Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5892 3627432 3600629 2026-07-07T18:02:41Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627432 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. Құдайке {{col-begin}}{{col-2}} '''Құдайке''' * Тәзіке ** * [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ** {{col-2}} '''Келімберді''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * Ақпан ** ** * Балықшы (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** Жеменей ** Айтұмыс * Тобыш ** * Мұңал ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** Шоғы Батыр (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] tsfa65u2v53qxemov31f01f0k5z3ct9 3627435 3627432 2026-07-07T18:05:38Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627435 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. Құдайке {{col-begin}}{{col-2}} '''Құдайке''' * Тәзіке ** * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''Келімберді''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * Ақпан ** ** * Балықшы (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** Жеменей ** Айтұмыс * Тобыш ** * Мұңал ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** Шоғы Батыр (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] aa8768vvd0btcam4f2vbk4xc3a70mwv 3627439 3627435 2026-07-07T18:10:23Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627439 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. Құдайке {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * Тәзіке ** * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** ** * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** Жеменей ** Айтұмыс * Тобыш ** * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] hx1t3o7qnjatjngjkh2delbisy45ih1 3627444 3627439 2026-07-07T18:14:37Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627444 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. Құдайке {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** ** * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** Жеменей ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** Қараш * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] hbsr6zs2xj3nd44k0v7okmw1l6zfmqc 3627445 3627444 2026-07-07T18:14:55Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627445 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** ** * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** Жеменей ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** Қараш * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] c6thutwpjgnt9goksolxvvi9a463ac0 3627446 3627445 2026-07-07T18:16:20Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627446 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** Қараш * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 89cef04800l0qn009vjqap8u261nnbe 3627448 3627446 2026-07-07T18:18:05Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627448 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 7oglf63fydojrgcbemsv2zb6fzqombn 3627449 3627448 2026-07-07T18:21:45Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627449 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] ae0corjttsw9efunu2ofs0uofg11uc1 3627451 3627449 2026-07-07T18:25:41Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627451 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]]:Бөкен ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] rhg098fh7nv8u6bymcol3lbglhv88c9 3627452 3627451 2026-07-07T18:25:56Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627452 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]]: Бөкен ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 8vbln0dx7vlirfqpcjz421arvisfmir 3627453 3627452 2026-07-07T18:26:57Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3627453 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бөгей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантұған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]]: Бөкен ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] q7j8ozyqr5yro0tyugmtde097ecvaxm 3627460 3627453 2026-07-07T18:37:40Z 1nter pares 146705 3627460 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Жүйрік ** Қостай ** Есберді * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]]: Бөкен ** Айтұмыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] svetpooytmi8ryfqtj4tka1mng1jjwk 3627463 3627460 2026-07-07T18:40:06Z 1nter pares 146705 3627463 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Жайық ** Шегем ** Бегей ** [[Қараш (Байұлы)|Қараш]] * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** Жаулы ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] l6r08xhmy4ln5qb1x1eebuc8lh4b7ky 3627465 3627463 2026-07-07T18:40:48Z 1nter pares 146705 3627465 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] (көп өспеген) ** Қабақай ** Сәріке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікмен адай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Бәли]] ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Ораз ** Бегей ** Көпес * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) ** Жаулы {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] suq338sobyt9e6kzyr571i40lk6ramr 3627467 3627465 2026-07-07T18:43:11Z 1nter pares 146705 /* Шежіресі */ 3627467 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] ** Қабақай ** Сәрке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікменадай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** [[Бәли]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Ораз ** Бегей ** Көпес * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) ** Жаулы {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] pq1mtth2xwws3ltu17kdv2warnrnckx 3627549 3627467 2026-07-08T08:22:48Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалар */ 3627549 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] ** Қабақай ** Сәрке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікменадай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** [[Бәли]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Ораз ** Бегей ** Көпес * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) ** Жаулы {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] Ақпан # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] Мұңал-Қырықмылтық # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 5181yai8h0z8pbbbt9wdbhnd4z6xebx 3627551 3627549 2026-07-08T08:24:41Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалар */ 3627551 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] ** Қабақай ** Сәрке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікменадай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** [[Бәли]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Ораз ** Бегей ** Көпес * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) ** Жаулы {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] Ақпан # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] Мұңал-Қырықмылтық # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] Жаулы-Жары # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 2rczuh250el25f5h8e2uf8aeary4742 3627553 3627551 2026-07-08T08:25:58Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалар */ 3627553 wikitext text/x-wiki {{мағына|Адай (айрық)}} {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Адай | лақап_атауы = | таңбасы = YIwNYNk2Mhw.jpg | таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ | ұраны = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен | жүзі = '''[[Кіші жүз]]''' | тайпасы = '''[[Алшын]]''' | шығу_тегі = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы | бөлімдері = | тараулары = | ақсақалы = | қыстаулары = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз. | жайлаулары = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін. | торабы = https://vk.com/adai_ata }} '''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар. == Репрессияға ұшырауы == Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған. == Таралуы == Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады. == Шежіресі == Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі. {{col-begin}}{{col-2}} '''[[Құдайке]]''' * [[Тәзіке]] ** Қабақай ** Сәрке ** Өтей * [[Қосай]] (Түрікменадай) ** [[Байбол]] ** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]] ** [[Бәли]] ** Әйтей ** Бегей ** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]] {{col-2}} '''[[Келімберді]]''' * Құнанорыс (Ырысқұл) ** Жанбай ** Жантуған * [[Ақпан рулары|Ақпан]] ** Қаракүшік ** Қармыс ** Сармыс * [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай) ** Өртілес ** Қоршы-Жүйрік * Әлнияз (Бұзау) ** [[Жеменей болысы|Жеменей]] ** Айтумыс * [[Тобыш]] ** Ораз ** Бегей ** Көпес * [[Мұңал рулары|Мұңал]] ** Алақұнан ** Әли ** Бәйімбет ** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық) ** Жаулы {{rodovid|937602}} {{col-end}} == Тарихы == Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық. Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді. Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз. В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді. Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді. Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында", яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді. Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған. Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада. Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы, Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады), Әли, Бәйімбет, Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ. Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?! Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады. Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір. Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Сегіз арыс Адай == 1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай). 2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке. 3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс. 4. Ақпан арысынан: Ақпан. 5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы. 6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. 7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш. 8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.<ref>Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.</ref><ref>Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] # [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл # [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай # [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай # [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай) # [[Майфок Хамитов]] Қосай # [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай # [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай # [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар) # [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней # [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] Ақпан # [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан # [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] # [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей # [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей # [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей # [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек # [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен # [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен # [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже # [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен # [[Қалнияз Шопықұлы]] # [[Бопай Бәтима]] # [[Бәйімбет Телеуұлы]] # [[Мырзағали Тынымбаев]] # [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]] # [[Шәкір Жексенбаев]] # [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] Мұңал # [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ # [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] # [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай # [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай # [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай # [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша # [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай # [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай # [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай # [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай # [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай # [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай # [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке # [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] # [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] # [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш # [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота # [[Боқай Қожыров]] Ақбота # [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота # [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота # [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота # [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота # [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс # [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс # [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс # [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс # [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс # [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс # [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс # [[Амандық Оразов]] Құнанорыс # [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс # [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс # [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс # [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс # [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс # [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] Мұңал-Қырықмылтық # [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық # [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық # [[Аралбай Оңғарбекұлы]] Жаулы-Жары # [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді # [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы # [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы # [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары # [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс # [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс # [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс # [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек # [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы # [[Шолтаман Байсарыұлы]] # [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан # [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір # [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір # [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар # [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс # [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс # [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс # [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли # [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет # [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет # [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет # [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет # [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара # [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая # [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша # [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл # [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп # [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік # [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет # [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек # [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] k5k67azc6cba0shc9g46shi6ho24e9p 0 11528 3627413 3611140 2026-07-07T17:44:27Z Kasymov 10777 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627413 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов |шынайы есімі = |суреті = Бегельдинов, Талгат Якубекович 001.png |сурет тақырыбы = |туған күні = 5.8.1922 |туған жері = [[Ақмола облысы]], {{туғанжері|Қорғалжын ауданы|Қорғалжын ауданында}}, Майбалық, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АССР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]<ref>http://esquire.kz/2239-talgata_begeldinova</ref> |қайтыс болған күні = 9.11.2014 |қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Қазақстан]] |қызмет еткен жылдары = [[1940]]—[[1956]] |атағы = КСРО Әскери Әуе Күштері, [[Генерал|Генерал-майор]] |әскер түрі = [[Сурет: Flag_of_the_Soviet_Air_Force.gif|25px]] [[Әскери Әуе Күштері|ӘӘК]] |басқарды = |әскери бөлімі = 144 ГвШАП |шайқасы = [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Ұлы Отан соғысы]] |марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Алтын Жұлдыз медалі}} {{!!}} {{Алтын Жұлдыз медалі}} {{!}}} '''Қазақстан''': {{{!}} {{!}} {{Отан ордені}} {{!!}} {{1 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}} '''КСРО, ТМД''': {{{!}} {{!}} {{Ленин ордені|1944}} {{!!}} {{Қызыл Ту ордені}} {{!!}} {{Қызыл Ту ордені}}{{!!}} {{Александр Невский ордені (КСРО)}} {{!}}- {{!}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}} {{!!}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1944}} {{!!}}{{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{!!}} {{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}}- {{!}} {{Даңқ ордені (КСРО)}} {{!!}} {{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}}{{!!}}{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} {{!}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{Жуков медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі}} {{!!}}{{Берлинді алғаны үшін медалі}} {{!}}- {{!}} {{Праганы азат еткені үшін медалі}}{{!!}}{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}{{!!}} {{Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл медалі}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} {{!}}} '''Басқа елдер''': {{{!}} {{!}} {{Ержүректер кресті}}{{!!}}{{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} {{!}}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов''' ([[5 тамыз]] [[1922 жыл|1922]], [[Ақмола облысы]], [[Қорғалжын ауданы]], Майбалық ауылы - [[9 қараша]], [[2014 жыл|2014]], [[Алматы]]) — Авиация генерал-майоры, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] екі мәрте батыры, «Барыс» орденінің иегері. ==Өмірбаяны== [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Ағыс бұтағынан шыққан.<ref>http://www.enu.kz/ru/press-center/daidjest/35725/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130085841/http://www.enu.kz/ru/press-center/daidjest/35725/ |date=2020-01-30 }}</ref><ref>https://www.zakon.kz/4702701-shutka-chto-vse-kazakhi-prikhodjatsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130085837/https://www.zakon.kz/4702701-shutka-chto-vse-kazakhi-prikhodjatsja.html |date=2020-01-30 }}</ref> * Аэроклубта тамаша тәжірибеден өтіп, ұстаздарының оң көзіне түскен талапты жігіт Талғатты 1940 жылы [[Саратов]] әскери-авиация мектебіне оқуға жібереді. Ондағы қатаң сұрыптаудан жанарының оты бар жігіт аман-есен өтеді. * Саратовтағы ұшқыштар мектебін екі жыл оқып, сержант шенімен бітірген соң, Чкаловтағы бомбалаушы ұшқыштар мектебін аяқтайды. * Ал қан майданға аттанар алдында [[Ижевск]] қаласынан «ИЛ-2» штурмовигімен ұшуды үйреніп шығады. * Сол күннен бастап әскерилер арасында «ұшқыш танк» деп аталып кеткен «Илюшаға» басы бүтін бауыр басып, 1942 жылы майданға аттанады. Осы өзі бір көргеннен қатты ұнатқан ұшақпен көк жүзінде 500 сағат болады. 305 рет әскери шабуылға шығып, жау ұясы – [[Берлин]]ді алуға бірінші болып қатысады. Фашистер өздеріне аяусыз өлім оғын сепкен Талғат мінген ұшақты «Қара ажал» деп атаған. 23 жасында Кеңес Одағының екі мәрте батыры атағын иеленіп, соғыста небір көзсіз ерлік көрсеткен қыран қазақ қан майданнан аман-есен оралады. * Соғыстан соң әскери әуе академиясын аяқтайды. * Қазақстанның әскери-әуе күштерінде түрлі басқару қызметінде болады. * 1956 жылы денсаулығына байланысты демалысқа шығады. * 1957 жылдан 1970 жылға дейін азаматтық авиацияны басқарып, [[Алматы]], Ақмола, Арқалық, Қызылорда, Қарағанды, Тараз сынды көптеген қалаларда аэропорт салу ісіне өлшеусіз үлес қосады. * 1968 жылы [[Мәскеу]] инженерлік-құрылыс институтын бітіріп, мемлекеттік құрылыс саласында да қызмет атқарып, әсіресе, Алматыдағы небір тамаша зәулім ғимараттардың бой көтеруіне атсалысады. == Қоғамдық қызметі == КСРО Жоғарғы Кеңесінің үш мәрте депутаты болып сайланады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> [[Сурет:Бегельдинов Талгат.JPG|right|thumb|230px|Жеңістің 64-жылдығы мерекесінде, Алматы.]] == Марапаттары == [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]: * [[Алтын Жұлдыз медалі]] Кеңес Одағының Батырлары №&nbsp;4619 * [[Алтын Жұлдыз медалі]] Кеңес Одағының Батырлары №&nbsp;6554 * [[Ленин ордені]] * [[Қызыл Ту ордені]] (2 мәрте - 1943, 1944) * [[Александр Невский ордені(КСРО)|Александр Невский ордені]] * [[Отан соғысы ордені|I-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені]] (2 мәрте - 1944, 1985) * [[Отан соғысы ордені|II-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені]] (1943) * [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] * [[Даңқ ордені|III дәрежелі Даңқ одені]] * Медалдары [[Қазақстан]]: * [[Отан ордені]] ([[2007 жыл|2007]])<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-200712190230 Отанымыздың асқақ марапаттары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203180327/http://nomad.su/?a=3-200712190230 |date=2013-02-03 }}</ref> * I-дәрежелі [[Даңқ ордені]] * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008 жыл|2008]]) == Шығармалары == * «Илы атакуют» — Алматы: Қазақстан, 1966. * «Пике в бессмертие»&nbsp;— Алматы: Жазушы, 2000.&nbsp;— ISBN 5-605-01716-0 * «305 рейдов»&nbsp;— [[Бішкек|Фрунзе]], 1966. === Талғат Бигелдинов туралы шығармалар === * С. Морозов. «Дважды Герой Советского Союза Т.Я. Бегельдинов» (Москва, 1948) * С. Бакбергенов. «Талғат» (1950) * «Талғат Бегельдинов» (1965) * «Отан үшін от кешкен» (1985) * А. Сергеев. «Звездное небо Талгата» (1997) * А.Н. Бедельбаев «Тринадцатый, на взлет» . – 1-2 т. Повесть о Бегельдинове Т.Я. ( 2004) * К. Абенов. «Великая Отечественная война в моей жизни: 60 лет спустя» (2008) * Б. Омарұлы. «Жүректiң көзi» (2011)<ref>http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=57&lang=2&news_id=1650 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129082654/http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=57&lang=2&news_id=1650 |date=2014-11-29 }}</ref> қарақат === Талғат Бигелдинов туралы фильмдер === * [[кинодағы 2014 жыл|2014]]&nbsp;— «Әуеге көтерілу»&nbsp;— РОО «Генералдар кеңесі». ==Естелік== * 2021 жылдың 8 мамырында Нұр-Сұлтан қаласында батыр жауынгерге [[Талғат Бигелдинов ескерткіші|ескерткіш]] орнатылды. * Талғат Бигелдиновтің бюсттері Ақтөбеде, Көкшетауда, Бішкекте және Мәскеудегі Ұлы Отан соғысына арналған Орталық мұражайында сақтаулы тұр. * Астана қаласының [[№1 мектеп-лицей (Астана)|№1 мектеп-лицейі]], Талғат Бигелдинов атына ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=483 www.warheroes.ru] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары]] [[Санат:Екі дүркін Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:II Дүниежүзілік соғысы Қазақстан ардагерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:КСРО әскери ұшқыштары]] [[Санат:КСРО генерал-майорлары]] [[Санат:Жеңіс шеруіне қатысушылар]] [[Санат:Қазақстан мемуаршылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] fjxjheo5uoicsk6pz92mynppwq2ux8e 0 13942 3627329 3627206 2026-07-07T14:10:35Z 1nter pares 146705 3627329 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Якутск |шынайы атауы = {{lang-ru|Яку́тск}}<br>{{lang-sah|Дьокуускай}} |сурет = |жағдайы = Якутск |ел = Ресей |елтаңба = Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |ту = Flag of Yakutsk.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 300 |lat_dir = N|lat_deg =62 |lat_min =01 |lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg =129 |lon_min 43 |lon_sec = 55 |CoordAddon ={{coord|62|01|48|N|129|43|48|E|type:city|display=inline,title}} |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi =300 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = қалалық округ |аймағы = Якутск қалалық округы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 округ, қалалық агломерация ішіне 7 ауыл кіреді |басшының түрi = мэр |басшысы = [[Айсен Николаев]] |құрылған уақыты = 1632 |алғашқы дерек = 1632 |бұрынғы атаулары = Ленский острог, Якутский острог |статус алуы = 1643 |жер аумағы = 122 |биiктiктiң түрi = шұғыл континенталды |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = орыс тілі, саха тілі |тұрғыны ={{Өсім}} 299 169 |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = 2452.2 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[сахалар]] 47,0 % <br /> [[орыстар]] 38,0 % <br /> басқалары 15,0 % |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = якуттық |уақыт белдеуі = +9 |DST = |телефон коды = 4112 |пошта индексі = 677xxx |пошта индекстері = |автомобиль коды =14 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.Якутск.рф |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = en |сайт тілі 3 = sah }} [[Сурет:Фотоколлаж города Якутск 07.07.2026.png|нобай]] '''Якутск''' ({{lang-sah|Дьокуускай}}; {{lang-ru|Яку́тск}}) — [[Саха Республикасы|Саха Республикасының]] елордасы. [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірдегі]] ең ірі қала. == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Yakutsk}} *[https://www.flickr.com/photos/tags/yakutsk Flickr photos tagged Yakutsk] *[http://sakhafoto.gorodok.net/yakutsk/ Some photos of Yakutsk] {{ru icon}} {{Cities and towns in the Sakha Republic}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Саха қалалары]] 2bxfmpamr55rsqmo6l22boziq3asuib 0 16302 3627303 3433970 2026-07-07T13:16:38Z Casserium 68287 /* */ 3627303 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Қарқаралы ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 28 |lat_sec =12 |lon_dir = E |lon_deg = 75 |lon_min = 30 |lon_sec =36 |облысы = Қарағанды облысы |аудан орталығы = [[Қарқаралы]] |ауылдық округтер саны = 23 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = 1 |ауылдар саны = 60 |қалалар саны = 1 |әкімі = Саят Мусин |әкімдіктің мекенжайы = Қарқаралы қаласы, Әубәкіров көшесі, №23 |құрылған уақыты = 1930 |жер аумағы = 35,5 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 30 851<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (96,2%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (3%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,29%)}}, {{nobr|[[немістер]] (0,19%)}}, {{nobr|[[украиндар]] (0,11%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,21%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = 100800 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-karkaraly?lang=kk Қарқаралы ауданының әкімдігі |карта = Karkaraly District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} '''Қарқаралы ауданы''' — [[Қарағанды облысы]]ның солтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлік. [[1930 жыл|1930]] жылы құрылған. Аудан аумағы 35,5 мың шаршы километрге тең. Орталығы – [[Қарқаралы]] каласы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл ауданы|Баянауыл]], [[Май ауданы|Май]] аудандарымен, батысында [[Бұқар жырау ауданы|Бұқар жырау]], [[Шет ауданы|Шет]], оңтүстігінде [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай аудандарымен]], шығысында [[Абай облысы]]ның [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]] және [[Аягөз ауданы|Аягөз]] аудандарымен шектеседі. == Тарихы == '''Қарқаралы ауданы''' Қу ауданы мен Қарқаралы қаласына қарасты аумақтан 1931 жылы құрылды. 1934 жылы [[Қарқаралы округі]] құрылып, соның құрамына енді. 1935 жылы [[Баянауыл ауданы]]нан Жаңақала, Корнеев, Үлгі ауылдық кеңестері берілді. 1936 жылы Қарқаралы округі таратылып, [[Қарағанды облысы]]ның құрамына енді. 1938 жылы [[Бұқар жырау ауданы|Ворошилов ауданына]] Ворошилов, Дмитриев, Жаңақала, Үлгі ауылдық кеңестері берілді. Ораз ауылдық кеңесі Ленин ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1940 жылы [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат ауданы]]на Қызыларай ауылдық кеңесі берілді. 1954 жылы Кент ауылдық кеңесі Ленин ауылдық кеңесіне қосылды. Бидайық, Жарлы, Көктөбе ауылдық кеңестері таратылды. Қарағайлы кеніші маңындағы елді мекенге жұмысшы кенті мәртебесі берілді. 1955 жылы таратылған [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] [[Абыралы ауданы]]ның Көкшетау ауылдық кеңесі берілді. Бесоба, Құлболды ауылдық кеңестері Тегісшілдік ауылдық кеңесіне, Еңбек, Комсомол ауылдық кеңестері Еңбек ауылдық кеңесіне, Милыбұлақ, Серік ауылдық кеңестері Қайнарбұлақ ауылдық кеңесіне біріктірілді. Темірші ауылдық кеңесі таратылып, Қырғыз ауылдық кеңесі құрылды. 1956 жылы Көкшетау ауылдық кеңесі Ленин ауылдық кеңесіне қосылды. 1961 жылы Бадыран, Қырғыз ауылдық кеңестері Қырғыз ауылдық кеңесіне, Ленин, Тельман ауылдық кеңестері Фрунзе ауылдық кеңесіне біріктірілді. 1962 жылы Бақты ауылдық кеңесі құрылды. Сарытау ауылдық кеңесі Ақжол ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1963 жылы Қарқаралы және Қу аудандары біріктіріліп, Қарқаралы ауылдық ауданы құрылды. 1964 жылы Қарқаралы ауданынан Егіндібұлақ ауданы қайта бөлініп шықты. 1967 жылы Бесоба, Ынталы, Томар ауылдық кеңестері құрылды. 1977 жылы Угар ауылдық кеңесі құрылды. Сол жылы жаңадан құрылған [[Талды ауданы]]на ауданнан 6 ауылдық кеңес және Қарағайлы кенті берілді. 1982 жылы Жаңатоған ауылдық кеңесі құрылды. 1988 жылы таратылған Талды ауданының жері қосылды. 1990 жылы Ақтайлақ ауылдық кеңесі Темірші, Фрунзе ауылдық кеңесі Аманжолов ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1997 жылы Қарқаралы ауданына таратылған [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қазыбек би ауданының]] аумағы қосылды. 2004 жылы Еңбек ауылдық округі Н. Әбдіров ауылдық округі болып өзгертілді.<ref>Қарағанды облысының әкімшілік-аумақтық құрылысының тарихы бойынша анықтамалық (29 шілде 1936 ж. - 1 қаңтар 2006 ж.)</ref> 2006 жылы Ақжол ауылдық округі М. Мамраев, Арқалық ауылдық округі Тәттімбет, Сарытау ауылдық округі Н. Нұрмақов, Комсомол ауылдық округі Балқантау, Балықтыкөл ауылдық округі Қоянды, Айрық ауылдық округі Мәди ауылдық округі болып өзгертілді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 15379 || {{өсім}}24743 || {{өсім}}38163 || {{құлдырау}}25955 || {{өсім}}50874 || {{өсім}}52762 || {{құлдырау}}42722 || {{құлдырау}}31495 |} Тұрғындары 36 025 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (96,06%), [[орыстар]] (2,98%), [[татарлар]] (0,32%), [[немістер]] (0,24%), [[украиндар]] (0,11%), [[беларустар]] (0,05%), басқа ұлт өкілдері (0,24%). == Әкімшілік бөлінісі == 61 елді мекен 1 қалалық, 1 кенттік әкімдік пен 23 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Абай ауылдық округі (Қарқаралы ауданы)|Абай ауылдық округі]] ||729 ||{{құлдырау}}384 ||52,7 ||375 ||{{құлдырау}}221 ||58,9 ||354 ||{{құлдырау}}163 ||46 |- | [[Аманжолов ауылдық округі]] ||2012 ||{{құлдырау}}1540 ||76,5 ||1041 ||{{құлдырау}}804 ||77,2 ||971 ||{{құлдырау}}736 ||75,8 |- | [[Бақты ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Бақты ауылдық округі]] ||1419 ||{{құлдырау}}921 ||64,9 ||701 ||{{құлдырау}}478 ||68,2 ||718 ||{{құлдырау}}443 ||61,7 |- | [[Балқантау ауылдық округі]] ||1050 ||{{құлдырау}}666 ||63,4 ||544 ||{{құлдырау}}360 ||66,2 ||506 ||{{құлдырау}}306 ||60,5 |- | [[Бесоба ауылдық округі]] ||1558 ||{{құлдырау}}971 ||62,3 ||809 ||{{құлдырау}}502 ||62,1 ||749 ||{{құлдырау}}469 ||62,6 |- | [[Егіндібұлақ ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ ауылдық округі]] ||3399 ||{{құлдырау}}2128 ||62,6 ||1632 ||{{құлдырау}}1082 ||66,3 ||1767 ||{{құлдырау}}1046 ||59,2 |- | [[Жаңатоған ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Жаңатоған ауылдық округі]] ||818 ||{{құлдырау}}545 ||66,6 ||405 ||{{құлдырау}}288 ||71,1 ||413 ||{{құлдырау}}257 ||62,2 |- | [[Қайнарбұлақ ауылдық округі (Қарқаралы ауданы)|Қайнарбұлақ ауылдық округі]] ||1559 ||{{құлдырау}}986 ||63,2 ||814 ||{{құлдырау}}538 ||66,1 ||745 ||{{құлдырау}}448 ||60,1 |- | [[Қарағайлы кенттік әкімдігі]] ||5100 ||{{құлдырау}}3546 ||69,5 ||2506 ||{{құлдырау}}1794 ||71,6 ||2594 ||{{құлдырау}}1752 ||67,5 |- | [[Қаракөл ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Қаракөл ауылдық округі]] ||515 ||{{құлдырау}}153 ||29,7 ||263 ||{{құлдырау}}88 ||33,5 ||252 ||{{құлдырау}}65 ||25,8 |- | [[Қарқаралы қалалық әкімдігі]] ||9212 ||{{өсім}}9252 ||100,4 ||4491 ||{{өсім}}4501 ||100,2 ||4721 ||{{өсім}}4751 ||100,6 |- | [[Қаршығалы ауылдық округі]] ||1748 ||{{құлдырау}}1391 ||79,6 ||879 ||{{құлдырау}}736 ||83,7 ||869 ||{{құлдырау}}655 ||75,4 |- | [[Қоянды ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Қоянды ауылдық округі]] ||516 ||{{құлдырау}}380 ||73,6 ||293 ||{{құлдырау}}202 ||68,9 ||223 ||{{құлдырау}}178 ||79,8 |- | [[Қырғыз ауылдық округі]] ||1994 ||{{құлдырау}}1590 ||79,7 ||995 ||{{құлдырау}}856 ||86 ||999 ||{{құлдырау}}734 ||73,5 |- | [[Мартбек Мамраев ауылдық округі]] ||1043 ||{{құлдырау}}702 ||67,3 ||524 ||{{құлдырау}}369 ||70,4 ||519 ||{{құлдырау}}333 ||64,2 |- | [[Мәди ауылдық округі]] ||676 ||{{құлдырау}}279 ||41,3 ||356 ||{{құлдырау}}152 ||42,7 ||320 ||{{құлдырау}}127 ||39,7 |- | [[Нұркен Әбдіров ауылдық округі]] ||1662 ||{{құлдырау}}1141 ||68,7 ||841 ||{{құлдырау}}589 ||70 ||821 ||{{құлдырау}}552 ||67,2 |- | [[Нығмет Нұрмақов ауылдық округі]] ||675 ||{{құлдырау}}302 ||44,7 ||353 ||{{құлдырау}}163 ||46,2 ||322 ||{{құлдырау}}139 ||43,2 |- | [[Тәттімбет ауылдық округі]] ||741 ||{{құлдырау}}414 ||55,9 ||367 ||{{құлдырау}}218 ||59,4 ||374 ||{{құлдырау}}196 ||52,4 |- | [[Тегісшілдік ауылдық округі]] ||1588 ||{{құлдырау}}961 ||60,5 ||813 ||{{құлдырау}}523 ||64,3 ||775 ||{{құлдырау}}438 ||56,5 |- | [[Темірші ауылдық округі]] ||1329 ||{{құлдырау}}852 ||64,1 ||716 ||{{құлдырау}}445 ||62,2 ||613 ||{{құлдырау}}407 ||66,4 |- | [[Томар ауылдық округі]] ||955 ||{{құлдырау}}553 ||57,9 ||480 ||{{құлдырау}}290 ||60,4 ||475 ||{{құлдырау}}263 ||55,4 |- | [[Угар ауылдық округі]] ||518 ||{{құлдырау}}385 ||74,3 ||263 ||{{құлдырау}}191 ||72,6 ||255 ||{{құлдырау}}194 ||76,1 |- | [[Шарықты ауылдық округі]] ||1105 ||{{құлдырау}}889 ||80,5 ||577 ||{{құлдырау}}472 ||81,8 ||528 ||{{құлдырау}}417 ||79 |- | [[Ынталы ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Ынталы ауылдық округі]] ||801 ||{{құлдырау}}564 ||70,4 ||412 ||{{құлдырау}}298 ||72,3 ||389 ||{{құлдырау}}266 ||68,4 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||42722 ||{{құлдырау}}31495 ||73,7 ||21450 ||{{құлдырау}}16160 ||75,3 ||21272 ||{{құлдырау}}15335 ||72,1 |} == Шаруашылығы == [[Сурет:Қарқаралы ауданы.jpg|нобай|солға|400px|Қарқаралы ауданы елді-мекендері]] 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрады. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 1187,0 мың гектар ауыл шаруашылығы жерлер пайдаланылады, оның ішінде 152,5 мың га егістік алқаптар. 2006 жылғы астыққа 81,4 мың га ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде 56,8 мың га дәнді дақылдар, картоп – 0,1 мың га. 2006 жылы 38,5 мың тонна дәндер, 1,6 мың тонна картоп, 0,2 мың тонна көкөніс дақылдары, 11,9 мың тонна ет (тірі салмақта); 26,1 мың тонна сүт, 5565,6 мың дана жұмыртқа өндірілді.2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 61,2 мың бас; қой мен ешкі – 193,2 мың бас; шошқа – 0,2 мың бас; жылқы – 20,3 мың бас; құс – 48,1 мың басты құрады. Өндірілетін өнеркәсіптік өнімнің негізгі түрлері: нан және нан өнімдерін, ұн, өсімдік майы, темір кендерін шығару. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 2075,4 млн. теңгені құрады. == Әлеуметтік құрылымдары == * 55 күндізгі жалпы білім беретін мектептер жұмыс істейді, онда 8595 оқушы; * 1 колледжде 322 оқушы және 1 кәсіби-техникалық оқу орнында - 140 оқушы оқиды; * 47 кітапхана; * 7 клуб типті мекеме; * 3 мұражай; * 2 кино көрсету қызметін жүзеге асыратын ұйым; * 1 ұлттық парк іс-әрекет етеді. 2006 жылғы ауданның ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 3294 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 22474 теңге. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1524,2 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 71,3%-ды құрады. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 74,3 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлеміне 85,5%. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 466,1 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 146,9 млн. теңге. == Басшылары == {{col-begin}}{{col-2}} === Аудандық партия комитетін басқарған === # Атаниязов Мырзағұл (өзге дерек жоқ) 1929-1932 # Қалымбетов (өзге дерек жоқ) 1932 # Махатов Əбдірахман (өзге дерек жоқ) 1932-1934 # Нұрсейітов Нұрғали (өзге дерек жоқ) 1933-1936 Округтік партия комитетін басқарған # Тұрдалиев Ж. (өзге дерек жоқ) 1934-1938 # Қайырбек Дəуренбеков 1937-1938 # Оразғали Мамежанов 1938 # Қабдолла Ахтанов 1938-1939 # Қапыш Сапаев 1939-1941 # Шахан Дулатов 1941-1943 # Ібіжан Рахымжанов 1943-1948 # Əбдірахман Жəнібеков 1948-1953 # Əубəкір Жүсіпов 1953-1954 # Ергебеков Елемес 1954-1959 # Тұрсын Тореғожин 1959-1962 # Тишбек Аханов 1962-1963 # Мұқан Медеубаев 1963-1964 # Михаил Шаекин 1965-1973 # Зайкен Іңкəрбаев 1973-1977 # Бекшин Махмет Сəкенұлы 1977-1985 # Жақыпов Қажнаби 1985-1990 # Шахарбаев Төлеутай 1990-1992 {{col-2}} === Аудан əкімі === # Шахарбаев Төлеутай 1990 ақпан-1993 # Мажитов Темірболат 1993-1997 # Нұрақышев Мұрат 1997-2000 # Омарханов Нихан 2000-2010 Аргын Қаракесек Бұлбұл # Аймақов Сержан 2010-2011 # Мақсұтов Халел 2011-12.2019 # Дүйсетаев Елдар Серікұлы 2019 жылдан <ref>Қарқаралы журналы, №2(40) 2014 жыл.