Линен стипендиялары (Feodor Lynen Fellowships) арқылы неміс ғалымдарын да қаржыландырады; бұл бағдарлама оларға бұрын Александр фон Гумбольдт стипендиясын иеленген шетелдік қабылдаушы маманмен бірге әлемнің кез келген нүктесінде ғылыми жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды.<ref name="lynen_fellow">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/apply/sponsorship-programmes/feodor-lynen-research-fellowship |title=Feodor Lynen Research Fellowship |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қор ұсынатын стипендиялар мен марапаттардың қатарында Александр фон Гумбольдт профессорлығы (Alexander von Humboldt Professorship) және Софья Ковалевская атындағы сыйлық (Sofja Kovalevskaja Award) сияқты ірі және қомақты марапаттар бар.<ref name="awards_prestige">{{cite web |url=https://nature.com |title=Prestigious Awards in German Academia |publisher=Nature |accessdate=2026-06-30}}</ref> Қордың стипендиялары мен сыйлықтары Германиядағы ең беделді әрі қаржылай ең ауқымды марапаттардың қатарына жатады.<ref name="awards_prestige" /> Ұйымның ең үлкен байлығы — әлемнің 140-тан астам еліндегі 26 000-нан астам «гумбольдттықтарды», соның ішінде 57 Нобель сыйлығының лауреатын біріктіретін түлектер желісі (alumni network) болып табылады<ref name="avh_network">{{cite web |url=https://humboldt-foundation.deen/explore/the-humboldt-network |title=The Humboldt Network |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}) - [[Германия|Германияның]] [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қоры тарапынан шетелдік [[ғалым|ғалымдарға]] берілетін ғылыми марапат. Бұл сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен ынтымақтастықта өз таңдауы бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190414043414/http://www.humboldt-foundation.de/web/about-us.html|title=About us|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Қор жыл сайын конкурстық негізде 700-ден астам зерттеу стипендиясын тағайындайды. Бұл стипендиялар негізінен жаратылыстану ғылымдары (соның ішінде [[математика]]) мен [[гуманитарлық ғылымдар]] саласындағы зерттеушілерге беріледі. Аталған стипендиялардың қатарында Гумбольдт профессорлығы және [[Софья Ковалевская сыйлығы]] сияқты ірі ғылыми марапаттар бар. Германияда Қордың стипендиялары ең беделді ғылыми қолдаулардың бірі болып саналады. Қордың түлектер қауымдастығына әлемнің 130-дан астам еліндегі 26 мыңнан астам гумбольдтшы кіреді, олардың арасында 50 [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты бар. [[Ресей|Ресейде]] гумбольдтшылардың ең ірі клубтары [[Мәскеу]] мен [[Жаңасібір|Новосібір]] қалаларында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190416164039/http://www.humboldt-foundation.de/web/statistics.html|title=statistical trend|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Тарихы == Қор алғаш рет 1860 жылы [[Берлин]] қаласында шетелде ғылыми зерттеулер жүргізетін неміс ғалымдарын қолдау мақсатында құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.humboldt-foundation.de/en/explore/about-the-humboldt-foundation/history|title=History|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> Ол әмбебап ғалым Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. 1923 жылы орын алған гиперинфляция салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Қор өз қызметін тоқтатты. 1925 жылы Қор қайта құрылып, оның жаңа мақсаты Германияда білім алып, ғылыми зерттеулер жүргізуге ниетті, Германияға оң көзқарастағы дарынды шетелдік студенттерді тарту болды.<ref>{{cite web|url=https://www.sehepunkte.de/2013/10/22144.html|title=Holger Impekoven|author=|date=|website=sehepunkte.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> [[1945 жыл|1945 жылы]] Германияның жеңілісінен кейін Қор екінші рет өз қызметін тоқтатты. Кейін 1953 жылғы 10 желтоқсанда [[Бонн-Бад-Годесберг]] қаласында физик [[Вернер Гейзенберг|Вернер Гейзенбергтің]] жетекшілігімен қайта құрылды. Қордың жаңа миссиясы — жынысына, нәсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамастан шетелдік ғалымдарға Германияда ғылыми тағылымдамадан өту арқылы өздерінің академиялық даярлығын жалғастыруға мүмкіндік беретін стипендиялар тағайындау болды.<ref>{{cite web|url=https://studycor.com/organizations/funding/alexander-von-humboldt-foundation/|title=Alexander von Humboldt Foundation|author=|date=|website=studycor.com|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> 2016 жылы Қор академиялық еркіндікті қолдауға және қауіп-қатерге ұшыраған ғалымдарға көмек көрсетуге бағытталған ғылыми-зерттеу институттары, университеттер және ғылыми ұйымдардан тұратын халықаралық желі — Scholars at Risk (SAR) ұйымының Германия бөлімін құруға атсалысты.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180220151835/https://www.humboldt-foundation.de/web/press-release-2016-21.html|title=German Universities unite to provide more support for threatened researchers|author=|date=|website=humboldt-foundation.de|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Германиядағы ғылым]] 2cj9616w0zmlsd3jvc2vtp0709qmegk 0 782959 3623727 3623226 2026-06-30T07:51:58Z Sagzhan 29953 3623727 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — Францияның Париж қаласында орналасқан астрономиялық обсерватория. Негізгі телескопының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория. Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы Мёдон филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде XIX ғасырда пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Директорлары == * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] fb4jx3ayjek624ip1bgl361x38h4jal 3623728 3623727 2026-06-30T07:53:50Z Sagzhan 29953 3623728 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория. Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Директорлары == * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] i82tpyn4l7dsylke8g2ml4decmn8lfj 3623729 3623728 2026-06-30T07:55:30Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3623729 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория. Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель == Директорлары == * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] 39ux76uc4qelrsmzz0a25t8xjra06e9 3623732 3623729 2026-06-30T07:56:31Z Sagzhan 29953 /* Белгілі қызметкерлері */ 3623732 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория. Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] l78hs4h3mbepnrn365e8vmwlb40nx5d 3623734 3623732 2026-06-30T07:58:05Z Sagzhan 29953 /* Директорлары */ 3623734 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория. Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] 2c2h4wf2ekp8l7zbb6x8i4x83cz5k1e 3623742 3623734 2026-06-30T08:01:47Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3623742 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан. == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] ndoxhrt37vdop5fx0t7ws5o4x0agxii 3623745 3623742 2026-06-30T08:02:41Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623745 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://britannica.com |title=Paris Observatory |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды. Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] l3oor3vcfm029te81jelix2pwlrea2c 3623746 3623745 2026-06-30T08:03:35Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3623746 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://britannica.com |title=Paris Observatory |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды.<ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=About us: History of the Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] 8xurptbdctkkrgfej3uii2bxn1rg0bk 3623748 3623746 2026-06-30T08:04:19Z Sagzhan 29953 /* Директорлары */ 3623748 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://britannica.com |title=Paris Observatory |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды.<ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=About us: History of the Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. <ref>{{cite journal |author=Launay, F. |title=The Paris Observatory: 350 Years of History |journal=Archives Internationales d'Histoire des Sciences |publisher=Brepols |year=2022 |volume=72 |issue=189 |url=https://brepolsonline.net |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> <!-- 5. Париж меридианы және сәулетші Клод Перро (Ғимараттың құрылысы үшін) --> <ref>{{cite web |url=https://parisjetaime.com |title=Observatoire de Paris - Architecture and Paris Meridian |publisher=Parisjetaime - Tourist Office |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> <!-- 6. Ғылыми жаңалықтар хронологиясы (Кассини, Леверье және Араго зерттеулері үшін) --> <ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=Reliving our history: Scientific Discoveries at Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] du1aocusf4sgsmvemey2tzq94k51452 3623749 3623748 2026-06-30T08:04:53Z Sagzhan 29953 /* Директорлары */ 3623749 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://britannica.com |title=Paris Observatory |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды.<ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=About us: History of the Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды. <ref>{{cite journal |author=Launay, F. |title=The Paris Observatory: 350 Years of History |journal=Archives Internationales d'Histoire des Sciences |publisher=Brepols |year=2022 |volume=72 |issue=189 |url=https://brepolsonline.net |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref><!-- 5. Париж меридианы және сәулетші Клод Перро (Ғимараттың құрылысы үшін) --><ref>{{cite web |url=https://parisjetaime.com |title=Observatoire de Paris - Architecture and Paris Meridian |publisher=Parisjetaime - Tourist Office |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref><!-- 6. Ғылыми жаңалықтар хронологиясы (Кассини, Леверье және Араго зерттеулері үшін) --> <ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=Reliving our history: Scientific Discoveries at Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] ldm6rcr6a040uu0zypqi3ct8k874th4 3623750 3623749 2026-06-30T08:05:13Z Sagzhan 29953 /* Директорлары */ 3623750 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Париж обсерваториясы | Сурет = Observatoire Paris 20030404.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Observatoire de Paris | Түрі = | Код = 005 | Орналасуы = [[Париж]], [[Монпарнас]] | Координаттары = {{coord|48|50|11.18|N|2|20|11.42|E}} | Биіктігі = | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1667 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.observatoiredeparis.psl.eu/ | Телескоп_1_аты = Араго телескобы | Телескоп_1_тип = 38 см рефрактор | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Meudon-Observatoire.jpg|нобай|[[Мёдон]] коммунасындағы ғимараты]] '''Париж обсерваториясы''' ({{lang-fr|Observatoire de Paris}}) — [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]]. Негізгі [[телескоп]]ының диаметрі — 38 см. Негізгі ғимараты Париждің XIV округінде орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://britannica.com |title=Paris Observatory |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> == Тарихы == Париж обсерваториясы 1667 жылы Франция мен Наварра королі Людовик XIV-тің жарлығымен құрылды (жаңартылған ғимаратты ол 1682 жылғы 1 мамырда салтанатты түрде ашқан). Бұл — бүгінгі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан әлемдегі ең көне обсерватория.<ref>{{cite web |url=https://psl.eu |title=Observatoire de Paris - Official Website |publisher=Université PSL |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Обсерваторияның ең ірі құралы — қос фотовизуалды рефрактор (визуалды рефрактор объективінің диаметрі — 83 см, астрографтікі — 63 см, екеуінің де фокустық қашықтығы — 17 метр). Grand Lunette деп аталған бұл құрал 1895 жылы Париждің оңтүстік-батысындағы [[Мёдон]] филиалында орнатылды.<ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=About us: History of the Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Қазіргі уақытта астрономиялық бақылаулар Мёдон (коды — «005») және Нансай филиалдарында жүргізіледі, ал Парижде [[XIX ғасыр]]да пайдалануға берілген үш астрономиялық құрал орнатылған.<ref>{{cite web |title=The first observatories |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/galileopalazzostrozzi/section/TheFirstObservatories.html |access-date=2026-06-28 |website=Esposizioni on-line - Istituto e Museo di Storia della Scienza}}</ref> [[Сурет:Observatoire de Paris - coupole 1.JPG|нобай|Араго телескобы]] == Белгілі қызметкерлері == {{Div col|3}} * Эжен Мишель Антониади * Доминик Франсуа Араго * Люсьен Анри д’Азамбюжа * Гийом Бигурдан * Вениамин Павлович Жеховский * Брэндон Картер * Джованни Доменико Кассини * Жак Кассини * Цезарь Франсуа Кассини * Андре Жозеф Александр Кудер * Урбен Жан Жозеф Леверье * Жак Филипп Маральди * Пьер Мешен * Жан Пикар * Эдуард Альбер Рош * Паскаль Сотировский * Франсуа Феликс Тиссеран * Эрве Огюст Этьен Альбан Фай * Пьер Фату * Камиль Фламмарион * Жан Бернар Леон Фуко * Адольф Хирш * Хуго фон Цейпель {{Div col end}} == Директорлары == «Обсерваторияның басқарушы директоры» лауазымы Франция королі Людовик XV-тің жарлығымен (1771 жылғы 12 қарашадағы корольдік ордер) ресми түрде енгізілді. Бұл қызметті ресми түрде алғаш атқарған адам атақты астрономдар әулетінің үшінші өкілі Цезарь Франсуа Кассини болды.