</ref><ref>http://emirsaba.org/ararali-azili-jatushi-edi-jazilip.html?page=15</ref><ref>http://g.engime.org/gazet-930-jilfi-arashani-jldizinan-shifa-bastadi-audandi-ofamd.html?page=5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223071703/http://g.engime.org/gazet-930-jilfi-arashani-jldizinan-shifa-bastadi-audandi-ofamd.html?page=5 |date=2020-02-23 }}</ref> {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қарқаралы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарқаралы ауданы]] tqet84ct4yijywpjximxcijxwb9qf0h 0 16983 3627587 3524280 2026-07-08T10:47:37Z Casserium 68287 /* */ 3627587 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ |логотипі = Kazakhstan Temir Zholy.svg |суреті = Railway Map of Kazakhstan (kk).png |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = 1997 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |басты адамдары = ''бос орын'' (басқарма төрағасы) |саласы = Теміржол жүк және жолаушылар тасымалы |өнімі = Теміржол инфрақұрылымының қызметтері |айналым = {{өсім}} 1,68 трлн [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (2023)<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1935814/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%90%D0%9E%20%D0%9D%D0%9A%20%D0%9A%D0%A2%D0%96%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3..pdf|title=Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)|date=13 наурыз 2023|lang=ru}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 136,8 млрд [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (2023)<ref name=autogenerated1/> |қызметкерлер саны = 116,6 мың (2023)<ref>[https://sk.kz/upload/iblock/000/SK_go2023_kaz.pdf Жылдық есеп / 2023]</ref> |басшы компания = [[Самұрық-Қазына]] (100 %) |бағынышты компания = |сайты = [https://www.railways.kz/kk/ railways.kz] }} '''«Қазақстан темір жолы»''' — көлік-логистикалық холдингі, [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] темір жол магистралының операторы, жүктер мен жолаушыларды ұлттық теміржол тасымалдаушы.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/@ktzh2010/about|title=ҚТЖ - Қазақстан темір жолы|author=|date=26 сәуір 2010|publisher=Youtube}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Railway Map of Kazakhstan (kk).png|нобай|оңға|400px|2019 жылғы Қазақстан бойынша темір жолдардың сызбасы]] Қазақстан жеріндегі тұңғыш теміржол магистралі 1894 жылдың 25 қазанында Покров слободасы (бүгінде РФ Саратов облысындағы Энгельс қ.) - Орал тар табанды темір жол телімінің құрылысы аяқталғаннан кейін ашылды. Осы жолдың 130 шақырымы қазіргі Қазақстан жері арқылы өткен. Арада 4 жыл өткеннен кейін Урбах-Астрахан тар табанды темір жол іске қосылды. Мұның да 77 шақырымы қазақ даласын басып өтті. Солтүстік Қазақстанның дамуы үшін 1891-1896 жылдары салынған Транссібір магистралінің, дәлірек айтқанда, оның «қазақстандық» 190 шақырымының маңызы зор еді. Бұл жол қазақ пен орыс халықтарының экономикалық және мәдени жақындасуына үлкен үлесін қосты. 1901-1906 жылдары Қазақстан жерінің 1660 шақырымдық аумағын алған, Орта Азия мен Ресейдің орталығын қосатын, Орынбор-Ташкент темір жолы салынды. 1914-1917 жылдары болашақ Түрксібтің бір бөлігі Жетісу жолының Арыс-Пішпек телімі салынды. 1915 жылы Челябинскі-Троицкі-Қостанай (Қазақстан арқылы 166 км.) магистралі салынды. 1915-1917 жылдары соғылған Алтай темір жолының (Новосибирск-Семей) 122 шақырымы Қазақстан жері арқылы өтті. Бұдан басқа 1918 жылға дейін 117 шақырымдық Екібастұз-Ермак тар табанды темір жолы жұмыс істеп тұрды. 1918 жылға қарай Қазақстан аумағындағы шойын жолдың жалпы ұзындығы 2,6 мың шақырымға жетті. Кеңес заманының алғашқы темір жолы 1920-1922 жылдары салынған Петропавл-Көкшетау телімі болды. Қазақстанның түкпірдегі аймақтарын дамыту және астықты шығару қажеттілігіне байланысты 1926-1931 жылдары Бурабай-Курорты және Ақмола стансалары арқылы Қарағандыға дейін жалпы ұзындығы 700 шақырымнан асатын жол салынды. 1924 жылы Құлынды-Павлодар теміржол желісі құрылды. Ембідегі мұнай кәсіпшілігінің дамуына 1926 жылдан басталған Гурьев-Доссор тар табанды жолы ықпал етті. 1927-1930 жылдар аралығында салынған ұзындығы 1444 км Түркістан-Сібір (Түрксіб) магистралінің аяқталуы заманалық оқиға болды. Ол Қазақстанды Сібірмен байланыстырып, республиканың экономикалық дамуына және шөлді жерлердің игерілуіне әсер етті. Орталық Қазақстан өңірінің өндірісі үшін 30-шы жылдары салынған Ақмола-Қарағанды, Қарағанды-Балқаш (490 км), ал оңтүстік үшін Шымкент-Ленгір жол телімдері зор маңызға ие болған. Алтай тау кен өндірісінің дамуында 1930 жылы салынған Локоть-Защита (235 км), сосын Лениногорскіден Зыряновскіге дейін созылған жол шешуші рөл атқарды. 1936-1939 жылдары Қазақстанды Орталық Ресеймен байланыстырған, Саратовқа шығатын жол телімі - Орал-Елек салынды. 1936-1944 жылдары соғылған, Ембінің мұнай кәсіпшілігін Оралмен байланыстырған, Ресейдің бірқатар аймақтарының арасындағы қатынасты жақсартқан Гурьев (Атырау)-Қандағаш-Орскі магистралі өзінің стратегиялық маңыздылығын Ұлы Отан соғысы кезінде дәлелдеді. 1939-1943 жылдары салынған Ақмола-Қарталы желісі Қарағандының көмірін Оңтүстік Оралға жеткізуді қамтамасыз еткен маңызды нысан болып табылады. Сол жылдары Көксу-Текелі-Талдықорған және Атасу-Қаражал телімдері іске қосылды. Қазақстандық шойын жолдың ұзындығы 10 мың шақырымға жеткізілді. Ұлы Отан соғысы кезінде теміржолдың бойында жол шаруашылығын және жылжымалы құрамды жөндеу жөніндегі өндірістік база құрылды. 1950 жылға қарай салынған Мойынты-Шу (440 км) жол телімі соғыстан кейінгі жылдардың өзекті оқиғасы болды. Осылай Транссібір магистралі Түркістан-Сібір жолымен бірігіп, еліміздің барлық жерінен өтетін Петропавл-Көкшетау-Ақмола-Қарағанды-Шу трансқазақстандық темір жолдың меридианды желісін құрайды. Ал 1953 жылы Оңтүстік-Сібір магистралінің негізгі буынының бірі Ақмола (Астана)-Павлодар (546 км) жолы салынды. Оның іске қосылуы Екібастұз көмір бассейнінің және осы жерге жақын аймақтардың тез дамуына жағдайлар жасады. (Тек 1953-1956 жылдардың өзінде Солтүстік Қазақстандағы тасымалдың көлемі 4 есеге артты). 1950 жылдары тың жерлердің игерілуіне байланысты Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлерінде темір жол құрылысы екпінді қарқынмен жүргізіліп жатты. 1955-1961 жылдары Есіл-Арқалық (224 км), 1959 жылға қарай Қостанай-Тобыл, 1960 жылы Тобыл-Жетіқара желілері салынды. 1950 жылдары Қазақстан теміржол жүйесінің тығыздығы екі есеге артты. 1958 жылдың 1 шілдесінде КСРО-дағы ең ірі Қазақ темір жолы құрылды. Ұзындығы 11 мың шақырымнан асатын ол 15 бөлімшелерден құралды және Қазақстанды Сібір, Орал, Волга жағалауы, Қырғызстан және Орта Азиямен қосып, барлық кеңістікті және меридионалды магистральдарды біріктірді. 1960 жылы шөлді өлкенің дамуына себепші болған Мақат-Маңғышлақ және Маңғышлақ- Өзен (жалпы ұзындығы 900 км) телімдері салынды. Қазақстан мен Ресей байланысының жандануына осы кезеңде салынған Гурьев-Астрахан желісін пайдалану зор ықпал етті. 1964 жылы Қазақстанда бірінші болып жолдың Целиноград (Астана)-Қарағанды бөлігі электрлендірілді. Осы кезден бастап темір жолды электрлендіру жұмысы алға басты. Олар негізінен, республиканың солтүстік және орталық облыстарында жүргізілді. 1969-1970 жылдары Қарағанды-Магнитогорскі (1180 км) телімі электр тартымына ауыстырылды. 1980 жылдан бастап оңтүстіктегі Мойынты-Шу, Шенгелді-Арыс, Арыс-Түлкібас жолдарында электрлендіру өріс алды. Бұл жолдардың жалпы ұзындығы 4 мың шақырымға жетті. 1977 жылы Қазақ темір жолының негізінде үш жол құрылды: Тың, Алматы және Батыс-Қазақстан. Осы жылдары ондаған жаңа вокзалдар қайта тұрғызылды. Байланыс және белгі беру жүйелерінің, жол техникасының, электровоздар мен тепловоздардың жаңа түрлері іске қосылды. 1980 жылдан бастап автоматика және ақпараттық есептеу жүйелері өндіріске белсенді енгізілді. Қазақстан теміржол көлігі тарихының елеулі оқиғаларының бірі: 1986 жылғы 20 ақпанда, әлемде бірінші болып, жалпы салмағы 43,4 мың тонна және ұзындығы 6,5 шақырым болатын жылжымалы құрамға 440 вагон тіркеліп, Тың темір жолы арқылы өткізілді. 1950 жылдардың ортасында Қытай Халық Республикасына қатынайтын теміржолдың дамуына үлкен назар аударылды. 1959 жылы Ақтоғай-Достық телімі салынды. 1956-1960 жылдары қазақстан әрі қытай жақтан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісімінен кейін қайта жаңғырды. 1990 жылы болған темір жолдардың түйісуі қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелін жасады. Осы жылдан кейін онда жүк құрамдарының қозғалысы басталып, Трансазиялық теміржол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу және тасымалдау қуаты артты. Республика тәуелсіздігі мен Теміржол көлігі жөніндегі кеңес кезіндегі Қазақстан теміржол көлігінің өткен жолын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең (1992-1996 жж.) – саланың КСРО-ның таралу салдарына және мүлдем жаңа экономикалық жағдайларға бейімделуі. Екінші кезеңнің (1997-2001 жж.) маңызы үш қазақстандық магистралды өзінде біріктірген, қиыншылық кезден өте алған, саланың ары қарай дамуына негіз салған, бірінші қазақстандық теміржол кәсіпорны «Қазақстан темір жолы» РМК-нің құрылуы мен дамуы болды. Үшінші кезеңде (2001 жылдан бастап осы уақытқа дейін) саланы қайта құрылымдау басталды. Атап айтқанда, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компания» ЖАҚ құрылуы осы реформалардың жүзеге асырылуының бастамасы болды. Олар еліміздің теміржол көлігін қазіргі заманға сай әрі жоғары тиімді салаға айналдыруға бағытталған және әлемдік тасымалдау жүйесіне үйлесімді кіріге отырып, дамыған нарықтық, бәсекелестік жағдайында тұтынушылардың талаптарына барынша сәйкес келетін кәсіпорын дәрежесіне жеткізу болды. 2004 жылы Қазақстан темір жолы өзінің айрықша межесіне – 100 жылдығы мерейтойына жетті. Бұл жылы Қазақстан темір жолының мерейтойы 100 жылдығы кең көлемде аталып өтті. Шойын жол тарихының маңызды кезеңдері аталып өтілді. Темір жолды жаңғырту, әлеуметтік саланы, теміржолшылардың еңбек жағдайын жақсарту шаралары мен ірі құрылыстар аяқталды. 2004 жылы ақпанда мерейтойлық оқиғалардың басы басталды. Ел Премьер министрі Даниал Ахметов темір жол көлігі саласының ардагерлері тобымен кездесу өткізді. Кездесу барысында Премьер министр Даниал Ахметов сала жетекшілері мен теміржолға еңбегі сіңген ардагерлер құрамына кіретін "ҚТЖ" ҰК" АҚ жанынан құрылған Консультативтік кеңесінің мерейтойды өткізу жөніндегі шешімімен таныстырылды. «ҚТЖ» ҰҚ» АҚ Консультативтік кеңесі темір жол тарихын санауды ұзындығы 1668 км Орынбор-Ташкент магистралі құрылысының аяқталу уақытынан бастау туралы шешім қабылдады. Премьер министр темір жол көлігінің 100 жылдығы мерекесін атап өту туралы шешіміне наурыздың 12-сінде қол қойды. Мұны респубулика ҚР Президенті де қолдады. Сәуірдің 30-ында Нұрсұлтан Назарбаев мерекелік датаны атап өтуге арналған медал шығару туралы Бұйрыққа қол қойды. Бұл мерекелік медаль төрт мыңнан астам теміржолшыларға бұйырды. Бұл жыл біздің елде өткізілген Еуропа мен Азияның 25 елінің теміржол басшыларының қатысуымен болған Темір жолдар ынтымақтастығы ұйымы Бас директорлары конференциясының 19-шы отырысымен тұспа-тұс келді. Жоғары мәртебелі қонақтардың көзінше «Қазақстан темір жолының 100-жылдығына» арналған марка салтанатты түрде пошта айналымына енгізілді. Темір жолдың жүз жылдығы қаржылық қызметтің жоғары жетістіктерімен атап өтілді. Бұның бір дәлелі ретінде «Мудис инвесторс сервис» халықаралық рейтингтік агенттігі жүргізген «Қазақстан темір жолы» компаниясының ұзақ мерзімдік несиелік рейтингінің жоғарылауы болды. Сарапшылардың бұл шешіміне темір жол көлігін дамытудың және саладағы өндірістік, коммерциялық көрсеткіштердің тұрақты өсуі мен сапалық тұрғыдағы жоғарылауы себеп болды. 2004 жылдың 1 шілдесінде Астанадан «Отан» пойызы елімізді аралап, сапарға шықты. Екі жарым айға жуық ол шексіз жеріміздің темір жол стансалары мен разъездеріне тоқтап, мерейтойға арналған салтанатты жиындар өткізді. Пойыздың ұжымы ардагерлер мен ең жақсы жұмысшыларды ерекше назарға алды. Оларға «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының мерейтойлық медальдары мен естелік сыйлықтары тапсырылды. Сапар барысында теміржолшылар және олардың жанұяларына берген әлеуметтік көмектің ауқымды бағдарламасы жүзеге асырылды. Бағдарлама аясында алыс стансаларда тұратын теміржолшыларға олардың отбасыларына медициналық көмектер көрсетіліп, мектеп табалдырығын аттайтын бүлдіршіндерге оқу құралдары, сәбилерге балалар тағамдары табыс етілді. Барлық стансаларда мәдени- сауықтық, спорттық шаралар өткізіліп отырды. Мерейтойлық пойыздың сапары темір жол жұмысшыларының оңды лебізіне ие болды. Бұдан былай осындай шаралар жыл сайын ұйымдастырылатын болды. Темір жолдың ғасырлық мерейтойын мерекелеудің шарықтау шегі Қазақстан Президенті Н.Назарбаевтың қатысуымен өткен салтанатты жиналысымен аяқталды. Ол республика астанасында 2004 жылдың 6 тамызында өткізілді. Елбасы өз сөзінде Қазақстан экономикасының қалыптасуында, мемлекет тәуелсіздігін, елдің территориялық тұтастығын және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтудағы темір жолдың рөлін жоғары бағалады. Ал теміржолшылар, өз кезегінде, Президентке алдағы уақытта темір жолды салу және жетілдіру, теміржол көлігіне арналған бәсекелеске қабілетті өнімдерді шығару саласындағы бірқатар ірі жобаларды жүзеге асыруға уәде берді. Осы жылдың 9 қарашасында Ақтау портынан Құлсары стансасына дейін үлкен көлемді, биіктігі төрт қабаты үйдей жүктерді тасымалдаған қазақстандық теміржолшылар әлемдік рекордты жаңартты. 30-шы қарашада Арқа стансасында мемлекеттің жоғары лауазымды тұлғаларының қатысуымен Алтынсарин-Хромтау жаңа темір жолдың ашылуы өтті. Бұл жол арқылы көршілес елдердің аумағына кірмей ел іші арқылы жүргізілетін бағдар іске қосылды. Алтынсарин-Хромтау темір жол желісі арқылы жылына 160 миллион доллар көлемінде үнемділікке қол жеткізілді. Сонымен қатар Қазақстанның ішкі жолдарымен жүк тасымалдау қашықтығы 500-ден екі мың шақырымға дейін қысқарды. Қазақстанның Тәуелсіздік күні мерекесінде Астана вокзалы алдында тарихи экспонат – Эш 4161 сериялы паровозы орнатылды. Алғашқы бесжылдықтың белгісі, Ұлы Отан соғысының естелігі, соғыстан кейінгі қайта қалпына келтіру кезеңіндегі басты рөл атқаратын Қазақстанның шойын жолы тарихындағы ерен ерліктердің куәсі іспетті мақтаулы жерден орнын алды. Алтынсарин -Хромтау жолымен жолаушылар тасымалдаудың жаңа кестесін 10 желтоқсанда Астана-Ақтөбе пойызы ашты. Жолаушыларды жолдың 15 сағатқа дейін қысқарғандығы, билет бағасының екі есеге азайғандығы қуантты. 132 шақырымдық Павлодар - Екібастұз темір жол телімінде электрлендіру ең ірі жобалардың бірі болып отыр. Павлодар -Екібастұз жобасының жүзеге асуы тасымалдаудың үнемділігі және электровоздардың экологиялық тазалығын сақтауға әкелді. Мәселен, бұл жобаны іске қосу арқылы жылына бір жарым миллиард теңгені үнемдеуге және қоршаған ортаға артық қалдықтардың түспеуіне игі ықпал етті. Бүгінгі таңда Қазақстан Қытай арасындағы мемлекеттік шекаралық өткелі Достық стансасының маңызы зор. 2004 жылы Достық стансасы арқылы 9,5 миллион тонна жүк тасылды. Бұл жылы станцияның әлеуетін арттыруға 3,5 миллиард теңге бөлінді. Осындай қаржы бөлу арқылы 300 метр жол, 64 көтергіш құрал, вагондарды алмастыру орыны жарақталды. Достық-Ақтоғай жол телімінде 102 шақырымдық жолдың үстіңгі қабаты жақсартылып, пойыздың жылдамдығы сағатына 80 шақырымға дейін жеткізілді. Сол жылы Достық стансасында теміржолшылар мен олардың отбасы мүшелеріне арнап 11 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. 2012-2014 жылдары "Жезқазған-Бейнеу" және "Арқалық-Шұбаркөл" жолдары салынып 2014 жылы тамызда ашылды. Жолдардың басты нүктелері - Маңғыстау облысындағы Бейнеу стансасынан, Ақтөбе облысының Шалқар стансасынан, Қызылорда облысының Сексеуіл стансасынан және Жезқазған қаласынан тікелей қосатын жаңа жолдар ашылды. 500 млрд теңге жұмсалып 1200 км жол салынды.<ref>[http://news.nur.kz/kk/327870.html Назарбаев Жезқазғанда 500 млрд теңгеге салынған теміржол желісін ашты]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Еншілес ұйымдар == # «Жолаушылар тасымалы» АҚ (100%) # «ҚТЖ - Жүк тасымалы» ЖШС (100%) # «KTZ Express» АҚ (100%) # «Қазтеміртранс» АҚ (100%) # «Әскерилендірілген темір жол күзеті» ЖШС (100%) # «Кедентранссервис» АҚ (100%) # «Құрық порты» ЖШС (100%) # «ҚТЖ - Жолаушылар локомотивтері» ЖШС (100%) # «Теміржолсу» АҚ (100%) # [[Ақтау теңіз сауда айлағы|«Ақтау теңіз сауда порты» Ұлттық компаниясы» АҚ]] (сенімгерлік басқаруда, 100%) # «Көліктік сервис орталығы» АҚ (сенімгерлік басқаруда, 100%) # «Транстелеком» АҚ (25%)<ref>[https://railways.kz/kk/ Аудиторский отчет по консолидированной финансовой отчетности АО "Национальная компания "Қазақстан темір жолы" за 2023 год]</ref> == Басшылары == # [[Еркін Жекенұлы Қалиев|Еркін Қалиев]] (1997—1998) # Абылай Мырзахметов (1998—2001) # Бауыржан Баймұханов (2001—2002) # Ерлан Атамқұлов (2002—2007) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2007—2008) # [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] (2008—2016) # Қанат Алпысбаев (2016—2018) # [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] (2018—2021) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2021—2025) # Талғат Алдыбергенов (2025—) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == {{commonscat|Qazaqstan Temir Zholy}} [[Санат:Қазақстан темір жолы]] [[Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары]] g4t1b1kzsoui2qvya1z90inq1suh5mn 0 18536 3627478 3458406 2026-07-07T23:25:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627478 wikitext text/x-wiki [[Image:1140E.jpg|110px|thumb|right|1140E VoIP Phone]]'''IP-телефония''' (немесе '''VoIp''', ағылшынша Voice over ip; '''IP-телефония''')- [[интернет]] желісі немесе басқа да IP желісі бойынша дыбыстық сигналды жіберетін байланыс жүйесі. IP телефония дәстүрлі телефония теруді, теруді және екі жақты дауыстық байланысты, сондай-ақ Интернет немесе кез келген басқа IP желілері арқылы бейне байланысты қамтамасыз ететін байланыс хаттамаларының, технологиялары мен әдістерінің жиынтығын білдіреді. Байланыс арнасы арқылы сигнал цифрлық түрде беріледі және әдетте, артық ақпаратты жою және деректерді беру желісіне жүктемені азайту үшін жіберу алдында түрлендіріледі (сығымдалады). [[Сурет:Cisco 7960 IP Phone.JPG|thumb|110px|Cisco 7960 IP Phone VoIP-телефоны]] ==Функционалдығы== VoIP технологиясы PSTN технологиясы бойынша қиынға және қымбатқа түсетін есептер мен шешімдерді жүзеге асырады. Мысалы: Жоғары жылдамдықты телефон байланысы арқылы бірден көп телефон қонырауларын жіберу. Сондықтан VoIP технологиясы үйде немесе офистегі телефон желісін қосудың қарапайым әдісі ретінде қолданылады. ===Қасиеттері=== *Конференция *Қоңырау шалуды қайта адрестеу *Автоматты түрде нөмірді қайта теру *Қоңырау шалушының нөмірін анықтау *Дәстүрлі телекоммуникациялық компанияларға қарағанда ақысыз беріледі. *Стандартталған протоколмен қорғалған қоңырау шалулар (мысалы SRTP) . Қорғалған телефон шалулар мәселесінде туындаған қиындықтар, мысалға сигналды цифрлендіру VoIp – де шешілген. Қолданылатын протоколда тек сигналды шифрлеуді және оны идентификациялауды орындау керек. *Орналасу жеріне тәуелсіздігі. Voip провайдеріне қосылу үшін тек Интернет байланысы керек. Мысалға, қоңырау шалу орталығының операторлары VopIp көмегімен тұрақты интернет желісі арқылы кез келген офистен жұмыс істей алады. *Басқа адамдармен интернет арқылы интеграция сонымен қоса видео-қоңырау шалу, сөйлесу кезінде мәліметтер және хабарламалармен алмасу, аудио конференциялар, адрестік кітапшаны басқару және де басқа абоненттерге қоңырау шалу туралы мәліметтер алу мүмкіндігі бар. Қосымша телефон қасиеттері, соның ішінде қоңырау шалуды маршрутизациялау , ағып шығатын терезелер, алтернативті CSM роуминг және IVR – оңай және арзан кіріктіру мен инеграциялау. Телефон қоңырауы дербес компьютермен бір жерде орналасу фактісі көптеген мүмкіндіктерге жол ашады. ===Қосымша мәлімет=== *Кез келген мемлекеттен тікелей абонент номерін қосу. *Мобильді номерлердің үйлесімдігі *Мобильді номерлердің үйлесімдігі IP телефонияға өз ықпалын тигізеді, басқаша айтқанда VoIP-дің комерциялық қолданылуына. VoIP каналы бойынша келген телефон қоңырауы дәстүрлі мобильді оператордың мобильді телефонына маршрутизацияланады сонымен қоса анықталған пунктіге жету мақсаты бар, яғни қоңырау мобильді телефон портына жету тиіс. Мобильді номерлердің үйлесімдігі бұл тұтынушыларына бір телефон оперторынан келесі телефон операторына көшкенде телефон номерін сақтауға мүмкіндік беретін сервис. *Шұғыл шақылуларға телефон шалу (жедел жәрдем, өрт сөндіру) IP телефонияның қасиеттеріне байланысты, тұтынушының орналасқан жерін табу қиынға соғады. Шұғыл шақыру қоңырауларын жақын жердегі қоңыруалар қабылдау орталығы маршрутизациялау оңай емес. Дегенмен Voip кейбірде шұғыл желі ішіндегі қоңырауларды шұғыл емес қоңырау шалулар желілерііне маршрутизацизация жасай алады. Дыбыстық информацияны кодтау Вокодер қосымша 15-45 мс үзілістерді келесі себептер арқылы туғызады: Сигналды жинақтау және келешектегі отчеттарды жүргізу үшін буферді қолдану. Дыбыстық сигналдармен орындалатын математикалық түрлендірулер процессорлық уақытты талап етеді. Түрлі тәжірибелерде жүргізілген дыбыстық деректерді Интернет арқылы жіберу сапасының кеміуіне әкеп соғытын келесі факторлар бар: Дыбыстық сигналдарды жіберу интервалының асып кетуінен желі арқылы жіберілген пакеттердің жоғалуы. Маршрутизацияның минималды бағасының жүйесі(LCR). Voip-ді маршрутизацияның минималды бағасының жүйесі деп санайды, оның желі ішінде орналасу негізінде минималды траификация мүмкіндік береді. GSM- номерлерімен үйлесімдігі шартында, қазір ол кең тараған, LCR маршрутизацияның минималды бағасының жүйесі провайдерлері қонырауды қайта бағыттау үшін номердін перификсін қолдануына сүйене алмайды,. Оның орнына мобильді оператордың әрбір қоңырауға оны маршрутизациялау үшін желі атауы керек. Содан шығатыны, Voip дыбыстық қоңырауды маршрутизациялаған кезде MNP мобильді номерлерімен үйлесімдігі үшін керек. Орталық базалары жоқ елдерде, Мысалға UK, кейбірде GSM- желіге мобилді телефон қандай желіге жататыны туралы сұрау жіберу керек болады, Voip-дің нарықта кең тарауы Маршрутизацияның минималды бағасының жүйесіның қолдануына байланысты , телефон шалудың белгілі бір тиімділік деңгейі керек. Мобилді нөмірлердің үлесімдігі ұсыныс сапасы қойылатын талаптаға тең келетінін кепілдендіру үшін. Мобилдьді нөмірлердің үйлесімдігінің тексеруін жүргізген кезде, маршрутизация алдында және қоңырау белгіленген жеріне жететініне VoIp компаниялар IP-телефония провайдерін табатынына клиенттеріне кепіл береді. Компания оператор, интернет пейджер қызметін ұсынатын,Tyntec, UK-да тіркелген, Voice Network Query (дыбыстық хаттарды жіберетін жүйе) қызметін ұсынады, бұл қызмет GSM-желіге орын ауыстырған нөмірге жергілікті желіні табу жөніндегі сұрауларды дәстүрлі дыбыстық байланыс операторларына және де VoIP операторларына да жіберуге мүмкіндік береді. ==Кодектер== Ашық: GSM G.771 G.722 G.726 Speex iLBC G.729 G.729A G.723 G723.1 ===VoIP кодектерін салыстыру.=== Кодек Пакеттің пайдалы жүктелуі, байт Деректерді жіберу жылдамдығы, кбит/сек Алгоритмдық кідіріс Орындалатын ағым IP-пакеттер Ethernet-фреймдері G.711 160 64 20 64,8 80 G.723.1(6.3) 24 6,3 37,5 6,9 17,1 G.723.1(5.3) 20 5,3 37,5 5,9 16 G.726-32 160 32 20 32,8 42,7 G.726-24 160 24 20 24,8 34,7 G.726-16 160 16 20 16,8 26,7 G.729(8) 20 8 25 8,8 18,7 G.729(6,4) 16 6,4 25 7,2 17,1 ==Хаттамалар== Хаттамалар IP-дің серверде немесе провайдер гейткиперінде тіркеуді, қоңарау шалу немесе қоңырауды қайта бағыттау, видео немесе дыбыстық байланысты орнатуды, абонент атын немесе нөмірін жіберуді қамтамасыз етеді. Қазірге кезде келесі VoIP протоколдары кездеседі: SIP- дауыстың, бейненің, хабарламаның тасмалдануын қамтамсыз етеді, синхронизациялау үшін 5060 UDP портын қолданады. H.323-SIP-ке қарағанда дәстүрлі телефонияға басым. Сигнализация 1720 TCP порты бойынша және гейткипердегі терминалдарға тіркелу үшін 1719 порта қолданылады. IAX2-4569 UDP порты арқылы сигнализация мен медиа трафик MGCP- медиашлюзді басқаратын протокол. MEGACO/ медиашлюзді басқаратын протокол. MGCP-дің дамыған түрі. SIGTRAN- SS7/OKC7 сигнализациясын IP арқылы бағдарламалық коммутаторға PSTN туннелдеу. SCTP- Ip желіде пакетті міндетті түрде адресатына жеткізу протоколы. SCCP- терминалды басқаруға арналған жабық протокол. Unistim- Сигналдық трафикті жіберудің жабық протоколы. ==Дыбыстық информацияны декодтау== Қосылу қауіпсіздігі VoIP-тұтынушылардың көпшілігі криптографиялық шифрлеуді қолдамайды,бірақ қауіпсіз телефон байланысын дәстүрлі телефон желілеріне қарағанда VoIP да іске асыру әлдеқайда жеңіл. Соның салдарынан қоңырау шалуды заңсыз тыңдауды ұйымдастыру жеңілге түседі және оны өзгертуге де болады. Егер тұтынушы қорғалған виртуалды желі ішінде орналаспаса VLAN (VPN) желілік пакеттер анализаторы арқылы заңсыз кіретіндер, VoIP қоңырауларын қайта ұстап алуы мүмкін. Бұл қауіпсіздіктің кемшілігі тұтынушының телефонының шабуыланан кейін дұрыс жұмыс істемеуіне әкелуі мүмкін. Құрылғылардың жұмыс істемеуінен бүкіл желі күйреуі мүмкін. Желінің 100% қорғалуы деген ұғым жоқ. VoIP протоколын енгізу жүйеге санкциясыз қатынауды тек күрделендіре алады. Виртуалды желіге қатынауды шектеу, дыбыстық деректер мен өзінің желісін тұтынушылардын жасыру арқылы тұтынушылар өз желісін қауіпсіздендіре алады. Егер тұтынушы қауіпсіз және дұрыс конфигурацияланғын желі арасындағы интерфейс-шлюз арқылы, басқрулы қатынауы бар, онда ол көптеген хакерлік шабуылдардан өзін сақтауы мумкін.VoIP трафигінің анализін жасайтын бірнеше ашық кодты ресурстар бар. Қауіпсіздік деңгейінің төменділігі патенттік аудиокодектермен көрсетіледі, ашық кодты ресурстарда табылмайтын, бірақ бұл тиімді емес. Информацияны қайта ұстау қиын болуы үшін кейбір вендорлар осындай сығуларды қолданады. Бірақ ңағыз қауіпсіздік желіде криптографиялық шифрлеу мен криптографиялық аутентификацияны талап етеді, бірақ ол кең әзірше таралмаған. Қоңырау шалушының идентификаторын анықтау. CallerId анықтау қызметі әртүрлі провайдерлерде әртүрлі болуы мүмкін, бірақ VoIP провайдерлердің көпшілігі қоңырау шалушының идентификаторын анықтау callerId шығып жатқан қоңыраулар атына бағытталған қызметін ұсынады. Қоңырау VoIp провайдерден жергілікті желінің нөміріне бағытталғанда CallerID қызметі жұмыс істемейді. == Мобильді VoIP == VoIP-тің мобильді қызметтері жоғарыда көрсетілген қызметтерден сәл өзгеше. Телефон қоңырауларын үйде жылдамдығы жоғары жылдамдықты қосылым арқылы бағыттаудың орнына, қоңыраулар ұялы байланыс желісінде берілген кеңжолақты байланыс арқылы бағытталады. Сізге тек ұялы телефон немесе жоғары жылдамдықты Интернет байланысы бар басқа ұялы телефон (4G) қажет.<ref>[https://virtual-sim.ru/voip/kriterii-sravneniya-uslug-voip-svyazi VoIP қызметтерін салыстыру критерийлері функционалдылық, сенімділік, техникалық қолдау және құны болып табылады.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811235520/https://virtual-sim.ru/voip/kriterii-sravneniya-uslug-voip-svyazi |date=2020-08-11 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Телекоммуникация}} [[Санат:IP-телефония]] 6ua0h2q9t03t5zbxwswckx6nrykz91w 0 18608 3627330 3627161 2026-07-07T14:14:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-35677-97|~2026-35677-97]] ([[User talk:~2026-35677-97|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3594318 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Кинематограф | есімі = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев | шынайы есімі = | сурет = Есмұхан Обаев.png | сурет атауы = Обаев, 2011 жыл | туған кездегі есімі = | туған күні = 23.06.1941 | туған жері = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | қайтыс болған күні = 16.04.2026 | қайтыс болған жері = | мамандығы = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}} | азаматтығы = {{USSR}} (1941–1991)<br />{{KAZ}} (1991–2026) | белсенді жылдары = 1960–2026 | бағыты = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}} | ұжымы = | марапаттары = {{қатар | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{қатар | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} | {{Парасат ордені}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} }} {{қатар | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} }} {{қатар | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{қатар | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} }} | сайты = }} '''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]] [[1941]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[16 сәуір]] [[2026]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |work=Tengrinews.kz |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-16}}</ref> — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты. ==Өмірбаяны== Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref> 1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген. Обаев 2026 жылғы 16 сәуірде қайтыс болды.<ref name=":0" /> ==Еңбек жолы== * 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді. * 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері М.Н.Кедров пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды; * 1970–1972 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды. * 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды. * 1992–1995 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты. * 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. * Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды; * 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі. * 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді. ==Кәсіби шығармашылығы== Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос», Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде», «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді. Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді. Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында 100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды. ==Марапаттары== Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып: * 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы * 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы * 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы; * 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы * 2007 жылы [[Парасат ордені]] * 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] * 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]] * 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және * 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен марапатталды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}} [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Өнертану докторлары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] kesbsczz1iyrrgq0v72l0bzfwqgeo3f 0 26847 3627262 3274375 2026-07-07T12:16:45Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627262 wikitext text/x-wiki '''Гидроксидтер''' – құрамында бір немесе бірнеше гидроксил тобы бар бейорганикалық заттар. Әдетте оларды [[негіз]]дер деп атайды. Г-ді периодтық кестедегі барлық [[металдар]] түзе алады, мыс., KOH, Ca(OH)2, Cu(OH)2, Tі(OH)3, т.б. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Химия]] rd61to4sjekxx30pywij8zjambjog1u 3627284 3627262 2026-07-07T12:46:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3627284 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Гидроксидтер''' — құрамында бір немесе бірнеше гидроксил тобы бар бейорганикалық заттар. Әдетте оларды [[негіз]]дер деп атайды. Г-ді периодтық кестедегі барлық [[металдар]] түзе алады, мыс., KOH, Ca(OH)2, Cu(OH)2, Tі(OH)3, т.б. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Химия]] 74itvtq8va0suzfnwk09gcu375tpw8a 0 27918 3627322 3627205 2026-07-07T14:00:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3627322 wikitext text/x-wiki {{мағына|Жұлдыз (айрық)}} '''Жұлдыз''', кейде '''тұрақты жұлдыз''' ([[астрономия]]дағы белгісі: ✱), — массасы ерекше ауыр, өзегіндегі [[Термоядролық реакциялар|термоядролық реакция]] арқылы айналасына тұрақты [[жарық]] шығаратын,<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|title=Звезда|author=Засов А. В.|publisher=Астронет |accessdate=2013-04-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FehrzMWN|archivedate=2013-04-05}}</ref> плазмалық [[газ]] және [[плазма]] күйдегі аспан денесі. Жұлдыздарды арнаулы түрде [[Жұлдыз астрономиясы]] ғылымы зерттейді. [[Сурет:Starsinthesky.jpg|250px|thumb|[[Жетіқарақшы]] жұлдызы]]‎ [[Сурет:Artist's impression of supernova 1993J.jpg|thumb|right|250px|1993J [[ғаламатжұлдыз]]ы]] Әдетте қазақ тілінде жұлдыз сөзі көптеген мағынада қолданылады: барлық аспан денелерін (Күн, Ай, [[Марс]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]], [[Комета|құйрықты жұлдыз]]дар т.б.) жай тілмен жұлдыз деп бірдей атай береді. Дегенмен, ғылыми арнаулы мағынада жұлдыз тек [[Күн (жұлдыз)|Күн]] секілді, [[сүмбіле]], [[темірқазық]], [[жетіқарақшы]], [[үркер]] секілді, [[қос жұлдыз]],<ref name="ReferenceA">{{кітап|авторы= Қадыкенов М.М. |тақырыбы= Қазақша-ағылшынша-орысша физика-техникалық сөздік |жыл= 2010 |баспасы= Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының Ядролық физика институты |isbn=9965-675-57-0 }}</ref> [[жұлдыздар шоғыры]],<ref name="ReferenceA"/> [[ғаламатжұлдыз]],<ref name="ReferenceA"/> секілді өзінен жарық шығаратын алып аспан денелеріне қаратылады. Астрономдар [[жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|жұлдыздардың спектрін]], [[жұлдыздың жарқырауы|жарық шамасын]], кеңістіктегі қозғалысын өлшеу арқылы оның салмағын, жасын, құрамындағы металл мөлшерін және басқа да қасиеттерін таниды. Жұлдыздың жалпы сапасы оның өзгерісі мен кейінгі тағдырының маңызды көрсеткіші. Басқа қасиеттері, мысалы диаметрі, өз осьінде айналуы, қозғалысы мен температурасы қатарлылар оның тарихи өзгерісі барысында ұқсамайды. Жұлдыз температурасының жарық шамасына байланысты суреті әдетте [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|"HR диаграммасы"]] деп аталады. Ол арқылы жұлдыздың жасы мен өзгеріс сатысы айқындалады. Жұлдыз негізгі уақытын өзегіндегі термоядролық реакция арқылы айналасына жарық шашуымен өткізеді. Өзегіндегі термоядролық реакция өзектің шетіне дейін жоғары [[энергия]] бөліп шығарады, сосын оны сыртқы әлемге радиация болып шашырайды. [[Сутегі]] мен [[гелий]]ден ауыр [[химиялық элементтер|элементтер]] термоядролық реакциядан пайда болады. Жұлдыздар негізінен сутегіні негіз еткен күйде пайда болады және гелий мен аз мөлшерде [[ауыр металдар|ауыр элементтер]]дің сығылуынан құралады. Өзегінде жеткілікті тығыздық болса, кейбір сутегі термоядролық реакция барысында тұрақты түрде гелийге айналады<ref>{{cite web | url= http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | archiveurl= http://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | archivedate= 2008-02-10 | title= Stellar Evolution & Death | publisher= NASA Observatorium | accessdate= 2006-06-08}}</ref> (мысалы, Күнде 4 атом сутегі 1 атом гелийге айналудан біз тұтынатын жылу мен жарық қалыптасады). Жұлдыздың ішіндегі артық энергия радиацияланып сыртқа шығып кетеді. Жұлдыз ішкі [[гравитация]] әсерінде өз салмағының жеміріп жібермеуіне (өз өзегіне бірақ құйылып, шөгіп кетпеуге де, айналасына шашырап тозып кетпеуге де) қол жеткізеді. Жұлдыздың өзегіндегі сутегі отыны таусылса салмағы күн салмағының 0,5 есесінен кем болмаса, онда ол өсіп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады.<ref name="late stages">{{cite web | last = Richmond | first = Michael | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html | title = Late stages of evolution for low-mass stars | publisher = Rochester Institute of Technology | accessdate = 2006-08-04 }}</ref> Кейбір жағдайда оның өзегінде тіпті де ауыр атомдар отынға айналып қайта жана бастауы мүмкін. Мұндай жұлдыздар ақыры ықшамдалып, ғарыштағы материялық денеге айналады, басқаларға қосылады, немесе жаңа элементтер пайда болу сатысына өтеді.<ref>{{cite web | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | title = Stellar Evolution & Death | publisher = NASA Observatorium | accessdate = 2006-06-08 }}</ref> Жұлдыздар ғарышқа біркелкі шашылған емес. Олардың көбі тартылыс күш әсерінде ұйысып екіден көп [[қос жұлдыз]]дарға біріксе, тіпті неше миллиард жұлдыздар топтасып алып [[жұлдыздар шоғыры]]дарға айналады. Екі жұлдыздың орбитасы оларды жақындатқанда олардағы өзгеріс тездейді.<ref name="iben">{{cite journal | last= Iben | first= Icko, Jr. | title=Single and binary star evolution | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | date=1991 | volume=76 | pages=55–114}}</ref> Мысалы, [[Ақ ергежейлі]] жұлдыз өзінің серік жұлдызына жақындағанда оның газдарын өзіне сіміріп, [[Алып жұлдыз|жаңа жұлдыз]] болып жарқырайды. Жұлдыздар әлемі өте әр алуан. Кейбір жұлдыздар Күннен мың есе үлкен (көлемі бойынша) әрі жарығырақ болып келсе (алып жұлдыздар), ал кейбіреуінің мөлшері мен шығаратын [[жарық|жарығының]] [[энергия]]сы Күннен әлдеқайда аз болып (ергежейлі жұлдыздар) келеді. Жұлдыздардың жарқырауы да түрліше болады. Алтын Балық шоқжұлдызының S жұлдызы Күннен 400 мың есе артық жарқырайды. Күн өзінің барлық белгілері жағынан қатардағы жұлдыз болып саналады. Көптеген жұлдыздарды күн секілді ғаламшарлық жүйеден тұрады деп санауға толық негіз бар. Жұлдыздар өте алыс қашықтықта орналасқандықтан, олардың серіктері ең күшті телескоппен де көрінбейді. Оларды анықтау үшін зерттеудің нәзік әдістер қолданып, бірнеше ондаған жылдар бойы ұқыпты бақылау мен күрделі есептеулер жүргізу қажет. Жұлдыз спектріне талдау жасау арқылы да жұлдыздың ғаламшар серігі бар-жоғы анықталады. == Этимологиясы == Қазақ тіліндегі ''жұлдыз'' сөзі прото-түркі ''*yulduŕ'' сөзінен шыққан. [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]]ша ''ulduz'', [[Шағатай тілі|шағатай]]ша {{Rtl-lang|ar|یولدوز}}, [[Долған тілі|долған]]ша ''һулус'', [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]]ша ''yıldız'', [[Қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]]ша ''жулдуз'', [[Башқұрт тілі|башқұрт]]ша ''йондоҙ'', [[Хакас тілі|хакас]]ша ''чылтыс'', [[Құмық тілі|құмық]]ша ''юлдуз'', [[Қырғыз тілі|қырғыз]]ша ''жылдыз'', [[Ноғай тілі|ноғай]]ша ''юлдыз'', [[Шор тілі|шор]]ша ''чылтыс'', [[Татар тілі|татар]]ша ''йолдыз'', [[Түрікмен тілі|түрікмен]]ше ''ýyldyz'', [[Тыва тілі|тыва]]ша ''сылдыс'', [[Ұйғыр тілі|ұйғыр]]ша {{Rtl-lang|ar|يۇلتۇز}}, [[Өзбек тілі|өзбек]]ше ''yulduz'', [[Саха тілі|саха]]ша ''сулус'' және басқа түркі жұлдыз атауларының когнаты болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2falt%2fturcet&text_number=++76&root=config|title=Starling Etymologic Base|author=S. Starostin|lang=en}}</ref> [[Латын тілі]]ндегі ''stella'' сөзі прото-италикше ''*stērolā'' сөзінен шыққан, ал ''astrum'' [[ежелгі грек тілі]]ндегі {{Polytonic|ἄστρον}} сөзінен алынған. {{Polytonic|Ἄστρον}} мен ''stella'' бір прото-үнді-еуропа ''*h₂stḗr'' сөзінен шыққан, демек екеуі де туыс сөз. == Күзету-өлшеу тарихы == [[Сурет:Nebra_Scheibe.jpg|thumb|right|200px|Аспан кестесі, б.з.д. XVII ғ.]] Адамзаттың жұлдыздарды күзетіп тұрмысқа пайдалану, діни рәсімдерді орындау тарихы арыдан бастау алады. Ежелгі мысырлықтар осында 5-6 мың жыл бұрын [[Сүмбіле]] жұлдызының шығыс көкжиектен көтерілуін негіз етіп, [[Ніл]] өзенінің тасуын мөлшерлеген және бір жылдың 365,25 күн болатынын дәл анықтаған. Қытайдың Шан патшалығы осыдан 4 мың жыл бұрын аспанды бақылайтын арнайы орда мансаптыларын тағайындап, егіс жұмыстарын уағында жүргізуге қол жеткізген. [[Сурет:PSM_V78_D326_Ptolemy.png|thumb|left|120px|[[Клавдий Птолемей|Птолемей]]]] Тұрақты жұлдыздар діни рәсімдер үшін де айырықша маңызға ие болды. Көптеген ежелгі ғалымдар ерте заманның өзінде-ақ адамдар жұлдызды аспанды [[шоқжұлдыз]]дарға бөлген.<ref>{{cite book | author=Forbes, George | title=History of Astronomy | publisher=Watts & Co. | location=London | year=1909 | format =Free e-book from Project Gutenberg | url=http://www.gutenberg.org/etext/8172 }}</ref> Ежелгі заман астрономы [[Клавдий Птолемей|Птолемей]]дің тіркеуі бойынша бүкіл аспанда 48 шоқжұлдыз болса, қазіргі кезде 88 шоқжұлдыз бар делінеді. Бұл шоқжұлдыздар [[күнтізбе]] жасауға тікелей ықпал етті. Қазіргі жер шарында ең кең қолданылатын, дәлдігі жоғары [[григориан күнтізбесі]] жерге ең жақын тұрақты жұлдыз — күнді негіз етіп жасалған.<ref>{{cite web | last = Tøndering | first = Claus | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits | accessdate = 2006-12-10 }}</ref> Көп уақытқа дейін жұлдыздар орнынан қозғалмайды, еш өзгермейді, мәңгі солай бола береді, аспан шарына мәңгілік байланған деп есептеді. Сондықтан жұлдыздарды тұрақты жұлдыз деп атаған. Әсіресе [[Аристотель]]дің (б.з.б. IV ғасыр) идеясының ықпалында көптеген ғасырлар бойы жұлдызды аспан мәңгілік және өзгермейтін [[хрусталь]] [[сфера]] тәрізді, оның сыртында құдайлар өмір сүреді деп жорамалдауы негізгі ғарыш түсінігі болды. [[Сурет:Biruni_Iranian.jpg|thumb|left|120px| [[Әбу Райхан әл-Бируни]]]] Ең ежелгі дәлдігі жоғары, уақыты көрсетілген жұлдыз картасы б.з.д. 1534 ж. ежелгі [[Мысыр]]да жасалды.<ref>{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map | journal=Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2007-10-21 }}</ref> [[Мұсылман]] астрономдары анықтаған көптеген жұлдыз атаулары бүгінге дейін қолданылуда. Олар және көптеген жұлдыз өлшеу аспаптарын жасады. ХІ ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] [[құс жолы]]н көптеген жұлдыздар мен тұмандықтардан құралған деп есептеп, 1019 жылғы [[Тұтылу|айдың тұтылуы]] кезінде біраз жұлдыздың ендік бұрышын өлшеді.<ref>{{cite web | last=Zahoor | first=A. | year=1997 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | title=Al-Biruni | publisher=Hasanuddin University | accessdate=2007-10-21 }}</ref> Осыдан 3 мың жыл бұрын Қытайдың Чжоугун деген қаласында бірінші астрономиялық обсерватория салынған. Ол өте қарапайым, онда телескоп болған жоқ. Жұлдыздарды қарапайым көзбен бақылаған. Қытайдың б.з.д. V ғасырдағы ғалымдары жұлдыздардың ауадан (газдан) құралатынын жазып қалдырған екен.<ref name="clark">Clark, D. H.; Stephenson, F. R., The Historical Supernovae, Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute, 355–370 бет, Dordrecht, D. Reidel Publishing Co, маусым 29, 1981, Cambridge, England, [http://adsabs.harvard.edu/abs/1982sscr.conf..355C] 2006-09-24</ref> [[Самарқан]] қаласындағы зерттеуші ғалымдар орта ғасырда мыңдаған жұлдыздың орнын дәл анықтаған. [[Ұлықбек]]тің кейін бір ғасырдан соң өмірге келген дат ғалымы [[Тихо Браге]] де обсерватория салып, жұлдыздар әлеміне бақылау жасаған.<ref name="he history">{{cite web | last = Drake | first = Stephen A. | date = 2006 | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title = A Brief History of High-Energy (X-ray & Gamma-Ray) Astronomy | publisher = NASA HEASARC | accessdate = 2006-08-24 }}</ref> [[Сурет:Giordano_Bruno.jpg|thumb|left|120px| [[Джордано Бруно]]]] 16-ғасырдың соңында [[Джордано Бруно]] «Жұлдыздар да Күн сияқты аспан денелері, олардың арасында ай секілді, жер секілділері де бар, және олар да бірін бірі айналып жүреді» деген пікір айтты. Жұлдыздарды алыстағы күн дейтін көзқарасты [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] ойшылдарынан шексіздік туралы айтқан [[Анаксимандр]] мен [[атом]] теориясының негізін қалаушы [[Демокрит]], [[Рим]] философы [[Эпикур]] айтып өткен болатын.<ref>{{cite web | date = 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/ | title = Exoplanets | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-11 }}</ref> Теолог Ричард Бентли «Егер олар күн секілді жұлдыз болса, неге күн жүйесіне гравитация (тартылыс күш) түсірмейді?» - деп сұрақ қойған екен, оған [[бүкіл әлемдік тартылыс заңы]]н ашқан [[Ньютон]] «Әрбір тараптағы жұлдыздар тудырған тартылыс күші бір-бірін жойып, жоққа шығарады» - деп жауап берген екен.<ref>{{cite web | last = Hoskin | first = Michael | year=1998 | url = http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html | title = The Value of Archives in Writing the History of Astronomy | publisher = Space Telescope Science Institute | accessdate = 2006-08-24 }}</ref> [[Сурет:Tycho_Brahe.JPG|thumb|left|120px|[[Тихо Браге]]]] [[1596 жыл]]ы алғаш рет айнымалы жұлдыз (неміс астрономы [[Йоханнес Фабрициус]]), ал [[1650 жыл]]ы алғаш рет қос айнымалы жұлдыз (италиялық ғалым [[Джованни Риччоли]]) анықталды. Дания ғалымы [[Тихо Браге]] аспаннан бір жаңа (бұрын болмаған) тұрақты жұлдызды байқап, аспан ежелден осылай емес деген пікірге келген екен. Кейін ол жаңа жұлдыз [[ғаламатжұлдыз]] екені анықталды да, «Тихо ғаламатжұлдызы» деп аталады. [[Италия]] ғалымы [[Джеминиано Монтанари]] [[1667 жыл]]ы [[Алголь]]дағы жарық өзгерісін тіркеген. [[Эдмонд Галлей]] ежелгі грек Птолемей заманынан сол кезге дейінгі жұлдыздар орнының өзгерісі туралы зерттеу жасап, жұлдыз тұрақты деген көзқарасты өзгертті.<ref name="he history" /> [[Фридрих Вильгельм Бессел]] [[1838 жыл]]ы көру бұрышының айырмасына сүйеніп [[Аққу шоқжұлдызы]]ндағы 61 жұлдыздың арақашықтығын 11.4 жарық жыл етіп өлшеп, ғарыштың кеңдігі мен ғарыш денелері арасындағы алыс кеңістікті танытты. [[Сурет:William_Herschel01.jpg|thumb|left|120px|[[Уильям Гершель]] ]] [[Уильям Гершель]] тұрақты жұлдыздардың аспандағы жайласу орнын анықтауға талпынған тұңғыш ғалым. [[1780 жыл]]дары ол [[метрология]] арқылы 600 жаққа бірдей өлшеу жасап, сол арқылы көзге көрінетін жұлдыздардың санын анықтауға кірісті. Бұл арқылы ол жұлдыздар саны аспанның бір шетіне қарай көбейе түсетінін, бұл [[Құс жолы]]ның орталық өңірі екенін айқындады. Оның баласы [[Джон Гершель]] [[Оңтүстік жарты шар]]да әкесінің ғылыми тәжірибесін қайталап, ұқсас қорытынды шығарды.<ref>{{cite journal | last=Proctor | first=Richard A. | title=Are any of the nebulæ star-systems? | journal=Табиғат | year=1870 | pages=331–333 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&isize=M | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 }}</ref> Осы өлшеу, күзету барысында Уильям Гершель кейбір жұлдыздардың ұқсас бағытта қозғалып қана қоймай, өзара физикалық байланысы бар [[қосаржұлдыз]] екенін айқындады. [[1835 жыл|1835]] – [[1839 жыл|39]] жылдары орыс астрономы [[Василий Васильевич Струве|Василий Струве]], неміс астрономы [[Фридрих Вильгельм Бессел|Фридрих Бессель]] және ағылшын астрономы [[Томас Джеймс Хендерсон|Т.Хендерсон]] алғаш рет ең жақын үш жұлдызға дейінгі қашықтықты анықтады. Джозеф Фраунгофера және Анджело Секки Сүмбіле мен күнді салыстырып, жұлдыздарды жарығына қарай түрге бөлудің ғылыми жүйесін жасады.<ref>{{cite web | last = MacDonnell | first = Joseph | url = http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | title = Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) the Father of Astrophysics | publisher = Fairfield University | accessdate = 2006-10-02}}</ref> Дегемен қазіргі заманғы жұлдыздар жүйесін бөлу амалын Энни Кэннон 1900 жылы тапқан. [[Сурет:Friedrich_Wilhelm_Bessel.jpeg|thumb|left|120px|[[Фридрих Вильгельм Бессел]]]] ХІХ ғасырда [[Қосаржұлдыз]]ды күзетудің маңызы да еселеп артты. [[1834 жыл]]ы Ф.В.Бессель Сүмбіленің өзіндегі өзгерісті өлшеп, оның жасырын серігі бар екенін ашты. Эдвард Пикеринг [[1899 жыл]]ы периоды 104 күндік спектрлі қосаржұлдызды байқады. Астроном Струве және [[Шербёрн Уэсли Бёрнхем]] қатарлылар қосаржұлдыздар туралы материалдарды топтап, олардың орбитасы арқылы сапасын өлшеуге мүмкіндік алды. 19-ғасырдың 60-шы жылдары жұлдыздарды зерттеу үшін [[спектроскоп]], ал [[1880 жыл]]дан бастап [[фотография]] пайдаланыла бастады.<ref>{{cite book | first=Robert G. | last=Aitken | title=The Binary Stars | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York | year=1964 }}</ref> Тұрақты жұлдыз зерттеуі XX ғасырда тез дамыды. [[Карл Шварцшильд]] көзбен көрінетін жұлдыз бен оның аппаратқа тартылған фотосын салыстырып, жұлдыздың түсі мен температурасын білуге жол ашты. 1921 фотоэлектрлі фотометр жұлдыздарды өлшеуге қолданыла бастады. Алғаш рет Альберт Майкельсон Гук телескопы арқылы жұлдыз диаметрін өлшеді.<ref>{{cite journal | author=Michelson, A. A.; Pease, F. G. | title=Measurement of the diameter of Alpha Orionis with the interferometer | journal=Astrophysical Journal | year=1921 | volume=53 | pages=249–259 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1921ApJ....53..249M | doi = 10.1086/142603 }}</ref> [[1913 жыл]]ы HR диаграммасы дамып, [[астрофизика]]ға жаңа мүмкіндік берді. 20-ғасырдың басында, әсіресе [[1920 жыл]]дан кейін, жұлдыз жөніндегі ғылыми көзқараста төңкеріс болды. Жұлдыз физикалық дене ретінде қарастырылып, оның құрылысы мен құрамындағы заттардың тепе-теңдік шарттары, энергия көздері зерттеле бастады. Ол арқылы ендігі жерде жұлдыздардың ішкі қасиеті мен құрылымы [[квант физикасы]] арқылы сәтті түсіндіріліп, жұлдыздар атомосферасының химиялық құрамы да айқындала бастады. Бұл төңкеріс, әрине [[атомдық физика]]ның жетістіктерімен тығыз байланысты еді. 20-ғасырдың орта шенінде [[ЭЕМ]]-ді қолдануға байланысты жұлдыздарды зерттеу мәселесі одан әрі тереңдей түсті.<ref name="new cosmos">{{cite book | author=Unsöld, Albrecht | title=The New Cosmos | publisher=Springer-Verlag | location=New York | year=1969 }}</ref> [[Ғаламатжұлдыз]]дарды айтпағанда, басқа жұлдыздарды Құс жолы галактикасы тәуелді жергілікті галактикалар жүйесінде күзетуге болады.<ref>e. g. {{cite journal | author=Battinelli, Paolo; Demers, Serge; Letarte, Bruno | title=Carbon Star Survey in the Local Group. V. The Outer Disk of M31 | journal=The Astronomical Journal | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....125.1298B | accessdate=2007-02-04 | doi = 10.1086/346274 }}</ref><ref>{{cite news | title=Millennium Star Atlas marks the completion of ESA's Hipparcos Mission | publisher=ESA | date=1997 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&page=esa_msa | accessdate=2007-08-05 }}</ref> Дегенмен, бұл күндері тіпті жерден 100 млн жарық жылы қашықтықтағы [[Бикеш (шоқжұлдыз)|Бикеш]] галактикалар жүйесіндегі [[M 100 галактикасы]]ндағы жұлдыздарды да өлшеп-тексеруден өткізуге мүмкіндік туып отыр.<ref>{{cite web | author=Villard, Ray; Freedman, Wendy L. | date=1994 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/ | title=Hubble Space Telescope Measures Precise Distance to the Most Remote Galaxy Yet | publisher=Hubble Site | accessdate = 2007-08-05 }}</ref><ref>{{cite news | title=Hubble Completes Eight-Year Effort to Measure Expanding Universe | publisher=Hubble Site | date=1999 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/ | accessdate=2007-08-02 }}</ref><ref>{{cite news | title=UBC Prof., alumnus discover most distant star clusters: a billion light-years away. | publisher=UBC Public Affairs | date=2007 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html | accessdate=2007-08-02 }}</ref> == Жұлдыздардың аталуы == [[Сурет:Venice ast sm.jpg|thumb|right|200px|Астрология тақтайшасы]] Шоқжұлдыз ұғымы ежелгі [[Вавилон]] мәдениетінде қалыптасқан. Ежелгі заманның жұлдыз бақылаушылары біршама әйгілі жұлдыздарды табиғат мифологиясындағы белгілі бір оқиғалармен байланыстырып, олардан түрлі пішіндер елестеткен. [[Эклиптика]]ның төңірегіндегі 12 жұлдыз [[Астрология]]ның негізі болды. Кейбір арнайы тұрған ерекше жұлдыздар да арнаулы атауға ие болды, әсіресе оларға латынша және арабша атаулар берілді. [[Сурет:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|left|300px|XVII ғ. жұлдыз картасы, Голландия]] Кейбір жұлдыздар туралы арнайы аңыздар құрастырылды.<ref name="mythology">{{cite web | last = Coleman | first = Leslie S | url = http://www.frostydrew.org/observatory/courses/myths/booklet.htm | title = Myths, Legends and Lore | publisher = Frosty Drew Observatory | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Мысалы, [[Алголь]] жыланшаш пері [[Медуза]]ға арналған. Ежелгі гректер ғаламшарларды айналушы жұлдыз (серуендеуші) деп танып, маңызды Құдайларының атын берді. Бұл планеталардың аты Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурн.<ref name="mythology" /> Уран мен Нептун да грек-рим Құдайларының атында аталғанымен, олардың жарқырау шамасы әлсіз, ежелгі адамдар оларды байқай алмаған. Олар тек кейін байқалған, сондықтан аттары да кеш қойылды. Шамамен 1600 жылдарға дейін шоқжұлдыздардың аты, ауқымы, жұлдыздар аты әр өңірде өзгеше болып келді. 1603 жылы неміс астрономы Иоганн Байер грек әліппесі мен шоқжұлдыздар атын бірлестірген "Байер белгілемесі" Уранометрияны жасап, әр шоқжұлдыздағы әрбір жұлдызға ат берді. Кейін ағылшын астрономы Джон Флемстид сандық жүйе арқылы белгілеу амалын тауып, ол кейін "Флемстид белгілемесі" деп аталды. Бұдан басқа да жұлдыздарды белгілеу амалдары ойлап табылды. Ғылым әлемінде жұлдыздар мен басқа да аспан денелеріне ат беретін бірден-бір орган [[Халықаралық астрономиялық одақ]] ({{lang-en|International Astronomical Union}}).<ref name="naming">{{cite web | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.309 | title = The Naming of Stars | publisher = National Maritime Museum | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Бірақ кейбір астрономиялық органдар алдамшылыққа барып, жұртқа жұлдыз атын сатумен айналысады. Дегенмен, олар (мысалы: “''International Star Registry''” қатарлылар) қандай амалмен жұлдыздар атын сатумен айналысса да, бұл атаулар ғылым жағынан мойындалмайды, оны ешкім де пайдаланбайды.<ref name="naming" /> Оның бәрі адам алдап ақша табудың бір амалы ғана. <ref>{{cite web | last = Adams | first = Cecil | date = 1998 | url = http://www.straightdope.com/classics/a3_385.html | title = Can you pay $35 to get a star named after you? | publisher = The Straight Dope | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> == Жұлдыздар саны және жайыласуы== [[Сурет:Ngc6397 hst blue straggler.jpg|thumb|right|250px|Жұлдыз меруерті]] Астрономдар ғарыштағы жұлдыздар саны көп, мөлшері әрқилы деген. АҚШ астрономы [[Карл Саган]] өзінің «Триллионның триллионы» кітабында «Ғаламда триллион галактика бар. Әр галактикада триллион жұлдыз бар», — деген жорамал айтты. АҚШ астрономы [[Чарли Конрой]] қатарлылар галактикалар спектріне талдау жасағаннан кейінгі жорамалы бойынша ғаламда шамамен 3•10²³ жұлдыз бар деген болжам береді.<ref>{{cite journal | url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09578.html | title=A substantial population of low-mass stars in luminous elliptical galaxies | author=Pieter G. van Dokkum & Charlie Conroy | journal=NATURE | year=2010 | doi=10.1038/nature09578}}</ref> Жұлдыздардың әлемге жайласуы біртегіс, біркелкі емес. Жұлдыздар ғарыштағы газдар мен тозаңдармен араласып, галактикаларда өмір сүреді. Құс жолы тәрізді өлшемді галактикада әдетте 100 млрд-таған тұрақты жұлдыз болады. Ғарыштағы күзетуге болатын жұлдыздардың саны да 100 млрд-тан асады.<ref>{{cite web | title=What is a galaxy? How many stars in a galaxy / the Universe? | publisher=Royal Greenwich Observatory | url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/ConWebDoc.20495 | accessdate=2006-07-18 }}</ref> Кезінде жұлдыздар тек Галактикаларда ғана болады деп түсіндірілді,<ref>{{cite news | title=Hubble Finds Intergalactic Stars | publisher=Hubble News Desk | date= 1997 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/02/text/ | accessdate=2006-11-06 }}</ref> бірақ галактикалар арасында бос аймақта өз алдына жүрген жұлдыздар да жетерлік екен. Астрономдардың межелеуінше, ғарышта шамамен 700 Гай (7×10 ²²) жұлдыз бар.<ref>{{cite news | title=Astronomers count the stars | publisher=BBC News | date= 2003 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3085885.stm | accessdate=2006-07-18 }}</ref> Жұлдыздар бірін-бірі толықтыратын екі бағытта зерттеледі. Жұлдыз астрономиясы жұлдыздардың қозғалысын, олардың галактика мен шоғырлардағы таралуын, әр түрлі статистикалық заңдылықтарын қарастырады. Ал [[астрофизика]]ның зерттейтіні – жұлдыздарда өтетін физикалық процестер, олардың сәулесі, құрылысы және [[эволюция]]сы. Жеке жұлдыздардан басқа, Қосарлы жұлдыздар жүйесінде екі, немесе одан да көп жұлдыздар өзара бір-біріне [[гравитация]]лық тартылыс күш туғызып, өзара орағытып айналуы да жиі кездеседі және олар [[Қосаржұлдыз]] деп аталады. Қосаржұлдыздар массаларының ортақ центрі маңында айналып, қосақталып орналасады. Сондай-ақ жұлдыздардың үштік және еселік жүйелері де кездеседі. Қосаржұлдыздың массасы олардың орбиталарын зерттеу арқылы тікелей анықталады. Мұның нәтижесінде жұлдыздардың массасы мен жарқырауының арасында статистикалық тәуелділік тізбегі болатыны айқындалды.<ref>{{cite book | first=Victor G. | last=Szebehely | coauthors=Curran, Richard B. | year=1985 | title=Stability of the Solar System and Its Minor Natural and Artificial Bodies | publisher=Springer | id=ISBN 90-277-2046-0 }}</ref> Дегенмен, олардың орбитасының тұрақты болса, қосаржұлдыздар ортақ жұлдыздық топ құраса, жұлдыздар саны өте көп болса, онда олар [[Үйіржұлдыз]] делінеді. Қосаржұлдыздар өзар байланысты бірнеше жұлдыздар болса, ал Үйіржұлдыздар бірнеше жүз жұлдыздан жүз мыңдаған жұлдыздардың шоғырлы одағы болуы да мүмкін. Қосарлы жұлдыз шоғыры жүйесі ұзақ уақыт бойғы гравитация әсерінде өзара бір-бірін шектеу күйіндегі жұлдыз тобы болып, ондай үйіржұлдыздар көбінесе алып О және В жұлдыздарынан құралады. Олардың 80% жұлдызы [[қосаржұлдыз]] болып келеді.<ref>{{cite press release |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=2006 | url=http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0611.html |title=Most Milky Way Stars Are Single |accessdate=2006-07-16 }}</ref> Құс жолы жүйесіндегі жұлдыздардың көбі жеке жұлдыз болып келеді. Ұсақ ғарыш денелерінің байқау техникасына ілесіп байқалған жеке жұлдыздар көбейе түсті. Әлемнің 85% жұлдызы [[Қызыл ергежейлі]] болса, олардың 25%-ында [[серік жұлдыз]] бар. [[Сурет:NGC7293 (2004).jpg|thumb|right|250px|NGC 7293 (Бұранда тұмандығы), NASA ESA және C. R. O'Dell (Вандербильт университеті) суреті]] Күннен басқа жерге ең жақын жұлдыз [[Кентавр шоқжұлдызы]]ндағы [[Проксима]] жұлдызы болып, оның жерден арақашықтығы 39.9 триллион км (10 ¹² км), яғни 4.2 жарық жылы қашықтықта. Яғни, жарық Проксимадан шығып, 4.2 жылда әрең жер бетіне жете алады. Егер жер шарын айналып жүрген ғарыштық тасығыштың жылдамдығы 8 км/сек (сағатына 30,000 км) деп есептесек, ол 150,000 жылда әрең Проксимаға бара алады екен.<ref>3.99 × 10¹³ km / (3 × 10⁴ км/сағ × 24 × 365.25) = 1.5 × 10⁵ years.</ref> Қашықтықтың мұнша алыстығы әлемдегі жұлдыздар арасындағы үйреншікті жағдай деп есептеледі.<ref>{{cite journal | author=Holmberg, J.; Flynn, C. | title=The local density of matter mapped by Hipparcos | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=313 | issue=2 | year=2000 | pages=209–216 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000MNRAS.313..209H | accessdate=2006-07-18 | doi = 10.1046/j.1365-8711.2000.02905.x }}</ref> [[Галактика]]лардың өзек өңірінде, немесе [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]]дар ішінде жұлдыздардың арақашықтығы бұған қарағанда жақынырақ болуы мүмкін. Сол Шар тәрізді үйіржұлдыздарда және галактикалардың өзек өңірінде жұлдыздардың өзара соқтығысып қалуы жиі кездеседі. Ал, галактикалардың сыртқы [[қоралану]] өңірінде жұлдыздар бір-біріне өте алыс жайласқан. Онда галактикалар өзегіне салыстырғанда жұлдыздар арақашықтығы біршама кең болып, жұлдыздар соқтығысы сирек кездеседі. Бірақ Шар пішінді жұлдыз шоғыры жүйесі мен галактика өзегінде жұлдыздар соқтығысуы жиі кездесетін құбылыс.<ref name="DarkMatter">{{cite news | title=Astronomers: Star collisions are rampant, catastrophic | publisher=CNN News | date=2000 жыл 2 шілде| url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/space/06/02/stellar.collisions/ | accessdate=2006-07-21 }}</ref> Жұлдыздар қақтығысынан [[Көк жұлдыз]]дар пайда болып, олардың айналасындағы [[Негізгі тізбек жұлдызы]]на салыстырғанда беткі температурасы өте жоғары болады.<ref>{{cite journal | first = J. C. | last= Lombardi, Jr. | coauthors= Warren, J. S.; Rasio, F. A.; Sills, A.; Warren, A. R. | title = Stellar Collisions and the Interior Structure of Blue Stragglers | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=568 | pages=939–953 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...568..939L | doi = 10.1086/339060 }}</ref> == Параметрі және өлшем бірлігі == Жұлдыздардың негізгі сипаттамалары – олардың [[масса]]сы, [[радиус]]ы және [[жарқырау]]ы. Бұл шамалар, көбінесе [[Күннің массасы]], [[Күннің радиусы|радиусы]] және [[Күннің жарқырауы|жарқырауының]] үлестерімен салыстыра өлшенеді. Жұлдыздар параметрі көбінесе [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|СИ]] бірлігі арқылы өрнектеледі. Кейде [[CGS]] бірлігі де қолданылады. :{| |Күн массасы： |<math>\begin{smallmatrix}M_\odot = 1.9891 \times 10^{30}\end{smallmatrix}</math>килограмм<ref name="constants">{{cite journal | author = Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I. | title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=583 | issue=2 | pages=1024–1039 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...583.1024S | doi=10.1086/345408 }}</ref> |- |Күн жарығы： |<math>\begin{smallmatrix}L_\odot = 3.827 \times 10^{26}\end{smallmatrix}</math> Ватт<ref name="constants" /> |- |Күн радиусы： |<math>\begin{smallmatrix}R_\odot = 6.960 \times 10^{8}\end{smallmatrix}</math>метр<ref>{{cite journal | author= Tripathy, S. C.; Antia, H. M. | title=Influence of surface layers on the seismic estimate of the solar radius | journal=Solar Physics | year=1999 | volume=186 | issue=1/2 | pages=1–11 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999SoPh..186....1T | doi = 10.1023/A:1005116830445 }}</ref> |} Негізгі параметрлерден басқа эффективтік температура, спектрлік класс, абсолюттік жұлдыздық шама, түрлі-түстілік көрсеткіші тәрізді туынды параметрлер де қолданылады. Ең ұзын қашықтық, мысалы алып жұлдыздардың радиусы, немесе [[қосаржұлдыз]]дың ұзын жарты өсі көбінесе [[астрономиялық бірлік]]пен өлшенеді. Астрономиялық бірлік дегеніміз жер шары мен күннің арақашықтығы. Ол шамамен 150 млн км, немесе 93 млн ағылшын милі. == Қалыптасуы мен өзгеруі == [[Сурет:Witness the Birth of a Star.jpg|thumb|right|200px|Жұлдыз пайда болатын тығыздығы жоғары молекулярлық бұлт өңірі, NASA суреті]] Жұлдыздар жұлдызаралық материя кеңеюінің тығыздығы жоғары өңірлерінде пайда болған. Бірақ сондай өңірлердің тығыздығы жер бетіндегі адам жасаған [[вакуум]]дардың тығыздығынан төмен болады. Сондай тығыздығы жоғары өңір Молекулярлық бұлт деп аталып, ондағы негізгі элемент сутегі болса, гелий шамамен 23-28% болып келеді. Бұдан басқа өте аз мөлшерде түрлі ауыр элементтер болады. Оған [[Аңшы үлкен тұмандығы]]ндағы жұлдыздардың қалыптасуы жақсы мысал бола алады.<ref> {{cite journal | last=Woodward | first=P. R. | title=Theoretical models of star formation | journal=Annual review of astronomy and astrophysics | year=1978 | volume=16 | pages=555–584 | doi = 10.1146/annurev.aa.16.090178.003011 | unused_data=|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1978ARA&A..16..555W }}</ref> Үлкен массаға ие молекурлярлық бұлттан жұлдыз қалыптасқанда, ол сондағы тұмандық газдарды жарқыратып, сутегіні иондап, [[H II өңірі]]н қалыптастырады. Жұлдыздардың сиретілген газдардан, сондай-ақ өте тығыз газдардан (ақ ергежейлілер) құралған түрлері де болады. Жалтырауы периодты түрде өзгеріп отыратын жұлдыздар [[айнымалы жұлдыз]]дар деп аталады. [[Ғаламатжұлдыз|Жаңа жұлдыз]]дардың жалтырауы кенеттен өзгеретіндіктен, оларда әр түрлі құбылыстар жүретіндігі байқалады. Алғашқы бірнеше тәулікте кішкентай ергежейлі жұлдыз үлкейеді де, одан газ қабаты бөлініп шығып, кеңістікке тарала бастайды. Сонан соң ол қайта сығылады. Ал аса жаңа жұлдыздардың оталуы кезінде бұдан да үлкен өзгерістер болады. === Протожұлдыздың пайда болуы === {{main|Протожұлдыз}} [[Сурет:Herbig-Haro object HH32.jpg|thumb|right|200px| HH32 Хербиг–Аро нысаны]] Жұлдыздар ғаламатжұлдыздың (алып жұлдыздар жарылысы) [[импульс толқыны]] әсерінде, немесе екі галактиканың соғылысуы салдарынан молекулярлық бұлттың ішкі бөлігіндегі [[гравитация]]ның тұрақсыздығы пайда болады. Әдетте, молекулярлық бұлттың мәлім өңірінің тығыздығы [[Джинс тұрақсыздығы]] шамасына жетіп барғанда ол өзінің ішкі гравитациясының әсерінде жеміріле бастайды. Молекулярлық бұлт жемірілгенде, ұйысқан тозаңдар мен газдар күн массасының 50 есесіндей болған кішкентай бок добы секілді шар денеге айналады. Шар дене жалғасты күйреп, тығыздығы жалғасты артып, ауырлық нүктесі ауысып, барынша қыза бастайды. Алғашқы [[Протожұлдыз]] бұлтының ағысы белгілі бір тұрақты қозғалыс сипатын сақтаған кезде протожұлдыздың өзегі қалыптасады.<ref>{{cite web | last = Seligman | first = Courtney | url = http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm | title = Slow Contraction of Protostellar Cloud | work=Self-published | accessdate = 2006-09-05 }}</ref> Бұл ''негізгі тізбек жұлдызының'' алғашқы сатысында протопланета дискасы болады, ауырлық күшінің тоғысуына кем дегенде 10-15 млн жыл керек. Алғашқы протожұлдыздардың массасы күн массасынан 2 есе кішілері ''Торпақ T'' жұлдызы секілділер болса, үлкендері [[Хербиг жұлдыздары]]на ұқсас жұлдыздарды құрайды. Бұл жаңа пайда болған жұлдыздар өз өсінде айналуынан екі полюсінен ағын бүркіп шығарып, Хербиг–Аро нысанын ({{lang-en|Herbig–Haro object}}) құрайды.<ref>{{cite conference | author=Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. | year = 1996 | title=The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks | booktitle = Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995 | editor = Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier | publisher = Space Telescope Science Institute | pages = 491 | url =http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B | accessdate =2006-07-14 }}</ref> === Негізгі тізбек жұлдызы === {{main|Негізгі тізбек жұлдызы}} [[Сурет:HRDiagram.png|thumb|right|200px|HR (Герцшпрунг-Рассел) диаграммасы]] [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|HR диаграммасы]]ндағы жұлдыздар жайласуы бейберекет емес, олар белгілі бір өңірлерге арнайы орналасқан. Әсіресе сол жақ үстіңгі бұрыштан оң жақ астыңғы бұрышқа дейінгі тар өңірге көп санды жұлдыздар шоғырлы түрде орналасқаны бірден көзге түседі. Күн де осы диагональді өңірге жайғасқан екен. Демек, осынау диагональ Негізгі тізбек ({{lang-en|Main sequence}}) деп аталады да, негізгі тізбектегі жұлдыздар [[Негізгі тізбек жұлдызы]] ({{lang-en|main-sequence stars}}), немесе [[Ергежейлі жұлдыз]] ({{lang-en|dwarf}}) деп аталады. Негізгі тізбек жұлдыздары өз ғұмырының [[сутегі]]лік жану сатысында болады. Ондағы сутегі отыны жанып таусылған соң гелийлік жану басталады да, ісініп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады. Күн жүйесіндегі күн дәл қазір сондай [[негізгі тізбек жұлдызы]]на жатады. Тұрақты жұлдыздардың бүкіл ғұмырының 90%-ында жоғары температура мен жоғары қысым арқылы өзегіндегі сутегіні гелий етіп біріктірумен болады және осы барыста мол энергия жасап шығарады. Негізгі тізбек жұлдыздары алғашқы сәттерден бастап, сутегінің салыстырмасы өзегінде арта береді де, нәтижесінде өзегінде термоядролық реакция ұлғайып, жұлдыздың температурасы біртіндеп жоғарылап, жарығы да арта береді.<ref>{{cite journal | author= Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G. | title=Stellar evolution from the zero-age main sequence | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | year=1979 | volume=40 | pages=733–791 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M | doi = 10.1086/190603 }}</ref> Күнді мысал етсек, шамамен 4.6 млрд жыл бұрын негізгі тізбек сатысына жеткен, содан бері оның жарығы 40% артқан.<ref name=sun_future /> Әрбір жұлдыз [[жұлдыз бораны]]н ({{lang-en|Stellar Wind}}) бүрку арқылы зарядты бөлшектерді ғарышқа шашумен болады. Көп санды жұлдыздардың осындай жолмен массасын кемітуі тым болымсыз болғандықтан есепке алынбайды. Күн жылына тек 10 −14 күн массасын жоғалтады,<ref>{{cite journal | author=Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank, G. P.; Linsky, J. L. | title=Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=574 | pages=412–425 | url=http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/journal/issues/ApJ/v574n1/55336/55336.text.html | doi = 10.1086/340797 | format= ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3A+intitle%3AMeasured+Mass-Loss+Rates+of+Solar-like+Stars+as+a+Function+of+Age+and+Activity&as_publication=The+Astrophysical+Journal&as_ylo=2002&as_yhi=2002&btnG=Search Scholar search]} }}</ref> осылайша ол бүкіл ғұмырында өз массасының әрең 0.01% пайызын ғана жоғалтады. Алып массаға ие жұлдыздарда жыл сайын жоғалтатын массасы 10−7 ден 10−5 %-ға жетеді. Бұл олардың өзгерісіне біршама әсер етеді.<ref>{{cite journal | last=de Loore | first=C. | coauthors=de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M. | title=Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61 | issue=2 | pages=251–259 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&A....61..251D }}</ref> Массасы күн массасының 50 есесіндей жұлдыз Негізгі тізбек сатысында өз массасының жартысына дейін жоғалтады.<ref>{{cite web | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.727 | title = The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun | publisher = Royal Greenwich Observatory | accessdate = 2006-09-07 }}</ref> Жұлдыздың негізгі тізбек белдеуіндегі уақыты олардағы отынның жану, ысрап болу жылдамдығына байланысты болады. Күннің жарқырауы мен массасына негізделіп, оның өмірінің 10 млрд жыл шамасында екенін мөлшерлейміз. Алып жұлдыздардың массасын құртатын жану тез, өмірі қысқа болады. Ұсақ жұлдыздардың өртену жылдамдығы ақырын, неше миллиард жылға жетеді және олардың соңғы мезгілі үздіксіз қызару, бозару болады. Ондай жұлдыздар қазіргі ғарыштық жастан (13.7 млрд жыл) көбірек өмір сүретіндіктен, ондай жұлдыздардың өлімі әлі туыла қойған жоқ. Массасынан басқа, гелийден ауыр элементтер жұлдыздар өзгерісі барысында маңызды рөл ойнайды. Астрономияда гелийден ауыр элементтер түгелдей металл деп аталады, олардың химиялық қоюлығы метал мөлшері делінеді. Метал мөлшері тұрақты жұлдыз жану жылдамдығына, магнитті өрістің қалыптасуына әсер етеді, жұлдыз боранының күшіне ықпал етеді.<ref>{{cite journal | author=Pizzolato, N.; Ventura, P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S. | title=Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests | journal=Astronomy & Astrophysics | year=2001 | volume=373 | pages=597–607 | url=http://www.edpsciences.org/articles/aa/abs/2001/26/aah2701/aah2701.html | doi=10.1051/0004-6361:20010626 }}</ref> Жұлдыз бораны күшіне әсер етеді.<ref>{{cite web | date = 2004 | url = http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html | title = Mass loss and Evolution | publisher = UCL Astrophysics Group | accessdate = 2006-08-26 }}</ref> Жұлдызды қалыптастыратын молекулярлық тұмандықтың құрамы ұқсамайтындықтан, қартайған, екінші жұлдыз әулетіндегі жұлдыздардың метал мөлшері жас бірінші жұлдыздар әулетіндегілерден төмен болады (дегенмен кәрі жұлдыздар өліп, атмосферасы молекулярлық тұмандықтарға шашылғанда, ол үздіксіз ауыр метал жасауға өтіп, ондағы метал мөлшері уақыт өтуімен көбейе береді). === Алып қызыл жұлдыз === {{main|Алып қызыл жұлдыз}} [[Сурет:Mira 1997.jpg|thumb|right|200px|1997 жылы Хаббл суретке түсірген Алып қызыл жұлдыз — Мира]] Массасы күн массасының 0.5 есесіндей жұлдыздың өзегіндегі термоядролық реакцияға қажетті отын (көбінесе сутегі мен гелий) таусылғанда сыртқы қабатындағы газы ұлғайып, және біртіндеп суып, ақырында [[Алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red giant}}) айналады. Мысалы, 5 млрд жылдан кейін күн Алып қызыл жұлдызға айналады. Ол кезде күннің радиусы кезектегісінің 250 есесіндей (1 астрономиялық бірлік 150 млн км) болады. Бірақ ол кезде кезектегі массасының 30% жоғалтады екен.<ref name="sun_future">{{cite journal | author=Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. | title=Our Sun. III. Present and Future | pages=457 | journal=Astrophysical Journal | year=1993 | volume=418 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S | doi = 10.1086/173407 }}</ref><ref name="sun_future_schroder">{{cite journal | first=K.-P. | last=Schröder | coauthors=Smith, Robert Connon | year=2008 | title=Distant future of the Sun and Earth revisited|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | pages = 155 }} Тағы қараңыз {{cite news | url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | title=Hope dims that Earth will survive Sun's death | date=2008 | work=NewScientist.com news service | first=Jason | last=Palmer | accessdate=2008-03-24 }}</ref> 2,25 есе күн массасына ие Алып қызыл жұлдызда сутегінің термоядролық өзгерісі (бейнелеп айтқанда сутегінің жануы) өзегінің тысқарысындағы бірнеше қабатта қатар жүреді.<ref name="hinshaw">{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary | date = 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101stars.html | title = The Life and Death of Stars | publisher = NASA WMAP Mission | accessdate = 2006-09-01 }}</ref> Соңында өзегі қусырылып, Гелийдің термоядролық өзгерісіне (бейнелеп айтқанда гелийдің жануына) ауысады. Бұл кезде жұлдыздың радиусы біртіндеп қусырылып, бетіндегі температурасы жоғарылайды.<ref>{{cite journal | last = Iben | first = Icko, Jr. | title=Single and binary star evolution | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | year=1991 | volume=76 | pages=55–114 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | accessdate=2007-03-03 | doi=10.1086/191565 }}</ref> Тіпті де үлкен жұлдыздардың өзегіндегі өңірлерде сутегінің термоядролық өзгерісі мен гелийдің теромядролық өзгерісі қатар жүреді. Жұлдыз өзегіндегі сутегі таусылған соң, өзегіндегі термоядролық өзгеріс жоғары темпратурадағы көміртегі мен оттегіні негіз еткен газ қабаттарын да қамтиды, сосын Алып қызыл жұлдыз болу сатысына баяу енеді және оның өзгерісі үздіксіз жалғаса береді. === Массасы үлкен жұлдыздар === [[Сурет:Wolf rayet2.jpg|thumb|right|350px|Хаббл ғарыш телескопы түсірген M1-67 тұмандығы, орталығы [[Вольф-Райе жұлдызы]] WR 124]] Массасы күннен 10 есе үлкен тұрақты жұлдыздар сутегілік термоядролық реакция барысында [[Аса алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red supergiant}}) айналады. Олардың өзегіндегі сутегі мен гелий секілді отындар жанып таусылғанда гелийден ауыр элементтер де жана бастайды.