<ref>{{cite journal |author=Launay, F. |title=The Paris Observatory: 350 Years of History |journal=Archives Internationales d'Histoire des Sciences |publisher=Brepols |year=2022 |volume=72 |issue=189 |url=https://brepolsonline.net |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref><!-- 5. Париж меридианы және сәулетші Клод Перро (Ғимараттың құрылысы үшін) --><ref>{{cite web |url=https://parisjetaime.com |title=Observatoire de Paris - Architecture and Paris Meridian |publisher=Parisjetaime - Tourist Office |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref><!-- 6. Ғылыми жаңалықтар хронологиясы (Кассини, Леверье және Араго зерттеулері үшін) --><ref>{{cite web |url=http://obspm.fr |title=Reliving our history: Scientific Discoveries at Paris Observatory |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2026-06-30 |language=en}}</ref> Алайда іс жүзінде оған дейін обсерваторияны оның атасы мен әкесі басқарған. Сондықтан директорлар тізімі солардан басталады. * [[Джованни Доменико Кассини]] (1671—1712) * [[Жак Кассини]] (1712—1756) * [[Цезарь Франсуа Кассини]] (1756—1784) * [[Жан-Доминик Кассини]] (1784—1793) * Джон Пеми Вильнёв, {{м. а.|міндеттерін атқарушы}} (қыркүйек 1793—1794) * Николя-Антуан Нуе, м. а. (1794—1795) * [[Жозеф Жером Лаланд]] (1795—1800) * [[Пьер Мешен]] (1800—1804) * [[Жан-Батист-Жозеф Деламбр]] (1804—1822) * [[Алексис Бувар]] (1822—1843) * [[Франсуа Араго]] (1843—1853) * [[Урбен Леверье]] (1854—1870) * [[Шарль-Эжен Делоне]] (1870—1872) * Урбен Леверье (1873—1877) * [[Амедей Муше]] (1878—1892) * [[Феликс Тиссеран]] (1892—1896) * [[Морис Леви]] (1896—1907) * [[Бениамин Байо]] (1908—1926) * [[Анри Деландр]] (1926—1929) * [[Эрнест Эклангон]] (1929—1944) * [[Андре Данжон]] (1945—1963) * [[Жан-Франсуа Денис]] (1963—1967) * [[Жан Делье]] (1967—1971) * Раймон Мишар (1971—1976) * Жак Болт (1976—1981) * Пьер Шарвен (1981—1991) * Мишель Комб (1991—1999) * Пьер Кутюрье (1999—2003) * Даниель Эгре (2003—2011) * Клод Катала (2011—2020) * Фабьен Касоли (2020 жылдан) == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[Бойлықтар бюросы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Францияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:1667 жылы қаланғандар]] jcfc122ndtcubwmnkbtc6fg1x2axdwg 3 782964 3623435 2026-06-29T13:08:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3623435 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KnightMove}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 18:08, 2026 ж. маусымның 29 (+05) 5rtzdg1rarnrmuo5eywybwebsp5z07l 0 782965 3623456 2026-06-29T13:31:16Z Nurken 111493 «[[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3623456 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы]] 96g6r5guwqkuvfwwjr1oj9ewdi1mqar 0 782966 3623458 2026-06-29T13:52:52Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/153262738|Астон, Фрэнсис Уильям]]» бетінен аударылып түзілді 3623458 wikitext text/x-wiki '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{начало цитаты}}«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»{{конец цитаты|источник=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Серфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[фортепианода]], [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] dk8h5zjm2kkbh98cjma9lii1o5axnge 3623460 3623458 2026-06-29T13:55:48Z Nurkhan 13652 3623460 wikitext text/x-wiki '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Серфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[фортепианода]], [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] gx2i4tphp5q1t156teqt4cfizpxre87 3623461 3623460 2026-06-29T14:02:54Z Nurkhan 13652 3623461 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туған жері|Харборн|Харборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] je7u59t7om97xa1x9zm6xc6uv81169y 3623462 3623461 2026-06-29T14:03:14Z Nurkhan 13652 3623462 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Харборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 8gxqmpb1sgqx661p7109z196yf4cl8i 3623464 3623462 2026-06-29T14:04:24Z Nurkhan 13652 3623464 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] kc4jr1fiyt41u5gws7qq6op8cfw51dw 3623599 3623464 2026-06-30T02:22:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623599 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical|lang=en|website=The Nobel Foundation|access-date=2017-10-05|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051124/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|url-status=live}}</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] g7neu104onj8pi2dkaqaulmfi04e74f 3623600 3623599 2026-06-30T02:24:44Z Sagzhan 29953 /* Кембриджде жұмыс істеу */ 3623600 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>{{статья |заглавие=Report of the International Committee on Chemical Elements: 1923 |ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 |издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society|J. Am. Chem. Soc.||Journal of the American Chemical Society}} |том=45 |страницы=867—874 |номер=4 |язык=en |тип=journal |автор=F.W. Aston et al. |год=1923 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405232325/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 }}</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 1yionghlgmfms74hsrr9y7dajg66i5l 3623602 3623600 2026-06-30T02:26:47Z Sagzhan 29953 /* Кембриджде жұмыс істеу */ 3623602 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады<ref>{{статья|заглавие=Cavendish's Crocodile and Dark Horse – The Lives of Rutherford and Aston in Parallel|издание={{Нп3|Mass Spectrometry Reviews}}|том=26|номер=5|страницы=713—723|doi=10.1002/mas.20145|pmid=17546675|bibcode=2007MSRv...26..713D|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref>, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 0dih6g4nbxwffx63t18su2hp8qrroaw 3623603 3623602 2026-06-30T02:28:09Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623603 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{статья|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|издание={{Нп3|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society}}|том=5|номер=16|страницы=634—650|jstor=768761|язык=en|автор=Hevesy, G.|год=1948}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нп3|European Journal of Mass Spectrometry}}|том=13|номер=3|страницы=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|язык=en|тип=journal|автор=KM Downard|год=2007}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] d34smu2a0vju7fwka0fc2e2v0rdkzuq 3623604 3623603 2026-06-30T02:30:35Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623604 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды. <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] fl8kwjurf6v1rkgkl3sfnqiagahx9mw 3623605 3623604 2026-06-30T02:31:36Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623605 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{мақала | авторы = Hevesy, G. | тақырыбы = Francis William Aston. 1877–1945 | басылым = {{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}} | жыл = 1948 | томы = 5 | нөмірі = 16 | беттері = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | тілі = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 4c10ardra74blahswlakt57r0jq5o7r 3623606 3623605 2026-06-30T02:32:30Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623606 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = {{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}} | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{cite journal | author = KM Downard | title = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | journal = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | year = 2007 | volume = 13 | issue = 3 | pages = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | language = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала | авторы = Hevesy, G. | тақырыбы = Francis William Aston. 1877–1945 | басылым = {{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}} | жыл = 1948 | томы = 5 | нөмірі = 16 | беттері = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | тілі = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 6kxvit4mt4xsfiw6b2zqip8aiedyvv8 3623607 3623606 2026-06-30T02:33:38Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623607 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{cite journal | author = KM Downard | title = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | journal = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | year = 2007 | volume = 13 | issue = 3 | pages = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | language = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала | авторы = Hevesy, G. | тақырыбы = Francis William Aston. 1877–1945 | басылым = {{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}} | жыл = 1948 | томы = 5 | нөмірі = 16 | беттері = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | тілі = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] rfp6hd0v2afvkslsszk90e5nv6n1jfq 3623608 3623607 2026-06-30T02:34:59Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623608 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала | авторы = Hevesy, G. | тақырыбы = Francis William Aston. 1877–1945 | басылым = {{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}} | жыл = 1948 | томы = 5 | нөмірі = 16 | беттері = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | тілі = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 4i5w3ut72tzj9my54uxumojqbpnii5t 3623609 3623608 2026-06-30T02:35:30Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623609 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref name="frs">{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = {{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}} | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> <ref name="frs">{{мақала|автор=Hevesy, G.|заглавие=Francis William Aston. 1877–1945|издание={{Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en}}|жыл=1948|том=5|номер=16|беттер=634—650|doi=10.1098/rsbm.1948.0002|jstor=768761|тілі=en}}</ref><ref>{{мақала|автор=KM Downard|заглавие=Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph|издание={{Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en}}|жыл=2007|том=13|номер=3|беттер=177—190|doi=10.1255/ejms.878|pmid=17881785|тілі=en}}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 35gthzf13h2yd3sjtkxut4wbs27tpyu 3623610 3623609 2026-06-30T02:36:33Z Sagzhan 29953 /* Өлім */ 3623610 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref>. == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] tj3979v8ub5bi0zvlb4iuc53oz70nzs 3623611 3623610 2026-06-30T02:37:28Z Sagzhan 29953 /* Марапаттар мен сыйлықтар */ 3623611 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref>. 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 4roddd3uu43z854ft4asu45y2qn8ua8 3623612 3623611 2026-06-30T02:38:39Z Sagzhan 29953 /* Жеке өмір */ 3623612 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297—322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 67dy8tbafp5ytqzn2jh7xpnuntn8d6d 3623682 3623612 2026-06-30T07:35:29Z 1nter pares 146705 3623682 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] — [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] s6reepzhm3wvao0hk8o2wkk7nfugpzc 3623683 3623682 2026-06-30T07:35:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3623683 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмір == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] p4isf1vgcfzc1f18drocl0ksv56xwg2 3623684 3623683 2026-06-30T07:36:02Z 1nter pares 146705 3623684 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеу == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] shyaceuffv4tzywtjp61ae7kn9bqyli 3623685 3623684 2026-06-30T07:36:13Z 1nter pares 146705 /* Кембриджде жұмыс істеуі */ 3623685 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеуі == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлім == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 1qzm5l4gegiuejnc1v6cvjy40n7s34u 3623686 3623685 2026-06-30T07:36:20Z 1nter pares 146705 3623686 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеуі == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлімі == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттар мен сыйлықтар == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] a50p5dfa6rxlkohyhvpr5hahsatarbl 3623687 3623686 2026-06-30T07:36:31Z 1nter pares 146705 3623687 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеуі == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлімі == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттары мен сыйлықтары == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелер == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] ox6p09fq7did4o5h6x1qvk9qzy4desg 3623688 3623687 2026-06-30T07:36:41Z 1nter pares 146705 3623688 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеу == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеуі == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлімі == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттары мен сыйлықтары == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелері == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] 3a9x1nm6bdya3vldm0akwmtfqe8eogh 3623689 3623688 2026-06-30T07:36:53Z 1nter pares 146705 3623689 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнсис Уильям Астон |Шынайы есімі = ағылш. Francis William Aston |Суреті = Francis_William_Aston.