<ref>{{cite web | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.299/ | title = What is a star? | publisher = Royal Greenwich Observatory | accessdate = 2006-09-07 }}</ref> Олардың өзегі қусырылып, жоғары температурасы мен жоғары қысым туады да көміртегінің термоядролық реакциясын (көміртегінің жануы) туғызады. Бұл барыс үздіксіз жалғасып, [[неон]]ның термоядролық рекциясына (неон жануы), [[оттегі]]нің термоядролық реакциясына (оттегінің жануына), [[кремний]]дің термоядролық реакциясына (кремнийдің жануына) ұласады. Жұлдыздың соңғы сәтіне жақындағанда термоядролық реакция бейне сарымсақ қабаты секілді жұлдыз ішінің әрбір қабатында толық жүріледі. Әр қабаттағы отын ұқсамайды. Термоядролық реакциядан [[темір]] жасалуымен тең соңғы сатыға жетіп үлгіреді. Өйткені темір ядросының басқа элементке қарағанда шектемесі ауыр болғандықтан, оның термоядролық реакциясы энергия бөлуге қарағанда, энергияны ысрап етуі асқынады (энергия жұмсалады). Сондай-ақ ол біршама жеңіл элементтермен бірігетіндіктен, оның термоядролық реакциясы жылу бөліп шығармайды.<ref name="hinshaw" /> Сондықтан біршама кәрі, массасы да үлкен жұлдыздардың өзегіне мол темір жиналады. Бұл жұлдыздардың ауыр элементтері оның айналуы арқылы жұлдыз бетіне тарқал [[Вольф-Райе жұлдызы|Вольф-Райе жұлдыздарын]] қалыптастырады, олар өз атмосфера қабатынан тығыздығы жоғары жұлдыз боранын айналасына бүркумен болады. === Гравитациялық коллапс=== {{main|Гравитациялық коллапс}} [[Сурет:Crab Nebula.jpg|thumb|right|200px|Шаян (Краб) тұмандығындағы [[ғаламатжұлдыз]] қалдығы]] Үлкендігі орташа жұлдыз өз дамуында сыртқы атмосфера қабаттары кеңейіп [[ғаламшар]] пішінді [[ғаламшарлық тұмандық]]қа ({{lang-en|Planetary nebula}}) айналады. Егер сыртқы қабатындағы газдар тарқаған соң қалған қалдықтың массасы күн массасының 1.4 есесінен төмен болса, ол кішірейіп үлкендігі жер шары көлеміндей ұсақ аспан денесіне айналады. Оны әдетте [[Ақ ергежейлі]] деп атаймыз.<ref>{{cite journal | author=Liebert, J. | title=White dwarf stars | journal=Annual review of astronomy and astrophysics | year=1980 | volume=18 | issue=2 | pages=363–398 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&A..18..363L | doi = 10.1146/annurev.aa.18.090180.002051 }}</ref> Жұлдыздар негізінен [[плазма]]лық заттан құралғанымен, Ақ ергежейлі жұлдыздың ішіндегісі плазмалық зат емес. Өте ұзақ замандар өткен соң Ақ ергежейлі жұлдыз үздіксіз күңгірттеніп, [[Қара ергежейлі]] жұлдызға айналады. Үлкенірек жұлдыздардың термоядролық реакциясы үздіксіз жалғасып, өзегіндегі темір мөлшері белгілі бір деңгейге жеткенде (күн массасының 1.4 есесінен үлкен массаға ие болғанда) өз массасын ұстап тұра алмайды. Бұл кезде өзегіндегі шұғыл [[Гравитациялық коллапс]] электронды [[протон]]ның ішіне еңгізеді, Anti-β мен электронның ыдырауынан протондар, немесе ұсақ протондар толассыз пайда болады. Осындай шұғыл туған коллапстың әсерінде соққы толқындар айналаға тарап, жұлдыз жарылысынан ғаламатжұлдыз пайда болады. Құс жолы ішінде туған ондай жұлдыздар туралы тарихтар бойы көптеген деректер тіркелген, оларды бұрынғы адамдар бұрын болмаған "жаңа жұлдыз" туды деп түсінген.<ref name="supernova">{{cite web | date = 2006 | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html | title = Introduction to Supernova Remnants | publisher = Годдард ғарышқаұшу орталығы | accessdate = 2006-07-16 }}</ref> Жұлдыздың негізгі массасы жарылыстан айналасына тарқап ([[Шаян тұмандығы]] секілді) кеткен соң, қалған қалдық [[Нейтрон жұлдыз]]ы болып, немесе тіпті де үлкен масса жағдайында [[Қара құрдым]] болып қалыптасады (Қара құрдым болу үшін ғаламатжұлдыз қалдығы күн массасының 4 есесінен үлкен болуға тиіс).<ref>{{cite journal | author=Fryer, C. L. | title=Black-hole formation from stellar collapse | journal=Classical and Quantum Gravity | year=2003 | volume=20 | pages=S73–S80 | url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0264-9381/20/10/309 | doi = 10.1088/0264-9381/20/10/309 }}</ref> Нейтрон жұлдыз ішіндегі материя негізінен нейтрон болып, ол өзегі өте тұрақсыз [[QCD материясы]]н да қамтиды. Қара құрдым өзегіндегі бұл материя туралы дерек күні бүгінге дейін анық емес. Ол әлі де зерттеуді талап етеді. Коллапстан өлген жұлдыздың сыртқы қабатынан айналасына таралған материялар (көбі ауыр элементтер) жаңа тұрақты жұлдыз қалыптасуына пайдалы материал болады. Бұл ауыр элементтер жартас секілді түрлі ғаламшарларды құрайды. Ғаламатжұлдыз бен алып жұлдыздың жұлдыз бораны айналасына бүріккен материя жұлдызаралық қатты заттарды қалыптастыратын негізгі себеп есептеледі.<ref name="supernova" /> == Жұлдыздардың қасиеттері == [[Сурет:Star_life_cycles_red_dwarf_en.svg|thumb|right|350px|КІші массадағы (солдағы) және үлкен массадағы (оңдағы) жұлдыздардың өзгеру эвалюциясы]] Жұлдыздың барлық ерекшелігін оның әу бастағы массасы белгілейді. Оның негізгі қасиеттері болған жарқырауы, үлкен-кішілігі, өзгерісі, жасы, тағдыры дегендер оның массасына байланысты болады. === Жасы === Көпшілік жұлдыздардың жасы 1 млрд-тан 10 млрд жыл арасында болады. Кейбір жұлдыздардың жасы [[Жойқын жарылыс|ғарыш жасы]]мен (13,7 млрд жыл) қарайлас. Қазірге дейінгі ең кәрі жұлдыз HE 1523-0901 болып, оның жасы 13,2 млрд жыл екен.<ref>{{cite news | author=Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J | title=Nearby Star Is A Galactic Fossil | publisher=Science Daily | date=2007 | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm | accessdate=2007-05-10 }}</ref> Жұлдыз массасы қанша үлкен болса — оның жарқырау ғұмыры сонша қысқа болады. Өйткені массасы үлкен жұлдыздың өзегіндегі гравитация өте жоғары болады да, [[сутегі]]нің термоядролық реакциясы өте тез жүреді. Көптеген массасы үлкен жұлдыздардың орташа жасы 1 млн жыл көлемінде. Ал массасы оған қарағанда жеңіл жұлдыздар ([[Қызыл ергежейлі]]) өте ақырын жанатындықтан, ғұмыры миллиард жылға дейін барады.<ref>{{cite web | author = Naftilan, S. A.; Stetson, P. B. | date = 2006 | url =http://www.sciam.com/askexpert_question.cfm?articleID=000A6D41-76AA-1C72-9EB7809EC588F2D7&catID=3&topicID=2 | title =How do scientists determine the ages of stars? Is the technique really accurate enough to use it to verify the age of the universe? | publisher =Ғылыми Америка | accessdate = 2007-05-11 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. | title=The End of the Main Sequence | journal=The Astrophysical Journal | year=1997 | volume=482 | pages=420–432 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L | accessdate=2007-05-11 | doi = 10.1086/304125 }}</ref> === Химиялық құрамы === Жұлдыздар [[спектр]]ін зерттеу арқылы олардың атмосферасының химиялық құрамы анықталады. Күн тәрізді жұлдыздар да жер бетіндегі заттарды құрайтын химиялық элементтерден тұрады. Массасы бойынша есептегенде, жұлдыз қалыптасқан кездегі салыстырмада сутегі 70%, ал гелий 28% ұстайды және аздап басқа ауыр элементтер болады. Темір өте қарапайым элемент болған соң, әсіресе оның [[спектр сызығы]]н ажырату оңай болғандықтан, жұлдыздардың химиялық құрамындағы темір секілді элементтерге талдау жасау арқылы оның жасын мөлшерлеуге болады.<ref>{{cite web | date = 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | title = A "Genetic Study" of the Galaxy | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-10 }}</ref> Ауыр элемент құрамының болу-болмауы оның ғаламшар серігінің болу-болмауын да мөлшерлеуге жәрдем береді.<ref>{{cite journal | author= Fischer, D. A.; Valenti, J. | title=The Planet-Metallicity Correlation | journal=The Astrophysical Journal | year=2005 | volume=622 | issue=2 | pages=1102–1117 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...622.1102F | doi = 10.1086/428383 }}</ref> Өлшенген жұлдыздар арасында, темір құрамы ең аз жұлдыз ергежейлі HE1327-2326 жұлдызы болып, темір құрамы күннің екі жүз мыңынан біріндей ғана.<ref>{{cite web | date = 2005 | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm | title = Signatures Of The First Stars | publisher = ScienceDaily | accessdate = 2006-10-10 }}</ref> Темір құрамы өте жоғары жұлдыз [[Арыстан (шоқжұлдыз)|Арыстан шоқжұлдызы]]ндағы μ (Leo μ) жұлдызы болып, темір құрамы күннен бір есеге жуық артық. Ал, айналатын ғаламшары бар [[Геркулес (шоқжұлдыз)|Геркулес шоқжұлдызы]] 14 жұлдызының темір құрамы күннің 3 есесіндей.<ref>{{cite journal | last=Feltzing | first=S. | coauthors=Gonzalez, G. | title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates | journal=Astronomy & Astrophysics | year=2000 | volume=367 | pages=253–265 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&A...367..253F | accessdate=2007-11-27 | doi=10.1051/0004-6361:20000477 }}</ref> Кейбір жұлдыздардың химиялық элементтері басқаларынан өзгеше. Олардың спектрінен [[хром]] және [[сирек жер элементтері]] көбірек байқалады.<ref>{{cite book | first=David F. | last=Gray | year=1992 | title=The Observation and Analysis of Stellar Photospheres | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN 0-521-40868-7 }}</ref> === Диаметрі === [[Сурет:Comparison of planets and stars (sheet by sheet) (Jan 2015 update).png|thumb|right|400px|Жұлдыздардың салыстырмасы. Алдыңғы реттегі ең үлкен нысан келесі реттегі ең кішісі ретінде басталады. [[Меркурий]]ден басталады, алғашқы қатардағы ең үлкені [[Жер]] шары, сосын салыстырма жалғаса береді, ең соңғы [[Аса жойқын жұлдыз]] UY Scuti]] Жер шары тым алыста болғандықтан, күнді айтпағанда басқа барлық жұлдыздар аспанда тек бір жарық нүкте болып қана көрінеді, жер атмосферасының әсерінде жылтылдап тұрады. Күннен басқа диаметрі ең үлкен көрінетін жұлдыз Алтын балық R жұлдызы (R Doradus) болып, оның диаметрі 0.057 бұрыштық секунд.<ref>{{cite news | title=The Biggest Star in the Sky | publisher=ESO | date= 1997 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-05-97.html | accessdate=2006-07-10 }}</ref> Біздің жұлдызды түсінуіміздің көбі теорияны моделдеу мен ұқсатуға негізделген. Жұлдыз туралы теория болса жұлдыздың спектрі мен диаметрін өлшеп талдау жасауға негізделген. Күннен басқа, диаметрі алғаш есептелген жұлдыз [[Бетельгейзе]] болып, Альберт Майкельсон оны 1921 жылы Вильсон тауындағы обсерваторияда Гук телескопын пайдаланып өлшеген болатын. Өлшеу нәтижесі бойынша ол күн диаметрінің 450 есесіндей екен Жердегі телескоптарға аспандағы жұлдыздар өте кішкене көрінеді де, олардың диаметрін шамалау мүмкін болмайды. Сондықтан жұлдыз диаметрін өлшеу үшін [[интерферометр]] телескоптар қолданылады. Жұлдыз диаметрін өлшеудің тағы бір амалы жұлдыз тұтылуы (күн тұтылуы, ай тұтылуы секілділер). Бұл амал көбінесе ай тұтылған кездегі жұлдыздан жеткен әлсіз жарық пен қайта ай жарығы түскен кездегі жарықтың өзгерісіне сүйеніп, жұлдыздардың диаметрін өлшейді.<ref>{{cite journal | author=Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M. | title=Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared | journal=Journal of Astrophysics and Astronomy | year=1995 | volume=16 | pages=332 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JApAS..16..332R | accessdate=2007-07-05 }}</ref> Жұлдыздың өлшемі туралы айтсақ, диаметрі 20-40 км аралығындағы салмағы өте ауыр, бірақ көлемі кішкене [[Нейтрон жұлдыз]]дар бар. Сондай-ақ Аңшы шоқжұлдызындағы (Орион) Бетельгейзе жойқын жұлдызының (Betelgeuse Supergiant star) диаметрі күн диаметрінің 650 есесіндей үлкен, яғни 900 млн км. Бірақ оның тығыздығы күннен әлденеше есе төмен.<ref>{{cite web | last = Davis | first = Kate | date = 2000 | url = http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml | title = Variable Star of the Month—December, 2000: Alpha Orionis | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> === Қозғалысы және арақашықтықты есептеу === [[Сурет:The radial velocity method (artist’s impression).jpg|thumb|right|350px|Жұлдыздың радиалды жылдамдығын есептеу]] Жұлдыздардың күнге салыстырмалы қозғалысы сол жұлдыздың жасы мен келіп шығуы туралы, сондай-ақ айналасындағы галактикалардың құрылымы мен өзгерісі туралы пайдалы ақпарат береді. Бір жұлдыздың қозғалысы радиалды жылдамдығын және [[аспан]]ды кесіп өтудің [[импульс моменті]]н қамтиды. [[радиалды жылдамдық]] жұлдыздың күнге салыстырмалы жақындау, не алыстауына қаратылса, ал импульс моменті оның өз бетінше қозғалысына қаратылады. Радиалды жылдамдық жұлдыз спектріндегі [[Доплер құбылысы|Доплер ауысымы]]н өлшеу арқылы анықталады, оның бірлігі км/сек. Жұлдыздың өз бетінше қозғалуынан туған импульс моментін тауып шығу нәзік [[астроесептеу]]лер арқылы орындалады, оның бірлігі миллионнан бір доғалық секунд (МП/жыл). Жұлдыздардың көріну парқын өлшеу арқылы нақты жылдамдықты есептеуге болады. Егер жұлдыздың жылдамдығы жоғары болса, ол сөзсіз күнге біршама жақын болғаны.<ref>{{cite web | date = 1999 | url = http://www.rssd.esa.int/hipparcos/properm.html | title = Hipparcos: High Proper Motion Stars | publisher = ESA | accessdate = 2006-10-10 }}</ref> Екі жылдамдық та өлшенген жағдайда оның күн жүйесі кеңістігіне салыстырмалы қозғалысын есептеп шығаруға болады. Жақын маңдағы жұлдыздарда бірінші әулет жұлдыздарының жылдамдығы екінші әулет жұлдыздарынан төменірек болады. Кейінгілері жазыққа бейім эллиптис орбитада айлналады.<ref>{{cite journal | last = Johnson | first = Hugh M. | title=The Kinematics and Evolution of Population I Stars | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | year=1957 | volume=69 | issue=406 | pages=54 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957PASP...69...54J | doi=10.1086/127012 }}</ref> Белгілі бір жұлдызды есептеу арқылы қасындағы одақтас, не қосар жұлдызының жылдамдығын да есептеп шығуға болады. Олар ортақ молекулялрық тұмандықтан келіп шыққан жағдайда, қозғалыстарында белгілі бір ортақтық ерекшеліктер болады.<ref>{{cite journal | author = Elmegreen, B.; Efremov, Y. N. | title=The Formation of Star Clusters | journal=American Scientist | year=1999 | volume=86 | issue=3 | pages=264 | url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15714/page/1 | accessdate=2006-08-23 | doi=10.1511/1998.3.264 }}</ref> Жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтаудың негізгі әдісі — Жердің Күн төңірегінде айналуын негізге ала отырып, жұлдыздардың көрінерлік орын ауыстыруын өлшеу. Сол ауытқу ([[параллакс]]) бойынша жұлдызға дейінгі қашықтық есептеліп шығарылады. Әр түрлі спектрлік кластағы жұлдыздардың орташа абсолюттік жұлдыздық шамасын анықтай отырып және оны сол кластағы жекелеген жұлдыздардың көрінерлік жұлдыздық шамасымен салыстыра отырып, жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтауға болады. Жұлдыздың өз осінен айналуы оның спектрлері бойынша зерттеледі. Айналу кезінде жұлдыз дискісінің бір шеті бізден алыстайды, ал екінші шеті сондай жылдамдықпен бізге қарай жақындайды. Сондықтан, [[Доплер құбылысы|Доплер принципі]] бойынша жұлдыздың айналу жылдамдығын анықтауға болады. Температурасы жоғары (экватор аймағында) жұлдыздар 100 – 200 км/с және одан да артық [[жылдамдық]]пен, ал температурасы салқындау жұлдыздар одан кем, яғни секундына бірнеше км жылдамдықпен айналады === Электромагнит өрісі === [[Сурет:Suaur.jpg|thumb|left|200px|Орташа Зеемана-Доплер арқылы құрылған [[Арбакеш шоқжұлдызы]] (Auriga) SU бетіндегі электромагнит өрісі]] Жұлдыздың [[электрмагниттік өріс]]і оның ішкі бөлігіндегі [[конвекция]]лы [[цикл]] (қарама-қарсы айналыс) қалыптасқан өңірде пайда болады. Жұлдызды құраған [[Электрөткізгіштік|электрөткізгіштігі]] бар плазма бейне мотор секілді жұлдыздың электромагнит өрісін пайда қылады. Электромагнит өрісінің күші жұлдыз массасы мен құрамының өзгерісіне қатысты өзгеріп отырады. Бетіндегі электромагнит өрісі әрекеті жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығына да қатысты болады. Бетіндегі қозғалыстар [[жұлдыз дағы]]н пайда қылады. Жұлдыз дағы өңірі қалыпты өңірге қарағанда электромагнит өрісі біршама күшті, темпратурасы төмен өңір есептеледі. [[Жұлдыз шудасы]] электромагнит өрісі күшейген [[Күн тәжі|жұлдыз тәжі]] өңіріндегі белсенділіктен басталады. Жұлдыз жалыны болса электромагнит өрісіндегі қозғалыста бүркілген энергетикалық бөлшектер жарылысынан туылады.<ref>{{cite web | last=Brainerd | first=Jerome James | date= 2005 | url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayCorona.html | title=X-rays from Stellar Coronas | publisher=The Astrophysics Spectator | accessdate= 2007-06-21 }}</ref> Электромагнит өрісінің әсерінде, жоғары жылдамдықта өз өсінде айналатын жас жұлдыздың беткі қозғалыстары көп болады. Электромагнит өрісі жұлдыз дауылын өршітеді. Ал жұлдыз қартайған сайын қозғалысы баяулап, ондағы электромагнит өрісі туғызған құбылыстар салыстырмалы әлсірей түседі. Сондықтан, күн секілді жасы егде жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығы баяулады, беткі қозғалыстар да біршама аз. Өз өсіндегі айналысы ақырындаған жұлдыздың бетіндегі электромагнит өрісі туғызған белсенді қозғалыстар біртіндеп [[период]]ты тұрақты қозғалысқа ауысады. Кейде тіпті ұзақ заман еш белсенділік болмайды.<ref>{{cite web | last = Berdyugina | first = Svetlana V. | year=2005 | url =http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/ | title =Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | publisher =Living Reviews | accessdate = 2007-06-21 }}</ref> Мысалы, [[Маундер минималы]]нда ({{lang-en|Maunder Minimum}}) күн шамамен 70 жыл бойы еш қара дақсыз қозғалған екен. {{Фотоқатар|NOAA 875.ogv|NOAA 875 Flare.ogv|е1=280|е2=280|мәтін='''1. Күн дағы қозғалысы'''<br />'''2. Күн шудасы'''|color=#BBBBDD}} === Салмағы === [[Сурет:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|300px|G түріндегі жерге ең жақын жұлдыз – Күн. Күн — [[негізгі тізбек жұлдызы]]ның бірі, ол өзегіндегі термоядролық реакциядан энергия жасап нұр шашады, онда сутегі [[атом]]ы [[гелий]] атомына айналады. Оның өзегінде секундына 620 миллион тонна сутегі реакцияға түседі. NASA суреті]] Жұлдыздардың массасы және жарқырауы бір-бірімен белгілі бір тәуелділік арқылы байланысады. Жұлдыздың ішкі қойнауын тікелей бақылап көру мүмкін емес. Сондықтан жұлдыз, оның массасы, радиусы және жарқырауы шын мәніндегі жұлдызға сәйкес етіп жасалған теориялық жұлдыз моделін құру арқылы зерттеледі. Теория жүзінде жұлдыз механикалық және жылулық тепе-теңдікте болатын әрі ұзақ уақыт бойы ұлғаймайтын және сығылмайтын газдан тұратын шар деп қарастырылады. Әдеттегі жұлдыздың температурасы оның беткі қабатында бірнеше мың градусқа, ал центрінде ондаған миллион градусқа жетеді. Жұлдыз энергиясының негізгі көзі – термоядролық реакциялар. Мұнда жеңіл ядролардан неғұрлым ауыр ядролар пайда болады. Көп жағдайда [[сутегі]] [[гелий]]ге айналады. Жұлдыздардың табиғаты мен құрылысы дүние жүзінің көптеген обсерваториялары мен астрономиялық мекемелерінде, ал Қазақстанда [[Астрофизика институты]]нда зерттеледі.<ref name=source1>Балалар энциклопедиясы</ref> [[Сурет:Ngc1999.jpg|thumb|right|200px|Рефлексті тұмандық NGC 1999 әдетте Аңшы жоқжұлдызы V380 жағынан жарқырайды. Оның массасы күннің 3,5 есесіндей. NASA суреті]] Карина шоқжұлдызының ({{lang-en|Carina}}) ''η'' жұлдызы белгілі болған массасы ең үлкен жұлдыздың бірі есептеледі.<ref>{{cite journal | first = Nathan | last = Smith | year = 1998 | url = http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | title = The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender | publisher = Astronomical Society of the Pacific | journal=Mercury Magazine | volume=27 | pages=20 | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Ол күн массасының 100–150 есесіндей үлкен. Бірақ оның ғұмыры тым қысқа, ең ары болғанда бірнеше миллион жыл ғана. [[Аркес үйіржұлдызы]] ({{lang-en|Arches cluster}}) туралы зерттеулер бойынша, әлемде күннің 150 есесіндей басқа да алып жұлдыздар бар, бірақ әлі нақтыланбады.<ref>{{cite news | title=NASA's Hubble Weighs in on the Heaviest Stars in the Galaxy | publisher=NASA News | date= 2005 | url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | accessdate=2006-08-04 }}</ref> Не үшін 150 есе болуды соңғы шек ету керек, бұл анық емес. Тек Эддингтон жарқырау шамасы бұл мәселеге белгілі бір жауап береді: жұлдыз өз беткі қабатына атқылай алатын жарығының ең жоғары шегі осы болуға тиіс. [[Жойқын жарылыс]]тан кейін ең алғаш пайда болған жұлдыздар күннен 300 есеге дейін ауыр болған.<ref>{{cite news | title=Ferreting Out The First Stars | publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | date= 2005 | url=http://cfa-www.harvard.edu/press/pr0531.html | accessdate=2006-09-05 }}</ref> Олардың құрамында [[литий]]ден ауыр элемент болмағандықтан, ондай жұлдыздар таусылды. Бұл түрдегі жұлдыздар қазір тек теория жүзінде ғана расталады. [[Алтынбалық шоқжұлдызы]] ({{lang-en|Doradus}}) AB A-ның серігі Алтын балық AB C жұлдызының ауырлығы [[Юпитер]]дің 93 есесіндей. Ол қазірге дейінгі белгілі өте кішкентай жұлдыз есептелсе де, оның өзегінде термоядролық реакция жүріп жатыр.<ref>{{cite news | title=Weighing the Smallest Stars | publisher=ESO | date= 2005 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-02-05.html | accessdate=2006-08-13 }}</ref> Темір құрамы күнмен бірдей жұлдыздың ары қарай термоядролық реакция жасауына аз дегенде Юпитерден 75 есе үлкен болуға тиіс.<ref>{{cite web | first = Alan | last = Boss | date = 2001 | url = http://www.carnegieinstitution.org/News4-3,2001.html | title = Are They Planets or What? | publisher = Carnegie Institution of Washington | accessdate = 2006-06-08 }}</ref><ref name="minimum">{{cite web | last = Shiga | first = David | date = 2006 | url = http://www.newscientistspace.com/article/dn9771-mass-cutoff-between-stars-and-brown-dwarfs-revealed.html | title = Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed | publisher = New Scientist | accessdate = 2006-08-23 }}</ref> Темір құрамы өте аз болған жағдайда, қазіргі күңгірт жұлдыздарды зерттеу арқылы ең кіші жұлдыздың массасы күннің 8,3 есесіндей, Юпитер массасының 87 есесіндей болатыны белгілі болды.<ref name="minimum" /><ref>{{cite news | title=Hubble glimpses faintest stars | publisher=BBC | date= 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5260008.stm | accessdate=2006-08-22 }}</ref> Одан да кіші жұлдыздар жұлдыз бен газ шары болу арасында болып, оларды әдетте [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыз деп атайды. Жұлдыздың радиусы мен салмағы арқылы оның бетіндегі гравитацияны «Тартылыс күші» белгілеуге болады. Әдетте алып жұлдыздар бетіндегі гравитация [[негізгі тізбек жұлдызы]]на қарағанда біршама төмен болады. Ал Ақ ергежейлі жұлдыздар бетіндегі гравитация біршама жоғары болып келеді. Гравитация жұлдыздан шығатын жарыққа да әсер етеді, гравитация жоғары болған сайын оның спектрінде айқын өзгешелік байқалады.<ref name="new cosmos" /> Жұлдыз массасының шегі бар. Егер бір жұлдыздың массасы 0.07 күн массасынан төмен болса, онда ол жұлдыз болу "салауатынан" айырылады. Егер өте кішкене жұлдыздың темпратурасы онда сутегіің термоядролық реакциясын туғыза алмаса, онда ол Қоңыр ергежейліге айналады. === Өз өсінде айналуы === [[Сурет:Lightsmall-optimised.gif|thumb|left|200px|Импульс әсерінің қалыптасуы: импульсты жұлдыз [[пульсар]]дың электромагнитті радиациясын бейнелеп көрсеткен флаш сурет]] Жұлдыздың өз өсінде айналуын [[спектрометрия]]лық құрылым арқылы өлшеуге болады, немесе жұлдыз дағының жылжуымен де шамалауға болады. Жас жұлдыздар өз өсінде тез айналады, экваторында жылдамдық 100 км/сек-ке дейін жетеді. Мысалы, В түрдегі [[Ахернар]] жұлдызының экваторындағы жылдамдық 225 км/сек -тан асады. Сондықтан оның экваторының радиусы екі полюсіне қарағанда 50% үлкен. Мұндай жылдамдық Ахернарды бөлшектеп тынатын 300 км/сек жылдамдықтан сәл кішкене ғана болып тұр.<ref>{{cite news | title=Flattest Star Ever Seen | publisher=ESO | date= 2003 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | accessdate=2006-10-03 }}</ref> Салыстырма үшін айтсақ, күн 25 – 35 күндік периодта өз өсін бір рет айналып шығады. Экваторындағы жылдамдық бар болғаны 1.994 км/сек қана. Жұлдыздың электромагнит өрісі мен жұлдыз дауылы негізгі тізбектегі жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығын ақырындатады, өзгерісіне де ықпал етеді.<ref>{{cite web | last = Fitzpatrick | first = Richard | date = 2006 | url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html | title = Introduction to Plasma Physics: A graduate course | publisher = The University of Texas at Austin | accessdate = 2006-10-04 }}</ref> Тығыз жұлдыздар тығыз материяны пайда қылады, өз өсінде тез айналады. Төмен жылдамдық [[импульс моменті]]н тұрақты сақтайды. Егер жұлдыздың көлемінде өзгеріс болса, ол міндетті түрде жылдамдығына әсер етеді. Көп санды импульс моментін сыртқа қарай созылған жұлдыз бораны мен жұлдыз шудасы әлсіретеді.<ref>{{cite journal | last = Villata | first = Massimo | title=Angular momentum loss by a stellar wind and rotational velocities of white dwarfs | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year=1992 | volume=257 | issue=3 | pages=450–454 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992MNRAS.257..450V }}</ref> [[Нейтрон жұлдыз]]ының бір түрі болған [[Пульсар]]дың өз өсінде айналуы өте тез болады, [[Теңіз шаяны тұмандығы]] өзегіндегі пульсар секундына 30 рет айналады.<ref>{{cite news | title=A History of the Crab Nebula | publisher=ESO | date= 1996 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/22/astrofile/ | accessdate=2006-10-03 }}</ref> Ол төңірегіне үздіксіз [[импульс]] жіберетіндіктен [[Импульс жұлдызы]] деп те аталады. Бірақ олардың жылдамдығында ақырындау болдады, оның айналу жылдамдығы [[радиация]] тарату барысында үздіксіз әлсірей береді. {{Фотоқатар|Chandra-crab.jpg|Millisecond pulsar and accretion disk - NASA animation (hi-res).ogv|е1=250|е2=250|е3=250|мәтін='''1. Теңіз шаяны тұмандығындағы [[Пульсар]] рентгендік көрінетін жарық суреті'''<br />'''2. Жақын жұлдызды сорып алған [[Пульсар]]дың ұқсатылған көркем анимациясы'''|color=#BBBBDD}} === Температурасы === Негізгі тізбектегі жұлдыздардың беткі температурасы өзегінде жасалатын энергияға және оның радиусына байланысты болады. Оны рең индексі арқылы мөлшерлеуге болады.<ref name='astronomynotes'>{{cite web |url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |title=Properties of Stars: Color and Temperature |accessdate=2007-10-09 |last=Strobel |first=Nick |date=2007 |work=Astronomy Notes |publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc. |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |archivedate=2007-06-26 }}</ref> Жұлдызды идеалдастырылған қара шар деп есептеп, оның өзегінда жасалатын энергия оның беткі қабатына жеткенде қанша болатыны арқылы есептеу теориялық есептеу болып, ол әдетте "өнімді температура" деп аталады. Бірақ, өнімді температура тек бір көрсеткіш қана. Өйткені жұлдыз температурасы өзегінен бетіне жеткенше үздіксіз әлсірейтін бірнеше сатылардан өтеді.<ref>{{cite web | first=Courtney | last=Seligman | work=Self-published | url=http://cseligman.com/text/stars/heatflowreview.htm | title =Review of Heat Flow Inside Stars | accessdate = 2007-07-05 }}</ref><ref name="aps_mss" /> Ал өзегінде миллион К ге жетеді.<ref name="aps_mss" /> Жұлдыздың термпературасы ондағы түрлі элементтердің [[иондану]] салыстырмасын туғызады. Жұлдыздың беткі температурасы, жұлдыз көрінуінің абсолюттік шамасы қатарлылар жұлдыздарды түрге бөлуге негіз болады.<ref name="new cosmos" /> Үлкен массаға ие негізгі тізбек жұлдызының беткі температурасы 50,000 K-ге жетеді. Ал, Күн секілді біршама кіші жұлдыздың беткі температурасы бірнеше мың К. Алып қызыл жұлдыздың беткі температурасы 3,600 K болғанымен, бірақ оның жарқырайтын аумағы үлкен болған соң жерден жарық болып көрінеді.<ref name=zeilik>{{cite book | last=Zeilik | first=Michael A. | coauthors=Gregory, Stephan A. | title=Introductory Astronomy & Astrophysics | edition=4th ed. | year=1998 | publisher=Saunders College Publishing | isbn=0030062284 | pages=321 }}</ref> === Cәулеленуі (радиация) === [[Сурет:Ecliptic path.jpg|thumb|right|350px|Күн, Жер және оны қоршаған жұлдыздардың жердегілерге көрінуі]] Жұлдызда пайда болған энергия термоядролық реакцияның нәтижесі болып, ол [[электромагнит]]тік [[сәулелену]] (''радиация'') және [[бөлшек]]тер сәулеленуы арқылы [[әлем]]ге тарайды.<ref name="Roach 2003">{{cite news | last=Roach | first=John | title=Astrophysicist Recognized for Discovery of Solar Wind | publisher=National Geographic News | date= 2003 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html | accessdate=2006-06-13 }}</ref> Бөлшектік сәулелену (олар жұлдыздың сыртқы қабатындағы еркін [[протон]]дар, [[α бөлшек]]тер, [[β бөлшек]]тер болып газды ағындарға ілеседі) жұлдыз бораны болып таралады.<ref name="Roach 2003"/> Әрине, жұлдыз боранында тағы жұлдыз өзегінен келетін [[нейтрино]]лар да болады. Өзегінде пайда болған энергия жұлдызды қалай жарқыратады? Мәлім [[элемент]]тің екі және одан да көп атомдары өзара бірігіп, одан да ауыр элементті пайда қылғанда, [[γ-сәуле]]лер мен [[фотон]]дар термоядролық реакция арқылы сыртқа атылады. Бұл энергия беткі қабатына жеткенде көрінетін сәуле секілді формадағы [[электромагниттік энергия]]ға айналады. Жұлдыздың реңі көрінетін сәуленің толқындық жиілік мәнімен өлшенеді.<ref name="The Colour of Stars">{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | title = The Colour of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Ол жұлдыз сыртқы қабатындағы температурамен тіке байланысты болады.<ref name="The Colour of Stars"/> Жұлдыз әдетте көрінетін сәуледен басқа көрінбейтін электромагниттік сәулеленуден де тұрады. Шынтуайтында, электромагниттік сәулелену жұлдыздың бүкіл [[электромагниттік спектр]]ін — ұзын толқынды [[инфрақызыл сәуле]]сі мен [[радиотолқын]]дарды және қысқа толқынды [[ультракүлгін сәуле]]сін, [[рентген сəулесі]]н және [[γ-сәулесі]]н жауып тұрады. Жұлдыздың электромагнитті сәулеленуі, мейлі көрінетін, көрінбейтіні болсын, тегіс назар аударуға тұралық. Жұлдыздың спектрі арқылы астрономдар жұлдыз бетінің температурасын, беттік тартылыс күшін (гравитация), металл мөлшері мен өз өсінде айналу жылдамдығын өлшей алады. Егер жұлдыздың қашықтығын білсек, [[параллаксті өлшеу]] арқылы жұлдыздың жарқырау шамасын есептеп шығара аламыз. Массасы, радиусы, беткі гравитациясы, өз өсінде айналу периоды дегендер жұлдыз моделін тануға көмектеседі (Қосаржұлдыздарда болса жұлдыз массасы бірден есептеледі<ref>{{cite news | title=Astronomers Measure Mass of a Single Star—First Since the Sun | publisher=Hubble News Desk | date= 2004 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2004/24/text/ | accessdate=2006-05-24 }}</ref>). Ауырлық күші микролинз технологиясы арқылы жұлдыз массасын тіке өлшеуге болады. Бұл шамаларды білу арқылы астроном ары қарай аталған жұлдыздың жас шамасын да айқындай алады.<ref>{{cite journal | author= Garnett, D. R.; Kobulnicky, H. A. | title=Distance Dependence in the Solar Neighborhood Age-Metallicity Relation | journal=The Astrophysical Journal | year=2000 | volume=532 | pages=1192–1196 | doi = 10.1086/308617 }}</ref> === Жарқырауы === [[Сурет:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|[[Нейтрон жұлдыз]]дың ішкі келбеті]] Астрономия саласында, жарқырау дегеніміз аспан денесінің мәлім уақыт бірлігінде сәулеленген жарығы мен басқа да энергиялар шашырауының бірбүтін жиынтығы. Жұлдыздың жарқырауы жұлдыз радиусына және беткі темпратурасына байланысты болады. Бірақ, көптеген жұлдыздардың сәулелену ағыны біртегіс болмайды. Тез айналатын [[Вега жұлдызы]]н алсақ, одан сәулеленген энергия ағыны [[экватор]]ында ең көп болады екен.<ref>{{cite news | author=Staff | date= 2006 | title=Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator | publisher=National Optical Astronomy Observatory | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html | accessdate=2007-11-18 }}</ref> Жұлдыз бетіндегі жұлдыз дағы дегеніміз сәулеленген энергия мен температура орташа сәулеленген аймақтан төмен өңір есептеледі. Шағын, Күн секілді ергежейлі жұлдыздардың бетінде дақтардан басқа өзгеше құбылыстар сирек болады. Алып жұлдыздардағы жұлдыз дағы үлкен және анығырақ болады.<ref name="Michelson Starspots">{{cite journal | author= Michelson, A. A.; Pease, F. G. | title=Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | journal=Living Reviews in Solar Physics | publisher=Max Planck Society | year=2005 | url=http://www.livingreviews.org/lrsp-2005-8 }}</ref> Олардың жиек өңірінде айқын күңгірттену құбылысы болады, яғни жарығы жұлдыз табақшасының орталық өңірінен айналасына дейін біртіндеп әлсіреумен болады.<ref>{{cite journal | author=Manduca, A.; Bell, R. A.; Gustafsson, B. | title=Limb darkening coefficients for late-type giant model atmospheres | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61 | issue=6 | pages=809–813 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&A....61..809M }}</ref> Қызыл ергежейлі [[флэшжұлдыз]] (Әйдікжұлдыз), мысалы [[Кит UV жұлдызы]]нда жұлдыз дағы біршама айқын байқалады.<ref>{{cite journal | author= Chugainov, P. F. | title=On the Cause of Periodic Light Variations of Some Red Dwarf Stars | journal=Information Bulletin on Variable Stars | year=1971 | volume=520 | pages=1–3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&A....61..809M }}</ref> === Жұлдыз шамасы (Магнитудасы) === {{main|Көрнеулік жұлдыз шамасы|Мүлделік жұлдыз шамасы}} Жұлдыздың көрнеулік жарқырауы көрнеулік жұлдыз шамасы арқылы өлшенеді. Бұл жарқырау жұлдыз жарығының шынайы шамасына, жер шарынан қашықтығына, жер шары ауа қабатынан өткендегі өзгеру жағдайына байланысты болады. Ішкі және мүлделік жұлдыз шамасы жұлдыздың жерден 10 парсек (32,6 жарық жылы) қашықтықта көрінген жұлдыз шамасы болып, ол тек жұлдыздың өзіндегі жарқырау шамасына байланысты болады. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Жұлдыз шамасынан жарығырақ жұлдыздар саны''' |--- class='bright' | Көрнеу жұлдыз шамасы|| Жұлдыз саны<ref>{{cite web | url = http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archivedate = 2008-02-06 | title = Magnitude | publisher = National Solar Observatory—Sacramento Peak | accessdate = 2006-08-23 }}</ref> |--- class='shadow' |- style="text-align: center;" ||0 ||4 |- style="text-align: center;" ||1 ||15 |- style="text-align: center;" ||2 ||48 |- style="text-align: center;" ||3 ||171 |- style="text-align: center;" ||4 ||513 |- style="text-align: center;" ||5 ||1,602 |- style="text-align: center;" ||6 ||4,800 |- style="text-align: center;" ||7 ||14,000 |} Көрнеулік жұлдыз шамасы мен Мүлделік жұлдыз шамасының өзгерісі логарифм формасында болады: жұлдыз шамасындағы бір бірлік өзгеріс 265 есе (100-дің 5-дәрежелі мәні (Rms) шамамен 2,512-ге тең) жарқырау өзгешелігін тудырады.<ref name="luminosity">{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_luminosity.html | title = Luminosity of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Демек, бірінші жұлдыз шамасы (+1.00) екінші жұлдыз шамасының 2,5 есесіндей жарқыраса, ал, алтыншының (+6.00) 100 есесіндей жарқырайды. Демек, таза ауада көзі ең өткір адамдар көре алатын жұлдыз шамасы алтыншы шамадағы жұлдыз (+6.00) есептеледі. Жұлдыз дәрежесін білдітертін сан қанша кіші болса, жұлдыз сонша жарық болады және керісі керісінше. Ең жарық жұлдыздың жұлдыз шамасы теріс (0 ден кіші) болады. Екі жұлдыз арасындағы жарқырау айырмасын (ΔL) есептеу үшін күңгіртінің жұлдыз шамасынан жарығырағының жұлдыз шамасын азайтып, 2,512 негізгі санын шыққан айырма дәрежесіне еселесе жеткілікті. Яғни: :<math> \Delta{m} = m_\mathrm{x} - m_\mathrm{p} </math> :<math>2,512^{\Delta{m}} = \Delta{L}</math> (жарқырау айырмасы) Жарқырауы және жерден алыстығына салыстырмалы түрде айтқанда, Мүлделік жұлдыз шамасы (М) мен Көрнеулік жұлдыз шамасы (m) жеке жұлдыз үшін бірдей шамада болмайды. Мысалы, Сүмбіленің Көрнеулік жұлдыз шамасы −1.44 болса, оның Мүлделік жұлдыз шамасы +1.41 ге тең. Күннің Көрнеулік жұлдыз шамасы −26,7; ал оның Мүлделік жұлдыз шамасы +4,83 ғана. Сүмбіле жер бетінен қарағандағы ең жарық жұлдыз болып, мүлделік жарқырауы күннің 23 есесіндей. Ал, аспандағы екінші жарық жұлдыз [[Канопус]] (Мүлделік жұлдыз шамасы -5,33) күннен 14,000 есе жарық. Канопус Сүмбілеге қарағанда әлдеқайда жарық, бірақ жерден қарағанда Сүмбіле әлдеқайда жарық көрінеді. Себебі Сүмбіле бар болғаны жерге 8,6 жарық жылы қашықтықта ғана. Ал, Канопус біршама ұзақта, ол жер шарына 310 жарық жылы қашықтыққа орналасқан. [[2006 жыл]]ы Мүлделік жұлдыз шамасы ең жоғары жұлдыз LBV 1806-20, оның жарығы −14.2 шамада болып, күннен 5 000 000 есе жарық.<ref>{{cite web | author = Hoover, Aaron | date = 2004 | url = http://www.napa.ufl.edu/2004news/bigbrightstar.htm | title = Star may be biggest, brightest yet observed | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}</ref> Бізге белгілі жарқырауы ең нашар (күңгірт) жұлдыз NGC 6397 үйіржұлдызындағы бір жұлдыз болып, бұл қызыл ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы +26 болса, ал ең өшкін Ақ ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы +28 ғана. Бұл жұлдыздың қараңғылығы сондай, оның жарқындығы жерден қарағандағы ай бетінде жағылған бір тал май шамдай ғана.<ref>{{cite web | date = 2006 | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/37/image/a | title = Faintest Stars in Globular Cluster NGC 6397 | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}</ref> === Жұлдыз түрлері === {{Main|Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі}} {| class="wikitable" style="float: right; text-align: center; margin-left: 1em;" |+ ''Ұқсамаған жұлдыз түрінің<br />беткі температура диапазоны''<ref>{{cite web | last = Smith | first = Gene | date = 1999 | url = http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Stars.html | title = Stellar Spectra | publisher = University of California, San Diego | accessdate = 2006-10-12 }}</ref> ! Санаты ! Температура ! Мысал |-style="background: {{star-color|O}}" | O | 33,000 K -ден жоғары | [[Зета кемесі]] |-style="background: {{star-color|B}}" | B | 10,500–30,000 K | [[Ригель (жұлдыз)|Ригель]] |-style="background: {{star-color|A}}" | A | 7,500–10,000 K | [[Альтаир]] |-style="background: {{star-color|F}}" | F | 6,000–7,200 K | [[Процион|Procyon A]] |-style="background: {{star-color|G}}" | G | 5,500–6,000 K | [[Күн (жұлдыз)|Күн]] |-style="background: {{star-color|K}}" | K | 4,000–5,250 K | [[Үндіс ε жұлдызы]] |-style="background: {{star-color|M}}" | M | 2,600–3,850 K | [[Проксима Центавр]] |} Кезекте қолданылатын жұлдыздарды түрге бөлу жүйесі ХХ ғасырдың басында пайда болған. Ол кезде сутегінің [[спектр сызығы]]на негізделіп, А дан Q дейінгі санатқа ажыратқан.<ref>{{cite journal | last=Fowler | first=A. | title=The Draper Catalogue of Stellar Spectra | journal=Ұлы табиғат, a Weekly Illustrated Journal of Science | year=1891–2 | volume=45 | pages=427–8 }}</ref> Ол кезде температураның спектр сызығына өте әсер ететіні беймәлім еді. Ал температураны негіз етіп санатқа жіктеу қазіргі түрге бөлу амалы есептеледі.<ref name=carlos>{{cite book | first=Carlos | last=Jaschek | coauthors=Jaschek, Mercedes | year=1990 | title=The Classification of Stars | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521389968 }}</ref> Жұлдыз спектріндегі ұқсамастықтарға негізделіп, ұқсамаған әріптермен өзара ажыратылады. О түрі ең ыстық жұлдыз болса, М түріндегі жұлдыз ерекше суық болып, [[молекула]] жұлдыз атмосферасында пайда болады. Температураның жоғарысынан төменіне дейін жұлдыздар O, B, A, F, G, K және M түрлеріне бөлінеді. Түрлі сирек [[спектр]]лерге негізделіп, арнайы бөлулер де болады. Ең көп кездесетін ерекше түр – L және T болып, оларға ең суық кішкентай жұлдыздар мен [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыздар тән. Әрбір әріп тағы да сан бойынша 0 -ден 9 -ға дейін тармақталып, температураның кемуі 10 деңгейге бөлінеді. Бірақ бұл жүйе ғаламат ыстық шекте бұзылады: әлі күнге О0 және О1 түріндегі жұлдыз айқындалмады.<ref name="spectrum">{{cite web | first=Alan M | last=MacRobert | url =http://www.skyandtelescope.com/howto/basics/3305876.html | title = The Spectral Types of Stars | publisher = Sky and Telescope | accessdate = 2006-07-19 }}</ref> Тағы бір тұрғыдан, жұлдыз спектріндегі жарқырау әсеріне орай түрлерге бөлінеді. Бұл оның көлемі мен сыртқы гравитациясына байланысты. Олар диапазоны 0 ден ([[Аса алып жұлдыз]] ) және ІІІ ([[Алып жұлдыз]]) -ден V (Ергежейліні ерткен негізгі тізбек жұлдызы) және VII (Ақ ергежейлі) дейінгі жұлдыздар. Көптеген жұлдыздар негізгі тізбекке тән. Бұл Мүлделік жұлдыз шамасы мен HR диаграмма торындағы тар және ұзын өңір болып, сутегі реакциясы жалғасып жатқан жұлдыздарды қамтиды. Біздің күн болса [[Негізгі тізбек жұлдызы]] өңірдегі орташа деңгейдегі, ғарышта жиі кездесетін үлкендіктегі, темпратурасы қалыпты G2V түріндегі сарғыш ергежейлі жұлдыз есептеледі. Күн ерекше өзгеше жұлдыз емес, тек ол бізге өте жақын болғандықтан және ол туралы ақпаратымыз біршама молырақ болғандықтан басқа жұлдыздарды сол күннің қасиетімен салыстырып тануға қолданамыз. Ұсақ әріптермен белгіленетін қосымша қасиеттер жұлдыз спектрінің арнайы ерекшелігін білдіру үшін қолданылады. Мәселен, "е" атқыланған спектр сызығы барлығын, "m" металдар дәрежесінің жоғарылығы туғызған өзгешеліктер, “var” болса спектр сызығының жиі өзгеріп тұруын білдіреді. Ақ ергежейлінің өз арнайы түрлері болады және D әрібінде таңбаланады. Бұл түрдегі жұлдыздар спектр сызығындағы ерекшеліктеріне сай DA, DB, DC, DO, DZ және DQ санаттарына түрлендіріліп, оның температура көрсеткіштерінің сандық мәні қосылады.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/ph3080/whitey.htm | title = White Dwarf (wd) Stars | publisher = White Dwarf Research Corporation | accessdate = 2006-07-19 }}</ref> === Айнымалы жұлдыз === [[Айнымалы жұлдыз]] — ішкі-сыртқы әсерге сай жарқырау периодында және басқа қасиеттерінде өзгеріс туған жұлдыз. Ішкі себептік өзгерістен негізінен үш түрлі жұлдыз тобы қалыптасады. Жұлдыз өзгерісі мезгілінде кейбір жұлдыздар кеңейіп-тарайып өзгеру барысын бастан кешіреді. Кеңею-тараю түріндегі өзгергіш жұлдыз уақытқа сай өз радиусы мен жарқырауын өзгертіп отырады. Жұлдыздың үлкендігіне сай кеңею, немесе тараю периоды бірнеше минуттан неше жылдарға дейін созылуы мүмкін. Мұндай жұлдыздарға [[Цефеид]] жұлдыздары мен цефеид жұлдыздары секілділер және ұзақ периодтық [[Мирида]] жұлдыздары кіреді.<ref name="variables">{{cite web | url = http://www.aavso.org/vstar/types.shtml | title = Types of Variable Stars | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-07-20 }}</ref> Тез айнымалы жұлдыздар — нұрлануы, немесе массасының атқылануы себепті жарқырауы кенет еселенетін жұлдыздар.<ref name="variables" /> Бұл түрдегілерге [[протожұлдыз]]дар, [[Волф — Райе жұлдызы]] және жарқын жұлдыздар тән болып, олардың бәрі тегіс алып жұлдыздар және аса алып жұлдыздар болып келеді. Ұлы өзгерістен және жарылыстан туындаған өзгергіш жұлдыз ғаламат өзгеріске түседі. Бұл түрдегілерге [[жаңа жұлдыз]]дар, немесе Ia түріндегі Ғаламатжұлдыздар тән. Ақ ергежейлі өз серігінен сутегі сімірсе, массасының шұғыл артуынан теромядролық реакция қозады<ref>{{cite web | date = 2004 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cataclysmic_variables.html | title = Cataclysmic Variables | publisher = NASA Годдард ғарышқаұшу орталығы accessdate = 2006-06-08 }}</ref> Кейбір жаңа жұлдыздар үздіксіз қопарылысқа ұшырап, орта амплитудалы периодтағы жарылыстарды бастан кешіреді.<ref name="variables" /> Жұлдыздар сыртқы себептен де өз жарқырауын өзгертуі мүмкін, мысалы [[қосаржұлдыз]]дар. Кейбір ерекше жағдайда, жұлдыздардың айналуы да жұлдыз дағы өзгерісінен жарқырау өзгерісін туғызуы мүмкін.<ref name="variables" /> Айнымалы қосаржұлдыздардың бірі, мысалы [[Алголь]] болып, ол 2,87 күн периодында жарқырауы 2,3 ден 3,5 дейін өзгеріп үлгіреді. === Құрылымы === [[Сурет:Sun parts big.jpg|thumb|left|350px|Күн тақілетті жұлдыздардың құрылымы, NASA суреті]] Тұрақтылық сақтаған жұлдыздардың ішкі бөлігіндегі [[гидростатик]] ағысы тепе-тең болады: ұсақ күштер арасындағы қайшылық бүтіндік теңгерімін бұлжытпай, компенсациялап отырады. Тепе-теңдіктің негізі ішке қарай бағытталған бүкіл әлемдік тартылыс күші ([[гравитация]]) және сыртқа бағытталған қысым күш [[градиент]]і ортасында қалыптасып, жұлдызды тұрақты ұстайды. Қысым градиенті — жұлдыз плазмалық затының температура айырмашылығынан қалыптасады: жұлдыздың ішкі бөлігіндегі температура сыртқы бөлігінен жоғары болатыны анық. Негізгі тізбек жұлдызының, немесе алып жұлдыздардың өзегіндегі температура 107 К ден жоғары болады. Мұндай температура негізгі тізбек жұлдызын жұлдыз ішілік [[термоядролық реакция]]ға алып барып қана қалмай, жұлдыздың [[Гравитациялық коллапс|коллапс]]ын тосуға қажет энергия да бөліп шығарады.<ref name="hansen">{{cite book | author=Hansen, Carl J. | coauthors= Kawaler, Steven D.; Trimble, Virginia | title=Stellar Interiors | publisher=Springer | year=2004 | ISBN=0387200894}}</ref><ref name="Schwarzschild">{{cite book | first=Martin | last=Schwarzschild | title=Structure and Evolution of the Stars | publisher=Princeton University Press | year=1958 | id=ISBN 0-691-08044-5}}</ref> Жұлдыз ішінде атом ядросы бөлшектенсе, пайда болған энергия гамма（γ) сәулесіндік нұрлану күйінде айнала шашырайды. Бұл фотондар мен айналасындағы жұлдыздық плазмалар өзара реакцияланып, ядроның энергиясын асырып барады. Негізгі тізбек жұлдызында [[сутегі]] [[гелий]]ге айналып, өзегіндегі гелий біртіндеп көбейіп кетеді. Соңында өзегінде гелий негізгі құрамға айналған соң, ядродан энергия шығару тоқтайды. Әдетте күн массасының 0.4 есесінен үлкен жұлдыздардағы реакция гелийлі өзекті орап тұрушы сутегі қабатында аталған қабатты сыртқа жылжыту күйінде жалғасады.<ref>{{cite web | url = http://aether.lbl.gov/www/tour/elements/stellar/stellar_a.html | title = Formation of the High Mass Elements | publisher = Smoot Group | accessdate = 2006-07-11 }}</ref> Гидростатик тепе-теңдіктен басқа, тұрақты жұлдыздың ішкі бөлігінде жылу тепе-теңдігі сақталады. Ішінен сыртына үздіксіз жылу градиенті ағып, қабаттар температурасының бірдей болуы сақталады. Радиация қабаты — жұлдыз ішкі бөлігіндегі радиация толық және өнімді тарқалатын өңір болып, бұл өңірдің [[плазма]]сы пертурбацияға түспей, массаға әсер етер қозғалыс туғызбайды. Олай болмағанда, плазма тұрақсыз болып, [[конвекция]] ағысы туылады да, біртекті қозғалатын қабат пайда болады. Мұндай жағдай мәлім өңірде жоғары қарқынды қозғалыстар жиілегенде, мысалы ядролық өңір мен сыртқы қабат өте жұқа қабатпен жақындасқанда пайда болады.<ref name="Schwarzschild" /> [[Сурет:Star types.svg|thumb|right|250px|Салмағы түрліше жұлдыздардың радиация аймағы және конвекциясы]] Негізгі тізбек өңіріндегі жұлдыздардың сыртқы қабатында конвекция болу-болмауы оның массасына байланысты. Күн массасынан неше есе алып жұлдыздарда ішкі бөлікке дейін жеткен конвекция болады және олардың радиация қабаты оның сыртқы жағында болады. Кішкентай жұлдыздарда, мысалы күн секілді жұлдыздарда жағдай басқаша болады. Олардың конвекциясы сыртқы бөлігіне орналасады.<ref name="imagine">{{cite web | date = 2006 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/stars.html | title = What is a Star? | publisher = NASA | accessdate = 2006-07-11 }}</ref> Күн массасының 0,4 есесінен кіші [[Қызыл ергежейлі жұлдыз]]дарда бүкілдей біртұтастанған [[конвекция]] болады да, гелий ядросының жиналып қалуына жол берілмейді.<ref name="late stages" /> Әрине, көп санды жұлдыздардың конвекциясы жұлдыз қартаюына ілесіп өзгеріп отырады.<ref name="Schwarzschild" /> Жұлдыздың көзбен көрінетін бөлігі [[фотосфера]] делінеді. Ол жұлдыз плазмасы жарқырап, фотон арқылы энергия жеткізетін қабат есептеледі. МҰнда, ядродан шығатын энергия әлемге тарайтын фотонға айналады да, температурасы біршама төмен өңірлер [[жұлдыз дағы]] болып көрінеді. Жұлдыз дағы фотосферада болатын құбылыс есептеледі. фотосфера қабатының сыртындағысы [[жұлдыз атмосфера]]сы. Күн секілді [[Негізгі тізбек жұлдызы]]нда ең төменгі атмосфера қабаты [[хромосфера]] болып, [[спикула]] және [[жұлдыз алаулауы]] осында туылады. Хромосфера сыртдағысы өтпелі қабат болып, 100км қашықтыққа жетпейтін өңірде термпература шұғыл көтерілген болады. Оның сыртында [[Жұлдыз тәжі]] болып, ол жоғары температураға ие плазмалық заттан құралады және сыртқа қарай жүздеген миллион километр созылып жатады.<ref>{{cite press release | publisher=ESO | date=2001 | title=The Glory of a Nearby Star: Optical Light from a Hot Stellar Corona Detected with the VLT | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2001/pr-17-01.html | accessdate=2006-07-10 }}</ref> Жұлдыз тәжі жұлдыздың сыртқы қабатындағы конвенция өңірімен<ref name="imagine" /> байланысты. Жұлдыз тәжінің температурасы жоғары болғанымен бірақ жарығы әлсіз болады. Мысалы Күн тәжісі тек күн толық тұтылған кезде ғана біршама айқын көрінеді. Жұлдыз тәжінен шыққан жұлдыз бораны жоғары температураға ие плазмалық бөлшектердің сыртақ жаппай кеңейіп, жұлдызара материяға ұшырауынан туылады. Күн туралы айтар болсақ, [[Күн бораны]] ықпалына ұшыраған аумақтағы шар пішінді кеңістік әдетте [[гелиосфера]] деп аталады.<ref>{{cite journal | author=Burlaga, L. F.; Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Lepping, R. P.; Connerney, J. E. P.; Stone, E. C.; McDonald, F. B. | title=Crossing the Termination Shock into the Heliosheath: Magnetic Fields | journal=Science | year=2005 | volume=309 | issue=5743 | pages=2027–2029 | doi= 10.1126/science.1117542 | pmid= }}</ref> === Термоядролық реакция жолдары === [[Сурет:Proton proton cycle.png|thumb|right|400px|Протон-протондық айналыс реакциясы]] {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Fusion in the Sun.svg|image2=CNO Cycle.svg|width=200|caption1=Протон-протондық айналыс реакциясы|caption2=Көміртегі-азот-оттегі айналысы реакциясы}} Жұлдыздар жұлдыз ядросының құрамына сай, жұлдыздың массасы мен ішкі құрылымына сай өзегінде әртүрлі термоядролық реакциялар жасайды. Атомдар біріккеннен кейінгі таза салмағы ядроның өз жалпы салмағынан кішірек болады, өйткені материяның энергияға айналуы заңы бойынша — ''E'' = ''mc''² — қалған салмақтағы материя тең шамадағы электромагнитті энергияға айналады. Термоядролық реакция температура өзгерісіне өте сезгір болып, өзектегі температураның сәл өзгерісінің өзі реакция жылдамдығына үлкен әсер етеді. [[Негізгі тізбек жұлдыздары]]ның ядролық температурасы массасы ең кішкентай М жұлдыздарындағы 4 млн [[кельвин]]нен массасы ауыр О жұлдыздарындағы 40 млн кельвинге дейін жетеді.<ref name="aps_mss">{{cite web | date = 2005 | url = http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html | title = Main Sequence Stars | publisher = The Astrophysics Spectator | accessdate = 2006-10-10 }}</ref> Ядросы 10 млн кельвинге дейін қызған Күннің өзегінде сутегі гелийге [[протон - протондық айналыс реакциясы|протон — протондық айналысы]] ({{lang-en|Proton–proton chain reaction}}) формасындағы реакцияға түседі:<ref name="synthesis">{{cite journal | author = Wallerstein, G.; Iben Jr., I.; Parker, P.; Boesgaard, A. M.; Hale, G. M.; Champagne, A. E.; Barnes, C. A.; KM-dppeler, F.; Smith, V. V.; Hoffman, R. D.; Timmes, F. X.; Sneden, C.; Boyd, R. N.; Meyer, B. S.; Lambert, D. L. | title=Synthesis of the elements in stars: forty years of progress | journal=Reviews of Modern Physics | year=1999 | volume=69 | issue=4 | pages=995–1084 | url=http://www.cococubed.com/papers/wallerstein97.pdf | format=pdf | accessdate=2006-08-04 | doi=10.1103/RevModPhys.69.995 }}</ref> :4[[Сутегі-1|¹H]] → 2[[Дейтерий|²H]] + 2[[Позитрон|e⁺]] + 2[[Нейтрино|ν_e]] (4,0 M[[Электроволт|eV]] + 1,0 MeV) :2¹H + 2²H → 2[[Гелий-3|³He]] + 2[[Фотон|γ]] (5,5 MeV) :2³He → [[Гелий-4|⁴He]] + 2¹H (12,9 MeV) Бұл реакция нәтижесінде: :4¹H → ⁴He + 2e⁺ + 2γ + 2ν_e (26,7 MeV) Бұл жердегі e⁺ [[позитрон]], γ [[гамма]]лық сәулеленген [[фотон]], νe [[нейтрино]], H және He [[сутегі]] мен [[гелий]]дің [[изотоп]]тары. Бұл реакция нәтижесінде бөлінген энергияның шамасы миллиондаған электрон-вольтқа жеткенімен, жалпы энергия мүмкіндігі үшін өте аз мөлшер есептеледі. Әр реткі реакция шығынын қамту үшін барлық қажетті энергия үздіксіз өндіріліп, [[жұлдыз радиациясы]] болып таралып жатады. {| class="wikitable" style="float:left;margin-right:20px;" |+ Жұлдыз реакциясы үшін қажетті минимал масса: |- !элемент ![[Күн массасы|күн<br />массасы]] |- | Сутегі ||style="text-align: center;"| 0.01 |- | Гелий ||style="text-align: center;"| 0.4 |- | Көміртегі ||style="text-align: center;"| 4 |- | Неон ||style="text-align: center;"| 8 |} Массасы бұдан ауыр жұлдыздарда [[катализатор]]ы көміртегі болған [[Көміртегі]]-[[Азот]]-[[Оттегі]] айналысы формасындағы реакция арқылы гелийді бөліп шығарады.<ref name="synthesis" /> Массасы 0,5-тен 10 күн массасына дейінгі жұлдыздардың өзегіндегі температура өзгерісі 100 млн кельвинге жеткенде гелий [[бериллий]]ді дәнекер еткен күйде [[үштік алфа барысы]] ({{lang-en|triple-alpha process}}) арқылы көміртегіге айналады:<ref name="synthesis" /> :⁴He + ⁴He + 92 keV → [[Бериллий|^8*Be]] :⁴He + ^8*Be + 67 keV → ^12*C :^12*C → [[Көміртегі-12|¹²C]] + γ + 7.4 MeV Жалпы реакция барысы: :3⁴He → ¹²C + γ + 7.2 MeV Алып массаға ие жұлдыздардағы ядролық қысымда [[неон]] жану және оттегі жану барысында [[ауыр элемент]]тер пайда болады. Жұлдыздағы термоядролық реакцияның соңғы сатысы [[кремний]] жану барысы болып, нәтижесінде тұрақты изотоп – темір-56 жасалады. Бұдан соң [[Эндотермикалық реакция|эндотермикалық үрдісі]] ({{lang-en|Endothermic process}}) арқылы реакция жалғасып, ол жаңа элемент жасай алмайды да, [[гравитациялық сығылу]] нәтижесінде қалған энергиясын шығарады. Төмендегі мысалда, массасы Күннен 20 есе жұлдыздың термоядролық реакцияның орындалып біту уақыты көрсетілген. Ол негізгі тізбектегі О жұлдызы, радиусы күннің 8 есесіндей, жарқырауы күннің 62 000 есесіндей.<ref>{{cite journal | author= Woosley, S. E.; Heger, A.; Weaver, T. A. | title=The evolution and explosion of massive stars | journal=Reviews of Modern Physics | year=2002 | volume=74 | issue=4 | pages=1015–1071 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002RvMP...74.1015W | doi = 10.1103/RevModPhys.74.1015 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" !valign="bottom"| жанушы<br />отын !valign="bottom"| температура<br />（млн. K） !valign="bottom"| тығыздығы<br />(kg/cm³) !valign="bottom"| жану уақыты<br />（жыл бірлігі） |- |align="center"| Сутегі |align="center"| 37 |align="center"| 0.0045 |align="center"| 8.1млн. |- |align="center"| Гелий |align="center"| 188 |align="center"| 0.97 |align="center"| 1.2 млн. |- |align="center"| Көміртегі |align="center"| 870 |align="center"| 170 |align="center"| 976 |- |align="center"| Неон |align="center"| 1,570 |align="center"| 3,100 |align="center"| 0.6 |- |align="center"| Оттегі |align="center"| 1,980 |align="center"| 5,550 |align="center"| 1.25 |- |align="center"| Күкірт / Кремний |align="center"| 3,340 |align="center"| 33,400 |align="center"| 0.0315<ref>11.5 күн 0.0315 жылға тең.</ref> |} == Жұлдыздардың каталогтары == {{Main|Жұлдыздар каталогы}} Жұлдыздар каталогы — белгілі бір біртекті сипаттамалары ([[Аспан координаттар жүйесі|координаттары]], [[жұлдыздық шама]]лар, [[Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|спектрлік кластар]], т.б.) көрсетілген жұлдыздардың тізімі. Алғашқы каталогтар біздің заманымызға дейін пайда бола бастаған. Кез келген жұлдыздар каталогында әрбір жұлдызға белгілі бір нөмір беріледі. Кейбір каталогтар жұлдыздардың тек бір түрін ғана қамтиды, мысалы [[айнымалы жұлдыз]]дардың каталогы, қосаржұлдыздар мен еселік жұлдыздардың каталогы. == Ең әйгілі жұлдыздар == {| class="standard" |- style="font-size: 80%" ! № ! Таңбалануы ! Атауы ! [[Шоқжұлдыз]] ! Көрнеу магнитудасы ! Жерден қашықтығы ([[жарық жылы]]) ! Сипаттамасы |- |style="text-align: center"| 1 |style="text-align: center"| [[Сурет:Sun symbol.svg|25px]] |style="text-align: center"| [[Күн (жұлдыз)|Күн]] |style="text-align: center"| Құс жолы |style="text-align: center"| −26,72 |style="text-align: center"| 8,32 ± 0,16 св. мин | [[Күн жүйесі]]ндегі орталық жұлдыз, [[жер шары]] қатарлы [[ғаламшар]]лар оны тынымсыз айналып жүреді. |- |style="text-align: center"| 2 |style="text-align: center"| Центавр α^С |style="text-align: center"| Проксима Центавр |style="text-align: center"| Центавр шоқжұлдызы |style="text-align: center"| +11,09 |style="text-align: center"| 4,225 | Күнге жақын жұлдыз. |- |style="text-align: center"| 3 |style="text-align: center"| Үлкен арлан α |style="text-align: center"| [[Сүмбіле]] |style="text-align: center"| Үлкен арлан шоқжұлдызы |style="text-align: center"| −1,43 |style="text-align: center"| 8,58 | Күнді айтпағанда жерден қарағандағы ең жарық жұлдыз. |- |style="text-align: center"| 4 |style="text-align: center"| Кіші аю α |style="text-align: center"| [[Жетіқарақшы]] |style="text-align: center"| [[Кіші Аю (шоқжұлдыз)]] |style="text-align: center"| +1,97 |style="text-align: center"| 431,4 | Солтүстіктен көрінетін жетектеуіш жұлдыз. |- |style="text-align: center"| 5 |style="text-align: center"| Кеме η |style="text-align: center"| — |style="text-align: center"| Кеме шоқжұлдызы (Carina) |style="text-align: center"| +6,21 |style="text-align: center"| 7000—8000 | Гипергигант. Ондағы ең жарық жұлдыз күннен 5 млн есе жарық. |- |style="text-align: center"| 6 |style="text-align: center"| Сарышаян α |style="text-align: center"| [[Антарес]] |style="text-align: center"| [[Сарышаян (шоқжұлдыз)]] |style="text-align: center"| +1,06 |style="text-align: center"| 604 | Жерге жақын аса жарық және алып жұлдыз. Үлкен телескоппен қарағанда нүкте емес, диск болып көрінеді.<ref>''А. Остапенко.'' [http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm Снова на берегах «Молочной реки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506101352/http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm |date=2008-05-06 }} // Наука и жизнь. — 2002. — № 10. ISSN 0028-1263</ref> |- |style="text-align: center"| 7 |style="text-align: center"| HIP 87937 |style="text-align: center"| Барнард жұлдызы |style="text-align: center"| Жыланшы шоқжұлдызы (Ophiuchus) |style="text-align: center"| +9,53 |style="text-align: center"| 5,963 | Өз өсінде айналуы ең тез жұлдыз есептеледі. |- |style="text-align: center"| 8 |style="text-align: center"| PSR B1919+21 |style="text-align: center"| — |style="text-align: center"| Түлкі шоқжұлдызы |style="text-align: center"| ? |style="text-align: center"| 2283,12 | Алғаш ашылған [[пульсар]] жұлдызы. (1967 жылы) |} == Адамзат үшін ең маңызды жұлдыз – Күн == {{main|Күн (жұлдыз)}} Күн жерге ең жақын жұлдыз есептеледі, және ол жер энергиясының негізгі қайнар көзі болып табылады. Күн [[Жер]]ге жақын болғандықтан және оның жарығы нұрлы болғандықтан [[күндіз]] басқа жұлдыздар көрінбейді. Тек түнгі ашық аспаннан ғана самсыған жұлдыздарды байқауға болады. == Карта == <imagemap> Image:Local_Group.svg|frame|center|[[Жергілікті топжұлдыз]] (Әріптерге аялдап, сарыларын түртіп көріңіз) circle 167 27 20 [[Секстант B]] circle 120 36 23 [[Секстант A]] circle 318 239 20 [[Құс жолы]] circle 289 197 16 [[Арыстан шоқжұлдызы I (Ергежейлі галактика)]] circle 334 201 15 [[Canes Ергежейлі]] rect 303 185 318 215 [[Арыстан шоқжұлдызы II (Егрежейлі галактика)]] circle 357 289 28 [[NGC 6822]] circle 288 323 24 [[Финикс ергежейлі]] circle 248 391 35 [[Тукан ергежейлі]] circle 363 416 20 [[Арлан-Lundmark-Melotte]] circle 363 383 17 [[Кит ергежейлі]] circle 369 346 11 [[IC 1613]] rect 381 335 393 357 [[SagDIG]] rect 393 335 406 356 [[Суқұйғыш ергежейлі]] circle 417 304 17 [[Үшбұрыш галактикасы]] circle 417 254 15 [[NGC 185]] rect 432 237 447 260 [[NGC 147]] circle 461 229 17 [[IC 10]] poly 440 282 455 260 511 259 493 285 [[Андромеда галактикасы]] poly 450 264 434 265 431 280 442 280 [[Мессье 110|M110]] circle 295 110 20 [[Арыстан A]] circle 84 128 20 [[NGC 3109]] circle 109 149 14 [[Antlia ергежейлі]] circle 412 332 12 [[LGS 3]] circle 460 361 21 [[Пегас ергежейлі Сұр галактика|Пегас ергежейлі]] circle 394 272 14 [[Андромеда II]] rect 427 279 438 294 [[Андромеда III]] rect 438 282 450 294 [[Андромеда I]] desc bottom-left </imagemap> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Әдебиет == * H.H. Voigt: ''Abriß der Astronomie''. 4. überarb. Aufl. ISBN 3-411-03148-4 * H. Scheffler, Hans Elsässer: ''Physik der Sterne und der Sonne''. 2. überarb. Aufl. ISBN 3-411-14172-7 * Rudolf, A. Weigert: ''Stellar structure and evolution''. 2nd corr. ed., ISBN 3-540-50211-4 (englisch) {{en}} * N. Langer: ''Leben und Sterben der Sterne''. Originalausgabe, Becksche Reihe, München 1995, ISBN 3-406-39720-4 * D. Prialnik: ''An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution''. Cambridge University Press 2000, ISBN 0-521-65065-8 (hardback), ISBN 0-521-65937-X (paperback) {{en}} * Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6. {{en}} * Gribbin, John, Mary Gribbin (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8. {{en}} * Hawking, Stephen (1988). A Brief History in Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1. {{en}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Category:Stars|Жұлдыз}} * [http://science.howstuffworks.com/star1.htm How Stars Work] at HowStuffWorks * [http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html Star, World Book @ NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |date=2005-05-08 }} * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-fid.pl Query star by identifier, coordinates or reference code]. Centre de Données astronomiques de Strasbourg * [http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp How To Decipher Classification Codes]. Astronomical Society of South Australia * [http://www.astronet.ru/db/map/ Карта звёздного неба] * {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 }} {{таңдаулы мақала}} {{Жұлдыздар}} [[Санат:Астрономиялық нысандар]] [[Санат:Жұлдыз астрономиясы]] [[Санат:Астрофизика]] [[Санат:Жұлдыздар]] iwql7eoe25hrfh2rvj25teauo3c64or 0 28293 3627457 3458709 2026-07-07T18:35:03Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Табиғатта таралуы */ 3627457 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|тип=[[Сілтілік жер металдар]]|тотығу дәрежелері=2|Дебай температурасы=230|тор параметрлері=5,580|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=29,9|жылусыйымдылығы=25,9|булану жылуы=153,6|балқу жылуы=9,20|қайнау температурасы=1757 К; 1483,85 °C|балқу температурасы=1112 К; 838,85 °C|тығыздық=1,55|иондалу энергиясы 1=589,4 (6,11)|электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|нөмірі=20|электртерістілігі=1,00|ион радиусы=(+2e) 99|ковалентті радиус=176±10|атом радиусы=197|конфигурация=[Ar] 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атомдық масса=40,078|атауы=Кальций|сурет=Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg|сыртқы түрі=Орташа қатты күміс-ақ металл|символ=Ca|асты=[[Стронций|Sr]]|үсті=[[Магний|Mg]]|жылуөткізгіштік=(201)|Ван-дер-Ваальс радиусы=231|иондалу энергиясы 3=4912.4|иондалу энергиясы 2=1145.4|топ=2|электрондық қабықшасы=2, 8, 8, 2|фаза=Қатты дене|блок=s|период=4|CAS тіркелу нөмірі=7440-70-2|қб қысымы 100 k=1755|Моос қаттылығы=1.75|Пуассон коэффициенті=0.31|жылжу модульі=7.4|Юнг модульі=20|Электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|қб қысымы 10 k=1443|қб қысымы 1 k=1227|қб қысымы 100=1071|қб қысымы 10=956|қб қысымы 1=864|Бринеллий қаттылығы=170–416}}[[Сурет:Calcium.svg|thumb|100px|Кальций ''Ca''|солға]] '''Кальций''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Calcium''; '''Ca''') — IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 [[протон]] мен 20 [[нейтрон]]ы бар (А_r=40), [[электрон]]дарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық [[формула]]сы ls²2s²2p⁶3s²3p⁶4s², валенттілік электрондары 4s² болғандықтан кальций косылыстарында II [[Валенттілік|валентті]].<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref> ==Табиғатта таралуы== Табиғи қосылыстары: * [[сульфаттар]] - [[Гипс|ғаныш]] CaSO₄• 2Н2O; * [[Карбонат|карбонаттар]] - [[кальцит]] СаСO₃, [[доломит]] СаСO₃ • 2MgCO₃; * [[фосфаттар]]ы - [[фосфорит]] Са₃(РO₄)₂, [[апатит]] Са₅(РO₄)₃OН, [[фторапатит]] Са₅(РO₄₎₃F, [[флюорит]] СаF₂. ==Алынуы== Кальцийді кальций хлоридінің ''[[электролиз]]'' үдерісі арқылы алынады. <chem>CaCl2 <-> Ca^2- + 2Cl^+</chem> ==Физикалық қасиеттері== Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см³), сілтілік металдардан қаттырақ зат, керосиннің астында сақталады. Атымдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу температурасы 842°С; қайнау температурасы 1495°С; тығыздығы 1,55 г/см². Кальцийді [[1808 жыл|1808]] жылы [[Гемфри Дэви|ағылшын ғалымы Г.Дэви]] ашқан. Түсі [[күміс]]тей ақ, жеңіл [[Металдар|металл]], белгілі [[изотоп]]тары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі [[Минерал|минералдары]]: [[кальцит]], [[ангидрит]], [[гипс]], [[флюорит]], [[апатит]], т.б. ==Химиялық қасиеттері== Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі. ===Жай заттармен=== # Са + Н₂ = СаН₂ [[кальций гидриді]] # Са + Сl₂ = СаСl₂ [[кальций хлориді]] # 2Са + О₂ = 2СаО [[кальций оксиді]] # 6Са + 2N₂СаN [[кальций нитриді]] # Ca + 2С =СаС₂ [[кальций карбиді]] ===Күрделі заттармен=== # Ca + 2НОН = Са(ОН)₂ + Н₂↑ # Ca + 2HCl=СаСl₂ + Н₂↑ Осы [[реакция]]лардың барлығында кальций - [[тотықсыздандырғыш]]. [[Оттегі|Оттекпен]] оңай әрекеттесіп, қыздырғанда жанады. [[Металлоидтар]]мен тікелей әрекеттеседі. Кальций металын өнеркәсіпте екі жолмен алады: # [[электролиз]] әдісімен алу үшін балқыған [[Калций хлориді]] (CaCl₂) арқылы тұрақты [[Электр тогы|ток]] жіберіп, [[катодт]]а таза Калций металын алады; # екінші әдіс Al не Mg ұнтағының [[әктас]]пен аралас қоспасын [[Вакуум|вакуумда]] 1100 – 1200°С-та қыздыру арқылы алады. Калций көмегімен [[Уран (химиялық элемент)|уран]], [[торий]], [[ванадий]], [[хром]], [[цирконий]], [[бериллий]], [[тантал]] сияқты қиын балқитын, сирек те шашыранды, ілеспе металдарды тотықсыздандырып өндіреді. ==Кальцийдің қосылыстары== <p style="text-indent: 25px;"> ''Кальций оксиді'' — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны "сөндірілмеген әк" деп атайды. Оны әктасты жоғары [[температура]]да (1000 C⁰ шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:<br /> ::СаС0₃ =^t= СаО + СО₂↑- 180кДж :: <p style="text-indent: 25px;"> Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның [[Оксидтер|оксиді]] сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді: <br /> СаО + Н₂O = Са(ОН)₂ + 70 кДж <p style="text-indent: 25px;"> Бұл [[реакция]] өте қуатты жүреді, су бұрқылдап "қайнап" жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, ''сөндірілген әк'' деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций [[Гидроксидтер|гидроксиді]] суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:<br /> ::Са(ОН)₂ = Са⁺² + 2ОН <p style="text-indent: 25px;"> Сілті ерітіндісінің түзілгені [[фенолфталеин]]нің [[таңқурай]] түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны [[зертхана]]да көмірқышқыл [[газ]]ын анықтау үшін қолданады. Әқ суына [[көмір қышқыл газы]]н жібергенде, ол алдымен ерімейтін [[карбонат]] түзіп, лайлана бастайды:<br /> ::Са(ОН)₂ + CO₂ = СаСО₃↓ + Н₂О Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:<br /> ::СаСО₃ + Н₂О + СО₂ = Са(НСО₃)₂ <p style="text-indent: 25px;"> Қатты күйдегі кальций гидроксидінің Са(ОН), судағы жүзгіні, түсі ақ болғандықтан, техникада әк суті деп аталады. Сөндірілген өк құрылыста кеңінен қолданылады. Әк сүтін құрылыста әктеу үшін пайдаланады, ал сөндірілген өктің күммен қоспасын кірпіш қалаганда және сылағанда байланыстырушы зат ретінде жүмсайды. Бүл коспа ауада біртіндеп "ұстасып" қатая бастайды, себебі көмірқышқыл газымен әрекеттесіп, қатты карбонат (бор) түзеді. <p style="text-indent: 25px;"> Кальций тұздарының құрылыста үлкен маңызы бар. Олардың сумен химиялық байланысып, [[кристалгидрат]]тар түзетін қабілетін кеңінен пайдаланады. Мәселен, [[табиғи гипс]]ті CaS0₄ • 2Н₂0 өртегенде, өзінің кристалдық суының біразын жоғалтып, алебастрға айналады:<br /> ::CaS0₄ • 2НгО = CaS0₄ • 0,5Н₂O + 1,5Н₂O <p style="text-indent: 25px;"> [[Алебастр]] ұнтағын сумен араластырғанда кері реакция жүріп, қайтадан [[гипс]] түзіп катаяды. Гипстің бұл қасиетін тек құрылыста қолданып коймайды, оны өшекейлік бедер, [[статуэтка]]лар жасағанда және [[медицина]]да пайдаланады. <p style="text-indent: 25px;"> Көпшілікке белгілі цементтің күрамында кальцийдің [[силикаттар]]ы мен [[алюминат]]тары жүреді. Бұл тұздарды күммен қосып араластырғанда қатая бастайды, ейткені түзілетін кристалдар өзара ұстасып, берік [[материал]]ға айналады. <p style="text-indent: 25px;"> ''' Табиғаттағы кальций қосылыстарының айналымы.''' Табиғатта жүретін көптеген процестер кальций түздарымен байланысты болады. Осындай процестің [[модель|моделі]] ретінде жоғарыда қарастырылған кальций карбонатының [[гидрокарбонат]]қа айналуын және оған кері реакцияларды алуға болады. Жаңбыр және басқа да табиғи сулар ауадағы кемірқышкыл газын ерітіп, [[көмір]] қышқылын түзеді:<br /> ::H₂O + CO₂ ↔ H₂CO₃ <p style="text-indent: 25px;"> Қышкыл ерітіндісі [[топырақ]]қа сіңіп, жолында әктасының қорын кездестірсе, оны ерітіп, [[карбонаттар|карбонатты]] гидрокарбонатқа айналдырады. Гидрокарбонат оңай еріп кетеді, нәтижесінде әктасының қалың жынысында үлкен бос кеңістік ("карсты үңгірлер") пайда болады. Кальций гидрокарбонатының ерітіндісі баяу ыдырайды, ал кыздырғанда, бұл процесс күшейе түседі: <br /> Са(НСO₃)₂ =^t= CaCO₃↓ + Н₂O + CO₂↑ <p style="text-indent: 25px;"> Карбонаттардың гидрокарбонаттарға айналуы және кері жүретін [[процесс]] [[атмосфера]]да көмірқышқыл газының шамасын (ауада 0,3% CO, бар) тұрақты ұстап тұруға тікелей әсер етеді. Ауадағы С0₂ мөлшері арта бастаса, оның суда еруі молайып, мұхиттағы өктастар оны байланыстырып, ерімтал түзға айналдырады. Ал көмірқышқыл газы азая бастаса, мүхиттагы гидрокарбонаттар ыдырап, С0₂ бөле бастайды, сөйтіп, ерімейтін карбонаттарды түнбаға түсіреді. <p style="text-indent: 25px;"> '''Кальцийдің қоспалары табиғатта кең таралған. Кальций қосылыстарының бір-біріне айналуы, табиғаттағы кальцийдің айналымын іске асырады, сөйтіп, көптеген [[геологиялық процестер]] жүреді. Осылайша бір-біріне айналуының нәтижесінде кальцийдің қосылыстары адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Кальцийдің қосылыстары құрылыста кеңінен қолданылады.''' ==Қолданылуы== Калций [[Инертті газдар|инертті газды]] тазартып [[болат]], [[никель]], [[мыс]], т.б. металдарды балқыту үшін қоспа ретінде пайдаланылады. <ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] {{Chem-stub}} s2l0g5uvn9yabs5faprwwegvzeturix 3627459 3627457 2026-07-07T18:36:14Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Физикалық қасиеттері */ 3627459 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|тип=[[Сілтілік жер металдар]]|тотығу дәрежелері=2|Дебай температурасы=230|тор параметрлері=5,580|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=29,9|жылусыйымдылығы=25,9|булану жылуы=153,6|балқу жылуы=9,20|қайнау температурасы=1757 К; 1483,85 °C|балқу температурасы=1112 К; 838,85 °C|тығыздық=1,55|иондалу энергиясы 1=589,4 (6,11)|электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|нөмірі=20|электртерістілігі=1,00|ион радиусы=(+2e) 99|ковалентті радиус=176±10|атом радиусы=197|конфигурация=[Ar] 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атомдық масса=40,078|атауы=Кальций|сурет=Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg|сыртқы түрі=Орташа қатты күміс-ақ металл|символ=Ca|асты=[[Стронций|Sr]]|үсті=[[Магний|Mg]]|жылуөткізгіштік=(201)|Ван-дер-Ваальс радиусы=231|иондалу энергиясы 3=4912.4|иондалу энергиясы 2=1145.4|топ=2|электрондық қабықшасы=2, 8, 8, 2|фаза=Қатты дене|блок=s|период=4|CAS тіркелу нөмірі=7440-70-2|қб қысымы 100 k=1755|Моос қаттылығы=1.75|Пуассон коэффициенті=0.31|жылжу модульі=7.4|Юнг модульі=20|Электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|қб қысымы 10 k=1443|қб қысымы 1 k=1227|қб қысымы 100=1071|қб қысымы 10=956|қб қысымы 1=864|Бринеллий қаттылығы=170–416}}[[Сурет:Calcium.svg|thumb|100px|Кальций ''Ca''|солға]] '''Кальций''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Calcium''; '''Ca''') — IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 [[протон]] мен 20 [[нейтрон]]ы бар (А_r=40), [[электрон]]дарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық [[формула]]сы ls²2s²2p⁶3s²3p⁶4s², валенттілік электрондары 4s² болғандықтан кальций косылыстарында II [[Валенттілік|валентті]].<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref> ==Табиғатта таралуы== Табиғи қосылыстары: * [[сульфаттар]] - [[Гипс|ғаныш]] CaSO₄• 2Н2O; * [[Карбонат|карбонаттар]] - [[кальцит]] СаСO₃, [[доломит]] СаСO₃ • 2MgCO₃; * [[фосфаттар]]ы - [[фосфорит]] Са₃(РO₄)₂, [[апатит]] Са₅(РO₄)₃OН, [[фторапатит]] Са₅(РO₄₎₃F, [[флюорит]] СаF₂. ==Алынуы== Кальцийді кальций хлоридінің ''[[электролиз]]'' үдерісі арқылы алынады. <chem>CaCl2 <-> Ca^2- + 2Cl^+</chem> ==Физикалық қасиеттері== Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см³), сілтілік металдардан қаттырақ зат, керосиннің астында сақталады. Атымдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу температурасы 842°С; қайнау температурасы 1495°С; тығыздығы 1,55 г/см³. Кальцийді [[1808 жыл|1808]] жылы [[Гемфри Дэви|ағылшын ғалымы Г.Дэви]] ашқан. Түсі [[күміс]]тей ақ, жеңіл [[Металдар|металл]], белгілі [[изотоп]]тары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі [[Минерал|минералдары]]: [[кальцит]], [[ангидрит]], [[гипс]], [[флюорит]], [[апатит]], т.