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.09.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Харборн|Бирмингемде}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 20.11.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[физик]], [[физик]] |Жұмыс орны = [[Бирмингем университеті, Кембридж]] |Ғылыми дәрежесі = [[бакалавриат|бакалавр]] (1910) және [[Философия докторы|PhD]] (1914) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бирмингем университеті]]<br>[[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джозеф Джон Томсон|Дж.Дж. Томсон]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = алғашқы [[масс-спектрограф]]тың жасаушысы ретінде танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1922 жыл ғылымда|1922]])<br> [[Хьюз медалі]] (1922)<br> [[Джон Скотт медалі]] (1923)<br> [[Бейкер дәрісі]] (1927)<br> [[Корольдік медаль]] (1938)<br> [[Дадделл медалі және сыйлығы]] (1944) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фрэнсис Уильям Астон''' ({{Lang-en|Francis William Aston}} ([[1 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Харборн]] – [[20 қараша]] [[1945 жыл|1945]], Кембридж) — ағылшын физигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1921), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1924), 1922 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.]]<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|work=Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2008-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bgzk6c73?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/|archivedate=2012-10-26}}</ref> == Бирмингем университетінде жұмыс істеуі == [[Сурет:Mason_Science_College.png|солға|нобай|Бирмингем университеті болғанға дейін Майсон колледжі; ғимарат 1964 жылы бұзылды.]] Фрэнсис Астон 1877 жылы 1 қыркүйекте [[Харборн|Харборнда]] (қазір [[Бирмингем|Бирмингемнің]] бөлігі)<ref>{{Cite web|title=Plaque #1616 on Open Plaques|url=https://openplaques.org/plaques/1616|accessdate=2022-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407095115/https://openplaques.org/plaques/1616|archivedate=2022-04-07}}</ref> дүниеге келген. Ол фермер және темірші Уильям Астон мен бай Бирмингем қару шеберінің қызы Фанни Шарлотта Холлистің үшінші баласы және екінші ұлы болды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін Харборн шіркеу мектебінде және 1891 жылдан 1893 жылға дейін Малверн колледжінде оқып, үздік оқушы болды. Содан кейін Астон Вустерширдегі мектеп-интернат Майсон колледжінде (кейінірек Бирмингем университеті болды) оқыды. Фрэнсис Астон колледжінде Джон Генри Пойнтингтің қол астында физиканы, ал Перси Франкланда пен Уильям Тилденнің қол астында химияны оқыды. 1896 жылы ол әкесінің үйіндегі жеке зертханада органикалық химия бойынша қосымша зерттеулер жүргізді. 1898 жылы ол Форстер стипендиясының қаржыландыруымен жұмыс істеді; оның жұмысы [[Тартар қышқылы|шарап қышқылы]] қосылыстарының оптикалық қасиеттеріне қатысты болды. Нәтижелер 1901 жылы жарияланды. Стипендия жеткілікті қаражат бермегендіктен, Астон [[Бирмингем]] сыра қайнату мектебінде ферментативті химия бойынша зерттеулер жүргізе бастады және 1900 жылы Butler & Co. сыра қайнату зауытына жұмысқа қабылданды. == Жеке өмірі == Сыра қайнату зауытында жұмыс істеп жүргенде, Астон әкесінің үйіндегі вакуумдық түтіктердегі электр разрядтарын өлшеуге арналған қажетті аппаратты жасады. 1903 жылы Астон қызметінен кетіп, Бирмингем университетінде Пойнтингтің көмекшісі болып жұмыс істеуге оралды. Фрэнсис Астон Бирмингем университетінің жаңадан құрылған стипендиясын пайдалана отырып[[Рентген сәулелері|, рентген сәулелері]] мен радиоактивтілік физикасы саласындағы зерттеулерін жалғастырды. Ол «қараңғы [[Уильям Крукс|Крукс]] кеңістігін» зерттеді. Оның өлшемдері қысым мен электр тогына пропорционалды екені және [[Катод|катодтың]] жанында тағы бір қараңғы кеңістік (кейіннен «Астон кеңістігі» деп аталады) бар екені анықталды. 1910 жылы Бирмингем университеті Фрэнсис Астонға таза және қолданбалы ғылым бойынша [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1914 жылы ғылым докторы дәрежесін берді.<ref>{{Cite web|title=Архивированная копия|url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/65laWDU4W?url=http://bhamalumni.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=610#FrancisAston|archivedate=2012-02-27}}</ref> 1909 жылы Фрэнсис Астон Бирмингем университетінде дәріс оқи бастады, бірақ 1910 жылы [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсонның]] шақыруымен Кембридждегі [[Кавендиш лабораториясы|Кавендиш зертханасында]] жұмыс істеуге кетті. == Кембриджде жұмыс істеуі == [[Джозеф Джон Томсон|Дж. Дж. Томпсона]] [[Катод сәулелерінің|катод сәулелерінің]] табиғатын көрсетті, содан кейін [[электрон]]ды ашты, ал Астон келген кезде 1886 жылы [[Евген Голдштейн]] ашқан оң зарядталған «канал сәулелерін» (яғни, анод сәулелерін) зерттеп жатты. Анод сәулелеріндегі бөлшектерді магнит өрісі арқылы бұру әдісін 1908 жылы [[Вильгельм Вена|Вильгельм Вен]] ашты; электр және магнит өрістерін біріктіру арқылы әртүрлі иондарды олардың заряд-масса қатынасына қарай бөлуге болады. Белгілі бір заряд-масса қатынасы бар иондар [[Фотографиялық пластина|фотографиялық пластинада]] параболалық із қалдырды. Бұл факт алғаш рет бір элементтің атомдарының әртүрлі массалары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің нәтижесі алғашқы [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] болды. Химиялық элементтердің изотоптарын бөлуге қабілетті [[Масс-спектрометрия|масс-спектрографтың]] жасалуына тікелей [[Изотоптар|изотоптардың]] бар екендігі туралы гипотеза әкелді. Астон бастапқыда [[неонның]] изотоптарын, кейінірек [[хлордың]] және [[сынап|сынаптың]] изотоптарын анықтаумен айналысты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] масс-спектрометрді пайдаланып изотоптарды тәжірибе жүзінде дәлелдеуге кедергі келтірді, себебі сол кезде Астон [[Фарнборо (Гэмпшир)|Фарнборо]] қаласындағы Корольдік әуе кемелері мекемесінде ұшақ жабындарымен жұмыс істейтін техникалық көмекші болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Фрэнсис Астон Кембриджге, Кавендиш зертханасына оралып, алғашқы масс-спектрографты аяқтады, ол туралы 1919 жылы жариялады. Аспаппен Астон әртүрлі элементтердің 212 табиғи изотопын анықтай алды. Астонның изотоптар бойынша зерттеулері оған изотоп массалары әрқашан бүтін сандар түрінде өрнектелетінін айтатын бүтін сандар ережесін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Бұл ереже [[Ядролық энергия|ядролық энергия]] туралы идеяларды дамыту үшін кеңінен қолданылды. 1921 жылы ол Халықаралық атомдық салмақ комитетінің мүшесі және [[Лондон Корольдік қоғамы|Корольдік қоғамның]] мүшесі болды.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01657a001 |doi=10.1021/ja01657a001 Journal of the American Chemical Sociaty]</ref>, ал 1922 жылы ол [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығын]] алды.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/aston-bio.html|title=Francis W. Aston - Biographical]</ref> {{дәйексөз|«Өзі ойлап тапқан масса-спектрограф арқылы көптеген радиоактивті емес элементтердің изотоптарын ашқаны және бүтін сандар ережесін тұжырымдағаны үшін»|авторы=}} [[Сурет:Early_Mass_Spectrometer_(replica).jpg|нобай|400x400 нүкте|масс-спектрометрдің үшінші нұсқасының моделі]] Кейінгі жетілдірулер аспаптың екінші (1927) және үшінші (1935) нұсқаларын жасауға әкелді, бұл дәлдік пен ажыратымдылықты арттырды, бұл бүтін сан ережесінен өте аз ауытқуларды өлшеуге мүмкіндік берді. Осылайша, [[сутегі]] изотопының массасы басқа элементтердің орташа массасына негізделгеннен 1%-ға көп екені белгілі болды. Астон 1936 жылы [[Ядролық энергия|ядролық энергияны]] және оның қолданылуын қарастырды. Оның нәтижелері оның «Изотоптар», «Масс спектрлері және изотоптар» және басқа да көптеген кітаптарында көрініс тапты. == Өлімі == Бос уақытында Астон [[Шаңғы спорты|шаңғы]] тебу мен [[коньки]] тебуді ұнататын, осы мақсатта [[Швейцария]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] үнемі баратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол [[Альпинизм|альпинизммен]] айналыса бастады. 20 мен 25 жас аралығында ол көп уақытын [[Велосипед|велосипедпен]] өткізді. Моторлы көліктерді ойлап табу арқылы ол 1902 жылы [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқышын]] жасап шығарды және 1903 жылы Ирландияда Гордон Беннетт автомобиль жарысына қатысты. Астон сонымен қатар [[Жүзу|жүзді]], [[Эрнест Резерфорд|Резерфорд]] және басқа Кембридж әріптестерімен [[гольф]] ойнады, [[Уэльс]] және Ирландия ашық чемпионаттарында теннис титулдарын жеңіп алды және 1909 жылы [[Гонолулу|Гонолулуда]] [[Сёрфинг|серфингті]] үйренді. Астонның отбасы оған жақсы музыкалық білім берді, сондықтан ғалым [[пианино]]да, [[Скрипка|скрипкада]] және [[Виолончель|виолончельде]] ойнады, сондықтан ол Кембриджде үнемі концерттер берді. Астон саяхаттауды жақсы көрді, әлемнің көптеген жерлерін аралады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Астон 1908 жылы әлемді аралап, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]] барды, ол 1938—39 жылдары қайтадан сол жерлерге барды.<ref>{{cite journal | author = Hevesy, G. | title = Francis William Aston. 1877–1945 | journal = Нам|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|en | year = 1948 | volume = 5 | issue = 16 | pages = 634—650 | doi = 10.1098/rsbm.1948.0002 | jstor = 768761 | language = en }}</ref><ref>{{мақала | авторы = KM Downard | тақырыбы = Francis William Aston – the man behind the mass spectrograph | басылым = Нам|European Journal of Mass Spectrometry|European Journal of Mass Spectrometry|en | жыл = 2007 | томы = 13 | нөмірі = 3 | беттері = 177—190 | doi = 10.1255/ejms.878 | pmid = 17881785 | тілі = en }}</ref> Астон сонымен қатар шебер [[фотограф]] болған және [[Астрономия|астрономияға]] қызығушылық танытқан. Ол 1932 жылы [[Суматра|Суматрада]], 1932 жылы 31 тамызда [[Канада|Канаданың]] Манога қаласында және Жапонияның Камишри қаласында күн тұтылуын зерттеу бойынша бірнеше экспедицияға қатысты. Сондай-ақ, ол 1940 жылы Оңтүстік Африкаға және 1945 жылы [[Бразилия|Бразилияға]] баруды жоспарлаған. Ол ешқашан үйленбеген. == Марапаттары мен сыйлықтары == Астон 1945 жылы 20 қарашада Кембриджде қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.<ref name="obit">{{Cite news|title=Dr. F.W. Aston Dies. Winner of the Nobel Prize in Chemistry in 1922. Noted for His Work With Isotopes. In Tour of This Country 23 Years Ago, He Foresaw the Releasing of New Energy. Developed Isotopes. Headed Atom Committee. Lectured in This Country|url=https://www.nytimes.com/1945/11/22/archives/dr-fw-aston-dies-british-scientist-winner-of-the-nobel-prize-in.html|quote=The death of Dr. Francis William Aston, fellow of the Royal Society and Fellow of Trinity College, Cambridge, was announced today. He was 68 years old.|work=[[The New York Times]]|date=1945-11-22}}</ref> == Сілтемелері == Астон Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, Италия Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі және КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамының Джон Скотт сыйлығымен (1923), Хьюз медалімен (1920) және Корольдік медалімен (1938), сондай-ақ Даделл медалімен және Физика институтының сыйлығымен (1941) марапатталды. 1936 жылдан 1945 жылға дейін Астон Халықаралық таза және қолданбалы химия одағының Атомдық салмақтар комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Астон Фрэнсис Уильям // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 21. — 400 б. — 200 000 дана. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Aston.html Краткий очерк по истории химии кафедры физической химии РГУ] Архивная копия от 19 октября 2018 на Wayback Machine * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. :илл. ISBN 5-94355-445-9. — С. 297–322 [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Бирмингем университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] i1mjraojqhz1ffj3ekyhr3vyt14rtq6 0 782967 3623467 2026-06-29T14:33:48Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152942721|Содди, Фредерик]]» бетінен аударылып түзілді 3623467 wikitext text/x-wiki '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === === Мұғалімдік мансап === == Отбасы == == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === === Глазго === === Абердин === === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. * == Дереккөздер == <references responsive="0"></references> == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] ppbr3hm8qb9o4s88ok22icqsijjuec6 3623468 3623467 2026-06-29T14:35:56Z Nurkhan 13652 3623468 wikitext text/x-wiki '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === === Мұғалімдік мансап === == Отбасы == == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === === Глазго === Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. * == Дереккөздер == <references responsive="0"></references> == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] kn5ofp7vtjvfytegjorj5n9thxrmhog 3623470 3623468 2026-06-29T14:37:40Z Nurkhan 13652 3623470 wikitext text/x-wiki '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === === Мұғалімдік мансап === == Отбасы == == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. * == Дереккөздер == <references responsive="0"></references> == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] dpwum7xyn9fpe1gaodb8wr4wgz5i6pa 3623471 3623470 2026-06-29T14:39:13Z Nurkhan 13652 3623471 wikitext text/x-wiki '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діндар жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ал жеті балалы, жеті балалы оның отбасы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Оның атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық атмосфера оның мінезінің ерекшеліктерін қалыптастырды: шындыққа деген ымырасыз махаббат. Білімінің басында Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. * == Дереккөздер == <references responsive="0"></references> == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 9sk2np7d51nhromv1yr8youocuqoz2u 3623472 3623471 2026-06-29T14:40:38Z Nurkhan 13652 3623472 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туған жері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діндар жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ал жеті балалы, жеті балалы оның отбасы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Оның атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық атмосфера оның мінезінің ерекшеліктерін қалыптастырды: шындыққа деген ымырасыз махаббат. Білімінің басында Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 3ma9mmei3u01794v4u3sbvc7rb8ncix 3623473 3623472 2026-06-29T14:41:10Z Nurkhan 13652 3623473 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимик, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діндар жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ал жеті балалы, жеті балалы оның отбасы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Оның атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық атмосфера оның мінезінің ерекшеліктерін қалыптастырды: шындыққа деген ымырасыз махаббат. Білімінің басында Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] s5p4jezyyxx8ll3sc67ff74lmegmspr 3623591 3623473 2026-06-30T01:56:45Z Sagzhan 29953 3623591 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, оның жеті балалы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Оның атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық атмосфера оның мінезінің ерекшеліктерін қалыптастырды: шындыққа деген ымырасыз махаббат. Білімінің басында Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] ef3uemqikoavx492k35fjhhlsafm7kn 3623592 3623591 2026-06-30T02:02:08Z Sagzhan 29953 /* Ерте жылдар. Білім */ 3623592 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезіне әсер етті. Білімінің басында Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 29vqf3tliu74hi6t4jm47dgwvrnubzb 3623593 3623592 2026-06-30T02:03:32Z Sagzhan 29953 /* Ерте жылдар. Білім */ 3623593 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін дамытты. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 18d6ahu91lxx6zqn23vzkmuhv2abnjy 3623594 3623593 2026-06-30T02:04:49Z Sagzhan 29953 /* Ерте жылдар. Білім */ 3623594 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін көрсетті. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол және Марш [[Камфора|камфораның]] ұсынылған құрылымын да зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] khh8v5084xbz62ass8of2egyxmcm1sf 3623595 3623594 2026-06-30T02:07:50Z Sagzhan 29953 /* Ерте жылдар. Білім */ 3623595 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін көрсетті. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол Маршпен бірге [[Камфора|камфораның]] болжалды құрылымын зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы ол Уинифред Билбиге үйленді. Замандастарының айтуынша, олардың некесі бақытты болған. Ол әрқашан оның қасында болып, достық қарым-қатынаста болған. Әйелі ауырып қалғанда, оның қамқорлығы мен ойлары үнемі онымен бірге болатын. Оның өмірін жеңілдету үшін үй шаруаларын бақылауды жалғастырды. Оның 1936 жылы [[Тромбоз|тромбоздан]] кенеттен қайтыс болуы Соддиді есеңгіретіп жіберді, сол кезде ол Оксфордтағы ''Lees Professor'' қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] inpwe29hv5l5lsopnqaij3ebf86qpea 3623596 3623595 2026-06-30T02:14:19Z Sagzhan 29953 /* Отбасы */ 3623596 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін көрсетті. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол Маршпен бірге [[Камфора|камфораның]] болжалды құрылымын зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы Фредерик Содди Винифред Билбиге үйленді. Замандастарының сипаттауынша, олардың некесі бақытты болған. Содди әрдайым жұбайының жанында болғанды және онымен достық қарым-қатынасты жоғары бағалаған. Винифред сырқаттанғанда, ол оған үздіксіз қамқорлық көрсетіп, бар ойын соған арнады. Сондай-ақ, оның тұрмысын жеңілдету үшін үй шаруасына да өзі қарауды жалғастырды. 1936 жылы Винифредтің [[тромбоз]]дан кенеттен қайтыс болуы Соддиге ауыр соққы болды. Дәл осы оқиғадан кейін ол Оксфорд университетіндегі Lees профессоры қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref>. 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 6c9xr5vt9dif2ce0w7mnsf27a57lhmy 3623597 3623596 2026-06-30T02:18:06Z Sagzhan 29953 3623597 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін көрсетті. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол Маршпен бірге [[Камфора|камфораның]] болжалды құрылымын зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман.<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы Фредерик Содди Винифред Билбиге үйленді. Замандастарының сипаттауынша, олардың некесі бақытты болған. Содди әрдайым жұбайының жанында болғанды және онымен достық қарым-қатынасты жоғары бағалаған. Винифред сырқаттанғанда, ол оған үздіксіз қамқорлық көрсетіп, бар ойын соған арнады. Сондай-ақ, оның тұрмысын жеңілдету үшін үй шаруасына да өзі қарауды жалғастырды. 1936 жылы Винифредтің [[тромбоз]]дан кенеттен қайтыс болуы Соддиге ауыр соққы болды. Дәл осы оқиғадан кейін ол Оксфорд университетіндегі Lees профессоры қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады.<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref> 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series»<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref>. Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref>. * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref>. == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] te9ijeof8h7nzrxcdsqc9odij01j822 3623598 3623597 2026-06-30T02:19:29Z Sagzhan 29953 /* Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер */ 3623598 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фредерик Содди |Шынайы есімі = ағылш. Frederick Soddy |Суреті = Frederick_Soddy.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Истборн|Истборнда}}, [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 22.9.1956 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Брайтон|Брайтонда}}, [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[фармацевт]], [[физик]], [[зерттеуші]], [[натуралист]], [[радиохимия]] |Жұмыс орны = [[Макгилл университеті]]<br>[[Оксфорд университеті]]<br>[[Абердин университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аберистуит университеті]]<br>[[Мертон колледжі]]<br>[[Истборн колледжі]] |Ғылыми жетекші = [[Эрнест Резерфорд]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1921 жыл ғылымда|1921]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Фредерик Содди''' ({{Lang-en|Frederick Soddy}}; [[2 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Истборн]] — [[22 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], Брайтон) — ағылшын радиохимигі, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1910), [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1921). == Өмірбаян<ref>1. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == === Ерте жылдар. Білім === Содди діншіл жүгері саудагерінің отбасында дүниеге келген, ол жеті ағайынды болды. Оның жанұясы [[Кальвинизм|кальвинизмді]] ұстанған. Ал атасы миссионер болғысы келген, бірақ 1798 жылы тұтқынға алынған. Бұл отбасылық жағдайлар оның ымырасыз шындықсүйгіштік сияқты мінезінін қалыптастырды. Алғаш білім алып бастағанда Фредерик мұғалімінің көмегімен кекештенуді жеңді. Ол оқуын Истборн колледжінде Р. Е. Хьюздің басшылығымен жалғастырды. Онда Содди химияға қызығушылық танытып, бұрын отбасында болмаған ғылыми ойлау қабілетін көрсетті. Жастығына байланысты ол [[Оксфорд университеті|Оксфордқа]] түспес бұрын [[Аберистуит|Аберистуитте]] бір жыл оқыды, бірақ кейінірек латын тіліндегі мәселелерге байланысты бұл мерзім бір семестрге ұзартылды. 1895 жылы ол [[Мертон-колледж|Мертон колледжіне]] стипендия жеңіп алды, онда ол 1896 жылы студент болды. 1898 жылы ол жаратылыстану ғылымдары мектебін үздік бітірді. Айта кету керек, Оксфордта оқып жүргенде ол Оксфорд университетінің кіші ғылыми қоғамына белсенді қатысып, [[Мейер, Виктор|Виктор Мейердің]] өмірі мен шығармашылығы туралы екінші мақаласын журналда жариялады. Осы уақыт ішінде ол Маршпен бірге [[Камфора|камфораның]] болжалды құрылымын зерттеді. Оқуды бітіргеннен кейін ол бірнеше зерттеу бағыттарын қолданып көрді, бірақ өкінішке орай, олар ешқандай маңызды нәтиже бермеді. === Мұғалімдік мансап === 23 жасында Содди [[Торонто]] университетінде химия профессоры лауазымына өтініш берді, бірақ өтініші сәтсіз аяқталды. Қайтар жолында ол Монреальға сапар шекті, онда зертханалық жабдықтардың кең таңдауына байланысты [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] химия кафедрасында кіші зертханашы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың көктемінде [[Лондон|Лондонда]] болған кезінде, ол Глазго университетінде физикалық химия бойынша оқытушы болып жұмыс істеді. Батыс Аустралия бойынша дәріс турын өткізіп, көптеген тау-кен қалаларын аралады. Қайтар жолында Жаңа Зеландияға, Америка Құрама Штаттарына және Аделаидаға да барды, онда оның дәрістері кеңінен мақтауға ие болды. Глазгода болған кезінде ол «Радиум түсіндірмесі» деген жалпы атаумен бірқатар тегін дәрістер оқыды. Ф. Соддидің ғылыми жетекшілігімен көптеген студенттер жұмыс істеді, соның ішінде А.С. Рассел, Руфь Пиррет, А.Дж. Кранстон, Х. Хайман.<ref>2. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> Соғыстың соңында ол Оксфордта Lees Professor болып тағайындалды, онда ол шамамен 17 жыл жұмыс істеді. == Отбасы == 1908 жылы Фредерик Содди Винифред Билбиге үйленді. Замандастарының сипаттауынша, олардың некесі бақытты болған. Содди әрдайым жұбайының жанында болғанды және онымен достық қарым-қатынасты жоғары бағалаған. Винифред сырқаттанғанда, ол оған үздіксіз қамқорлық көрсетіп, бар ойын соған арнады. Сондай-ақ, оның тұрмысын жеңілдету үшін үй шаруасына да өзі қарауды жалғастырды. 1936 жылы Винифредтің [[тромбоз]]дан кенеттен қайтыс болуы Соддиге ауыр соққы болды. Дәл осы оқиғадан кейін ол Оксфорд университетіндегі Lees профессоры қызметінен кетті. == Зерттеулер және басылымдар == === Монреаль === [[Эрнест Резерфорд|Резерфордпен]] бірге ол [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясын]] ұсынды, бұл қазіргі заманғы [[атом]] теориясы мен [[Ядролық энергия|атом энергиясының]] дамуына негіз болды. Студенттік жұмыстарынан кейін, 1902 жылы Содди Резерфордпен бірге [[торий]] және оның сәулеленуі бойынша бірлескен жұмысын жариялай бастады. Бұл мақалалар тақырыптың сенсациялық сипатына қарамастан, олар аса сабырлылықпен жазылғандығымен ерекшеленеді. 1903 жылы Резерфорд пен Содди [[радиоактивті сәулелену|радиоактивті ыдырау]] мономолекулалық реакцияның барысын сипаттайтын заңға бағынатынын анықтады. 1903 жылы Уильям Рамзаймен бірлескен мақала жарияланды, онда [[Гелий|гелийдің]] ыдырау кезінде бөлінетін [[Радий|радийдің]] өнімі екендігі [[Спектроскопия|спектроскопиялық түрде]] дәлелденді, бұл да ыдырау туралы идеялардың дұрыстығын растады.<ref>3. (With Sir Wm. Ramsay.) Experiments in radioactivity and the production of helium from radium. Proc. Roy. Soc. 72, 204. 1903.</ref> 1905 жылдың маусымынан 1931 жылдың қарашасына дейін [[Уран (химиялық элемент)|ураннан]] радийдің түзілуін көрсететін көптеген мақалалар сериясы жарияланды. Ол радийдің түзілу жылдамдығы бастапқыда баяу болғанын, бірақ кейіннен артқанын анықтады. Ол радийден бұрын салыстырмалы түрде тұрақты радиоактивті элемент болған деген дұрыс қорытындыға келді. Лондондағы гелий және Глазгодағы радий туралы екі мақала да ыдырау теориясының дамуына маңызды үлес қосқанын дәлелдеді. Оған бұл жұмыста Т. Д. Маккензи мен А. Ф. Р. Хитчинс көмектесті. === Глазго === Зерттеу екі өте маңызды идеяның қалыптасуына әкелді: кейбір радиоактивті элементтердің, яғни кейінірек [[изотоптар]] деп аталған элементтердің химиялық қасиеттерінің сәйкестігі және радиоактивті элементтің α немесе β сәулелерін шығаруы нәтижесінде [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|периодтық кесте]] бойынша қозғалысты сипаттайтын [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау теориясы]]. Содди үшін изотоптардың бар екендігі туралы идеяны тұжырымдаудағы маңызды кезең [[Мезоторий|мезотория]] мен радий арасындағы байланысты ашу болды. 1922 жылы жарияланған мақала<ref>4. The origins of the conception of isotopes (Nobel Lecture, Stockholm 12.XII.1922). 1922.</ref> [[Радиоактивті ыдырау заңы|радиоактивті ыдырау заңының]] пайда болуына әкелген барлық идеялар мен тәжірибелердің толық сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Содди [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алуына байланысты егжей-тегжейлі мақала жариялады, онда ол изотоптар идеясын дамытудағы рөлін, сондай-ақ радиоактивті элементтер жағдайында периодтық заңның орындалуын түсіндіруге өзінің және басқа ғалымдардың қосқан үлесін түсіндіреді. Радиоактивті ыдырау заңы алғаш рет тұжырымдалған кезде, [[актиний]] қатарынан уран қатарына өту мүмкін емес еді. Бұл Содди мен Кранстонның<ref>5. (With J. А. Cranston, and in part with Miss Нitchens.) The parent of actinium. Proc. Roy. Soc. А, 94, 384. 