б. ==Химиялық қасиеттері== Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі. ===Жай заттармен=== # Са + Н₂ = СаН₂ [[кальций гидриді]] # Са + Сl₂ = СаСl₂ [[кальций хлориді]] # 2Са + О₂ = 2СаО [[кальций оксиді]] # 6Са + 2N₂СаN [[кальций нитриді]] # Ca + 2С =СаС₂ [[кальций карбиді]] ===Күрделі заттармен=== # Ca + 2НОН = Са(ОН)₂ + Н₂↑ # Ca + 2HCl=СаСl₂ + Н₂↑ Осы [[реакция]]лардың барлығында кальций - [[тотықсыздандырғыш]]. [[Оттегі|Оттекпен]] оңай әрекеттесіп, қыздырғанда жанады. [[Металлоидтар]]мен тікелей әрекеттеседі. Кальций металын өнеркәсіпте екі жолмен алады: # [[электролиз]] әдісімен алу үшін балқыған [[Калций хлориді]] (CaCl₂) арқылы тұрақты [[Электр тогы|ток]] жіберіп, [[катодт]]а таза Калций металын алады; # екінші әдіс Al не Mg ұнтағының [[әктас]]пен аралас қоспасын [[Вакуум|вакуумда]] 1100 – 1200°С-та қыздыру арқылы алады. Калций көмегімен [[Уран (химиялық элемент)|уран]], [[торий]], [[ванадий]], [[хром]], [[цирконий]], [[бериллий]], [[тантал]] сияқты қиын балқитын, сирек те шашыранды, ілеспе металдарды тотықсыздандырып өндіреді. ==Кальцийдің қосылыстары== <p style="text-indent: 25px;"> ''Кальций оксиді'' — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны "сөндірілмеген әк" деп атайды. Оны әктасты жоғары [[температура]]да (1000 C⁰ шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:<br /> ::СаС0₃ =^t= СаО + СО₂↑- 180кДж :: <p style="text-indent: 25px;"> Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның [[Оксидтер|оксиді]] сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді: <br /> СаО + Н₂O = Са(ОН)₂ + 70 кДж <p style="text-indent: 25px;"> Бұл [[реакция]] өте қуатты жүреді, су бұрқылдап "қайнап" жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, ''сөндірілген әк'' деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций [[Гидроксидтер|гидроксиді]] суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:<br /> ::Са(ОН)₂ = Са⁺² + 2ОН <p style="text-indent: 25px;"> Сілті ерітіндісінің түзілгені [[фенолфталеин]]нің [[таңқурай]] түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны [[зертхана]]да көмірқышқыл [[газ]]ын анықтау үшін қолданады. Әқ суына [[көмір қышқыл газы]]н жібергенде, ол алдымен ерімейтін [[карбонат]] түзіп, лайлана бастайды:<br /> ::Са(ОН)₂ + CO₂ = СаСО₃↓ + Н₂О Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:<br /> ::СаСО₃ + Н₂О + СО₂ = Са(НСО₃)₂ <p style="text-indent: 25px;"> Қатты күйдегі кальций гидроксидінің Са(ОН), судағы жүзгіні, түсі ақ болғандықтан, техникада әк суті деп аталады. Сөндірілген өк құрылыста кеңінен қолданылады. Әк сүтін құрылыста әктеу үшін пайдаланады, ал сөндірілген өктің күммен қоспасын кірпіш қалаганда және сылағанда байланыстырушы зат ретінде жүмсайды. Бүл коспа ауада біртіндеп "ұстасып" қатая бастайды, себебі көмірқышқыл газымен әрекеттесіп, қатты карбонат (бор) түзеді. <p style="text-indent: 25px;"> Кальций тұздарының құрылыста үлкен маңызы бар. Олардың сумен химиялық байланысып, [[кристалгидрат]]тар түзетін қабілетін кеңінен пайдаланады. Мәселен, [[табиғи гипс]]ті CaS0₄ • 2Н₂0 өртегенде, өзінің кристалдық суының біразын жоғалтып, алебастрға айналады:<br /> ::CaS0₄ • 2НгО = CaS0₄ • 0,5Н₂O + 1,5Н₂O <p style="text-indent: 25px;"> [[Алебастр]] ұнтағын сумен араластырғанда кері реакция жүріп, қайтадан [[гипс]] түзіп катаяды. Гипстің бұл қасиетін тек құрылыста қолданып коймайды, оны өшекейлік бедер, [[статуэтка]]лар жасағанда және [[медицина]]да пайдаланады. <p style="text-indent: 25px;"> Көпшілікке белгілі цементтің күрамында кальцийдің [[силикаттар]]ы мен [[алюминат]]тары жүреді. Бұл тұздарды күммен қосып араластырғанда қатая бастайды, ейткені түзілетін кристалдар өзара ұстасып, берік [[материал]]ға айналады. <p style="text-indent: 25px;"> ''' Табиғаттағы кальций қосылыстарының айналымы.''' Табиғатта жүретін көптеген процестер кальций түздарымен байланысты болады. Осындай процестің [[модель|моделі]] ретінде жоғарыда қарастырылған кальций карбонатының [[гидрокарбонат]]қа айналуын және оған кері реакцияларды алуға болады. Жаңбыр және басқа да табиғи сулар ауадағы кемірқышкыл газын ерітіп, [[көмір]] қышқылын түзеді:<br /> ::H₂O + CO₂ ↔ H₂CO₃ <p style="text-indent: 25px;"> Қышкыл ерітіндісі [[топырақ]]қа сіңіп, жолында әктасының қорын кездестірсе, оны ерітіп, [[карбонаттар|карбонатты]] гидрокарбонатқа айналдырады. Гидрокарбонат оңай еріп кетеді, нәтижесінде әктасының қалың жынысында үлкен бос кеңістік ("карсты үңгірлер") пайда болады. Кальций гидрокарбонатының ерітіндісі баяу ыдырайды, ал кыздырғанда, бұл процесс күшейе түседі: <br /> Са(НСO₃)₂ =^t= CaCO₃↓ + Н₂O + CO₂↑ <p style="text-indent: 25px;"> Карбонаттардың гидрокарбонаттарға айналуы және кері жүретін [[процесс]] [[атмосфера]]да көмірқышқыл газының шамасын (ауада 0,3% CO, бар) тұрақты ұстап тұруға тікелей әсер етеді. Ауадағы С0₂ мөлшері арта бастаса, оның суда еруі молайып, мұхиттағы өктастар оны байланыстырып, ерімтал түзға айналдырады. Ал көмірқышқыл газы азая бастаса, мүхиттагы гидрокарбонаттар ыдырап, С0₂ бөле бастайды, сөйтіп, ерімейтін карбонаттарды түнбаға түсіреді. <p style="text-indent: 25px;"> '''Кальцийдің қоспалары табиғатта кең таралған. Кальций қосылыстарының бір-біріне айналуы, табиғаттағы кальцийдің айналымын іске асырады, сөйтіп, көптеген [[геологиялық процестер]] жүреді. Осылайша бір-біріне айналуының нәтижесінде кальцийдің қосылыстары адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Кальцийдің қосылыстары құрылыста кеңінен қолданылады.''' ==Қолданылуы== Калций [[Инертті газдар|инертті газды]] тазартып [[болат]], [[никель]], [[мыс]], т.б. металдарды балқыту үшін қоспа ретінде пайдаланылады. <ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] {{Chem-stub}} 7hu4w2j0yrgq5nkiy4l3erw7exhmvgp 3627461 3627459 2026-07-07T18:38:08Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Жай заттармен */ 3627461 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|тип=[[Сілтілік жер металдар]]|тотығу дәрежелері=2|Дебай температурасы=230|тор параметрлері=5,580|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=29,9|жылусыйымдылығы=25,9|булану жылуы=153,6|балқу жылуы=9,20|қайнау температурасы=1757 К; 1483,85 °C|балқу температурасы=1112 К; 838,85 °C|тығыздық=1,55|иондалу энергиясы 1=589,4 (6,11)|электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|нөмірі=20|электртерістілігі=1,00|ион радиусы=(+2e) 99|ковалентті радиус=176±10|атом радиусы=197|конфигурация=[Ar] 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атомдық масса=40,078|атауы=Кальций|сурет=Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg|сыртқы түрі=Орташа қатты күміс-ақ металл|символ=Ca|асты=[[Стронций|Sr]]|үсті=[[Магний|Mg]]|жылуөткізгіштік=(201)|Ван-дер-Ваальс радиусы=231|иондалу энергиясы 3=4912.4|иондалу энергиясы 2=1145.4|топ=2|электрондық қабықшасы=2, 8, 8, 2|фаза=Қатты дене|блок=s|период=4|CAS тіркелу нөмірі=7440-70-2|қб қысымы 100 k=1755|Моос қаттылығы=1.75|Пуассон коэффициенті=0.31|жылжу модульі=7.4|Юнг модульі=20|Электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|қб қысымы 10 k=1443|қб қысымы 1 k=1227|қб қысымы 100=1071|қб қысымы 10=956|қб қысымы 1=864|Бринеллий қаттылығы=170–416}}[[Сурет:Calcium.svg|thumb|100px|Кальций ''Ca''|солға]] '''Кальций''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Calcium''; '''Ca''') — IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 [[протон]] мен 20 [[нейтрон]]ы бар (А_r=40), [[электрон]]дарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық [[формула]]сы ls²2s²2p⁶3s²3p⁶4s², валенттілік электрондары 4s² болғандықтан кальций косылыстарында II [[Валенттілік|валентті]].<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref> ==Табиғатта таралуы== Табиғи қосылыстары: * [[сульфаттар]] - [[Гипс|ғаныш]] CaSO₄• 2Н2O; * [[Карбонат|карбонаттар]] - [[кальцит]] СаСO₃, [[доломит]] СаСO₃ • 2MgCO₃; * [[фосфаттар]]ы - [[фосфорит]] Са₃(РO₄)₂, [[апатит]] Са₅(РO₄)₃OН, [[фторапатит]] Са₅(РO₄₎₃F, [[флюорит]] СаF₂. ==Алынуы== Кальцийді кальций хлоридінің ''[[электролиз]]'' үдерісі арқылы алынады. <chem>CaCl2 <-> Ca^2- + 2Cl^+</chem> ==Физикалық қасиеттері== Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см³), сілтілік металдардан қаттырақ зат, керосиннің астында сақталады. Атымдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу температурасы 842°С; қайнау температурасы 1495°С; тығыздығы 1,55 г/см³. Кальцийді [[1808 жыл|1808]] жылы [[Гемфри Дэви|ағылшын ғалымы Г.Дэви]] ашқан. Түсі [[күміс]]тей ақ, жеңіл [[Металдар|металл]], белгілі [[изотоп]]тары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі [[Минерал|минералдары]]: [[кальцит]], [[ангидрит]], [[гипс]], [[флюорит]], [[апатит]], т.б. ==Химиялық қасиеттері== Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі. ===Жай заттармен=== # Са + Н₂ = СаН₂ [[кальций гидриді]] # Са + Сl₂ = СаСl₂ [[кальций хлориді]] # 2Са + О₂ = 2СаО [[кальций оксиді]] # 6Са + 3N₂ = 2Са₃N₂ [[кальций нитриді]] # Ca + 2С =СаС₂ [[кальций карбиді]] ===Күрделі заттармен=== # Ca + 2НОН = Са(ОН)₂ + Н₂↑ # Ca + 2HCl=СаСl₂ + Н₂↑ Осы [[реакция]]лардың барлығында кальций - [[тотықсыздандырғыш]]. [[Оттегі|Оттекпен]] оңай әрекеттесіп, қыздырғанда жанады. [[Металлоидтар]]мен тікелей әрекеттеседі. Кальций металын өнеркәсіпте екі жолмен алады: # [[электролиз]] әдісімен алу үшін балқыған [[Калций хлориді]] (CaCl₂) арқылы тұрақты [[Электр тогы|ток]] жіберіп, [[катодт]]а таза Калций металын алады; # екінші әдіс Al не Mg ұнтағының [[әктас]]пен аралас қоспасын [[Вакуум|вакуумда]] 1100 – 1200°С-та қыздыру арқылы алады. Калций көмегімен [[Уран (химиялық элемент)|уран]], [[торий]], [[ванадий]], [[хром]], [[цирконий]], [[бериллий]], [[тантал]] сияқты қиын балқитын, сирек те шашыранды, ілеспе металдарды тотықсыздандырып өндіреді. ==Кальцийдің қосылыстары== <p style="text-indent: 25px;"> ''Кальций оксиді'' — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны "сөндірілмеген әк" деп атайды. Оны әктасты жоғары [[температура]]да (1000 C⁰ шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:<br /> ::СаС0₃ =^t= СаО + СО₂↑- 180кДж :: <p style="text-indent: 25px;"> Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның [[Оксидтер|оксиді]] сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді: <br /> СаО + Н₂O = Са(ОН)₂ + 70 кДж <p style="text-indent: 25px;"> Бұл [[реакция]] өте қуатты жүреді, су бұрқылдап "қайнап" жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, ''сөндірілген әк'' деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций [[Гидроксидтер|гидроксиді]] суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:<br /> ::Са(ОН)₂ = Са⁺² + 2ОН <p style="text-indent: 25px;"> Сілті ерітіндісінің түзілгені [[фенолфталеин]]нің [[таңқурай]] түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны [[зертхана]]да көмірқышқыл [[газ]]ын анықтау үшін қолданады. Әқ суына [[көмір қышқыл газы]]н жібергенде, ол алдымен ерімейтін [[карбонат]] түзіп, лайлана бастайды:<br /> ::Са(ОН)₂ + CO₂ = СаСО₃↓ + Н₂О Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:<br /> ::СаСО₃ + Н₂О + СО₂ = Са(НСО₃)₂ <p style="text-indent: 25px;"> Қатты күйдегі кальций гидроксидінің Са(ОН), судағы жүзгіні, түсі ақ болғандықтан, техникада әк суті деп аталады. Сөндірілген өк құрылыста кеңінен қолданылады. Әк сүтін құрылыста әктеу үшін пайдаланады, ал сөндірілген өктің күммен қоспасын кірпіш қалаганда және сылағанда байланыстырушы зат ретінде жүмсайды. Бүл коспа ауада біртіндеп "ұстасып" қатая бастайды, себебі көмірқышқыл газымен әрекеттесіп, қатты карбонат (бор) түзеді. <p style="text-indent: 25px;"> Кальций тұздарының құрылыста үлкен маңызы бар. Олардың сумен химиялық байланысып, [[кристалгидрат]]тар түзетін қабілетін кеңінен пайдаланады. Мәселен, [[табиғи гипс]]ті CaS0₄ • 2Н₂0 өртегенде, өзінің кристалдық суының біразын жоғалтып, алебастрға айналады:<br /> ::CaS0₄ • 2НгО = CaS0₄ • 0,5Н₂O + 1,5Н₂O <p style="text-indent: 25px;"> [[Алебастр]] ұнтағын сумен араластырғанда кері реакция жүріп, қайтадан [[гипс]] түзіп катаяды. Гипстің бұл қасиетін тек құрылыста қолданып коймайды, оны өшекейлік бедер, [[статуэтка]]лар жасағанда және [[медицина]]да пайдаланады. <p style="text-indent: 25px;"> Көпшілікке белгілі цементтің күрамында кальцийдің [[силикаттар]]ы мен [[алюминат]]тары жүреді. Бұл тұздарды күммен қосып араластырғанда қатая бастайды, ейткені түзілетін кристалдар өзара ұстасып, берік [[материал]]ға айналады. <p style="text-indent: 25px;"> ''' Табиғаттағы кальций қосылыстарының айналымы.''' Табиғатта жүретін көптеген процестер кальций түздарымен байланысты болады. Осындай процестің [[модель|моделі]] ретінде жоғарыда қарастырылған кальций карбонатының [[гидрокарбонат]]қа айналуын және оған кері реакцияларды алуға болады. Жаңбыр және басқа да табиғи сулар ауадағы кемірқышкыл газын ерітіп, [[көмір]] қышқылын түзеді:<br /> ::H₂O + CO₂ ↔ H₂CO₃ <p style="text-indent: 25px;"> Қышкыл ерітіндісі [[топырақ]]қа сіңіп, жолында әктасының қорын кездестірсе, оны ерітіп, [[карбонаттар|карбонатты]] гидрокарбонатқа айналдырады. Гидрокарбонат оңай еріп кетеді, нәтижесінде әктасының қалың жынысында үлкен бос кеңістік ("карсты үңгірлер") пайда болады. Кальций гидрокарбонатының ерітіндісі баяу ыдырайды, ал кыздырғанда, бұл процесс күшейе түседі: <br /> Са(НСO₃)₂ =^t= CaCO₃↓ + Н₂O + CO₂↑ <p style="text-indent: 25px;"> Карбонаттардың гидрокарбонаттарға айналуы және кері жүретін [[процесс]] [[атмосфера]]да көмірқышқыл газының шамасын (ауада 0,3% CO, бар) тұрақты ұстап тұруға тікелей әсер етеді. Ауадағы С0₂ мөлшері арта бастаса, оның суда еруі молайып, мұхиттағы өктастар оны байланыстырып, ерімтал түзға айналдырады. Ал көмірқышқыл газы азая бастаса, мүхиттагы гидрокарбонаттар ыдырап, С0₂ бөле бастайды, сөйтіп, ерімейтін карбонаттарды түнбаға түсіреді. <p style="text-indent: 25px;"> '''Кальцийдің қоспалары табиғатта кең таралған. Кальций қосылыстарының бір-біріне айналуы, табиғаттағы кальцийдің айналымын іске асырады, сөйтіп, көптеген [[геологиялық процестер]] жүреді. Осылайша бір-біріне айналуының нәтижесінде кальцийдің қосылыстары адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Кальцийдің қосылыстары құрылыста кеңінен қолданылады.''' ==Қолданылуы== Калций [[Инертті газдар|инертті газды]] тазартып [[болат]], [[никель]], [[мыс]], т.б. металдарды балқыту үшін қоспа ретінде пайдаланылады. <ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] {{Chem-stub}} f24i0rucfw81khmd8uljkkmwfx8hefi 3627462 3627461 2026-07-07T18:38:55Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Кальцийдің қосылыстары */ 3627462 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|тип=[[Сілтілік жер металдар]]|тотығу дәрежелері=2|Дебай температурасы=230|тор параметрлері=5,580|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=29,9|жылусыйымдылығы=25,9|булану жылуы=153,6|балқу жылуы=9,20|қайнау температурасы=1757 К; 1483,85 °C|балқу температурасы=1112 К; 838,85 °C|тығыздық=1,55|иондалу энергиясы 1=589,4 (6,11)|электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|нөмірі=20|электртерістілігі=1,00|ион радиусы=(+2e) 99|ковалентті радиус=176±10|атом радиусы=197|конфигурация=[Ar] 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атомдық масса=40,078|атауы=Кальций|сурет=Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg|сыртқы түрі=Орташа қатты күміс-ақ металл|символ=Ca|асты=[[Стронций|Sr]]|үсті=[[Магний|Mg]]|жылуөткізгіштік=(201)|Ван-дер-Ваальс радиусы=231|иондалу энергиясы 3=4912.4|иондалу энергиясы 2=1145.4|топ=2|электрондық қабықшасы=2, 8, 8, 2|фаза=Қатты дене|блок=s|период=4|CAS тіркелу нөмірі=7440-70-2|қб қысымы 100 k=1755|Моос қаттылығы=1.75|Пуассон коэффициенті=0.31|жылжу модульі=7.4|Юнг модульі=20|Электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|қб қысымы 10 k=1443|қб қысымы 1 k=1227|қб қысымы 100=1071|қб қысымы 10=956|қб қысымы 1=864|Бринеллий қаттылығы=170–416}}[[Сурет:Calcium.svg|thumb|100px|Кальций ''Ca''|солға]] '''Кальций''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Calcium''; '''Ca''') — IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 [[протон]] мен 20 [[нейтрон]]ы бар (А_r=40), [[электрон]]дарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық [[формула]]сы ls²2s²2p⁶3s²3p⁶4s², валенттілік электрондары 4s² болғандықтан кальций косылыстарында II [[Валенттілік|валентті]].<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref> ==Табиғатта таралуы== Табиғи қосылыстары: * [[сульфаттар]] - [[Гипс|ғаныш]] CaSO₄• 2Н2O; * [[Карбонат|карбонаттар]] - [[кальцит]] СаСO₃, [[доломит]] СаСO₃ • 2MgCO₃; * [[фосфаттар]]ы - [[фосфорит]] Са₃(РO₄)₂, [[апатит]] Са₅(РO₄)₃OН, [[фторапатит]] Са₅(РO₄₎₃F, [[флюорит]] СаF₂. ==Алынуы== Кальцийді кальций хлоридінің ''[[электролиз]]'' үдерісі арқылы алынады. <chem>CaCl2 <-> Ca^2- + 2Cl^+</chem> ==Физикалық қасиеттері== Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см³), сілтілік металдардан қаттырақ зат, керосиннің астында сақталады. Атымдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу температурасы 842°С; қайнау температурасы 1495°С; тығыздығы 1,55 г/см³. Кальцийді [[1808 жыл|1808]] жылы [[Гемфри Дэви|ағылшын ғалымы Г.Дэви]] ашқан. Түсі [[күміс]]тей ақ, жеңіл [[Металдар|металл]], белгілі [[изотоп]]тары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі [[Минерал|минералдары]]: [[кальцит]], [[ангидрит]], [[гипс]], [[флюорит]], [[апатит]], т.б. ==Химиялық қасиеттері== Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі. ===Жай заттармен=== # Са + Н₂ = СаН₂ [[кальций гидриді]] # Са + Сl₂ = СаСl₂ [[кальций хлориді]] # 2Са + О₂ = 2СаО [[кальций оксиді]] # 6Са + 3N₂ = 2Са₃N₂ [[кальций нитриді]] # Ca + 2С =СаС₂ [[кальций карбиді]] ===Күрделі заттармен=== # Ca + 2НОН = Са(ОН)₂ + Н₂↑ # Ca + 2HCl=СаСl₂ + Н₂↑ Осы [[реакция]]лардың барлығында кальций - [[тотықсыздандырғыш]]. [[Оттегі|Оттекпен]] оңай әрекеттесіп, қыздырғанда жанады. [[Металлоидтар]]мен тікелей әрекеттеседі. Кальций металын өнеркәсіпте екі жолмен алады: # [[электролиз]] әдісімен алу үшін балқыған [[Калций хлориді]] (CaCl₂) арқылы тұрақты [[Электр тогы|ток]] жіберіп, [[катодт]]а таза Калций металын алады; # екінші әдіс Al не Mg ұнтағының [[әктас]]пен аралас қоспасын [[Вакуум|вакуумда]] 1100 – 1200°С-та қыздыру арқылы алады. Калций көмегімен [[Уран (химиялық элемент)|уран]], [[торий]], [[ванадий]], [[хром]], [[цирконий]], [[бериллий]], [[тантал]] сияқты қиын балқитын, сирек те шашыранды, ілеспе металдарды тотықсыздандырып өндіреді. ==Кальцийдің қосылыстары== <p style="text-indent: 25px;"> ''Кальций оксиді'' — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны "сөндірілмеген әк" деп атайды. Оны әктасты жоғары [[температура]]да (1000 C⁰ шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:<br /> :СаСO₃ =^t= СаО + СО₂↑- 180кДж :: <p style="text-indent: 25px;"> Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның [[Оксидтер|оксиді]] сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді: <br /> СаО + Н₂O = Са(ОН)₂ + 70 кДж <p style="text-indent: 25px;"> Бұл [[реакция]] өте қуатты жүреді, су бұрқылдап "қайнап" жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, ''сөндірілген әк'' деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций [[Гидроксидтер|гидроксиді]] суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:<br /> ::Са(ОН)₂ = Са⁺² + 2ОН <p style="text-indent: 25px;"> Сілті ерітіндісінің түзілгені [[фенолфталеин]]нің [[таңқурай]] түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны [[зертхана]]да көмірқышқыл [[газ]]ын анықтау үшін қолданады. Әқ суына [[көмір қышқыл газы]]н жібергенде, ол алдымен ерімейтін [[карбонат]] түзіп, лайлана бастайды:<br /> ::Са(ОН)₂ + CO₂ = СаСО₃↓ + Н₂О Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:<br /> ::СаСО₃ + Н₂О + СО₂ = Са(НСО₃)₂ <p style="text-indent: 25px;"> Қатты күйдегі кальций гидроксидінің Са(ОН), судағы жүзгіні, түсі ақ болғандықтан, техникада әк суті деп аталады. Сөндірілген өк құрылыста кеңінен қолданылады. Әк сүтін құрылыста әктеу үшін пайдаланады, ал сөндірілген өктің күммен қоспасын кірпіш қалаганда және сылағанда байланыстырушы зат ретінде жүмсайды. Бүл коспа ауада біртіндеп "ұстасып" қатая бастайды, себебі көмірқышқыл газымен әрекеттесіп, қатты карбонат (бор) түзеді. <p style="text-indent: 25px;"> Кальций тұздарының құрылыста үлкен маңызы бар. Олардың сумен химиялық байланысып, [[кристалгидрат]]тар түзетін қабілетін кеңінен пайдаланады. Мәселен, [[табиғи гипс]]ті CaS0₄ • 2Н₂0 өртегенде, өзінің кристалдық суының біразын жоғалтып, алебастрға айналады:<br /> ::CaS0₄ • 2НгО = CaS0₄ • 0,5Н₂O + 1,5Н₂O <p style="text-indent: 25px;"> [[Алебастр]] ұнтағын сумен араластырғанда кері реакция жүріп, қайтадан [[гипс]] түзіп катаяды. Гипстің бұл қасиетін тек құрылыста қолданып коймайды, оны өшекейлік бедер, [[статуэтка]]лар жасағанда және [[медицина]]да пайдаланады. <p style="text-indent: 25px;"> Көпшілікке белгілі цементтің күрамында кальцийдің [[силикаттар]]ы мен [[алюминат]]тары жүреді. Бұл тұздарды күммен қосып араластырғанда қатая бастайды, ейткені түзілетін кристалдар өзара ұстасып, берік [[материал]]ға айналады. <p style="text-indent: 25px;"> ''' Табиғаттағы кальций қосылыстарының айналымы.''' Табиғатта жүретін көптеген процестер кальций түздарымен байланысты болады. Осындай процестің [[модель|моделі]] ретінде жоғарыда қарастырылған кальций карбонатының [[гидрокарбонат]]қа айналуын және оған кері реакцияларды алуға болады. Жаңбыр және басқа да табиғи сулар ауадағы кемірқышкыл газын ерітіп, [[көмір]] қышқылын түзеді:<br /> ::H₂O + CO₂ ↔ H₂CO₃ <p style="text-indent: 25px;"> Қышкыл ерітіндісі [[топырақ]]қа сіңіп, жолында әктасының қорын кездестірсе, оны ерітіп, [[карбонаттар|карбонатты]] гидрокарбонатқа айналдырады. Гидрокарбонат оңай еріп кетеді, нәтижесінде әктасының қалың жынысында үлкен бос кеңістік ("карсты үңгірлер") пайда болады. Кальций гидрокарбонатының ерітіндісі баяу ыдырайды, ал кыздырғанда, бұл процесс күшейе түседі: <br /> Са(НСO₃)₂ =^t= CaCO₃↓ + Н₂O + CO₂↑ <p style="text-indent: 25px;"> Карбонаттардың гидрокарбонаттарға айналуы және кері жүретін [[процесс]] [[атмосфера]]да көмірқышқыл газының шамасын (ауада 0,3% CO, бар) тұрақты ұстап тұруға тікелей әсер етеді. Ауадағы С0₂ мөлшері арта бастаса, оның суда еруі молайып, мұхиттағы өктастар оны байланыстырып, ерімтал түзға айналдырады. Ал көмірқышқыл газы азая бастаса, мүхиттагы гидрокарбонаттар ыдырап, С0₂ бөле бастайды, сөйтіп, ерімейтін карбонаттарды түнбаға түсіреді. <p style="text-indent: 25px;"> '''Кальцийдің қоспалары табиғатта кең таралған. Кальций қосылыстарының бір-біріне айналуы, табиғаттағы кальцийдің айналымын іске асырады, сөйтіп, көптеген [[геологиялық процестер]] жүреді. Осылайша бір-біріне айналуының нәтижесінде кальцийдің қосылыстары адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Кальцийдің қосылыстары құрылыста кеңінен қолданылады.''' ==Қолданылуы== Калций [[Инертті газдар|инертті газды]] тазартып [[болат]], [[никель]], [[мыс]], т.б. металдарды балқыту үшін қоспа ретінде пайдаланылады. <ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] {{Chem-stub}} kmzscckswia67j9e9lmalhxdrt9co8u 3627464 3627462 2026-07-07T18:40:48Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Кальцийдің қосылыстары */ 3627464 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|тип=[[Сілтілік жер металдар]]|тотығу дәрежелері=2|Дебай температурасы=230|тор параметрлері=5,580|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=29,9|жылусыйымдылығы=25,9|булану жылуы=153,6|балқу жылуы=9,20|қайнау температурасы=1757 К; 1483,85 °C|балқу температурасы=1112 К; 838,85 °C|тығыздық=1,55|иондалу энергиясы 1=589,4 (6,11)|электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|нөмірі=20|электртерістілігі=1,00|ион радиусы=(+2e) 99|ковалентті радиус=176±10|атом радиусы=197|конфигурация=[Ar] 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атомдық масса=40,078|атауы=Кальций|сурет=Calcium unter Argon Schutzgasatmosphäre.jpg|сыртқы түрі=Орташа қатты күміс-ақ металл|символ=Ca|асты=[[Стронций|Sr]]|үсті=[[Магний|Mg]]|жылуөткізгіштік=(201)|Ван-дер-Ваальс радиусы=231|иондалу энергиясы 3=4912.4|иондалу энергиясы 2=1145.4|топ=2|электрондық қабықшасы=2, 8, 8, 2|фаза=Қатты дене|блок=s|период=4|CAS тіркелу нөмірі=7440-70-2|қб қысымы 100 k=1755|Моос қаттылығы=1.75|Пуассон коэффициенті=0.31|жылжу модульі=7.4|Юнг модульі=20|Электродты потенциал=−2,76 [[Вольт|В]]|қб қысымы 10 k=1443|қб қысымы 1 k=1227|қб қысымы 100=1071|қб қысымы 10=956|қб қысымы 1=864|Бринеллий қаттылығы=170–416}}[[Сурет:Calcium.svg|thumb|100px|Кальций ''Ca''|солға]] '''Кальций''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Calcium''; '''Ca''') — IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 [[протон]] мен 20 [[нейтрон]]ы бар (А_r=40), [[электрон]]дарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық [[формула]]сы ls²2s²2p⁶3s²3p⁶4s², валенттілік электрондары 4s² болғандықтан кальций косылыстарында II [[Валенттілік|валентті]].<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref> ==Табиғатта таралуы== Табиғи қосылыстары: * [[сульфаттар]] - [[Гипс|ғаныш]] CaSO₄• 2Н2O; * [[Карбонат|карбонаттар]] - [[кальцит]] СаСO₃, [[доломит]] СаСO₃ • 2MgCO₃; * [[фосфаттар]]ы - [[фосфорит]] Са₃(РO₄)₂, [[апатит]] Са₅(РO₄)₃OН, [[фторапатит]] Са₅(РO₄₎₃F, [[флюорит]] СаF₂. ==Алынуы== Кальцийді кальций хлоридінің ''[[электролиз]]'' үдерісі арқылы алынады. <chem>CaCl2 <-> Ca^2- + 2Cl^+</chem> ==Физикалық қасиеттері== Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см³), сілтілік металдардан қаттырақ зат, керосиннің астында сақталады. Атымдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу температурасы 842°С; қайнау температурасы 1495°С; тығыздығы 1,55 г/см³. Кальцийді [[1808 жыл|1808]] жылы [[Гемфри Дэви|ағылшын ғалымы Г.Дэви]] ашқан. Түсі [[күміс]]тей ақ, жеңіл [[Металдар|металл]], белгілі [[изотоп]]тары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі [[Минерал|минералдары]]: [[кальцит]], [[ангидрит]], [[гипс]], [[флюорит]], [[апатит]], т.б. ==Химиялық қасиеттері== Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі. ===Жай заттармен=== # Са + Н₂ = СаН₂ [[кальций гидриді]] # Са + Сl₂ = СаСl₂ [[кальций хлориді]] # 2Са + О₂ = 2СаО [[кальций оксиді]] # 6Са + 3N₂ = 2Са₃N₂ [[кальций нитриді]] # Ca + 2С =СаС₂ [[кальций карбиді]] ===Күрделі заттармен=== # Ca + 2НОН = Са(ОН)₂ + Н₂↑ # Ca + 2HCl=СаСl₂ + Н₂↑ Осы [[реакция]]лардың барлығында кальций - [[тотықсыздандырғыш]]. [[Оттегі|Оттекпен]] оңай әрекеттесіп, қыздырғанда жанады. [[Металлоидтар]]мен тікелей әрекеттеседі. Кальций металын өнеркәсіпте екі жолмен алады: # [[электролиз]] әдісімен алу үшін балқыған [[Калций хлориді]] (CaCl₂) арқылы тұрақты [[Электр тогы|ток]] жіберіп, [[катодт]]а таза Калций металын алады; # екінші әдіс Al не Mg ұнтағының [[әктас]]пен аралас қоспасын [[Вакуум|вакуумда]] 1100 – 1200°С-та қыздыру арқылы алады. Калций көмегімен [[Уран (химиялық элемент)|уран]], [[торий]], [[ванадий]], [[хром]], [[цирконий]], [[бериллий]], [[тантал]] сияқты қиын балқитын, сирек те шашыранды, ілеспе металдарды тотықсыздандырып өндіреді. ==Кальцийдің қосылыстары== <p style="text-indent: 25px;"> ''Кальций оксиді'' — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны "сөндірілмеген әк" деп атайды. Оны әктасты жоғары [[температура]]да (1000 C⁰ шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:<br /> :СаСO₃ =^t= СаО + СО₂↑- 180кДж :: <p style="text-indent: 25px;"> Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның [[Оксидтер|оксиді]] сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді: <br /> СаО + Н₂O = Са(ОН)₂ + 70 кДж <p style="text-indent: 25px;"> Бұл [[реакция]] өте қуатты жүреді, су бұрқылдап "қайнап" жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, ''сөндірілген әк'' деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций [[Гидроксидтер|гидроксиді]] суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:<br /> ::Са(ОН)₂ = Са⁺² + 2ОН <p style="text-indent: 25px;"> Сілті ерітіндісінің түзілгені [[фенолфталеин]]нің [[таңқурай]] түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны [[зертхана]]да көмірқышқыл [[газ]]ын анықтау үшін қолданады. Әқ суына [[көмір қышқыл газы]]н жібергенде, ол алдымен ерімейтін [[карбонат]] түзіп, лайлана бастайды:<br /> ::Са(ОН)₂ + CO₂ = СаСО₃↓ + Н₂О Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:<br /> ::СаСО₃ + Н₂О + СО₂ = Са(НСО₃)₂ <p style="text-indent: 25px;"> Қатты күйдегі кальций гидроксидінің Са(ОН), судағы жүзгіні, түсі ақ болғандықтан, техникада әк суті деп аталады. Сөндірілген өк құрылыста кеңінен қолданылады. Әк сүтін құрылыста әктеу үшін пайдаланады, ал сөндірілген өктің күммен қоспасын кірпіш қалаганда және сылағанда байланыстырушы зат ретінде жүмсайды. Бүл коспа ауада біртіндеп "ұстасып" қатая бастайды, себебі көмірқышқыл газымен әрекеттесіп, қатты карбонат (бор) түзеді. <p style="text-indent: 25px;"> Кальций тұздарының құрылыста үлкен маңызы бар. Олардың сумен химиялық байланысып, [[кристалгидрат]]тар түзетін қабілетін кеңінен пайдаланады. Мәселен, [[табиғи гипс]]ті CaSO₄ • 2Н₂0 өртегенде, өзінің кристалдық суының біразын жоғалтып, алебастрға айналады:<br /> ::CaSO₄ • 2Н₂О = CaSO₄ • 0,5Н₂O + 1,5Н₂O <p style="text-indent: 25px;"> [[Алебастр]] ұнтағын сумен араластырғанда кері реакция жүріп, қайтадан [[гипс]] түзіп катаяды. Гипстің бұл қасиетін тек құрылыста қолданып коймайды, оны өшекейлік бедер, [[статуэтка]]лар жасағанда және [[медицина]]да пайдаланады. <p style="text-indent: 25px;"> Көпшілікке белгілі цементтің күрамында кальцийдің [[силикаттар]]ы мен [[алюминат]]тары жүреді. Бұл тұздарды күммен қосып араластырғанда қатая бастайды, ейткені түзілетін кристалдар өзара ұстасып, берік [[материал]]ға айналады. <p style="text-indent: 25px;"> ''' Табиғаттағы кальций қосылыстарының айналымы.''' Табиғатта жүретін көптеген процестер кальций түздарымен байланысты болады. Осындай процестің [[модель|моделі]] ретінде жоғарыда қарастырылған кальций карбонатының [[гидрокарбонат]]қа айналуын және оған кері реакцияларды алуға болады. Жаңбыр және басқа да табиғи сулар ауадағы кемірқышкыл газын ерітіп, [[көмір]] қышқылын түзеді:<br /> ::H₂O + CO₂ ↔ H₂CO₃ <p style="text-indent: 25px;"> Қышкыл ерітіндісі [[топырақ]]қа сіңіп, жолында әктасының қорын кездестірсе, оны ерітіп, [[карбонаттар|карбонатты]] гидрокарбонатқа айналдырады. Гидрокарбонат оңай еріп кетеді, нәтижесінде әктасының қалың жынысында үлкен бос кеңістік ("карсты үңгірлер") пайда болады. Кальций гидрокарбонатының ерітіндісі баяу ыдырайды, ал кыздырғанда, бұл процесс күшейе түседі: <br /> Са(НСO₃)₂ =^t= CaCO₃↓ + Н₂O + CO₂↑ <p style="text-indent: 25px;"> Карбонаттардың гидрокарбонаттарға айналуы және кері жүретін [[процесс]] [[атмосфера]]да көмірқышқыл газының шамасын (ауада 0,3% CO, бар) тұрақты ұстап тұруға тікелей әсер етеді. Ауадағы СO₂ мөлшері арта бастаса, оның суда еруі молайып, мұхиттағы өктастар оны байланыстырып, ерімтал түзға айналдырады. Ал көмірқышқыл газы азая бастаса, мүхиттагы гидрокарбонаттар ыдырап, С0₂ бөле бастайды, сөйтіп, ерімейтін карбонаттарды түнбаға түсіреді. <p style="text-indent: 25px;"> '''Кальцийдің қоспалары табиғатта кең таралған. Кальций қосылыстарының бір-біріне айналуы, табиғаттағы кальцийдің айналымын іске асырады, сөйтіп, көптеген [[геологиялық процестер]] жүреді. Осылайша бір-біріне айналуының нәтижесінде кальцийдің қосылыстары адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Кальцийдің қосылыстары құрылыста кеңінен қолданылады.''' ==Қолданылуы== Калций [[Инертті газдар|инертті газды]] тазартып [[болат]], [[никель]], [[мыс]], т.б. металдарды балқыту үшін қоспа ретінде пайдаланылады. <ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] {{Chem-stub}} exk6705i4ssfn80kteejlqt3uun7x0v 0 29011 3627317 3627219 2026-07-07T13:57:46Z 1nter pares 146705 3627317 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Sesamum indicum 2.jpg |image_caption = [[үнді күнжіті]] |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Күнжіттер тұқымдасы|Pedaliacae]] |genus = '''''Sesamum''''' |genus_authority = [[Карл Линней]] |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 20 түрі белгілі }} '''Күнжіт''' ({{lang-la|Sesamum}}) – [[Күнжіттер тұқымдасы|күнжіттер]] тұқымдасына жататын бір жылдық не көп жылдық өсімдік туысы. Негізінен Оңтүстік [[Африка]]да, [[Мадагаскар]], [[Сокотра]] аралдарында, Оңтүстік-Шығыс [[Азия]], [[Жаңа Гвинея]] және Солтүсік [[Австралия]]ның тропиктік, субтропиктік белдемдерінде өсетін 35-ке жуық түрі бар. Екпе түрі – [[Үнді күнжіті]]. Биіктігі 1 – 2 м, сабағы тік, бұтақты, 4 – 8 қырлы, тамыры 1 м тереңдікке жайылады. Төменгі жапырақтары қысқа, жалпақ, орта тұсындағылары ірі, гүлі ірі, ұзындығы 4 см-ге жетеді. Күлтесі ашық қызғылт, күлгін не ақ. Жемісі 4, 5 не 8 қырлы қорапша, ұзындығы 3 – 5 см, піскенде қақырап ашылады да, тұқымы төгіледі. Бір қорапшада ұзындығы 2,5 – 3,5 мм, ені 1,6 – 2 мм, 80-ге жуық дән болады. Сортына, өсірілген жеріне байланысты вегетациялық кезеңі 80 – 150 күн. Жарық, жылу сүйгіш өсімдік. 18 – 20°С-тан жоғары температурада жақсы көктейді. Күнжіт май алу үшін өсіріледі. Дәнінде 45 – 59% май болады. Оны тағам, кондитер өндірісі, медицина, техника салалары пайдаланады. Күнжіттің әр гектарынан 1,2 – 1,5 ц дән алынады.<ref>“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> '''Күнжіт''', сезам (Sesamum) – өзімен аттас тұқымдасқа жататын [[бір жылдық шөптесін өсімдік]]тер. Дүние жүзінде тропиктік аймақтарда және [[Оңтүстік Африка]]да өсетін 20-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда 1 түрі – үнді Күнжіті (S. іndіcum) бар. Бұл биіктігі 1 – 2,5 метрдей, өте тез өсетін бір жылдық өсімдік. Сабағы тік, 4 – 8 қырлы, тамыры 1 м тереңдікке дейін жетеді. Төм. жапырақтары қысқа, жалпақ болады. Орта тұсындағылары ірі келеді. Ашық қызғылт, күлгін не ақ түсті, дара гүлі жапырақ қойнауынан жетіледі. Гүлі оймаққа ұқсайды. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Вегетац. мерзімі 2,5 – 5 ай. Жемісі – көп қырлы қорапша, ұзындығы 3 – 5 см, піскенде қақырап ашылады да, тұқымы жерге төгіледі. Бір қорапшада 80-ге жуық дән болады. Күнжіт май алу үшін өсіріледі. Оның дәнінде 50 – 65% май болады (құндылығы жағынан зәйтүн майынан кем түспейді). Күжіт майы тағам өндірісінде, сабын қайнату үшін, парфюмерияда қолданылады. Сондай-ақ Күнжіт дәнін шығыстың тәтті тағамы – халуа жасау үшін пайдаланылады. Қайнатқандағы шығатын майының күйесінен жоғары сапалы қытай тушы (сурет салатын бояу) жасалады. ==Галерея== <center> {| class="wikitable" align=center valign=top cellspacing=2 |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top |[[File:Sesamum indicum 2.jpg|116px|center|thumb| alt=A.|<p style="font-size: 85%"> ''Күнжіт''.]] |[[File:Sesamum indicum fructus.jpg|230px|center|thumb| alt=A.|<p style="font-size: 85%"> ''[[Жапырағы мен жемісі]]''.]] |[[File:Sesamum idicum flos.jpg|230px|center|thumb| alt=A.|<p style="font-size: 85%"> ''[[Гүлі]]''.]] |[[File:Sesame-Seeds.jpg|225px|center|thumb| alt=A.|<p style="font-size: 85%"> ''[[Дәні]]''.]] |} </center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Майлы дақылдар}} {{wikify}} [[Санат:Күнжіттер]] gxqa1j6aksfxxqay2suwxj2bfvkpql9 0 29197 3627580 3626237 2026-07-08T10:34:13Z Casserium 68287 3627580 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентіне]] тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026 |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || 30 маусым 2026 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] || 24 ақпан 2025 |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025 |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] || 8 сәуір 2019 |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] || 27 сәуір 2022 |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025 |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] || 29 қыркүйек 2025 |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024 |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025 |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ербол Адаев || 17 ақпан 2025 |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026 |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025 |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025 |- | Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025 |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов || 25 қыркүйек 2025 |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов || 6 қаңтар 2023 |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023 |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025 |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024 |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022 |- | Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026 |- | Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023 |- | Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] басшылығы}}'''</center> |- |Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] || 25 ақпан 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының бірінші орынбасары || [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] || 30 маусым 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] || 28 сәуір 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев || 17 қаңтар 2024 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022 |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022 |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025 |} == Басшылары == {{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] k59ybqp2t84p7ksvl6ntdrgku43wxob 0 30518 3627266 3504709 2026-07-07T12:25:32Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627266 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б. з. б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б. з. б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] 3xt7819hl8d13apgeytpd2f03uwrxur 3627267 3627266 2026-07-07T12:25:52Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627267 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з. б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б. з. б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] r2nm0lax0zmgigz8espqwf5hiypb055 3627268 3627267 2026-07-07T12:26:10Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627268 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б. з. б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] hen3na6wqhzdhujlviem1qla6idb8ys 3627269 3627268 2026-07-07T12:26:30Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627269 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з. б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] 5tsoh0hktqzgbu04kx0doqiayw5b3fa 3627270 3627269 2026-07-07T12:26:44Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627270 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] mu79u7utogo920pbpufcfsh1bx5fr9t 3627271 3627270 2026-07-07T12:28:02Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627271 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г. Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] b713supl5tmjksxrslbje90doddu3f3 3627272 3627271 2026-07-07T12:28:32Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627272 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г. Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады 10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] p64fg83i4plkr96avgu36xxe94x6vqh 3627273 3627272 2026-07-07T12:29:57Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627273 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г. Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады 10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] 453qznysidvq7cne3lx0rw0g1su8dw7 3627274 3627273 2026-07-07T12:30:09Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627274 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г. Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады 10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х. Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] 3ea9lywnw376iv141m8ybpx7uongvbx 3627279 3627274 2026-07-07T12:39:12Z 1nter pares 146705 3627279 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] '''Неолит''', жаңа тас дәуірі ({{lang-el|νέος}} – жаңа, ''lіthos'' – тас) — шамамен б.з.б. 5500–3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. [[Еуропа]], [[Азия]] мен Африканың көптеген табиғи-климаттық аймақтарында негізінен Неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. 6–4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3</ref> Қазіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8–7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4–3-мыңжылдықта (Яншао), Еуропада ([[Солтүстік Македония]]) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бұлақтык, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрақтар — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті материалдардан жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізаттың алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникалық тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неолиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неолитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының ұксас кезеңдерімен салыстырған кезде [[мезолит]] дәуіріне қарағанда бұл уақытқа карай түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неолиттің хронологиялық шеңбері б.з.б. VI–IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б.з.б. VIII–VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте алғашкы тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неолиттік революция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экономикалық революция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғұрлым бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неолитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қазіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы [[энеолит]]<nowiki/>те Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неолиттік революцияның» маңызды компоненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірақ далалық аймактың неолиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және балық аулау болды. Сірә, континенттік климат халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстар халык қажеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерорта теңізінің неғүрлым жұмсақ және бірыңғай климаты аймақта демографиялық жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса косымша тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені коғамның қажеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді. == Еңбек құралдары == Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технол. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсап, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неолит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) [[егіншілік]] пен [[малшылық]]; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неолит заманына жататын көптеген археол. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Неолитте жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микролиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микролиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микролиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демогр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неолиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқарастарын түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неолит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неолитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г. Чайльд осы дәуірге қатысты “неолиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Солтүстік Қазақстаннан әзірше неолиттік бірнеше қабір табылды. Кабірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Барлык молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қабірлерде керамика өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинка ауылы жанындағы қабір бойынша (Пеньки түрағынан 100 шақырым) неолит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады 10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремацияланатын болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның заттарымен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек каптырма, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі моншактар тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз), аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және балшыктан жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жосамен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген. == Неолит кезеңін зерттеген ғалымдар == Бірқатар ғалымдар (А.А. Монгайт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан Неолит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], С.С. [[Черников Сергей Сергеевич|Черников]], [[Хасан Алпысбаев|Х. Алпысбаев]], [[Медоев Георгий Цараевич|А.Г. Медоев]] зор үлес қосты. Кейінірек [[Виктор Федорович Зайберт|В.Ф. Зайберт]], В.Логвин, Ж.Таймағамбетов, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неолит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археол. мәдениеттер ([[атбасар мәдениеті]], [[маханжар мәдениеті]], т.б.) бөліп көрсетілді. Неолит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республиканың табиғи-климаттық жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неолит мәдениеттері мезолиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім</ref> == Әдебиет == * Авдусин Д.А., Основы археологий, М., 1989; * Гальперина Г.А., Доброва Е.В., Популярная история археологий, М., 2002. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер]] * [[Қазақстан тарихы]] * [[Мезолит]] * [[Палеолит]] * [[Көне заман]] * [[Көне Қазақстан]] * [[Археология]] * [[Тас ғасыры]] * [[Энеолит]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тас дәуірі]] prixh0304j0py0cvsg6yhxwcnf6i30u 0 33306 3627455 2766564 2026-07-07T18:33:49Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Физикалық қасиеттері */ 3627455 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |сол_суреті = Calcium sulfate.svg |оң_суреті = Calcium sulfate Unit Cells.png |төменгі_суреті = Síran vápenatý.PNG |IUPAC_атауы = Кальций сульфаты |басқа_атаулары = күкірт қышқыл кальций |химиялық_формуласы = CaSO₄ |күйі = қатты |мольдік_массасы = 136,14 |тығыздығы = 2,96<ref name = "CAMEO">{{cite web|url=https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/25006|title=CALCIUM SULFATE &#124; CAMEO Chemicals &#124; NOAA|accessdate=2020-05-16|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170509111827/https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/25006|archivedate=2017-05-09}}</ref> |қаттылығы = [[Моос шкаласы|Моос]] бойынша: 2-3<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/calcium-sulphate|title=Calcium Sulphate - an overview &#124; ScienceDirect Topics|accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |сыну_көрсеткіші = 1,521<ref>{{cite web|url=https://refractiveindex.info/?shelf=main&book=CaSO4&page=Querry-%CE%B3|title=Refractive index of CaSO4 (Calcium sulfate) - Querry-γ||accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |балқу_t = 1450<ref>{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/source/hsdb/902|title=Hazardous Substance Data Bank (HSDB) : 902 - PubChem||accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |ыдырау_t = 1450<ref name = "ILO">{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_version=2&p_card_id=1589|title=ICSC 1589 - CALCIUM SULFATE (ANHYDROUS)|accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |мольдік_жылу_сыйымдылығы = <!-- Дж/(моль·К) --> |меншікті_жылу_сыйымдылығы = <!-- Дж/(кг·К) --> |жылу_өткізгіштігі = <!-- Вт/(м·K) --> |пайда_болу_жылулығы = -1433 кДж/моль<ref>{{кітап|авторы=Zumdahl, Steven S.|тақырыбы=Chemical Principles 6th Ed.|баспасы= Houghton Mifflin Company|жыл=2009|isbn=978-0-618-94690-7|беттері=A21}}</ref> |балқыту_жылулығы = |жылулық_ұлғаюы = |бу_қысымы = 0 мм сын. бағ.<ref name = "CAMEO"/> |ерігіштігі = [[су]]да: 0,2 г/100 мл<ref name = "ILO"/> |кристалдық_торы = орторомбтық<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022459685712601|title=Investigation of the Crystal Structure of γ-CaSO4, CaSO4 · 0.5 H2O, and CaSO4 · 0.6 H2O by Powder Diffraction Methods - ScienceDirect|accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |CAS = 7778-18-9 |PubChem = 24497 |EINECS = 231-900-3 |SMILES = [O-]S(=O)(=O)[O-].[Ca+2] |InChI = 1S/Ca.H2O4S/c;1-5(2,3)4/h;(H2,1,2,3,4)/q+2;/p-2<br>OSGAYBCDTDRGGQ-UHFFFAOYSA-L |RTECS = WS6920000 |ChEBI = 31346 |ChemSpider = 22905 |РШК = 2 мг/м³<ref>{{cite web|url=http://www.dioxin.ru/doc/gn2.2.5.1313-03.htm|title=ГН 2.2.5.1313-03 - ПДК вредных веществ в воздухе рабочей зоны - www.dioxin.ru|accessdate=2020-05-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030213038/http://www.dioxin.ru/doc/gn2.2.5.1313-03.htm|archivedate=2019-10-30}}</ref> |ӨД50 = >3000 мг/кг (егеуқұйрықтар, пероральді)<ref name = "spectrumchemical">{{cite web|url=https://www.spectrumchemical.com/MSDS/C3490.pdf|title=Material Safety Data Sheet - Spectrum Chemical|date=2011-05-20|format=PDF|accessdate=2020-05-16|lang=en}}</ref> |NFPA_704 = {{NFPA 704 |жанғыштығы = 0 |денсаулыққа қаупі = 1 |тұрақсыздығы = 0 |басқа = }}<ref name = "spectrumchemical"/> |ортаққор = Calcium sulfate }} '''Кальций сульфаты''' — [[күкірт қышқылы]]ның [[кальций]] [[тұз]]ы. Табиғатта [[Кристаллогидраттар|дигидрат]] CaSO₄•2H₂O ([[гипс]]) түрінде және сусыз [[ангидрит]] күйінде кездеседі. == Физикалық қасиеттері == [[Сурет:Temperature dependence calcium sulfate solubility.svg|left|thumb|Ерігіштігінің температурадан тәуелділігі]] Сусыз кальций сульфаты — түссіз суда нашар еритін кристалды зат. Гипсті 100°С-қа дейін қыздырғанда, жартылай гидратқа немесе [[алебастр]]ға CaSO<sub>4</sub >•½H2O айналады. Оны суға илесе қатып, қайта гипске айналады. == Қолданылуы == Кальций сульфаты құрылыста және медицинада қолданылады. 1300°С температурада күйдірілген гипс, ангидрит цементтеуші ерітінділер жасауда пайдаланылады<ref>Қазақстан Энциклопедиясы</ref>. 1970 жж. дейін Уайтхэвенде ([[Камбрия]], [[Ұлыбритания]]) күкірт қышқылы ангидриттен өндірілді<ref>{{cite web|url=http://www.lakestay.co.uk/whitehavenmininghistory.html|title=National Trust sponsored research on Whitehaven coalfield|quote=Marchon quickly went over to an alternative process using anhydrite or gypsum (calcium sulphate), and producing cement as well as sulphuric acid; the anhydrite was mixed with shale or marl, and roasted in a kiln (a rotary metal-shelled piece of plant, rather than an earthfast structure) to produce sulphur trioxide gas plus cement clinker.|accessdate=2020-05-16|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191229171733/http://www.lakestay.co.uk/whitehavenmininghistory.html|archivedate=2019-12-29}}</ref>: :: <math>\mathsf{CaSO_4 + SiO_2 \rightarrow CaSiO_3 + SO_3 \uparrow}</math> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Кальций қосылыстары]] [[Санат:Сульфаттар]] [[Санат:Тағам қоспалары]] mmqbrkqnsykx84np4pcq1jpq3lf9ijk 0 36699 3627320 3627213 2026-07-07T13:59:24Z 1nter pares 146705 3627320 wikitext text/x-wiki {{Теңіз |Атауы = Арабия теңізі |Төл атауы = |Сурет = Colva Beach, Goa (2).jpg |Сурет тақырыбы = [[Гоа]]дағы Колва жағалауы |Координаттары = 15.9194/63.9061 |CoordScale = 20000000 |Ел = |Мұхит = |Ауданы = 3 862 000<ref name=autogenerated1>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = 5803 |Орташа тереңдігі = 3006 |Суды жинау ауданы = |Позициялық карта = Таяу және Орталық Шығыс |Ортаққордағы санаты = Arabian Sea }} '''Арабия теңізі ''' ({{lang-ar|بحر العرب}}, {{lang-fa|دریای عرب}}, {{lang-ur|بحیرہ عرب}}, {{lang-hi|अरब सागर}}, {{lang-gu|અરબ સાગર}}, {{lang-mr|अरबी समुद्र}}, {{lang-kn|ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ}}, {{lang-ml|അറബിക്കടല്‍}}, {{lang-dv|ޢަރަބި ކަނޑު}}) — [[Үнді мұхиты]]ның солтүстік жағында [[Еуразия]] құрлығына сұғына еніп жатқан теңіз. Солтүстігінде Дживани, барысында Харун мүйістерімен, оңтүстігінде Адду топ аралымен, шығысында Лаккадив түбегімен шектеледі. [[Пәкістан]], [[Үндістан]], [[Иран]], [[Оман]], [[Йемен]] мемлекеттерінің шекараларымен астасқан. == Гидрографиясы == Аумағы 4592 мың км², орташа тереңдігі 3160 м, көлемі 14513 м³. Жағалаулары көбіне жазық, аз тілімденген. Ірі шығанақтары: Камбей, Кач, Масира, Саукира, Куриа-Муриа т.б. Ең үлкен аралдары: Сокатра, Масира, Абд-әл-Кури т.б. Теңізге құятын ірі өзендері: Инд, Нармада, Тапти, Махи, Дашт т.б. Теңіздің тереңдігі ортасына қарай арта түседі. Ең терең жері — Уитли шұңғымасы (5803 м). Ірі порттары: Бомбей (Үндістан), Карачи (Пәкістан), Окха (Үндістан), Аден (Йемен) т.б. == Климаты == Арабия теңізі жылы теңіздер қатарына жатады, өйткені ол бірін-бірі кезек алмастыратын үш климаттық белдеуде (тропиктік, субэкваторлық, экваторлық) орналасқан әрі муссон желдерінің өтінде жатыр. Қысқы муссондар солтүстік-шығыстан Арабия түбегінің жағалауымен және солтүстіктен теңіздің шығыс бөлігіне қарай соғады. Қаңтар айының орташа температурасы 200-260⁰С шамасында, шілде айының орташа температурасы 300⁰С. Жылдық жауын-шашынның мөлш. солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай (100-2000 мм) көбейеді. Теңіз суының тұздылығы Арабия және Үндістан жағалауында 35,5‰, солтүстік бөлігінде 36,5‰ болады. Теңіз бетінің булану мөлшері жоғары (2000 мм). == Теңіз байлығы, сауда қатынасы == Теңіз тіршілік дүниесіне өте бай. Онда дюгань, [[акула]], сарданелла, [[майшабақ]], тунец, [[семсер балық]], рифті балық т.б. кездеседі. Арабия теңізінің әлемдік тауар айналымында, әсіресе жағалауында орналасқан мемлекеттердің сауда қатынасында атқаратын маңызы зор.<ref>Аравийское море // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Арабия теңізімен шектесетін елдер}} [[Санат:Арабия теңізі]] r27l7ghudr609o6rwstc22xtj66bhpq 0 46277 3627283 3620387 2026-07-07T12:44:33Z ~2026-38603-14 183236 /* */ 3627283 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Шапауов Алиби Кабыкенович Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы Солтүстік Қазақстан облысы Қазақстан Республикасы|СССР, Қазақ ССР-і, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филология ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендиясын алған. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} rf1jt4283g16085wpwnc0o44hrv3jy1 3627326 3627283 2026-07-07T14:05:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-38603-14|~2026-38603-14]] ([[User talk:~2026-38603-14|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-35943-46|~2026-35943-46]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620387 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Шапауов Алиби Кабыкенович Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР-і, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филология ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендиясын алған. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} 2ukuerx72o8x3o2p9mmojikwfln7jul 0 52822 3627275 3285918 2026-07-07T12:35:09Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627275 wikitext text/x-wiki '''Тұтыну'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> – [[өндіріс]]тік, [[қоғам]]дық тұтынудың қорытынды сатысы: өнімді, игіліктерді, тауарларды, көрсетілетін қызметтерді қоғамдық қажеттердің қанағаттандырылуы үшін пайдалану. Тұтыну ұдайы өндіріс циклінің ақырғы кезеңі болып табылады. Тұтынылатын игіліктердің арналу мақсатына қарай өндірістік тұтыну – өндіріс үдерісінде [[ресурс]]тарды, яғни өнімді (тауарларды, бұйымдарды) дайындау барысында өндіріс құрал-жабдығын пайдалану. Мұнда [[өнім]]: [[шикізат]], [[отын]], [[энергия]], [[машина]], [[жабдық]], т.б. өндіріс үдерісіне қайтадан пайдаланылады. Алайда өндіріс құрал-жабдығын өндіру жалаң мақсат болып табылмайды, ақырғы тұтыну заттарын ұдайы өндіру үшін құрал қызметін атқарады. Өндірістік тұтыну өніміне сұраныс тек тұтыну. тауарларына деген сұраныс көбейгенде ғана артады; бейөндірістік тұтыну – қоғамдық және жеке бастың тұтынуын қамтитын бейөндірістік саладағы тұтыну, яғни халықтың тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру үшін түрлі игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді пайдалануы. Жеке бастың тұтынуына тамақ өнімдерін, [[киім-кешек]], аяқ киім, мата, мәдени-тұрмыстық заттар, отын, [[электр]] энергиясын, тұрғын үй, т.б. сатып алуға жұмсалатын шығынмен бағаланатын материалдық игіліктерді тұтыну, сондай-ақ ақылы және ақысыз көрсетілетін қызметтерді коммуналдық, тұрмыстық қызметтерді, әлеуметтік қызмет көрсету салаларының қызметтерін тұтыну жатады; қоғамдық тұтыну – бейөндірістік саладағы мекемелер мен ұйымдар (білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, басқару, т.б.) тұтынатын материалдық игіліктер мен қызметтерді қамтиды. Тұтыну ұдайы өндіріс үдерісінің ақырғы кезеңі ғана емес, сонымен бірге оны жаңарту үшін жаңа алғышарт та болып табылады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің еңбек уәждемесі, белсенділігі, экон. мінез-құлқы кімнің, нені және қанша тұтынғанына байланысты. Қоғамдық игіліктерді тұтынудың көлемі, сапасы мен деңгейі ел экономикасының жалпы жағдайына және бюджеттің кіріс бөлігінің толығу дәрежесіне қарай айқындалады. Тұтыну өндірістің дамуына зор ықпал жасайды. Ол қоғамдағы [[әлеуметтік-экономика]] ілгерілеудің қуатты факторы да, кері кетуінің себебі де болуы мүмкін. Тұтыну адам капиталының қорлануын айқындайды, нарықтық экономиканың серпінін және өзін-өзі реттеуін қамтамасыз ететін тиімді сұранысты қалыптастырады. Қазіргі заманғы тұтыну жалпы эконмикалық өрлеу үрдісіне де, ондағы шаруашылықты жүргізу үлгілері эволюциясының алғы шарттарының пісіп-жетілуіне де, оның қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың өзгермелі жағдайына ұдайы бейімделіп отыруына да қуатты жеделдетуші ықпал етеді деген пайымдауға сүйенеді. Бүкіл халықтың тұтынуы көлемінің ұлғаюы отандық өндірістің тұрақты өрлеуіне байланысты. == Тұтынудың құрылымын өзгерту == Тұтынудың құрылымын өзгерту - адамзаттың бай бөлігінің шектен тыс ысырап етуі, қоршаған ортаның бұзылуы мен табиғат ресурстарының сарқылуының себептері, энергетикалық және шикізаттық пайдалануды қысқарту, экологиялық таза технологияларды дамыту. Сондықтан кедей адамдар өмірге қажетті минималды мөлшерімен қамтамасыз етілмейді. == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Экономикалық терминдер]] 1jdeweadzrffsuatx0vjlyj5jzmp39a 3627276 3627275 2026-07-07T12:37:40Z 1nter pares 146705 3627276 wikitext text/x-wiki '''Тұтыну'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> – [[өндіріс]]тік, [[қоғам]]дық тұтынудың қорытынды сатысы: өнімді, игіліктерді, тауарларды, көрсетілетін қызметтерді қоғамдық қажеттердің қанағаттандырылуы үшін пайдалану. Тұтыну ұдайы өндіріс циклінің ақырғы кезеңі болып табылады. Тұтынылатын игіліктердің арналу мақсатына қарай өндірістік тұтыну – өндіріс үдерісінде [[ресурс]]тарды, яғни өнімді (тауарларды, бұйымдарды) дайындау барысында өндіріс құрал-жабдығын пайдалану. Мұнда [[өнім]]: [[шикізат]], [[отын]], [[энергия]], [[машина]], [[жабдық]], т.б. өндіріс үдерісіне қайтадан пайдаланылады. Алайда өндіріс құрал-жабдығын өндіру жалаң мақсат болып табылмайды, ақырғы тұтыну заттарын ұдайы өндіру үшін құрал қызметін атқарады. Өндірістік тұтыну өніміне сұраныс тек тұтыну. тауарларына деген сұраныс көбейгенде ғана артады; бейөндірістік тұтыну – қоғамдық және жеке бастың тұтынуын қамтитын бейөндірістік саладағы тұтыну, яғни халықтың тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру үшін түрлі игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді пайдалануы. Жеке бастың тұтынуына тамақ өнімдерін, [[киім-кешек]], аяқ киім, мата, мәдени-тұрмыстық заттар, отын, [[электр]] энергиясын, тұрғын үй, т.б. сатып алуға жұмсалатын шығынмен бағаланатын материалдық игіліктерді тұтыну, сондай-ақ ақылы және ақысыз көрсетілетін қызметтерді коммуналдық, тұрмыстық қызметтерді, әлеуметтік қызмет көрсету салаларының қызметтерін тұтыну жатады; қоғамдық тұтыну – бейөндірістік саладағы мекемелер мен ұйымдар (білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, басқару, т.б.) тұтынатын материалдық игіліктер мен қызметтерді қамтиды. Тұтыну ұдайы өндіріс үдерісінің ақырғы кезеңі ғана емес, сонымен бірге оны жаңарту үшін жаңа алғышарт та болып табылады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің еңбек уәждемесі, белсенділігі, экон. мінез-құлқы кімнің, нені және қанша тұтынғанына байланысты. Қоғамдық игіліктерді тұтынудың көлемі, сапасы мен деңгейі ел экономикасының жалпы жағдайына және бюджеттің кіріс бөлігінің толығу дәрежесіне қарай айқындалады. Тұтыну өндірістің дамуына зор ықпал жасайды. Ол қоғамдағы [[әлеуметтік-экономика]] ілгерілеудің қуатты факторы да, кері кетуінің себебі де болуы мүмкін. Тұтыну адам капиталының қорлануын айқындайды, нарықтық экономиканың серпінін және өзін-өзі реттеуін қамтамасыз ететін тиімді сұранысты қалыптастырады. Қазіргі заманғы тұтыну жалпы эконмикалық өрлеу үрдісіне де, ондағы шаруашылықты жүргізу үлгілері эволюциясының алғы шарттарының пісіп-жетілуіне де, оның қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың өзгермелі жағдайына ұдайы бейімделіп отыруына да қуатты жеделдетуші ықпал етеді деген пайымдауға сүйенеді. Бүкіл халықтың тұтынуы көлемінің ұлғаюы отандық өндірістің тұрақты өрлеуіне байланысты. == Тұтынудың құрылымын өзгерту == Тұтынудың құрылымын өзгерту - адамзаттың бай бөлігінің шектен тыс ысырап етуі, қоршаған ортаның бұзылуы мен табиғат ресурстарының сарқылуының себептері, энергетикалық және шикізаттық пайдалануды қысқарту, экологиялық таза технологияларды дамыту. Сондықтан кедей адамдар өмірге қажетті минималды мөлшерімен қамтамасыз етілмейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Экономикалық терминдер]] hevfwz6aosahvsiktob60enwwijkxki 0 54555 3627405 3626583 2026-07-07T17:34:24Z Kasymov 10777 «[[Санат:Тұлғалар|Тұлғалар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Байзақ ауданында туғандар|Байзақ ауданында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627405 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Сухамбаев Ағәділ''' (1920, [[Байзақ ауданы]] – 1944) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). Шыққан тегі [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> Ауылдық мектепті бітіргеннен кейін, қолхозда жұмыс істеді. 1941 жылы [[Қызыл Армия]] қатарына алынды. 174-Борисовск Қызыл тулы атқыштар дивизиясының 628-Гродненск Қызыл тулы полкіндегі 1-батальон құрамында болды. Сухамбаев [[Беларусь]]ны, [[Литва]]ны, [[Польша]]ны азат ету үшін болған шайқастарға қатысты. «Стжельцовизна» деп аталатын поляк деревнясы үшін болған ұрыста ол Александр Матросовтың өшпес ерлігін қайталап, пулемет оқ шашқан доттың амбразурасын өз денесімен жапты. Туған колхозы, оқыған мектебі Сухамбаев есімімен аталып, орталығында Батырға ескерткіш орнатылған. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Байзақ ауданында туғандар]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] {{stub}} ilwx70o3kklmga1n8ioqg5rs831njtx 0 55285 3627436 3370424 2026-07-07T18:08:55Z Kaiyr 3134 3627436 wikitext text/x-wiki '''Келімберді''' – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін [[Адай]] руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден [[Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес)]] және [[Мұңал]] (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін [[Маңғыстауды, Гурьев уезі]] мен [[Бөкей орда]]сын қоныстанған. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]]ті, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауын қыстап, [[Ембі, Ойыл, Қобда]] өзендерінің бойын, [[Мұғалжар тауы]]ның бөктерлерін жайлаған. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> '''Алты Келімберді''' – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың [[Қият аулы]]нан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – [[Құнанорыс]], [[Ақпан рулары|Ақпан]], [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), [[Мұңал]], [[Тобыш]].<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4том</ref> == Құнанорыстан == {{бұтақ | style=font-size:75%;line-height:75% |1 = {{бұтақ |атау1 = Жанбай --- |1 = {{бұтақ |атау1 = Жортыс |1 = {{бұтақ |атау1 = Тегенбай |1 = {{бұтақ |1 = Өтен |атау2 = Қайдауыл |2 = {{бұтақ |атау1 = Ақжан |1 = {{бұтақ |атау1 = Асан |1 = {{бұтақ | 1 = Өтеш }} }} |2 = Дәулет |3 = Мұсылман |4 = Басар |атау5 = Орыс | 5 = {{бұтақ |атау1 = Аташ |1 = {{бұтақ |атау1 = Көпбол |1 = {{бұтақ |1 = Омар |2 = Оспан |3 = Өтеген |4 = Шәмбіл }} |атау2 = Мәшібай. |2 = {{бұтақ |1 = Жақсығұл |2 = Төлеуқан }} }} |2 = Құрым |атау3 = Қойлақан |3 = {{бұтақ |атау1 = Итқара |1 = {{бұтақ |1 = Шолақ |2 = {{бұтақ |атау1 = Мыңбай |1 = {{бұтақ | 1=Жалау}} |2 = Тастанбек }} |2 = Иман |3 = Құлпыбай }} |атау2 = Кенесары |2 = {{бұтақ |1 = Ақтан |2 = Мақтан |3 = Тасымбай }} }} }} }} }} |атау2 = Түгелбай |2 = {{бұтақ |атау1 = Шортан |1 = {{бұтақ |1 = Сарт |2 = Сауран |3 = Ес |4 = Жазық |5 = Кішкентай }} }} |атау3 = Боғай |3 = {{бұтақ |1 = Өтеғұл |2 = Есембет }} }} }} }} |атау2 = Жантуған --- |2 = {{бұтақ |атау1 = Сүйіндік |1 = {{бұтақ |атау1 = Қожамжар |1 = {{бұтақ |атау1 = Әлдеке |1 = {{бұтақ |1 = Байгелді |2 = Жангелді }} |2 = Жиенқұл |атау3 = Мес |3 = {{бұтақ |1 = Айтыман |2 = Бөртай }} |4 = Қатпа |5 = Кенжебай }} |атау2 = Қошқар (Жүнді) |2 = {{бұтақ |1 = Ақбағыс |атау2 = Тілеуке |1 = {{бұтақ |1 = Байназар |2 = Байменбет |1 = Ерназар |1 = Есназар |1 = Есдәулет }} }} |3 = Қаймазар |4 = Қаспақбай |5 = Садық }} }} }} ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Кіші жүз]] [[Санат:Шежіре]] [[Санат:Қазақ рулары]] {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] 4ve61nc35ijzub2qfafts5d89aln495 0 57907 3627316 3627223 2026-07-07T13:57:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3627316 wikitext text/x-wiki Қазақстанның [[энергетика]] жүйесі — [[электр энергиясы]] мен [[қуат]]ын өндіру және электрмен жабдықтау жүйесі; ұлттық экономиканың өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымындағы маңызды сала әрі өнеркәсіптің басқа салаларын дамытудың басты базасы. Кеңестік билік дәуіріне дейінгі кезеңде өндіргіш күштердің даму деңгейі төмен болуы себепті оның энергет. базасы Қазақстанда тым кенже қалды. Деректер бойынша, қазақ жерінде барлық электр ст-лардың қуаты 2,5 мың кВт/сағ-тан аспаған, оларда жылына 1,3 млн. кВт/сағ электр қуаты өндірілген. Кен кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін ұсақ локомобильді немесе екі тактілі мұнай электр ст-лары қолданылған. Успенск сияқты кеніштің барлық электр қуаты 32 кВт болған, ал [[Спасск]] зауытында 455 кВт-тан аспаған. Тек 6 қалада ғана қуаты шағын қалалық электр ст. болған. Қарағанды алабындағы таскөмір кенішінен алғаш көмір өндіру 1856 ж. басталғанымен Қазақстанда отын өнеркәсібі де нашар дамыды. 1917 жылға Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде мұнда 1182 мың т көмір өндірілді. [[Ленгір]] қоңыр көмір кенішін (1869 жылдан), [[Екібастұз]] тас көмір кенішін (1898 жылдан) және басқа кеніштерді қосқанда Қазақстанда төңкеріске дейінгі 67 жылда 1,6 млн. т көмір өндірілген. 1900 – 18 ж. Ембі мұнай кенішінен 1377 т мұнай, соның ішінде Доссор кенішінде (1911 жылдан) 1332 т мұнай өндірілген. [[Сурет:Carbon Monoxide Laser 1968.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Электр энергия станциясы"]]]] Кеңестік дәуірдің бас кезінде қабылданған ГОЭЛРО жоспарының (1920) елді электрлендірудегі экономика және саяси мәні зор болды. Бұл жоспардың Қазақстанға да тікелей қатысы бар. Онда Сібір т. ж. бойындағы ірі сауда-өнеркәсіп орталықтарының қатарында Петропавлды, [[Ертіс]] өз-нің бойындағы Павлодар ауданын бірінші кезекте, ал Дала өлкесін екінші кезекте электрлендіру, [[Павлодар]]да қуаты 15 мың кВт электр ст-н салу межеленген. Осы жоспарға сай 1925 ж. [[Қарсақбай]] электр станциясының құрылысы басталып, [[1928]] жылдары мұнда мыс қорыту зауыты іске қосылды. Осы жылы Жоғарғы [[Харуиз]] СЭС-і пайдалануға беріліп, соның негізінде [[Риддер]] қорғасын зауыты іске қосылды. [[1925 – 26]] ж. [[Доссор]]да мұнайдың 41,2%-ы, Мақатта 87,8%-ы электр қуатын қолдана отырып өндірілді. Осы жылдары мұнай оқпандарын бұрғылау және мұнайды барлау үшін [[КСРО]]-да тұңғыш рет электр қуаты қолданылды. Қазақстандағы отын-энергет. қорларды іздестіру жұмыстарының нәтижесінде көмір мен мұнайдың ірі кеніштері табылды. Қазбалы отын қорлары бойынша Қазақстан Кеңес Одағында екінші орынға шықты. Жалпы электр ст-лары қуатының артуына, электр қуатының өндірілуіне, экономиканы электрлендіру деңгейіне жасалған талдау негізінде кеңестік дәуірдегі Қазақстан электр энергетикасының даму жолын негізгі үш кезеңге бөлуге болады: бірінші кезең 1918 – 45 жылдарды қамтиды, бұл кезеңде сол уақыттың өлшемі бойынша ірі электр ст-лары салынып, алғашқы энергет. тораптар пайда болды. Екінші кезеңде (1946 – 58 ж.) аймақтық электр ст-ларында электр қуатын бір орталықтан өндіру күрт артты, алғашқы энергет. жүйелер құрылды. Үшінші кезеңде (1959 – 90 ж.) республиканың энергет. базасы жедел қарқынмен дамып, аймақтық энергет. жүйе қалыптасты. Сөйтіп, Қазақстан өзінің электр қуаты жөніндегі мұқтаждарын толық қамтамасыз ететін әрі оны өзге елдерге шығаратын ахуалға жетті. Бұл кезеңде Алматыда, Қарағандыда, Петропавлда, Жамбылда, Шымкентте, Павлодарда ірі аймақтық су электр ст-лары (АСЭС) салынды. Ертіс өз-нде Өскемен және Бұқтарма су электр ст-лары (СЭС), Іледе Қапшағай СЭС-і жұмыс істеді. Аса ірі Ақсу АСЭС-ы Екібастұз кенішінің арзан көмірін пайдаланды. *1990 жылы КСРО экономикасының құлдырауы қарсаңында республика электр ст-ларының қуаты 18 млн. кВт-тан асты, ал Қазақстанның жалпы электр энергиясын тұтынуы 104,8 млрд. кВт/сағатты құрады, оның 87,4 кВт/сағаты меншікті электр ст-ларында өндірілді. 1990 ж республикада 131,5 млн. т көмір, 25,5 млн. т мұнай мен газ конденсаты және 6,8 млрд. м3 газ өндірілді. Өндірілген көмір мен мұнайдың едәуір бөлігі республикадан тысқары шығарылды. 1990 ж. басқа елдерге 10 млн. т кокстелетін және 46,6 млн. т энергет. көмір (42,9%), 21 млн. т мұнай мен газ конденсаты (82,4%) шығарылды. Республиканың отын балансындағы газдың үлесі 15% болды. 1990 ж. республиканың ұлттық табысындағы үлесті энергия сыйымд. 1 сомға шаққанда 4,01 кг болды, мұның өзі өзге одақтас республикалармен салыстырғанда 28%-ға көп. *Қазақстанның энергетика жүйесі 1991 жылдан дағдарысты жағдайды бастан кешірді. Республиканың қолданыстағы энергетикалық қуаты 1990 жылдың басында 17000 мВт-қа жуық болса, 1998 ж. ортасына қарай бұл қуат 10000 мВт-қа дейін қысқарды. 2000 жылдың қорытындысы бойынша электр қуатын тұтыну көрсеткіші 8560 мВт-қа дейін төмендеді. Қазақстан энергия өндіруші қуаттардың тапшылығы және артық электр қуаты бар аймақтардан оны жеткізе алатын электр желісінің жоқтығы себепті оңт. және батыс аймақтар үшін электр қуатын сырттан алды. *Қазақстан Республикасының Үкіметі 1996 жылы электр энергетикасының қуат өндіруші және электр тораптары активтеріне мемлекеттік монополияны реформалау, сөйтіп электр қуатының бәсекелі рыногін жасау қажеттігі туралы шешім қабылдады. Осы мақсатта электр энергетикасын құрылымдық жағынан қайта құрудың үкіметтік бағдарламасы әзірленді. Бұл бағдарламаны іске асыру электр энергетикасының бәсекелі бөлігін (электр қуатын өндіру және оны тұтыну) табиғи монополистерден ажыратып алу (электр энергиясын беру және бөлу) қамтамасыз етілді. Ірі электр ст-лары (МАЭС) инвесторларға сатылды, ал аймақтық жылу электр станциялары ([[ЖЭО]]) жергілікті басқару органдарының меншігіне берілді. 1120, 500 және 220 кВ кернеулі негізгі тораптардың активтері негізінде Электр тораптарын басқару жөніндегі Қазақстандық компания (“КЕGOC” ААҚ), 110 – 35, 6 – 10 және 0,4 кВ кернеулі аймақтық электр тораптары негізінде бөлу электр тораптық акцион. компаниялары (АЭК АҚ) құрылды. Бұл саланы одан әрі дамытудың [[1997 – 2000]] жылдарға арналған бағдарламасында электр қуаты рыногін ұйымдастырудың мынадай үлгілері көзделді: ақырғы тұтынушыға жеткізілетін электр қуатының бағасы бойынша бәсеке; бірыңғай электр қуаты рыногінің екі деңгейде (көтерме сауда және бөлшек сауда) болуы; электр қуатымен сауда жасауды ұйымдастыру; рынок субъектілерінің аймақаралық (“КЕGOC” ААҚ), аймақтық және жергілікті (БЭК-тер) деңгейдегі тораптар бойынша электр қуатын тарату және бөлу қызметтерін көрсету жөнінде шарттар жасасу. Осы үлгінің енгізілуі екі жақты мерзімді келісімшарттар рыногін құруға мүмкіндік берді. Бір орталықтан диспетчерлік басқару жүйесі қайта құрылды, ол электр қуатын бәсекелі (электр қуатын өндіру мен тұтыну) және монополиялы (электр қуатын тарату және бөлу) бөліктерінің бөлінісі жағдайында жұмыс істеуге бейімделді, сондай-ақ, электр қуатының сапалық көрсеткіштері, атап айтқанда, электр тогының жиілігі жақсартылды. ---- Электр энергетикасы секторын реформалау бағдарламасын дәйектілікпен іске асыру нәтижесінде 2000 жылдан бастап оң өзгерістерге қол жеткізілді: екі жақты мерзімдік (форвардтық) келісімшарттар рыногі құрылып, жұмыс істей бастады. Қазақстанның электр энергетикасы секторының бастапқы экспорттық әлеуеті 2001 жылдың басында 500 – 1000 мВт деп бағаланды. Мыс., Екібастұз АЭС компаниясы 2001 жылдан Ресейге (Омбы қ-ның маңына) 300 мВт электр қуатын экспортқа шығара бастады. 2030 ж-ға дейін электр энергетикасын дамыту бағдарламасы шеңберінде Қазақстанның электр энергетикасы жөнінен тәуелсіздігін қамтамасыз етудің 2005 жылға дейінгі жоспары әзірленді. Нарықтық экономика жағдайында электр энергетикасы секторындағы табиғи монополияның барлық құрылымдары уәкілетті орган (Энергетика және табиғи ресурстар мин.) тарапынан мемлекеттік бақылауға алынған. Электр қуатын тарату және бөлу жөніндегі тарифтерді Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігі реттеп отырады. 2000 ж. 1 сәуірде Тарифтер жөніндегі бөлімшеаралық комиссия “КЕGOC” ААҚ-ның аймақаралық деңгейдегі электр тораптары бойынша электр қуатын тарату жөніндегі қызмет көрсетуіне арналған тарифті есептеудің жаңа әдістемесін қолданысқа енгізді. [[Электр]] энергетикасы секторындағы реформаларды тереңдетудің [[2000]] жылдан басталған кезекті кезеңі Респ. электр қуатының көтерме сауда рыногін жетілдіру тұжырымдамасына негізделді. Бұл тұжырымдамаға сәйкес электр қуаты рыногінің Қазақстандық операторы құрылды, оған электр қуатын өндіру мен тұтыну процестерін нарықтық жолмен басқару міндеті жүктелген. Қазақстан Республикасының [[электр энергетикасы]] секторын қайта құру негізінде электр энергетикасы нысандары түрлі меншік иелерінің қолына көшті: ірі электр ст-лары шет елдік компанияларға тиесілі, кернеуі 220 және одан жоғары кВ электр тораптарын басқару, диспетчерлеу, т.б. мәселелерді шешу міндеттері электр тораптарын басқару жөніндегі Қазақстандық компания – KEGOC-қа жүктелді; кернеуі 110 және одан төмен кВ электр тораптары бұрынғы энергетика жүйесі шеңберінде таратушы электр компанияларының басқаруында; электр қуатын өндірушілерден сатып алу және оны тұтынушыларға сату міндеті Электр қуаты рыногінің Қазақстандық операторына жүктелген. [[Сурет:Water Pipelines - geograph.org.uk - 252119.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|[["Су электр станциясы"]]]] Қазақстанда қазір энергет. өнімнің 2/3-сіне жуығы [[ЖЭС]]-терде, қалған бөлігі энергиясын [[СЭС]]-терде өндіріледі. Қазақстанның батыс аймағында энергетикалық [[шикізат]] көзі [[мұнай]] мен [[табиғи газ]] болғандықтан сұйық, газ тәрізді және аралас типті отынмен жұмыс істейтін ст-лар дамытылған. Шығыс және оңт. аймақтарда әзірге су қуатынан басқа меншікті энергет. көздері жоқ. Осыған байланысты оларда ядр. отын, тасымал мұнай, газ, көмір пайдаланылады. Электр қуатын тұтынудың есептік деңгейлеріне жасалған талдау 1990 жылдан бастап он жылдық кезеңде электр тұтыну көлемі жалпы респ. және солт., бат. аймақтар бойынша 2 есе дерлік, ал оңт. аймақ бойынша 3 есе дерлік кемігенін көрсетеді (қ. 1 – 2-кестелер). Соңғы 2 – 3 жылда электр энергиясын тұтынудың азаю қарқынының баяулағаны байқалды, ал батыс аймақта ол өсе бастады. 2000 жылдың алғашқы жартысында республикада 27,4 млрд. кВт/сағ электр қуаты тұтынылған, мұның өзі 1999 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 7,2%-ға көп. Электр қуатын өндіру мен тұтыну көлемінің өсуі негізінен Батыс және Солтүстік аймақтарда ([[Павлодар]]-[[Екібастұз]] өңірінде) байқалды. Қазақстанның Оңтүстік аймағында ([[Алматы облысы|Алматы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстары) жеткілікті бастапқы энергет. қор жоқ болғандықтан оның электр энергетикасы тасып әкелінетін көмірге, сырттан әкелінетін газ бен мазутке негізделген. Бұл аймақтағы электр қуатының негізгі көздері – Жамбыл МАЭС-і, Шымкент ЖЭО-1, Алматы ЖЭО, Қапшағай СЭС-і. Мұндағы тапшылық Солт. Қазақстанның ОЭС-ы, 220 – 500 кВ электр тораптары бойынша Орта Азия республикаларынан әкелінетін электр қуаты есебінен өтеледі. ---- [[Сурет:ICI Weston Point Power station - geograph.org.uk - 41431.