1918.</ref> (Proc. Roy. Soc. 1918) және Ган мен Мейтнердің (Phys. Z. 1918) тәуелсіз жұмыстарының арқасында мүмкін болды, олар мұның уран мен торий арасында орналасқан және сондықтан уран X2-ге изотоптық болатын ekotantalum элементінің [[Альфа-бөлшек|альфа бөлшегін]] шығаруы арқылы болатынын көрсетті. Барлығы ол химия бойынша 70-тен астам мақала жариялады. === Абердин === Содди 1914 жылы [[Абердин]] университетінде химия профессоры болып тағайындалды. 1914—1918 жылдардағы соғыс кезінде ол ұлттық қажеттіліктер үшін шұғыл қажет болған әртүрлі химиялық зерттеу жобаларына қатысты. Университет зертханасында [[Органикалық химия|органикалық]] синтездер жүргізілді, ал Абердин газ зауытында көмір газынан [[Этилен|этиленді]] алу бойынша жартылай техникалық жұмыстар жүргізілді. === Оксфорд === Глазгодағы уақытынан кейін ол радиоактивтілікпен айналысуды тоқтатты, ал кейінгі зерттеулері осы салада оны назардан тыс қалдырды. Содди зертханаларды оқытуға және жөндеуге көңіл бөлді. Осы уақыт ішінде ол экономика, математика және әлеуметтік белсенділікпен белсенді айналыса бастады. == Басқа ғылыми қызығушылықтар мен өмірлік сенімдер == * Ол бірнеше математикалық есептерді шығарды және [[Nature]] журналында 1937 жылы «The bowl of integers»<ref>6. The hextet. Nature, Lond. 138,958. 1936.</ref> және «The Hextet»<ref>7. The bowl of integers and the hextet. Nature, Lond. 139, 77, 154, 193,251. 1937.</ref> сияқты бірнеше мақалалар жарияланды. Тағы бір мысал — 1942 жылы Royal Society’s Proceedings-тегі «The summation of infinite harmonic series».<ref>8. The summation of infinite harmonic series. Proc. Roy. Soc. А, 179, 377. 1942.</ref> Бұл еңбектер осы тақырыптарға маманданған ғалымдар үшін онша құнды болмады. Ол [[Экономикалық ғылымдар|экономикаға]] қызығушылық танытты. Ол университеттердің өте маңызды екеніне және университеттің «рухын» қолдау және дамыту қажет деп санады. * Ол бір-біріне жұптасып жанасатын төрт шеңбердің радиустарын байланыстыратын формуланы шығарып, оған өлең арнады.<ref>Frederick Soddy. The Kiss Precise// Nature. June 20. 1936.</ref><ref>Ф. Содди. «Поэма о кругах». http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah {{Wayback|url=http://phizmat.org.ua/2009-10-27-13-31-30/573-poema-o-krugah|date=20160426015756}}</ref> * «[[Изотоп]]<nowiki/>» терминін 1913 жылы Соддидің өгей әкесі сэр Джордж Билбидің қонақ бөлмесінде [[Эдинбург|Эдинбургте]] білім алған дәрігер, сонымен қатар Грэм Трэверс бүркеншік атымен танымал жазушы Маргарет Тодд ойлап тапқан. Бірақ бұл ғылыми лексиконға жаңа сөз енгізудің алғашқы әрекеті емес еді. Резерфордпен бірге Содди радиоактивті ыдырауды көрсететін элементті белгілеу үшін «метаболон» сөзін ұсынды, бірақ бұл сөз ғалымдар арасында кең таралмады — олар оны «радиоактивті элементтер» деп айтуды оңай деп тапты, тіпті оның авторлары 1903 жылы бірнеше мақаладан кейін оны қолдануды тоқтатты. * Оның жарияланған көптеген еңбектері алтынға негізделмеген ақша жүйесін қалай құру керектігі туралы ойларға арналған. * Ол физикалық құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін құрылғыларды байыпты түрде жасады. Мысалы, замандастарының айтуынша, спектрографиялық өлшемдердің үнемі өзгеріп отыратын шашырауына бейімделу үшін ажыратымдылықты автоматты түрде арттыратын құрылғы болған. * Ф. Содди «ғылымның прогресі адамзат үшін батадан гөрі қарғыс сияқты, себебі ғылыми қоғамдастықтың пайда болуымен бір мезгілде пайда болды және қазір оны [ғылыми қоғамдастықты] қысымға алу және құлдыққа негізделген алғашқы өркениеттік тәртіпті сақтау үшін әдейі және саналы түрде қолданылып жатыр» деп сенді. * Оның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі Оксфордқа бару болды, онда ол 20 немесе одан да көп жыл бұрын онымен бірге жұмыс істеген зертханашыларға үлкен чектер жазды. Замандастары да оның жабдықтарды кеңейту және оқыту жағдайларын жақсарту үшін қаражат бөлу ниетін растайды.<ref>9. Alexander Fleck. Biographical Memoirs of Fellows of The Royal Society. 1957.</ref> == Негізгі монографиялар тізімі == * Радиоактивтілік (1904) * Радийдің түсіндірмесі (1909) * Радиоактивті элементтер химиясы (1912—1914) * Материя және энергия (1912), Ғылым және өмір (1920) * Атомның түсіндірмесі (1932) * Атом энергиясының тарихы (1949) * Атомдық трансмутация (1953) == Еңбекті мойындау == Ф. Содди келесі марапаттармен марапатталды: * Канниццаро сыйлығы (1913), Рим * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1921) * Альберт медалі (1951) Құрметті атақтары және академиялардағы мүшелігі: * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (FRS, 1910) * Швед, Италия және Ресей (1924; 1925 жылдан бастап – КСРО Ғылым академиясы ) Ғылым академияларының шетелдік мүшесі. [[Соддит]] (уран силикаты) минералы оның құрметіне аталған. 1976 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратердің біріне Фредерик Соддидің есімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Содди Фредерик (Soddy Frederick) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — Б. 250. — 400 б. — 200 000 тар. * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/summary/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Элизабета Левин''. Селестиальные близнецы. — М.: Амрита-Русь, 2006. — 560 с. — <nowiki>ISBN 5-94355-445-9</nowiki>. — Б. 297—322 * Профиль Фредерика Содди на официальном сайте РАН * ''Шарыгин И. Ф., Шторгин М. И.'' Кто открыл формулу Содди? // Математика в школе. — № 3, 1991. — Б. 31—33. * ''Василенко А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fwww.e-osnova.ru%2FPDF%2Fosnova_3_21_3164.pdf&name=osnova_3_21_3164.pdf&lang=ru&c=563888cda875&page=4 Серенада математике (Меж аксиом и теорем)] // «Математика. Всё для учителя!» — № 9 (21), сентябрь, 2012. — С. 45—48. * [https://web.archive.org/web/20080118112427/http://www.pballew.net/soddy.html Содди формуласы]{{In lang|en}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] hmxuh06cpupbrsvemo75eohukxfo3h4 10 782968 3623481 2026-06-29T16:36:27Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Талас облысы | top = 42.9360639194543339 | bottom = 41.9828696896602480 | left = 70.8290109768005323 | right = 73.7241240423576443 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Қырғызстан Республикасы, Талас облысы позиционалды карта.png |#default = Қырғызстан Республикасы, Талас облысы позиционалды карта.png }} }}<noinclude>{{П... 3623481 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Талас облысы | top = 42.9360639194543339 | bottom = 41.9828696896602480 | left = 70.8290109768005323 | right = 73.7241240423576443 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Қырғызстан Республикасы, Талас облысы позиционалды карта.png |#default = Қырғызстан Республикасы, Талас облысы позиционалды карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> 0r1f3n9ji84gctq7a08elwjzeoz1xwo 10 782969 3623518 2026-06-29T17:52:10Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Көкшетау қалалық әкімдігі | top = 53.4165147720970452 | bottom = 53.2037276513335442 | left = 68.9943569999426245 | right = 69.5587323918802980 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Ақмола облысы, Көкшетау қалалық әкімдігі карта.png |#default = Ақмола облысы, Көкшетау қалалық әкімдігі карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/... 3623518 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Көкшетау қалалық әкімдігі | top = 53.4165147720970452 | bottom = 53.2037276513335442 | left = 68.9943569999426245 | right = 69.5587323918802980 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Ақмола облысы, Көкшетау қалалық әкімдігі карта.png |#default = Ақмола облысы, Көкшетау қалалық әкімдігі карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қазақстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан:Ақмола облысы]] </noinclude> a1j06hb0jqanfsey4eywil7gk70wfuo 10 782970 3623529 2026-06-29T18:00:36Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-06-30|POTD 2026-06-30]]: filename only 3623529 wikitext text/x-wiki Séeberger, Petites musiciennes de rue - CMN.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 3930nxm9khp79vuhz93kdooa6ta197z 3 782973 3623590 2026-06-30T01:12:42Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Ricardolee123]] бетін [[Қатысушы талқылауы:WikardoL]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ricardolee123|Ricardolee123]]" to "[[Special:CentralAuth/WikardoL|WikardoL]]" 3623590 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:WikardoL]] dbnwykl6f6jay4ht9aoayqqx7vk3xel 0 782974 3623621 2026-06-30T02:56:18Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research... 3623621 wikitext text/x-wiki '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған)<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді<ref name="avh_main" />. Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді<ref name="wiki_en" />. Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сыйлық лауреаттары == {{Сыртқы сілтемелер каскады|Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары}} Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр фон Гумбольдт]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] 4106xgk8jsmkdn5zcm7naqc3wakzh2x 3623622 3623621 2026-06-30T02:56:41Z Sagzhan 29953 /* Сыйлық лауреаттары */ 3623622 wikitext text/x-wiki '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған)<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді<ref name="avh_main" />. Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді<ref name="wiki_en" />. Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр фон Гумбольдт]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] 1nuwk5gzdwemcwt9umt2td1mnddbimy 3623624 3623622 2026-06-30T02:57:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623624 wikitext text/x-wiki {Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған)<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді<ref name="avh_main" />. Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді<ref name="wiki_en" />. Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр фон Гумбольдт]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] bx7k28hwhza12ffdhn5p7dc62g1y6yp 3623625 3623624 2026-06-30T02:58:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3623625 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған)<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді<ref name="avh_main" />. Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді<ref name="wiki_en" />. Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref>. Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref>. == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр фон Гумбольдт]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] 7z4z931wvz5mdjyoy7sfvl10h1a4ww9 3623626 3623625 2026-06-30T02:59:28Z Sagzhan 29953 3623626 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат.<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді.<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған).<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді.<ref name="avh_main" /> Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді.<ref name="wiki_en" /> Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді.<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады.<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр фон Гумбольдт]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] cv5xvjuyul6h93lubnu3jgyuea83rvj 3623627 3623626 2026-06-30T03:00:17Z Sagzhan 29953 /* Тағы қараңыз */ 3623627 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат.<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді.<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған).<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді.<ref name="avh_main" /> Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді.<ref name="wiki_en" /> Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді.<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады.<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр Гумбольд]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] kdtqcb2g9y5k53dd4ltprn7ftp1dshu 3623628 3623627 2026-06-30T03:00:24Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Гумбольдт сыйлығының лауреаттары|Гумбольдт сыйлығының лауреаттары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623628 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат.<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді.<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған).<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді.<ref name="avh_main" /> Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді.<ref name="wiki_en" /> Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді.<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады.<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Александр Гумбольд]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] bz6pkasn8yawzug82ui70m7dzbyauzb 3623681 3623628 2026-06-30T07:34:59Z 1nter pares 146705 3623681 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = Александр фон Гумбольдт қоры | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — Германияның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат.<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді.<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған).<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Жыл сайын (наурыз және қазан айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді.<ref name="avh_main" /> Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді.<ref name="wiki_en" /> Сондай-ақ, Александр фон Гумбольдт қоры постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді.<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады.<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) Америка Құрама Штаттарының университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал Ресей Федерациясының ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Тағы қараңыз == * [[Александр Гумбольд]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] 99rrjvdlrzej6ea3o7atkav0plmvwmu 3623704 3623681 2026-06-30T07:43:52Z Sagzhan 29953 3623704 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Гумбольдт сыйлығы | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}} | сурет = Bonn, Alexander-von-Humboldt-Stiftung.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Бонндағы Александр фон Гумбольдт қорының ғимараты | мемлекет = {{GER}} | не үшін = Әлемдік ғылымға қосқан іргелі үлесі мен ашқан жаңалықтары үшін | құрылтайшы = [[Александр фон Гумбольдт қоры]] | негізі_қаланды = 1972 жыл | тоқтатылды = | саны = Жыл сайын 100-ге дейін марапат беріледі | уақыты = Жыл сайын (наурыз және қазан айларында талқыланады) | орны = Германия университеттері мен ғылыми орталықтары | жүргізушілер = | продюсерлер = | бірінші = | соңғы = | ең_көп_марапат = | ең_көп_номинация = | сайт = https://www.humboldt-foundation.de/ humboldt-foundation.de | алдыңғы = | келесі = }} '''Гумбольдт сыйлығы''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungspreis}}, {{lang-en|Humboldt Research Award}}) — [[Германия]]ның [[Александр фон Гумбольдт қоры]] ({{lang-de|Alexander von Humboldt-Stiftung}}) тарапынан шетелдік ғалымдарға берілетін халықаралық марапат.<ref name="wiki_en">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Humboldt_Research_Award |title=Humboldt Research Award |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлық әртүрлі елдердің жоғары білікті зерттеушілеріне Германия ғалымдарымен бірлесе отырып, өз қалауы бойынша ұзақмерзімді ғылыми жобалармен айналысуға мүмкіндік береді.<ref name="avh_main">{{cite web |url=https://www.humboldt-foundation.de/en/apply/sponsorship-programmes/humboldt-research-award |title=Humboldt Research Award - Information for Applicants |publisher=Alexander von Humboldt-Stiftung |accessdate=2026-06-30}}</ref> Сыйлықтың көлемі 60 000 еуроны құрайды (кейінгі бағдарламаларда 80 000 еуроға дейін ұлғайтылған).<ref name="wiki_de">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Humboldt-Forschungspreis |title=Humboldt-Forschungspreis |publisher=Wikipedia |accessdate=2026-06-30}}</ref> Жыл сайын ([[наурыз]] және [[қазан]] айларында) ғылымның әртүрлі салалары бойынша 100-ге дейін сыйлық тағайындалады, ал марапаттау рәсімі Германия университеттерінің бірінде өтеді.<ref name="avh_main" /> Үміткерлердің кандидатураларын тек Германияның танымал және беделді ғалымдары ғана ұсына алады, өздігінен өтініш беруге рұқсат етілмейді.<ref name="wiki_en" /> Сондай-ақ, [[Александр фон Гумбольдт қоры]] постдокторанттар (postdocs) мен тәжірибелі зерттеушілерге Германияда ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін '''Гумбольдт стипендиясын''' ({{lang-de|Humboldt-Forschungsstipendium}}) береді.<ref name="avh_stip">{{cite web |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q28854612 |title=Humboldt Research Fellowship |publisher=Wikidata |accessdate=2026-06-30}}</ref> Бұл стипендияның көлемі айына шамамен 3 000 еуроны құрайды және 24 айға дейінгі мерзімге тағайындалады.<ref name="info_phil">{{cite web |url=https://www.information-philosophie.de/alexander-von-humboldt-stiftung.html |title=Alexander von Humboldt-Stiftung - Preise und Stipendien |publisher=Information Philosophie |accessdate=2026-06-30}}</ref> == Сыйлық лауреаттары == Гумбольдт қорының 2022 жылғы мамырдағы ресми мәліметтеріне сәйкес, бұл сыйлықты әлем бойынша 2 212 ғалым иеленген. Лауреаттардың жартысынан астамы (1 234 адам) [[Америка Құрама Штаттары]]ның университеттері мен ғылыми орталықтарынан келген зерттеушілер. Ал [[Ресей|Ресей Федерациясының]] ғылыми ұйымдарының атынан 57 ғалым осы мәртебелі сыйлықтың лауреаты атанған. == Тағы қараңыз == * [[Александр Гумбольд]] * [[Александр фон Гумбольдт қоры]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германияның ғылыми марапаттары]] 8kiy9cqkpghgboww4gewa7694zgijcn 0 782975 3623643 2026-06-30T06:12:40Z Еркежан Сейтқазы 180268 Жаңа бетте: '''Quiet Quitting''' — еңбек міндеттерін тек ресми талаптар шеңберінде орындауды көздейтін жұмыс тәсілі. Атауына қарамастан, бұл құбылыс жұмыстан кетуді білдірмейді. Оның мәні қызметкердің өзіне жүктелген міндеттерді ғана орындап, қосымша күш жұмсаудан, артық жұмы... 3623643 wikitext text/x-wiki '''Quiet Quitting''' — еңбек міндеттерін тек ресми талаптар шеңберінде орындауды көздейтін жұмыс тәсілі. Атауына қарамастан, бұл құбылыс жұмыстан кетуді білдірмейді. Оның мәні қызметкердің өзіне жүктелген міндеттерді ғана орындап, қосымша күш жұмсаудан, артық жұмыс істеуден және жұмыс уақытынан тыс еңбек қызметімен айналысудан бас тартуында жатыр. Quiet Quitting жақтастары бұл құбылысты кейде ''«жалақыңа сай жұмыс істеу»'' немесе ''«теңгерімді үлес қосу»'' деп атайды. Олардың пікірінше, негізгі мақсат жұмыс орнындағы тәртіпті бұзу емес, кәсіби күйзелістің алдын алу, жеке дербестікті сақтау және жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету болып табылады <ref>Tapper, James. ''Quiet quitting: why doing the bare minimum at work has gone global'' // The Guardian. – 2022. – 6 тамыз. </ref> == Терминнің пайда болуы == Бұл терминді алғаш кім енгізгені туралы нақты деректер жоқ. Зерттеушілер Quiet Quitting құбылысының пайда болуын Қытайда кең тараған Tang Ping («жату», «артық күш салмау») қозғалысымен байланыстырады. Бұл қозғалыс әлеуметтік желілерде танымал болып, қоғамдағы шамадан тыс бәсекелестікке қарсы көзқарастың көрінісіне айналды. Кейіннен бұл идеялар Қытайдағы «инволюция» ұғымымен байланыстырылды. Инволюция қоғамдағы жоғары бәсекелестік жағдайында адамдардың көп күш жұмсағанымен, айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмауын сипаттайды. Бұл құбылыс көптеген адамдардың шаршау сезімін күшейтіп, еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне ықпал етті <ref> «Игра в имитацию: что такое "тихое увольнение" и как с ним бороться» // ТАСС. – Қолжетімділік күні: 21 желтоқсан 2025.</ref> Кейбір сарапшылардың пікірінше, Quiet Quitting қазіргі заманғы ''«үздіксіз еңбек ету мәдениетіне»'' қарсы реакция болып табылады. Бұл көзқарас адамның құндылығы жұмысқа жұмсаған сағаттар санымен емес, оның өмір сапасымен және әл-ауқатымен өлшенуі тиіс деген идеяға негізделеді. Терминнің өзі салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, оның негізіндегі идеялар бұрыннан белгілі. Quiet Quitting ұғымы 2022 жылы [[АҚШ]]-та TikTok әлеуметтік желісі арқылы кеңінен таралып, қоғам назарын аударды. Қысқа уақыт ішінде бұл тақырып көптеген бұқаралық ақпарат құралдарында талқыланып, еңбек мәдениетіндегі маңызды үрдістердің біріне айналды. == Алғышарттары мен себептері == Негізгі алғышарттары мен себептері ретінде мыналар аталады: <ref>* Boy, Yasemin; Sürmeli, Mahmut. ''Quiet quitting: A significant risk for global healthcare'' // ''Journal of Global Health''. – 2023. – Vol. 13. – № 03014. – DOI: 10.7189/jogh.13.03014. – https://doi.org/10.7189/jogh.13.03014. </ref> • '''Пандемияның салдары және қашықтан жұмыс істеуге көшу'''. COVID-19 пандемиясынан кейін қашықтан жұмыс істеудің кең таралуы қызметкерлердің күйзелісі мен кәсіби қажуының артуына, сондай-ақ еңбек нарығындағы тұрақсыздықтың күшеюіне ықпал етті. • '''Қызметкерлердің жұмысқа тартылу деңгейінің төмендеуі'''. Көптеген зерттеулер қызметкерлердің өз жұмысына деген қызығушылығы мен ұйым қызметіне белсенді қатысуының азайғанын көрсетеді. Нәтижесінде кейбір қызметкерлер еңбек шартында көзделген міндеттерді ғана орындап, қосымша жауапкершіліктерді қабылдаудан бас тартады. • '''Z буыны мен миллениалдардың құндылықтарының өзгеруі'''. Бұл буын өкілдері жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке ерекше мән беріп, икемді еңбек жағдайларын және жұмыс уақытын өз бетінше басқару мүмкіндігін жоғары бағалайды. • '''Қолайсыз еңбек жағдайлары және басқару сапасының төмендігі'''. Жалақының төмен болуы, мансаптық өсу мүмкіндіктерінің шектеулілігі, қызметкерлердің еңбегінің бағаланбауы және басшылық тарапынан қолдаудың жеткіліксіздігі олардың еңбекке деген ынтасын төмендететін негізгі факторлар болып саналады. Осылайша, Quiet Quitting – бірнеше фактордың ықпалымен қалыптасатын құбылыс. Оның пайда болуына қызметкерлердің еңбек пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке басымдық беруі, сондай-ақ жұмыс берушілер мен ұйым басшылығы тарапынан жеткілікті қолдау мен ынталандырудың болмауы әсер етеді. Соңғы жылдары Quiet Quitting-пен байланысты жаңа үрдістер де пайда болды. Солардың бірі — Quiet Cutting, яғни қызметкерлерді жұмыстан шығарудың орнына басқа лауазымдарға ауыстыру тәжірибесі. Бұл еңбек нарығындағы жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынастың өзгеріп жатқанын көрсетеді <ref>* Campton, Jenna; Tham, Aaron; Ting, Hiram. ''Quiet Quitting – Implications for Asian Businesses'' // ''Asian Journal of Business Research''. – 2023. – Т. 13, № 2. – Б. 128–134. – DOI: 10.14707/ajbr.230153.</ref> Қазіргі таңда Quiet Quitting еңбек мәдениеті, қызметкерлердің психологиялық жағдайы және жұмыс тиімділігі мәселелерін зерттеудегі өзекті тақырыптардың бірі болып саналады. dhvx16ul153y526jv2l4iomz8t1invq 3623644 3623643 2026-06-30T06:13:01Z Еркежан Сейтқазы 180268 Еркежан Сейтқазы [[Қатысушы:Еркежан Сейтқазы/Quiet Quitting феномені]] бетін [[Quiet Quitting феномені]] бетіне жылжытты 3623643 wikitext text/x-wiki '''Quiet Quitting''' — еңбек міндеттерін тек ресми талаптар шеңберінде орындауды көздейтін жұмыс тәсілі. Атауына қарамастан, бұл құбылыс жұмыстан кетуді білдірмейді. Оның мәні қызметкердің өзіне жүктелген міндеттерді ғана орындап, қосымша күш жұмсаудан, артық жұмыс істеуден және жұмыс уақытынан тыс еңбек қызметімен айналысудан бас тартуында жатыр. Quiet Quitting жақтастары бұл құбылысты кейде ''«жалақыңа сай жұмыс істеу»'' немесе ''«теңгерімді үлес қосу»'' деп атайды. Олардың пікірінше, негізгі мақсат жұмыс орнындағы тәртіпті бұзу емес, кәсіби күйзелістің алдын алу, жеке дербестікті сақтау және жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету болып табылады <ref>Tapper, James. ''Quiet quitting: why doing the bare minimum at work has gone global'' // The Guardian. – 2022. – 6 тамыз. </ref> == Терминнің пайда болуы == Бұл терминді алғаш кім енгізгені туралы нақты деректер жоқ. Зерттеушілер Quiet Quitting құбылысының пайда болуын Қытайда кең тараған Tang Ping («жату», «артық күш салмау») қозғалысымен байланыстырады. Бұл қозғалыс әлеуметтік желілерде танымал болып, қоғамдағы шамадан тыс бәсекелестікке қарсы көзқарастың көрінісіне айналды. Кейіннен бұл идеялар Қытайдағы «инволюция» ұғымымен байланыстырылды. Инволюция қоғамдағы жоғары бәсекелестік жағдайында адамдардың көп күш жұмсағанымен, айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмауын сипаттайды. Бұл құбылыс көптеген адамдардың шаршау сезімін күшейтіп, еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне ықпал етті <ref> «Игра в имитацию: что такое "тихое увольнение" и как с ним бороться» // ТАСС. – Қолжетімділік күні: 21 желтоқсан 2025.</ref> Кейбір сарапшылардың пікірінше, Quiet Quitting қазіргі заманғы ''«үздіксіз еңбек ету мәдениетіне»'' қарсы реакция болып табылады. Бұл көзқарас адамның құндылығы жұмысқа жұмсаған сағаттар санымен емес, оның өмір сапасымен және әл-ауқатымен өлшенуі тиіс деген идеяға негізделеді. Терминнің өзі салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, оның негізіндегі идеялар бұрыннан белгілі. Quiet Quitting ұғымы 2022 жылы [[АҚШ]]-та TikTok әлеуметтік желісі арқылы кеңінен таралып, қоғам назарын аударды. Қысқа уақыт ішінде бұл тақырып көптеген бұқаралық ақпарат құралдарында талқыланып, еңбек мәдениетіндегі маңызды үрдістердің біріне айналды. == Алғышарттары мен себептері == Негізгі алғышарттары мен себептері ретінде мыналар аталады: <ref>* Boy, Yasemin; Sürmeli, Mahmut. ''Quiet quitting: A significant risk for global healthcare'' // ''Journal of Global Health''. – 2023. – Vol. 13. – № 03014. – DOI: 10.7189/jogh.13.03014. – https://doi.org/10.7189/jogh.13.03014. </ref> • '''Пандемияның салдары және қашықтан жұмыс істеуге көшу'''. COVID-19 пандемиясынан кейін қашықтан жұмыс істеудің кең таралуы қызметкерлердің күйзелісі мен кәсіби қажуының артуына, сондай-ақ еңбек нарығындағы тұрақсыздықтың күшеюіне ықпал етті. • '''Қызметкерлердің жұмысқа тартылу деңгейінің төмендеуі'''. Көптеген зерттеулер қызметкерлердің өз жұмысына деген қызығушылығы мен ұйым қызметіне белсенді қатысуының азайғанын көрсетеді. Нәтижесінде кейбір қызметкерлер еңбек шартында көзделген міндеттерді ғана орындап, қосымша жауапкершіліктерді қабылдаудан бас тартады. • '''Z буыны мен миллениалдардың құндылықтарының өзгеруі'''. Бұл буын өкілдері жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке ерекше мән беріп, икемді еңбек жағдайларын және жұмыс уақытын өз бетінше басқару мүмкіндігін жоғары бағалайды. • '''Қолайсыз еңбек жағдайлары және басқару сапасының төмендігі'''. Жалақының төмен болуы, мансаптық өсу мүмкіндіктерінің шектеулілігі, қызметкерлердің еңбегінің бағаланбауы және басшылық тарапынан қолдаудың жеткіліксіздігі олардың еңбекке деген ынтасын төмендететін негізгі факторлар болып саналады. Осылайша, Quiet Quitting – бірнеше фактордың ықпалымен қалыптасатын құбылыс. Оның пайда болуына қызметкерлердің еңбек пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке басымдық беруі, сондай-ақ жұмыс берушілер мен ұйым басшылығы тарапынан жеткілікті қолдау мен ынталандырудың болмауы әсер етеді. Соңғы жылдары Quiet Quitting-пен байланысты жаңа үрдістер де пайда болды. Солардың бірі — Quiet Cutting, яғни қызметкерлерді жұмыстан шығарудың орнына басқа лауазымдарға ауыстыру тәжірибесі. Бұл еңбек нарығындағы жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынастың өзгеріп жатқанын көрсетеді <ref>* Campton, Jenna; Tham, Aaron; Ting, Hiram. ''Quiet Quitting – Implications for Asian Businesses'' // ''Asian Journal of Business Research''. – 2023. – Т. 13, № 2. – Б. 128–134. – DOI: 10.14707/ajbr.230153.</ref> Қазіргі таңда Quiet Quitting еңбек мәдениеті, қызметкерлердің психологиялық жағдайы және жұмыс тиімділігі мәселелерін зерттеудегі өзекті тақырыптардың бірі болып саналады. dhvx16ul153y526jv2l4iomz8t1invq 0 782977 3623652 2026-06-30T06:43:51Z Еркежан Сейтқазы 180268 Жаңа бетте: '''Импостор синдромы (ағылш. Impostor Syndrome)''' — адамның өз жетістіктерін жеке қасиеттерінің, қабілеттерінің немесе еңбегінің нәтижесі ретінде қабылдай алмауымен сипатталатын психологиялық құбылыс. Өзінің біліктілігі мен жетістіктерін дәлелдейтін нақты фактіл... 3623652 wikitext text/x-wiki '''Импостор синдромы (ағылш. Impostor Syndrome)''' — адамның өз жетістіктерін жеке қасиеттерінің, қабілеттерінің немесе еңбегінің нәтижесі ретінде қабылдай алмауымен сипатталатын психологиялық құбылыс. Өзінің біліктілігі мен жетістіктерін дәлелдейтін нақты фактілер болғанына қарамастан, бұл синдромға бейім адамдар өздерін алдамшы немесе жетістікке лайық емес тұлға ретінде қабылдайды. Мұндай адамдар көбінесе өз табыстарын жеке қабілеттерімен емес, кездейсоқ сәттілікпен, дұрыс уақытта дұрыс жерде болумен немесе айналасындағыларды өз құзыреттілігіне сендіріп қоюымен түсіндіреді. Нәтижесінде олар өздерін шын мәнінде бар деңгейінен жоғары көрсетіп жүрмін деп ойлайды және кез келген уақытта олардың жеткіліксіз біліктілігі әшкереленуі мүмкін деген қорқыныш сезінеді <ref> Clance, Pauline R.; Imes, Suzanne A. ''The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention'' // ''Psychotherapy: Theory, Research, and Practice''. – 1978. – Т. 15, № 3. – Б. 241–247. </ref> == Зерттелу тарихы == «Импостор феномені» термині алғаш рет 1978 жылы психологтар Pauline R. Clance және Suzanne A. Imes жариялаған ғылыми мақалада қолданылды. Зерттеушілер көптеген табысты әйелдердің өз жетістіктерін лайықты бағаламайтынын және қоршаған адамдар олардың қабілеттерін шын мәнінде асыра бағалайды деп есептейтінін анықтаған <ref> McElwee, Rory O'Brien; Yurak, Tricia J. ''The Phenomenology Of The Impostor Phenomenon'' // ''Individual Differences Research''. – 2010. – 5 қазан. – Т. 8, № 3. – Б. 184–197.</ref> Импостор синдромы психикалық бұзылыс ретінде танылмайды және халықаралық медициналық жіктеу жүйелеріне енгізілмеген. Дегенмен бұл құбылыс көптеген психологтардың зерттеу нысанына айналған. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір адамдар импостор синдромына көбірек бейім болғанымен, ол тұлғаның тұрақты мінез-құлық қасиеті болып саналмайды. Ұзақ уақыт бойы бұл құбылыс адамның туа біткен ерекшелігі ретінде қарастырылып келсе, қазіргі зерттеулер оны белгілі бір жағдайлар мен сыртқы ықпалдарға берілетін психологиялық реакция ретінде түсіндіреді. Қазіргі таңда импостор синдромы білім беру, кәсіби қызмет, ғылым және шығармашылық салаларында жиі кездесетін психологиялық құбылыс ретінде зерттеліп келеді. == Клиникалық көрінісі == Импостор синдромы кезіндегі сезімдерді үш негізгі санатқа бөлуге болады: * '''Өзін алаяқ ретінде сезіну'''. Бұл жағдайда адам өзінің қол жеткізген жетістігіне немесе кәсіби мәртебесіне лайық емес екенін ойлайды және айналасындағылар оның қабілеттерін қате бағалап жүр деп есептейді. Мұндай ойлар көбіне әшкереленіп қалу қорқынышымен қатар жүреді. Мысалы, адам әріптестері оның кәсіби салада қаншалықты біліксіз екенін байқап қояды деп алаңдайды. Әшкерелену қорқынышы сәтсіздікке ұшырау үрейін күшейтеді, сондай-ақ жетістікке жетуден де қорқыныш тудыруы мүмкін, себебі жетістік үлкен жауапкершілікті талап етеді деп қабылданады. * '''Жетістіктерін сыртқы себептермен түсіндіру'''. Адам өзінің жетістігін еңбегі мен қабілетінің нәтижесі деп емес, кездейсоқ сәттілікпен немесе басқа да сыртқы факторлармен байланыстырады. Сонымен қатар ол келесі жолы жолы болмай қалады деп қауіптенеді. * '''Өз жетістіктерін төмен бағалау'''. Бұл жағдайда адам жасаған ісін тым оңай немесе ерекше назар аударуға тұрмайтын нәрсе деп қабылдайды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, импостор синдромының қалыптасуына отбасы тәрбиесінің екі үлгісі жиі әсер етуі мүмкін. ''Бірінші жағдайда'' ата-аналар балаларына әртүрлі баға беріп, оларға белгілі бір рөл немесе таңба тағады. Мысалы, олар бір баласын екіншісіне қарағанда ақылдырақ деп санап, кейінгі жетістіктеріне қарамастан осы пікірін өзгертпеуі мүмкін. Нәтижесінде «ақылды емес» деп қабылданған бала кейін жоғары бағалар алып немесе басқа баладан да үлкен жетістіктерге жетсе де, өзін қабілетті адам ретінде сезінбеуі мүмкін. ''Екінші жағдайда'' ата-аналар баласын шамадан тыс идеализациялайды. Бала есейіп, өмірдің қиындықтарына тап болған кезде, ата-анасының өзі туралы қалыптастырған мінсіз бейнесіне күмән келтіре бастайды. Сонымен қатар ол қиындықтарын жасыруы мүмкін, себебі ата-анасының өзіне деген жоғары пікірін бұзғысы келмейді. Соның салдарынан адам өзін орташа немесе қабілеті төмен тұлға ретінде қабылдай бастайды <ref> ''High achievers suffering from imposter syndrome'' // ''News.com''. – 10 желтоқсан 2013. – Қаралған күні: 16 қараша 2014. </ref> Импостор синдромы нақты медициналық [[диагноз]] болып саналмайды. Кейбір адамдар бұл сезімдерді белгілі бір жағдайларда ғана бастан өткеруі мүмкін, ал басқа жағдайларда мұндай сезімдер мүлдем байқалмауы мүмкін. == Емі == Когнитивті-мінез-құлықтық психотерапия адамның ойлау үдерісін зерттеп, оның неліктен өз жетістіктерін төмен бағалайтынын түсінуге бағытталған. Импостор синдромынан арылу үшін адам бойындағы белгілі бір қате түсініктерді жеңуі қажет. Мысалы, қарапайым қателік адамның қабілетсіздігін білдірмейтінін түсіну маңызды. Емдеудің мақсаты — адамға жағымсыз және өзіне зиян келтіретін ойларды анықтауды және олардан арылуды үйрету. Теориялық тұрғыдан алғанда, адам осындай ойларды тануды үйренген кезде, оларды шынайы жағдаймен салыстырып, өзінің ойлау жүйесіндегі қателерді анықтай алады. Тағы бір тәсіл — '''когерентті терапия'''. Бұл әдіс мидағы лимбиялық бөлікке, эмоциялық орталыққа және оң жақ жарты шарға байланысты бейсаналық үдерістердің бар екені туралы болжамға негізделеді. Оның жақтаушыларының пікірінше, мұндай ішкі үдерістер тек терапиялық әңгімелер немесе рационалды ойлау арқылы толық өзгермейді. Сауығу адамның ішкі мағына қалыптастыру механизмдері өзгерген кезде жүзеге асады деп есептеледі. Соның нәтижесінде «көзге түспеу керек» және «әшкереленіп қалудан қорқу керек» деген ішкі талаптар әлсірейді. Бұл тұжырым Жан Пиаженің когнитивтік даму үдерісіндегі '''«аккомодация»''' ұғымымен де ұқсастыққа ие <ref> Ecker, Bruce. ''Unlocking the Emotional Brain''. – New York, NY: Routledge, 2013.</ref> '''Жазбаша терапия''' импостор синдромына бейім адамның ойын жүйелеуге мүмкіндік береді. Егер адам өзінің ішкі күмәндеріне ғана емес, нақты жетістіктеріне назар аударса, оларды шынайы жағдаймен салыстыра алады. Жазбаша түрде тіркелген жетістіктер кейін өз қабілетіне күмәнданған кезде еске салушы құрал ретінде қызмет етеді. Мұндай жаттығу адамның өзін қабілетсіз сезінуін азайтуға көмектесуі мүмкін <ref> Moore, Lynda L. ''Not As Far As You Think: The Realities of Working Women''. – Lexington, Mass.: Lexington Books, 1986.</ref> sekwhjxo15d10ojhy2kk8hum6em2tqk 3623653 3623652 2026-06-30T06:44:10Z Еркежан Сейтқазы 180268 Еркежан Сейтқазы [[Қатысушы:Еркежан Сейтқазы/Импостор синдромы]] бетін [[Импостор синдромы]] бетіне жылжытты 3623652 wikitext text/x-wiki '''Импостор синдромы (ағылш. Impostor Syndrome)''' — адамның өз жетістіктерін жеке қасиеттерінің, қабілеттерінің немесе еңбегінің нәтижесі ретінде қабылдай алмауымен сипатталатын психологиялық құбылыс. Өзінің біліктілігі мен жетістіктерін дәлелдейтін нақты фактілер болғанына қарамастан, бұл синдромға бейім адамдар өздерін алдамшы немесе жетістікке лайық емес тұлға ретінде қабылдайды. Мұндай адамдар көбінесе өз табыстарын жеке қабілеттерімен емес, кездейсоқ сәттілікпен, дұрыс уақытта дұрыс жерде болумен немесе айналасындағыларды өз құзыреттілігіне сендіріп қоюымен түсіндіреді. Нәтижесінде олар өздерін шын мәнінде бар деңгейінен жоғары көрсетіп жүрмін деп ойлайды және кез келген уақытта олардың жеткіліксіз біліктілігі әшкереленуі мүмкін деген қорқыныш сезінеді <ref> Clance, Pauline R.; Imes, Suzanne A. ''The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention'' // ''Psychotherapy: Theory, Research, and Practice''. – 1978. – Т. 15, № 3. – Б. 241–247. </ref> == Зерттелу тарихы == «Импостор феномені» термині алғаш рет 1978 жылы психологтар Pauline R. Clance және Suzanne A. Imes жариялаған ғылыми мақалада қолданылды. Зерттеушілер көптеген табысты әйелдердің өз жетістіктерін лайықты бағаламайтынын және қоршаған адамдар олардың қабілеттерін шын мәнінде асыра бағалайды деп есептейтінін анықтаған <ref> McElwee, Rory O'Brien; Yurak, Tricia J. ''The Phenomenology Of The Impostor Phenomenon'' // ''Individual Differences Research''. – 2010. – 5 қазан. – Т. 8, № 3. – Б. 184–197.</ref> Импостор синдромы психикалық бұзылыс ретінде танылмайды және халықаралық медициналық жіктеу жүйелеріне енгізілмеген. Дегенмен бұл құбылыс көптеген психологтардың зерттеу нысанына айналған. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір адамдар импостор синдромына көбірек бейім болғанымен, ол тұлғаның тұрақты мінез-құлық қасиеті болып саналмайды. Ұзақ уақыт бойы бұл құбылыс адамның туа біткен ерекшелігі ретінде қарастырылып келсе, қазіргі зерттеулер оны белгілі бір жағдайлар мен сыртқы ықпалдарға берілетін психологиялық реакция ретінде түсіндіреді. Қазіргі таңда импостор синдромы білім беру, кәсіби қызмет, ғылым және шығармашылық салаларында жиі кездесетін психологиялық құбылыс ретінде зерттеліп келеді. == Клиникалық көрінісі == Импостор синдромы кезіндегі сезімдерді үш негізгі санатқа бөлуге болады: * '''Өзін алаяқ ретінде сезіну'''. Бұл жағдайда адам өзінің қол жеткізген жетістігіне немесе кәсіби мәртебесіне лайық емес екенін ойлайды және айналасындағылар оның қабілеттерін қате бағалап жүр деп есептейді. Мұндай ойлар көбіне әшкереленіп қалу қорқынышымен қатар жүреді. Мысалы, адам әріптестері оның кәсіби салада қаншалықты біліксіз екенін байқап қояды деп алаңдайды. Әшкерелену қорқынышы сәтсіздікке ұшырау үрейін күшейтеді, сондай-ақ жетістікке жетуден де қорқыныш тудыруы мүмкін, себебі жетістік үлкен жауапкершілікті талап етеді деп қабылданады. * '''Жетістіктерін сыртқы себептермен түсіндіру'''. Адам өзінің жетістігін еңбегі мен қабілетінің нәтижесі деп емес, кездейсоқ сәттілікпен немесе басқа да сыртқы факторлармен байланыстырады. Сонымен қатар ол келесі жолы жолы болмай қалады деп қауіптенеді. * '''Өз жетістіктерін төмен бағалау'''. Бұл жағдайда адам жасаған ісін тым оңай немесе ерекше назар аударуға тұрмайтын нәрсе деп қабылдайды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, импостор синдромының қалыптасуына отбасы тәрбиесінің екі үлгісі жиі әсер етуі мүмкін. ''Бірінші жағдайда'' ата-аналар балаларына әртүрлі баға беріп, оларға белгілі бір рөл немесе таңба тағады. Мысалы, олар бір баласын екіншісіне қарағанда ақылдырақ деп санап, кейінгі жетістіктеріне қарамастан осы пікірін өзгертпеуі мүмкін. Нәтижесінде «ақылды емес» деп қабылданған бала кейін жоғары бағалар алып немесе басқа баладан да үлкен жетістіктерге жетсе де, өзін қабілетті адам ретінде сезінбеуі мүмкін. ''Екінші жағдайда'' ата-аналар баласын шамадан тыс идеализациялайды. Бала есейіп, өмірдің қиындықтарына тап болған кезде, ата-анасының өзі туралы қалыптастырған мінсіз бейнесіне күмән келтіре бастайды. Сонымен қатар ол қиындықтарын жасыруы мүмкін, себебі ата-анасының өзіне деген жоғары пікірін бұзғысы келмейді. Соның салдарынан адам өзін орташа немесе қабілеті төмен тұлға ретінде қабылдай бастайды <ref> ''High achievers suffering from imposter syndrome'' // ''News.com''. – 10 желтоқсан 2013. – Қаралған күні: 16 қараша 2014. </ref> Импостор синдромы нақты медициналық [[диагноз]] болып саналмайды. Кейбір адамдар бұл сезімдерді белгілі бір жағдайларда ғана бастан өткеруі мүмкін, ал басқа жағдайларда мұндай сезімдер мүлдем байқалмауы мүмкін. == Емі == Когнитивті-мінез-құлықтық психотерапия адамның ойлау үдерісін зерттеп, оның неліктен өз жетістіктерін төмен бағалайтынын түсінуге бағытталған. Импостор синдромынан арылу үшін адам бойындағы белгілі бір қате түсініктерді жеңуі қажет. Мысалы, қарапайым қателік адамның қабілетсіздігін білдірмейтінін түсіну маңызды. Емдеудің мақсаты — адамға жағымсыз және өзіне зиян келтіретін ойларды анықтауды және олардан арылуды үйрету. Теориялық тұрғыдан алғанда, адам осындай ойларды тануды үйренген кезде, оларды шынайы жағдаймен салыстырып, өзінің ойлау жүйесіндегі қателерді анықтай алады. Тағы бір тәсіл — '''когерентті терапия'''. Бұл әдіс мидағы лимбиялық бөлікке, эмоциялық орталыққа және оң жақ жарты шарға байланысты бейсаналық үдерістердің бар екені туралы болжамға негізделеді. Оның жақтаушыларының пікірінше, мұндай ішкі үдерістер тек терапиялық әңгімелер немесе рационалды ойлау арқылы толық өзгермейді. Сауығу адамның ішкі мағына қалыптастыру механизмдері өзгерген кезде жүзеге асады деп есептеледі. Соның нәтижесінде «көзге түспеу керек» және «әшкереленіп қалудан қорқу керек» деген ішкі талаптар әлсірейді. Бұл тұжырым Жан Пиаженің когнитивтік даму үдерісіндегі '''«аккомодация»''' ұғымымен де ұқсастыққа ие <ref> Ecker, Bruce. ''Unlocking the Emotional Brain''. – New York, NY: Routledge, 2013.</ref> '''Жазбаша терапия''' импостор синдромына бейім адамның ойын жүйелеуге мүмкіндік береді. Егер адам өзінің ішкі күмәндеріне ғана емес, нақты жетістіктеріне назар аударса, оларды шынайы жағдаймен салыстыра алады. Жазбаша түрде тіркелген жетістіктер кейін өз қабілетіне күмәнданған кезде еске салушы құрал ретінде қызмет етеді. Мұндай жаттығу адамның өзін қабілетсіз сезінуін азайтуға көмектесуі мүмкін <ref> Moore, Lynda L. ''Not As Far As You Think: The Realities of Working Women''. – Lexington, Mass.: Lexington Books, 1986.</ref> sekwhjxo15d10ojhy2kk8hum6em2tqk 0 782979 3623659 2026-06-30T07:07:06Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 3623659 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 8kvl02aw14qey4rbq4yte23a9snen5y 3623661 3623659 2026-06-30T07:07:36Z Мағыпар 100137 үлгі 3623661 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 547jg985vvyne4oe1hdgqtfc4n947ys 3623663 3623661 2026-06-30T07:11:25Z Мағыпар 100137 толықтыру 3623663 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] h8od1yus3j29a21012m4lpr33gug3b3 3623664 3623663 2026-06-30T07:12:23Z Мағыпар 100137 дереккөз 3623664 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] nv3exn2itdzva589wce2hv53vl7c1ft 3623665 3623664 2026-06-30T07:13:07Z Мағыпар 100137 3623665 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ktxeppyfww64v93bckaif7q5y9fv0wz 3623751 3623665 2026-06-30T08:07:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3623751 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jtxz84eq89f9ub91i6x1y5hrp072shc 3623753 3623751 2026-06-30T08:08:18Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3623753 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jq780q2qk98svuz6cxedy2g5x4aeu4f 3623766 3623753 2026-06-30T08:26:56Z Мағыпар 100137 дереккөз 3623766 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ctf1mpov7tyuzas5npq6efhrvxpn2hb 3623773 3623766 2026-06-30T08:31:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3623773 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] qa0yexsp5zsno65kzexmtivqe3fcab4 3623782 3623773 2026-06-30T08:37:57Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3623782 wikitext text/x-wiki '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 62t68z1njtc0k9f752njin24gdgvd9b 3623822 3623782 2026-06-30T09:27:06Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3623822 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 4bsbvoi5y9cymvgt3ckqfaasfnzbkd3 3623823 3623822 2026-06-30T09:29:13Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3623823 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] afljv6xmcc4lgcjagicks1mrotfgvzj 3623829 3623823 2026-06-30T09:30:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3623829 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 7qznsvv4bsno2n6xb3r0vd53zuclewb 3623832 3623829 2026-06-30T09:32:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3623832 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] q374sll8br8k7vhgoysnx7e2o75g2xk 3623833 3623832 2026-06-30T09:35:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3623833 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] p7tb6kn7u3hjq2yocd1d025qnfy27tp 3623834 3623833 2026-06-30T09:36:55Z Мағыпар 100137 сурет қою 3623834 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Casa de Cultură Sîngera.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] h8jik87hca52008u5bn9lg4v1zhkiw5 3623835 3623834 2026-06-30T09:37:27Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3623835 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Casa de Cultură Sîngera.jpg Liceul Teoretic "Alexandru cel Bun" din or. Sîngera 04.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] r2i8i9p4512e2zf1hxhlvz5asxv1x0u 3623836 3623835 2026-06-30T09:38:15Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3623836 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Casa de Cultură Sîngera.jpg Liceul Teoretic "Alexandru cel Bun" din or. Sîngera 04.jpg Biserica "Întîmpinarea Domnului" din or. Sîngera 01.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] itrz2em7ybdgbv3fj9n42m0lmrzyinv 3623838 3623836 2026-06-30T09:40:50Z Мағыпар 100137 сурет қою 3623838 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> AIRM - Museum of History and Ethnography of Sîngerei - sep 2015.jpg Liceul Teoretic "Alexandru cel Bun" din or. Sîngera 04.jpg Biserica "Întîmpinarea Domnului" din or. Sîngera 01.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] oxkxdvmtkquqfh539p9ru9b0kh6pnsj 3623839 3623838 2026-06-30T09:43:59Z Мағыпар 100137 3623839 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинев |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинев муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинев]]тен 18 км жерде, Кишинев-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинев маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Bustul lui Ștefan cel Mare și Sfânt din or. Sîngera.jpg Liceul Teoretic "Alexandru cel Bun" din or. Sîngera 04.jpg Biserica "Întîmpinarea Domnului" din or. Sîngera 01.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] rc0j8p88363w8cs1nfqnwqm5go6u4k7 14 782980 3623677 2026-06-30T07:32:57Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Мінез-құлық экономикасы]] 3623677 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мінез-құлық экономикасы]] eh185mh8w86w7qatle6jawf0rh3wfac 14 782981 3623680 2026-06-30T07:34:45Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Экономикалық психология]] 3623680 wikitext text/x-wiki [[Санат:Экономикалық психология]] ci2tobepo7xrt2ow2yj7yue92j8ms9t 14 782982 3623693 2026-06-30T07:39:28Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Қолданбалы психология]] 3623693 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қолданбалы психология]] e8enlj28upgjge5z5y9wpcfus0nbdwm 14 782983 3623752 2026-06-30T08:07:17Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Франциядағы астрономия]] 3623752 wikitext text/x-wiki [[Санат:Франциядағы астрономия]] 0u9y1l06kzbdlrtrrrc2lhvr4xw6ntl 14 782984 3623754 2026-06-30T08:10:21Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] 3623754 wikitext text/x-wiki [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] 1lfj0v6il0c0atfnjva02xlxvcj13i8 0 782986 3623824 2026-06-30T09:29:48Z RaiymbekZh 170385 Жаңа бетте: '''Әл-Фараби даңғылы''' — Астана қаласының Есіл ауданында орналасқан даңғыл. [[Хусейн бен Талал көшесі (Астана)|Хусейн бен Талал көшесінен]] басталып, [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік даңғылына]] айналыды. [[File:Al-Farabi street Astana.jpg|thumb|Әл-Фараби даңғылы]] Тұра... 3623824 wikitext text/x-wiki '''Әл-Фараби даңғылы''' — Астана қаласының Есіл ауданында орналасқан даңғыл. [[Хусейн бен Талал көшесі (Астана)|Хусейн бен Талал көшесінен]] басталып, [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік даңғылына]] айналыды. [[File:Al-Farabi street Astana.jpg|thumb|Әл-Фараби даңғылы]] [[Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)|Тұрар Рысқұлов]], [[Фариза Оңғарсынова көшесі (Астана)|Фариза Оңғарсынова]], [[Әбіш Кекілбайұлы көшесі (Астана)|Әбіш Кекілбайұлы]], [[Ұлы Дала даңғылы (Астана)|Ұлы Дала]], [[Бұқар жырау даңғылы|Бұхар Жырау]], [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар]], [[Е663]] көшелері мен даңғылдарымен қиылысады. Ұзындығы – 3400 м<ref>[https://2gis.kz/astana/geo/9570887942541648/71.450397,51.094887 Әл-Фараби көшесі]</ref>. == Тарихы == Бұрыңғы Әл-Фараби даңғылы атауын, қазіргі [[Ақжол көшесі (Астана қаласы)|Ақжол даңғылы]] алды. [[Әл-Фараби]] (толық аты — Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Фараби) — ортағасырлық ұлы философ, ғалым, математик, логик, музыка теоретигі және ойшыл. Ол шамамен 870 жылы Фараб (қазіргі Қазақстан аумағындағы [[Отырар]] өңірі) дүниеге келіп, 950 жылы [[Дамаск]] қаласында қайтыс болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s0c552h9zuzkxohujmb3j1ghkgq4ys3 3623830 3623824 2026-06-30T09:30:49Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3623830 wikitext text/x-wiki '''Әл-Фараби даңғылы''' — Астана қаласының Есіл ауданында орналасқан даңғыл. [[Хусейн бен Талал көшесі (Астана)|Хусейн бен Талал көшесінен]] басталып, [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік даңғылына]] айналыды. [[File:Al-Farabi street Astana.jpg|thumb|Әл-Фараби даңғылы]] [[Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)|Тұрар Рысқұлов]], [[Фариза Оңғарсынова көшесі (Астана)|Фариза Оңғарсынова]], [[Әбіш Кекілбайұлы көшесі (Астана)|Әбіш Кекілбайұлы]], [[Ұлы Дала даңғылы (Астана)|Ұлы Дала]], [[Бұқар жырау даңғылы (Астана)|Бұхар Жырау]], [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар]], [[Е663]] көшелері мен даңғылдарымен қиылысады. Ұзындығы – 3400 м<ref>[https://2gis.kz/astana/geo/9570887942541648/71.450397,51.094887 Әл-Фараби көшесі]</ref>. == Тарихы == Бұрыңғы Әл-Фараби даңғылы атауын, қазіргі [[Ақжол көшесі (Астана қаласы)|Ақжол даңғылы]] алды. [[Әл-Фараби]] (толық аты — Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Фараби) — ортағасырлық ұлы философ, ғалым, математик, логик, музыка теоретигі және ойшыл. Ол шамамен 870 жылы Фараб (қазіргі Қазақстан аумағындағы [[Отырар]] өңірі) дүниеге келіп, 950 жылы [[Дамаск]] қаласында қайтыс болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b29zbybjj1p5ogk02e7gjm7qo5bbphb 3623831 3623830 2026-06-30T09:30:59Z RaiymbekZh 170385 «[[Санат:Астана көшелері|Астана көшелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3623831 wikitext text/x-wiki '''Әл-Фараби даңғылы''' — Астана қаласының Есіл ауданында орналасқан даңғыл. [[Хусейн бен Талал көшесі (Астана)|Хусейн бен Талал көшесінен]] басталып, [[Тәуелсіздік даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік даңғылына]] айналыды. [[File:Al-Farabi street Astana.jpg|thumb|Әл-Фараби даңғылы]] [[Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)|Тұрар Рысқұлов]], [[Фариза Оңғарсынова көшесі (Астана)|Фариза Оңғарсынова]], [[Әбіш Кекілбайұлы көшесі (Астана)|Әбіш Кекілбайұлы]], [[Ұлы Дала даңғылы (Астана)|Ұлы Дала]], [[Бұқар жырау даңғылы (Астана)|Бұхар Жырау]], [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар]], [[Е663]] көшелері мен даңғылдарымен қиылысады. Ұзындығы – 3400 м<ref>[https://2gis.kz/astana/geo/9570887942541648/71.450397,51.094887 Әл-Фараби көшесі]</ref>. == Тарихы == Бұрыңғы Әл-Фараби даңғылы атауын, қазіргі [[Ақжол көшесі (Астана қаласы)|Ақжол даңғылы]] алды. [[Әл-Фараби]] (толық аты — Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Фараби) — ортағасырлық ұлы философ, ғалым, математик, логик, музыка теоретигі және ойшыл. Ол шамамен 870 жылы Фараб (қазіргі Қазақстан аумағындағы [[Отырар]] өңірі) дүниеге келіп, 950 жылы [[Дамаск]] қаласында қайтыс болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] hyturytp4xa7tbdxard3yafrfefygn6 0 782987 3623826 2026-06-30T09:30:28Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Бұқар жырау даңғылы]] бетін [[Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] бетіне жылжытты 3623826 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] mjxixbysud4g63kzfvsquxa71mcoqu0 1 782988 3623828 2026-06-30T09:30:28Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Талқылау:Бұқар жырау даңғылы]] бетін [[Талқылау:Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] бетіне жылжытты 3623828 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Бұқар жырау даңғылы (Қарағанды)]] ltnonxipkaix32k7ao83f8adc7q62xj 0 782989 3623843 2026-06-30T10:00:59Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Тараклия''' ({{lang-ro|Taraclia}} — [[Молдова]]ның оңтүстік бөлігіндегі қала, [[Тараклия ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 3623843 wikitext text/x-wiki '''Тараклия''' ({{lang-ro|Taraclia}} — [[Молдова]]ның оңтүстік бөлігіндегі қала, [[Тараклия ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] kvusn3j24n473oicumkvrtp75eus0hd 3623844 3623843 2026-06-30T10:01:57Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3623844 wikitext text/x-wiki '''Тараклия''' ({{lang-ro|Taraclia}} — [[Молдова]]ның оңтүстік бөлігіндегі қала, [[Тараклия ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 4nh7pe755k1l23ew2jwyu0kmstm22e4 3 782990 3623862 2026-06-30T11:46:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3623862 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhnurik}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:46, 2026 ж. маусымның 30 (+05) tdptn09wbdaaujoo2lwdq20bonv9dxw