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|[["Жылу электр станциясы"]]]] 2000 жылы 15 маусымнан бастап Қазақстанның Бірыңғай энергет. жүйесінің (БЭЖ) Солт. бөлігінде Ресейдің БЭЖ-імен қатарласқан жұмыс қалпына келтірілді, ал 2000 ж. қыркүйектен [[Қазақстан]]ның БЭЖ-і Ресей мен Орталық Азияның энергетикалық жүйесімен қатарлас жұмысқа көшірілді. Қазір Қазақстанның барлық облыстарында аймақтық электр тораптары компанияларымен қатар көптеген делдалдар (трейдерлер) тұтынушыларды электр қуатымен жабдықтайды. Қазақстанның [[электр]] тораптарының қазіргі құрылымында 1150, 500 және 220 кВ-тық кернеулі жоғары класты жүйе құраушы негізгі тораптардың ұзындығы тиісінше 1423 км, 5470 км және 17900 км. Аймақтық және жергілікті тораптардың көрсеткіштері мынадай: 110 кВ – 42000 км, 35 кВ – 61500 км, 6 – 10 кВ – 199400 км және 0,4 кВ – 115500 км. Республика экономиканың отын-энергет. қорының қажеттігін анықтау кезінде өнеркәсіптің түрлі салалары мен әлеум. аяда қуат үнемдейтін 100-ге жуық технол. мен шаралар ескерілді. Қазақстан өзендерінің су энергетика әлеуеті 200 млрд. кВт/сағ, ал пайдалануға экон. тиімді су-энергия қоры 23 – 27 млрд. кВт/сағ деп бағаланды. Қазіргі кезде гидравлик. энергияның экон. әлеуетін пайдаға асыру деңгейі небәрі 20%-ды құрайды. [[Жел]] қуатын пайдалану, үшін Жоңғар қақпасы ауданында (100 – 110 млрд. кВт/сағ), [[Маңғыстау]] тауларында (100 – 140 млрд. кВт/сағ), т.б. аудандарда қолайлы жағдайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Алматы]] облыстарының аумағында негізінен жылытуға және ыстық сумен қамтамасыз етуге жарамды геотермиялы су қорлары анықталды. Жер асты суын пайдалану жылына 1 млн. т шартты отын үнемдеуге мүмкіндік береді. Республикада күн энергиясы мен биомассаның да белгілі бір әлеуеті бар. Энергияның мұндай әдеттен тыс көздерінің тех. әлеуеті 13 млрд. кВт/сағатқа бағаланып отыр, соның ішінде жылына 5000 – 6000 сағатты қамтамасыз ететін кепілді қуат – 380 мВт. Энергия өндірімі 1,9 – 2,3 млрд. кВт/сағ.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан]] fqtbwvtx9ja5ayo2mlz3oy3l4d8p6ls 0 59720 3627442 2345010 2026-07-07T18:11:41Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақ рулары|Қазақ рулары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627442 wikitext text/x-wiki '''Тәзіке'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>– көп өспеген [[ауыл]]. Тәзікеден үш бала болады. Олар – [[Қабақай]], [[Сәріке]], [[Өтей]]. Қабақайдан – Есен, [[Құлымпый]], [[Пысақ]]. Сәрікеден – [[Байқара]], [[Жанқара]], [[Орыс]], [[Шеге]], [[Тас]], [[Көсе]]. Өтейден – [[Есім]], [[Төлек]], [[Құл]], [[Шора]], [[Жебеке]], [[Сенгін]], [[Сары]]. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ рулары]] 857mng9dopkp2c62p72pv7tsfjkq8zp 3627472 3627442 2026-07-07T19:15:29Z Kaiyr 3134 3627472 wikitext text/x-wiki '''Тәзіке'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>– көп өспеген [[ауыл]]. Тәзікеден үш бала болады. Олар – [[Қабақай]], [[Сәріке]], [[Өтей]]. Қабақайдан – Есен, [[Құлымпый]], [[Пысақ]]. Сәрікеден – [[Байқара]], [[Жанқара]], [[Орыс]], [[Шеге]], [[Тас]], [[Көсе]]. Өтейден – [[Есім]], [[Төлек]], [[Құл]], [[Шора]], [[Жебеке]], [[Сенгін]], [[Сары]]. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Қазақ рулары}} {{stub}} [[Санат:Қазақ рулары]] 8ab5bmtqzoantszntr66ojettcuszkx 0 59757 3627437 3366375 2026-07-07T18:09:03Z Kaiyr 3134 «[[Келімберді]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3627437 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Келімберді]] hdf7f9fbpsyotiwx59h41wjyjg5qnru 0 68098 3627565 3359788 2026-07-08T10:05:24Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 Емле түзетілді және мәтін толықтырылды. 3627565 wikitext text/x-wiki '''Тана мырза Тілемісұлы''' (1803–1868) — болыс, ел билеушісі, [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] замандасы, құдасы. Тананың әкесі Тілеміс Байжігіт-Мұрын елінің атақты биі болған. [[Найман]] тайпасы [[Қаракерей]] руы Мұрыннан шыққан.<ref>https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:GISPVEhpKCgJ:https://tumalas.kz/question/%25D1%2588%25D0%25B5%25D0%25B6%25D1%2596%25D1%2580%25D0%25B5-3/+&cd=19&hl=en&ct=clnk&gl=kz&client=firefox-b-d</ref><ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> Оның немере қызы Тектіге Құнанбайдың баласы [[Ысқақ Құнанбайұлы|Ысқақ]] үйленген. Одан [[Кәкітай]] туған. Тана Мұрын еліне, Құнанбай [[Тобықты]] еліне бір жылда (1844) [[болыс]] болып сайланған. Тана мырза [[Лепсі аймағы]]ның [[Шұбар ағаш]] деген жерінде орыс-қытай шекарасы туралы комиссияның мүшесі ретінде (1858) құжатқа қол қойған. Оған [[поручик]] ([[1868]]) шені берілген. Тана мырза Ертіс өзеніне таяу жердегі [[Көкпекті]]де мешіт салдырған. Мешіттің ашылу тойына [[Құнанбай]]ды да шақырған. Сол тойға Құнанбай [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]ды да ертіп барды деген деректер бар. Абай [[ел басқару]] ісінде Тана мырзаның тәжірибесін пайдаланған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Өмірбаяны == '''Тана Тілемісұлы''' - ел ішінде '''Тана мырза''' деген атпен мәлім атақты мырза әрі би. [[1803 жыл]]ы қазіргі [[Абай облысы|Абай облысы,]] [[Ақсуат]] өңірінде дүниеге келген. Жасынан мұсылманша сауат ашқан ол ел билігіне ерте араласқан. 1842 жылы [[Мұрын-Назар болысы]]ның басқарушысы болған. Тана мырза салдырған елдегі алғашқы білім ордасы "Ақ мектеп" орны әлі күнге дейін бар. Өзі билік жүргізген елде суармалы жерлерге егін ектірген, елді өнер-білімге баулып, мешіттер салдырған. 1849 жылы Көкпекті округіне ғылыми зерттеумен келген инженер А.Влангалидің, 1863 жылы К.Струве мен Г.Потаниннің экспедициясына қатысып, жолбасшы болған. Бұл жөнінде осы аталған ғалымдардың жолжазбаларында айтылады. Патша өкіметінен поручик шенін алып, Анна лентасымен марапатталған. 1868 жылы осы өңірде, [[Сұлутал]] ауылының маңында қайтыс болған. Көкпекті ауданының орталығы Көкпекті ауылында Тана мырзаның атында мешіт бар. Абай облысы [[Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданындағы]] бір ауыл қазір Тана мырза ауылы деп аталады. <ref>«Шығыс жұлдыздары» энциклопедиясы, «Фолиант» баспасы, 1-ші том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:1803 жылы туғандар]] [[Санат:Күршім ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:1868 жылы қайтыс болғандар]] {{Bio-stub}} {{stub}} bpgcosce1fsilim50xamlijla775afs 0 81234 3627554 3434272 2026-07-08T08:26:40Z Kaiyr 3134 /* Толығырақ */ 3627554 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әнес Төлендіұлы Сарай |Суреті = |Туған күні = 21.11.1937 |Туған жері = {{туғанжері|Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар ауданында (Астрахан облысы)}} |Қайтыс болған күні = 2.2.2021 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]], [[драматургия|драматург]], [[журналист]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]], [[тарихи жанр]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]], [[орыс тілі]] |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Барыс ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сыйлықтары = {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |Қолтаңбасы = }} '''Әнес Төлендіұлы Сарай''' ([[1937 жыл]]ы [[21 қараша]]да [[Ресей]] [[Астрахан облысы]] [[Володар ауданы]] Құрмалай селосында туған) — қазақ [[жазушы]]сы, [[драматургия|драматург]], [[журналист]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2002]]). [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] ([[1992]]). [[Барыс ордені|Барыс]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері атанған. == Толығырақ == * Әнес Төлендіұлы [[1937 жыл]]ы [[21 қараша]]да [[Ресей]] [[Астрахан облысы]] Володар ауданы Құрмалай селосында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан. * [[1965 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін бітірген. * Балық аулау кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Кеңес Армиясы қатарында болған. * [[1964]] - [[1965]] жылдары «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш» газеттерінде әдеби қызметкер, Балқаш қалалық телевизиясында аға редактор (1966) * [[1967]] - [[1971]] жылдары «Жас Алаш» газетінің [[Батыс Қазақстан облысы]] бойынша тілшісі, бөлім меңгерушісі болды. * [[1971]] - [[1982]] жылдары «Жазушы» баспасында редактор, бөлім меңгерушісі * [[1982]] - [[1984]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда әдеби кеңесші * [[1978]] - [[1997]] жылдары «Жазушы» баспасында Бас редактордың орынбасары, Бас редактор боп істеді. * [[1998 жыл]]дан шығармашылық жұмыста<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref>. [[Сурет:А._Т._Сарай_место_захоронения.jpg|нобай|оңға]] * Қазақстан Ұлттық пантеонында жерленген. == Шығармашылығы == * «Мүнарлар шақырады» деген атпен алғашқы әңгімелер жинағы 1969 жылы жарық көрді. 1989 жылы орыс тілінде «Қараша айы келгенде» кітабы шықты. «Қу тазша», «Ару Алматы», «Мұқым менің», «Аңсау», «Тымырсық» пьесаларының авторы. «Біз — жастармыз», «Атаман Анненковтың күйреуі» фильм-дерінің сценарийлерін жазған. «Еділ-Жайық» романы үшін 1992 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығына ие болған. * Мұнаралар шақы-рады. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1969; Қараша өткен соң. А., «Жазушы», 1971; Боз қырау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1973; Тосқауыл. Роман. А., «Жазушы», 1976; Алтын арал. Роман. А., «Жазушы», 1984; Ақ тымық күн. Роман. А., «Жазушы», 1989; Асылдық сын ығы. Роман. А., «Жазушы», 1996; Исатай - Махамбет тарихы, А., 1997; Адайлардың арғы тарихы. Роман. А., 1998.''<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> == Марапаттары == * [[1992]] — «Еділ-Жайық» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері]] атанды. * [[2002]] — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (құрметті атағы) * [[2012]] — ҚР Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды * [[2017]] — ҚР тұңғыш президентінің қолынан ІІІ дәрежелі [[Барыс ордені]]мен марапатталды ([[Астана]] [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] [[13 желтоқсан]] [[2017 жыл]]). * ҚР көптеген мерекелік медалдармен және ҚР Президентінің жеке алғыс хаттарымен де марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] 8vwlecr3ypt184rpp43uvkx9zbu0lad 0 84833 3627282 2143658 2026-07-07T12:43:22Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627282 wikitext text/x-wiki '''Тауда ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде байланысты қамтамасыз ету''' — қазіргі кезде әскерлер күрделі бедермен, бірқатар жолы қиын аудандармен, жол саны шектелуімен, [[ұрыс техника]]сының барлық түрлерінің осы жолдар бойымен жылжу қиыншылығымен, тау сусымалары және көшкіндердің т9рақты қаупімен, тәулік бойынша ауа райының күрт өзгеруімен, ауа тығыздығының биіктікке байланысты болуымен, кез келген [[инженерлік жұмыстар]]ды жүргізуге қиыншылық тудыратын, тасты топырақтың болуымен, жиі жаңбырлар мен қалың тұманға байланысты көрудің шектеулі болуымен сипатталатын таулы және биік таулы жерлерде [[ұрыс қимылдары]]н жүргізуі мүмкін. Таулы жер жағдайы құрамалар мен бөлімдерді бытыраңқы бағыттар бойынша ұрыс қимылдарын жүргізуге мәжбүр етеді. Бұл әскерлердің [[маневр]] жасауын күрделілендіреді, ұрыс барысында әскерлердің өзара бірлесе қимылдауы мен әскерлерді басқаруды ұйымдастыруына қиыншылық тудырады. [[Тау бедері]], жиі өзгеретін [[ауа райы]] және басқа факторлар ұрыс техникасының, көліктің козғалу жылдамдыктарын шектейді. Мысалы, әскерлердің козғалу жылдамдығын '''10 — 20''' км/сағ. дейін шектейді де, [[Жанармай қоры|жанармай]] шығынын '''2-3''' есеге ұлғайтады. Сондықтан, таулы жердегі қимылдар кезінде бөлімшелердің шабуылы мен қорғанысындағы ұрыс қимылдары үшін кәдімгі жағдайларға қарағанда, кең алқап тағайындалады. Баскару пункттерінін жазылуына орын таңдау кезінде төмендегі талаптарды есепке алу керек: жекеленген бағыт бойынша әрекет жасайтын бағынышты бөлімшелермен тұрақты байланысты қамтамасыз ету, сондай-ақ әскерлер қимылын бақылау үшін қолданылатын бірқатар жазылмалы бақылау пункттерімен байланысты қамтамасыз ету. Мұның бәрі байланыс жүйесін құру кезінде таулы жердегі ұрыс қимылдарын жүргізу ерекшеліктерімен қатар, түрлі байланыс құрамаларын қолдануға физикалық-географиялық жағдайлардың тікелей әсерлерін есепке алуға мәжбүр етеді. Таулы жерлерде әскерлерді басқарудың негізгі құралы [[Радиобайланыс|радиобайланыс құралдары]] болып табылады. Радиобайланысты ұйымдастыру және қамтамасыз ету кезінде [[атмосфера]]лық кедергілердің жоғары деңгейі мен тау бедерінің [[Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері|электромагниттік толқындардың]] таралуына әсер ететіпін есепке алу керек. Баскару пункттерінін байланыс тораптарын жазу кезінде [[радиостанция]]ларды үстем биіктіктер мен ылдилардың байланыс жүргізетін баскару пункт жағына орналастыру керек және үстем биіктіктер мен тікұшақтарда орналасқан трансляциялық станцияларды қолдану керек. Сонымен қатар, қыска толқындардың [[ионосфера]]дан шағылу қасиетін пайдалана және зениттік сәулелену антенасын қолдана отырып оқшауланған бағыттарда әрекет етуші бөлімшелер араларында радиобайланысты қамтамасыз етуге болады. Таулы жерде сымды байланысты қамтамасыз ету кезінде айырықша қиыншылықтар пайда болады. Жазық жерге қарағанда [[кабель]]дік желіні жүргізу мен жинау жылдамдыгы''' 1,5-2''' есеге азаяды. Бұл жерде механикаландыру құралдарын қолдану мүмкіндігі мүлдем болмайды, желілік материалдар шығыны ұлғаяды және желілік командадагы жеке құрамның бағдарлануы қиындайды. Таулы жерде фелдъегер-пошта байланысын қамтамасыз ету де айрықша қиыншылық тудырады. Ол шектеулі жол санымен олардың өткізу кабілеттілігінің жеткіліксіздігі, жиі өрлеу мен түсу, құрт бұрылыстар, сусымалар мен опырылымдар болуымен және таулы жердегі, әсіресе түнгі уақытта бағдарланудың күрделілігімен байланысты болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери іс]] gny7nk6bwr6qdyvddt807y2q5ijeahb 3627325 3627282 2026-07-07T14:02:18Z 1nter pares 146705 3627325 wikitext text/x-wiki '''Тауда ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде байланысты қамтамасыз ету''' — қазіргі кезде әскерлер күрделі бедермен, бірқатар жолы қиын аудандармен, жол саны шектелуімен, [[ұрыс техника]]сының барлық түрлерінің осы жолдар бойымен жылжу қиыншылығымен, тау сусымалары және көшкіндердің т9рақты қаупімен, тәулік бойынша ауа райының күрт өзгеруімен, ауа тығыздығының биіктікке байланысты болуымен, кез келген [[инженерлік жұмыстар]]ды жүргізуге қиыншылық тудыратын, тасты топырақтың болуымен, жиі жаңбырлар мен қалың тұманға байланысты көрудің шектеулі болуымен сипатталатын таулы және биік таулы жерлерде [[ұрыс қимылдары]]н жүргізуі мүмкін. Таулы жер жағдайы құрамалар мен бөлімдерді бытыраңқы бағыттар бойынша ұрыс қимылдарын жүргізуге мәжбүр етеді. Бұл әскерлердің [[маневр]] жасауын күрделілендіреді, ұрыс барысында әскерлердің өзара бірлесе қимылдауы мен әскерлерді басқаруды ұйымдастыруына қиыншылық тудырады. [[Тау бедері]], жиі өзгеретін [[ауа райы]] және басқа факторлар ұрыс техникасының, көліктің козғалу жылдамдыктарын шектейді. Мысалы, әскерлердің козғалу жылдамдығын '''10 — 20''' км/сағ. дейін шектейді де, [[Жанармай қоры|жанармай]] шығынын '''2-3''' есеге ұлғайтады. Сондықтан, таулы жердегі қимылдар кезінде бөлімшелердің шабуылы мен қорғанысындағы ұрыс қимылдары үшін кәдімгі жағдайларға қарағанда, кең алқап тағайындалады. Баскару пункттерінін жазылуына орын таңдау кезінде төмендегі талаптарды есепке алу керек: жекеленген бағыт бойынша әрекет жасайтын бағынышты бөлімшелермен тұрақты байланысты қамтамасыз ету, сондай-ақ әскерлер қимылын бақылау үшін қолданылатын бірқатар жазылмалы бақылау пункттерімен байланысты қамтамасыз ету. Мұның бәрі байланыс жүйесін құру кезінде таулы жердегі ұрыс қимылдарын жүргізу ерекшеліктерімен қатар, түрлі байланыс құрамаларын қолдануға физикалық-географиялық жағдайлардың тікелей әсерлерін есепке алуға мәжбүр етеді. Таулы жерлерде әскерлерді басқарудың негізгі құралы [[Радиобайланыс|радиобайланыс құралдары]] болып табылады. Радиобайланысты ұйымдастыру және қамтамасыз ету кезінде [[атмосфера]]лық кедергілердің жоғары деңгейі мен тау бедерінің [[Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері|электромагниттік толқындардың]] таралуына әсер ететіпін есепке алу керек. Баскару пункттерінін байланыс тораптарын жазу кезінде [[радиостанция]]ларды үстем биіктіктер мен ылдилардың байланыс жүргізетін баскару пункт жағына орналастыру керек және үстем биіктіктер мен тікұшақтарда орналасқан трансляциялық станцияларды қолдану керек. Сонымен қатар, қыска толқындардың [[ионосфера]]дан шағылу қасиетін пайдалана және зениттік сәулелену антенасын қолдана отырып оқшауланған бағыттарда әрекет етуші бөлімшелер араларында радиобайланысты қамтамасыз етуге болады. Таулы жерде сымды байланысты қамтамасыз ету кезінде айырықша қиыншылықтар пайда болады. Жазық жерге қарағанда [[кабель]]дік желіні жүргізу мен жинау жылдамдыгы''' 1,5-2''' есеге азаяды. Бұл жерде механикаландыру құралдарын қолдану мүмкіндігі мүлдем болмайды, желілік материалдар шығыны ұлғаяды және желілік командадагы жеке құрамның бағдарлануы қиындайды. Таулы жерде фелдъегер-пошта байланысын қамтамасыз ету де айрықша қиыншылық тудырады. Ол шектеулі жол санымен олардың өткізу кабілеттілігінің жеткіліксіздігі, жиі өрлеу мен түсу, құрт бұрылыстар, сусымалар мен опырылымдар болуымен және таулы жердегі, әсіресе түнгі уақытта бағдарланудың күрделілігімен байланысты болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери іс]] h3iayshjscd9rb86eyk46hix7lhu9zo 0 87062 3627309 3627241 2026-07-07T13:53:13Z 1nter pares 146705 3627309 wikitext text/x-wiki {{merge|Рахымжан Рахмединұлы Ауытов}} '''Аугов Рақымжан Рахмединұлы''' (30.11.[[1939 жыл]]ы туған, Алматы қаласы) - [[ғалым]], ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1979), [[профессор]] (1982), Қазақстан ҒА-ның академигі ([[1997]]). 1962 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірді. Осы оқу орнында 1995 жылы дейін кіші ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, декан, проректор болды. [[1995]] жылдан Т. Рысқұлов атындағы Қазақ [[экономика]]лық университетінің профессоры 120-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Ауговтың жетекшілігімен 21 ғылым кандидаты, 4 ғылыми докторы даярланды. [[1989 жыл]]ы [[Мадрид]] университетінің (Испания) шақыртуымен ауыл шаруашылығы экономикасы туралы дәріс оқыды.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Композициялары == Ауыл шаруашылығы өндірісін шоғырландыру және кооперациялау. - М., 1980; [[Агробизнес]] теориялары жəне тәжірибесі. - А., 1997 ж. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан ұйғырлары]] aru3nl28nyzz9ko84g7pjkndesvm73r 0 99247 3627319 3627215 2026-07-07T13:59:02Z 1nter pares 146705 3627319 wikitext text/x-wiki '''Виктор Михайлович Беляев''' (06.02.1888, [[Ресей]], [[Орал]] - 16.02.1968, [[Мәскеу]] қаласы) - [[музыкатану]], [[өнертану]] докторы (1944), Мәскеу консерваториясының профессоры (1943). 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеудегі Өнер тарихы институтының аға ғылым қызметкері. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] халықтарының музыкасын зерттеумен шұғылданды. Қазақ музыка [[Фольклор|фольклорын]] да зерттеп, бірнеше еңбек жазды. Оның "КСРО халықтары музыкасы тарихының очерктері" деген екі томдық еңбегінің 1-тарауы "Қазақ халқының музыка мәдениеті" деген атпен қазақ музыкасына арналады. [[Еңбек Қызыл Ту|"Еңбек Қызыл Ту"]] орденімен марапатталынған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:6 ақпанда туғандар]] [[Санат:1888 жылы туғандар]] [[Санат:Оралда туғандар]] [[Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО музыкатанушылары]] [[Санат:Ресей музыкатанушылары]] [[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]] [[Санат:КСРО музыка педагогтары]] [[Санат:Ресей музыка педагогтары]] [[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:Өнертану докторлары]] [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]] [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:КСРО академиялық музыканттары]] [[Санат:Ресей академиялық музыканттары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясының профессорлары]] dza83y4lx6daole0g6qvx20ldig9qhv 0 103747 3627318 3627217 2026-07-07T13:58:18Z 1nter pares 146705 3627318 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Василий Талгатович Пивцов |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = альпинизм |клубы = Армия орталық спорттық клубы |туған күні = 16.08.1975 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = {{Құрмет ордені}} }} '''Василий Талгатович Пивцов''' (1975 жылы 16 тамызда [[Алматы қаласы]]нда туған) - Халықаралық санаттағы спорт шебері. [[Орыстар|Орыс]]. == Еңбек жолы == * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін бітірген (2008), мамандығы - «Медициналық-биологиялық іс». * 2002 жылдан - [[Адам және жануарлар физиологиясы институты]]нда зертханашы. * 2005 жылдан - ҚР Қорғаныс министрлігі Армия орталық спорттық клубында кіші сержант. * 2006 жылдан - зертханашы, 2008 жылдан - ҚР Адам және жануарлар физиологиясы институтының кіші ғылыми қызметкері. * 2010 жылдан бері - ҚР Қорғаныс министрлігі АОСК Спорт комитеті спорттық ротасының кіші сержанты. == Жетістіктері == * 5-ші және 6-шы санаттағы қиындықтар бойынша 30-дан астам рет шыңға шыққан. * «Қар барысы» бағдарламасын орындау барысында бұрынғы КСРО аумағында 5 биік шыңның 3-іне шыққан: * Хан-Тәңірі (7 010 м) - 5 рет (1999-2000); * Жеңіс (7 438 м) - 2 рет (1999-2004); * Ленин (2002); Азат Корея - 6А солтүстік қабырғасының ортасымен (2000); * Тәж - 6А 5-ші мұнара (2001), 5Б 6-шы мұнара (2002). Жоғарғы санаттағы альпинизмнен [[Қазақстан]]ның бірнеше мәрте жүлдегері және чемпионы; жоғарғы санаттағы альпинизмнен (2000-2002), жоғарғы техникалық және (2000), техникалық санаттағы [[ТМД]] ашық біріншілігінің чемпионы және жүлдегері (2001). == Марапаттары == * Халықаралық санаттағы спорт шебері. * «Құрмет» орденімен марапатталған (2007). == Отбасы == * Анасы - Пивцова Лариса Васильевна, зейнеткер, инженерлік-техникалық қызметкер болған. * Үйленген. Жұбайы - Пивцова Евгения (1982 жылы туған). * Ұлы - Пивцов Дамир (2010 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан орыстары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан альпинистері]] [[Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Барлық сегізмыңдықтарды бағындырушылар]] [[Санат:Джомолунгманы бағындырушылар]] [[Санат:Адам және жануарлар физиологиясы институты қызметкерлері]] [[Санат:Альпинизмнен Қазақстан чемпиондары]] [[Санат:Альпинизмнен ТМД чемпиондары]] m93v2yk0jqlohj6hmcqv0dhqt6cjoe0 0 103895 3627579 3604724 2026-07-08T10:28:54Z Casserium 68287 3627579 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан халық кеңесі]] хатшылығының басшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 8 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''хатшылық құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 8 шілде 2026 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 9 сәуір 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 желтоқсан 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] | Ізбасары_4 = Ғабидолла Оспанқұлов | Туған күні = 8.2.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Жұбайы = Амантаева И.А. | Балалары = 3 | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]<br />[[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті]] | Мамандығы = заңгер, экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев''' ([[8 ақпан]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі|Қазақстан Халық Кеңесі]] Төрағасының орынбасары — Қазақстан Халық Кеңесі Хатшылығының басшысы. == Өмірбаяны == Қанатбек Жайсаңбаев 1980 жылы 8 ақпанда [[Қызылорда]] қаласында туған. 2000 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] заңгер мамандығы бойынша бітірген. Сонымен қатар [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университетін]] 2012 жылы тәмамдап, экономика және бизнес бакалавры дәрежесін алды. Еңбек жолын 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясының Қызылордадағы филиалында оқытушы болып бастады. 2001 жылғы тамыздан бастап [[Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі|Жоғарғы Сот жанындағы Соттық әкімшілендіру комитетінің]] Қызылорда облысы бойынша Сот әкімшілігінің бас маманы болып қызмет атқарды. 2001 жылғы желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік құқық жұмысы бөлімінің бас маманы, кейін 2003 жылғы қыркүйектен бастап осы бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды. 2005-2007 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігінде]] Құқықтық қамтамсыз ету басқармасының бастығы болып қызмет атқарған. 2007—2008 жылдар аралығында «Kazakh Integrated Services» ЖШС және «CNRG Capital» ЖШС-ның Астана қаласындағы өкілдігінде заңгер болып қызмет етті. 2008—2016 жылдар аралығында Қызылорда облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары, аппарат басшысы лауазымдарын атқарған. 2016—2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] мемлекеттік инспектор, Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі болып қызмет етті. 2022 жылғы 9 желтоқсанда Президенттің көмекшісі — Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> 2026 жылғы 8 шілдеде [[Қазақстан халық кеңесі|Қазақстан Халық Кеңесі]] Төрағасының орынбасары – Қазақстан Халық Кеңесі Хатшылығының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kb-zhaysanbaev-turaly-865331 Қ.Б. Жайсанбаев туралы]</ref> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Амантаева И.А. Үш баласы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/otinishterdi-karaudy-bakylau-bolimi Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі Қанатбек Бақытұлы ЖАЙСАҢБАЕВ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] 70z42hcupsjlm0eui1wv372x9qukxce 0 105119 3627414 3527246 2026-07-07T17:44:43Z Kasymov 10777 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627414 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барымбек Сәрсенұлы Бейсенов |Шынайы есімі = |Суреті = Барымбек Сәрсенұлы Бейсенов.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.12.1923 |Туған жері = [[Саудакент]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]] |Қайтыс болған күні = 26.9.1997 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР ІІМ Қарағанды академиясы]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} | {{Халықтар Достығы ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} | {{Берлинді алғаны үшін медалі}} | {{Праганы азат еткені үшін медалі}} | {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Барымбек Сәрсенұлы Бейсенов''' ([[11 желтоқсан]] [[1923 жыл|1923]], [[Саудакент]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]] — [[26 қыркүйек]] [[1997 жыл|1997]], [[Алматы]]) — [[заңгер]], [[генерал-майор]]. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысушы. [[Алматы заң институты]]н бітірген (1952). Заң ғылымдарының кандидаты. [[Алматы қаласы]] [[прокуратура]]сында тергеуші, аға тергеуші, [[прокурор]]дың көмекшісі болып істейді. 1969-1985 жылдары Бейсенов [[КСРО]] ІІМ [[Қарағанды]] жоғары мектебінің негізін қалаушылардың бірі және алғашқы бастығы. Қыска мерзімде мектептің оқу ғимараттары іске қосылып, материалдық базасы нығайды, оқытушылар құрамы қалыптасты. 1985 жылдан ІІМ Алматы мектебінің профессоры. Бейсенов көптеген [[монография]]лардың, оку-әдістемелік кұралдардың авторы. Ол [[ҚР Жоғарғы соты]], [[Конституциялық сот]]ы, [[Бас прокуратура]], ІІМ ғылыми-консультациялық кеңесінін, Жоғарғы Кеңестің қылмыстық кодекс жасау жөніндегі [[комиссия]]сының мүшесі болып, елімізде құқықтық [[мемлекет]] құруға көп еңбек сіңірді. 2001 жылы [[Үкімет]] қаулысымен ол негізін қалаған казіргі [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ҚР ІІМ]] [[Қарағанды]] заң институтына Бейсенов есімі берілді (бюст орнатылған).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }} [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар]] [[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]] ex364le3vkm43f8hc4x28cbimjco4ov 0 124463 3627410 3626763 2026-07-07T17:39:45Z Kasymov 10777 3627410 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1918}} {{Жыл үшін навигация|1918}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1918}} {{Жыл туралы|1918}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[8 қаңтар]] - [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вилсон]] АҚШ Конгресіне [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|бірінші дүниежүзілік соғысты]] аяқтайтын Бейбітшілік келісімінің жобасын "он төрт тармақ" ұсынды. *[[22 қаңтар]] - Украина Халық Республикасының толық тәуелсіздігін жариялау. *[[28 қаңтар]]-[[3 ақпан]] - Берлинде және Германияның басқа қалаларында соғысқа қарсы ереуілдер өтті. === Ақпан === [[Сурет:Declaration of Estonian independence in Pärnu.jpg|нобай|1918 жылы 23 ақпанда Пярну қаласында өткен Эстонияның Тәуелсіздік декларациясының алғашқы жариялануы.]] *[[5 ақпан]]: **Балтыходжа Сұлтановтың басшылығымен Ош уезі мен Қырғызстанның [[Ош]] қаласының милициясы құрылды. **Неміс фельдмаршалы Аугуст Фон Маккензен [[Румыния|Румынияға]] бейбіт келіссөздерді бастауды талап етіп ультиматум қойды. *[[12 ақпан]] - Түрік әскері [[Кавказ|Кавказға]] кірді. *[[14 ақпан]] – [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей]] [[Юлиан күнтізбесі|Юлиан күнтізбесінен]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті. Күн 31 қаңтардан 14 ақпанға ауыстырылды. *[[16 ақпан]] - [[Вильнюс|Вильнюстегі]] [[Литва]] тарибасы Литваның тәуелсіздігі туралы актісін қабылдады. *[[18 ақпан]] - Орталық державалар шығыс майданда ауқымды шабуыл операциясын бастады. *[[24 ақпан]] - [[Эстония|Эстонияның]] Тәуелсіздік декларациясы жарияланды. === Наурыз === [[Сурет:Немцы в Киеве март 1918.jpg|нобай|Герман әскерлері Киевте (1918 жылғы наурыз).]] [[Сурет:60pdrMkIRetreat1918.jpg|нобай|Британ әскерлерінің шегінуі. 1918 жылғы наурыз.]] *[[1 наурыз]] - Неміс-украин әскерлері большевиктерден [[Киев|Киевті]] босатты. *[[3 наурыз]] - Кеңес үкіметі Брест-Литовскіде [[Герман империясы|Германия империясымен]], [[Аустрия-Мажарстан]],[[Осман империясы|Осман империясымен]] және [[Болгария|Болгариямен]] жеке бейбітшілік орнатты. *[[6 наурыз]] - [[Антанта|Антантаның]] алғашқы десанты жергілікті кеңестің келісімімен [[Мурманск|Мурманскіге]] қонды. Көп ұзамай одақтас әскерлер оңтүстікке қарай жылжи бастады. *[[7 наурыз]] - [[Финляндия]] [[Герман империясы|Германиямен]] одақ құрды. *[[10 наурыз]] - Кеңес үкіметі Петроградтан кетті *[[12 наурыз]] – [[Мәскеу]] Кеңестік Ресейдің астанасы болды. *[[14 наурыз]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Гвардия]] Екатеринодарды басып алды. *[[21 наурыз]] – [[5 сәуір]] — Батыс майдандағы [[Амьен]] учаскесінде неміс әскерлерінің шабуылы. *[[25 наурыз|25 Наурыз]] - [[Беларусь Халық Республикасы]] тәуелсіздігін жариялады. === Сәуір === *[[5 сәуір]] — Жапон әскерлері [[Владивосток келісімі|Владивостокқа]] түсті. *[[6 сәуір]] — [[Абхазия Социалистік Кеңес Республикасы|Абхазияда]] Кеңес өкіметі жарияланды. *[[9 сәуір]] – [[Бессарабия]] [[Румыния]] корольдігіне қосылуға дауыс береді. *[[21 сәуір]] - Украинаның кеңестік үкіметі Таганрогтан [[Мәскеу|Мәскеуге]] эвакуацияланды, бұл [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина Кеңестік Республикасын]] жойды. *[[22 сәуір|22 Сәуір]] - [[Армения]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] және [[Грузия]] Ресейден тәуелсіздігін жариялап, Закавказ демократиялық федеративтік республикасын жариялады. *[[28 сәуір]] — [[Киев|Киевтегі]] неміс басқыншы әскері Орталық Раданы таратып жіберді. *[[30 сәуір]] — [[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] құрылды. === Мамыр === *[[1 мамыр]] - Неміс әскерлері Севастопольға кірді. *[[2 мамыр]] – [[General Motors]] компаниясы [[Делавэр]] штатындағы [[Chevrolet|Chevrolet Motor Company]]-ді сатып алды. *[[11 мамыр]] – [[Солтүстік Кавказ]] таулы республикасы ресми түрде құрылды. *[[15 мамыр]] - [[Финляндия|Финляндиядағы]] азаматтық соғыс аяқталды. *[[17 мамыр]] - Челябинск оқиғасынан кейін Чехословакия корпусының көтерілісі басталды. *[[26 мамыр]] – [[Грузия]] – Грузия Демократиялық Республикасы ретінде өз тәуелсіздігін жариялады. === Маусым === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 134-C1133, Szent István, Sinkendes Linienschiff.jpg|нобай|Аустрияның ''Сент Иштван'' әскери кемесі итальяндық торпедасынан батып кетті.]] * [[1 маусым]] – Белло-Вуд шайқасы басталды. [[Герман империясы|Германияның]] көктемгі шабуылы барысында Франциядағы Марна өзенінің маңында болған ірі шайқас. * [[10 маусым]] – [[Далмация]] жағалауында Аустриялық «Сент-Иштван» (SMS *Szent István*) [[Дредноут|дредноуты]] екі итальяндық MAS [[Торпедалық шабуыл|торпедалық катерінің шабуылынан]] суға батырылды. * [[12 маусым]] - Америкалық бөлімше [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] алғашқы әуе шабуылын жасады. * [[15 маусым]] - [[Барнауыл|Барнаулыды]] ақ әскер әскерлері басып алды. * [[18 маусым]] — [[Красноярск|Красноярскіні]] Чехословак корпусы мен Батыс Сібір әскерлерінің күштері басып алды. * [[20 маусым]] - Халық Комиссарлары Кеңесі Ресейдің мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алу туралы декрет шығарды. === Шілде === *[[13 шілде]] – [[Чехословакия|Чехословакияның]] ұлттық комитеті құрылды. *[[17 шілде]] - Бұрынғы император [[II Николай]], оның жұбайы Александра Федоровна, олардың балалары — Ольга, Татьяна, Мария, Анастасия және Алексей — және олардың айналасындағы адамдар [[Екатеринбург]] қаласындағы Ипатьев үйінде атып өлтірілді. *[[18 шілде]] - Виллер-Котре ауданындағы Батыс майдандағы француз әскерлерінің қарсы шабуылы басталды. *[[25 шілде]] - Баку кеңесі Әзірбайжанға Британдық әскерлерді енгізу туралы өтінішін жазды. === Тамыз === * [[4 тамыз]] - Британдық әскерлер [[Баку|Бакуге]] кірді. * [[7 тамыз]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскер]] [[Қазан (қала)|Қазанды]] алды. * [[16 тамыз]] – Чехословак корпусы [[Байкөл]] көлі маңында [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл әскермен]] шайқасты. * [[21 тамыз]] – Сомма өзені бойында ағылшын-француз күштері немістерге қарсы екінші шайқасы басталды. * [[29 тамыз]] - Финляндия Коммунистік партиясы құрылды. === Қыркүйек === [[Сурет:US23rdInfantry37mmGunInActionFrance1918-ARC531005.gif|нобай|Американдық сарбаздар неміс позицияларына 37 мм зеңбіректен оқ атып жатыр.]] * [[Қыркүйек]] – Британ әскерлері және олардың араб одақтастары [[Сирия|Сирияға]] кірді. * [[14 қыркүйек]] — Британдық әскерлер [[Баку|Бакуден]] шығарылды. Келесі күні қалаға неміс-түрік әскерлері кірді. * [[26 қыркүйек]] — Батыс майданында [[Антанта]] әскерлерінің Мёз-Аргонн шабуылының басталуы. * [[29 қыркүйек]] ** [[Болгария]] бітімгершілік сұрады. ** Генерал [[Эрих Людендорф]] Рейх үкіметіне [[Антанта]] елдеріне бітімгершілік туралы өтініш жолдауды талап еткен ультиматум қойды. === Қазан === * [[1 қазан]] – Британдық шөл дала атты әскер корпусы [[Дамаск|Дамаскіні]] басып алды. * [[4 қазан]] - [[Герман империясы|Германия]] императоры [[II Вильгельм]] бейбіт келісім жасасу үшін жаңа [[Либерализм|либералдық]] үкімет құрды. * [[7 қазан]] - Қызыл Әскер [[Самара|Самараны]] басып алды. * [[28 қазан]] - [[Чехословакия]] Аустрия-Мажарстаннан тәуелсіздігін жариялады . * [[29 қазан]] - [[Словения|Словендер]], [[Хорватия|хорваттар]] және [[Сербия|сербтер]] мемлекеті [[Аустрия-Мажарстан|Аустрия-Мажарстаннан]] тәуелсіздігін жариялады. * [[30 қазан]] **Аустрияда Революция өтті. **Мудрос портында [[Осман империясы|Түркия]] мен [[Антанта]] елдері арасында бітімге қол қойылды. *[[31 қазан]] – [[Мажарстан|Мажарстандағы]] революция [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтерді]] жақтайтын үкіметті құлатып, Аустрия-Мажарстан империясының өмір сүруін іс жүзінде тоқтатты. === Қараша === [[Сурет:NYTimes-Page1-11-11-1918.jpg|нобай|«The New York Times» газетінің бітім күніндегі бірінші беті.]] [[Сурет:Armisticetrain.jpg|нобай|Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған, 1918 жылғы 11 қарашада Германиямен жасалған бітімге қол қойған тұлғалар маршал Фоштың теміржол вагонының жанында.]] [[Сурет:Occupation of Istanbul - British troops in Galata.png|нобай|Ыстанбұлды оккупациялау кезіндегі Галатадағы британ әскерлері.]] *[[1 қараша]] - [[Львов|Львовта]] Батыс Украина Халық Республикасы жарияланды. *[[3 қараша]] **Падуада [[Аустрия-Мажарстан]] мен Антанта елдері арасында бітімге қол қойылды. **[[Киль|Кильдегі]] теңізшілердің көтерілісі. Германиядағы революцияның басталуы. *[[7 қараша]] – [[Бавария]] королі Людвиг өз елінен қашып кетті. *[[9 қараша]] - [[Веймар Республикасы|Германиядағы]] қараша төңкерісі. *[[12 қараша]] – Аустрия [[Республика|республикаға]] айналды. *[[13 қараша]] - [[Антанта|Одақтастардың]] [[Ыстанбұл|Константинопольді]] оккупациялауы басталады. *[[14 қараша]]: **[[Чехословакия]] республикаға айналады. **Екінші Польша Республикасы жарияланып, [[Юзеф Пилсудский]] оның мемлекет басшысы болып тағайындалды. *[[16 қараша]] – Мажарстан Демократиялық Республикасы жарияланып, Мажарстанның [[Аустрия|Аустриядан]] тәуелсіздік алуына жол ашылды. *[[17 қараша]] - Британдық әскерлер [[Баку|Бакуге]] қайта кірді. *[[18 қараша]] – [[Латвия]] [[Ресей империясы|Ресейден]] тәуелсіздігін жариялады. *[[23 қараша]] – [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестинадағы]] британдық әскери әкімшілік өз қызметін бастады. *[[28 қараша]] - Құлатылған Германия императоры Вильгельм II тақтан бас тартты. *[[29 қараша]] – [[Сербия]] [[Черногория|Черногорияны]] қосып алып, оның егемен мемлекет ретіндегі өмір сүруін кейінгі 88 жылға жуық уақыт бойы тоқтатты. === Желтоқсан === *[[1 желтоқсан]] - [[Исландия]] [[Дания]] Корольдігінің құрамындағы егемен мемлекетке айналды. *[[15 желтоқсан]] — [[Вильнюс|Вильнюсте]] Кеңес өкіметі жарияланды. *[[21 желтоқсан]] – [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл]] [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Әскер]] Эстонияның [[Тарту]] қаласын басып алды. *[[22 желтоқсан]] - [[Омбы|Омбыдағы]] большевиктік көтеріліс әрекеті өтті. *[[31 желтоқсан]] -Герман әскерлері [[Вильнюс|Вильнюстен]] кетті. *Вейсс Пьер Эрнест Г. Пикармен бірлесіп магниткалориялық эффектіні ашты. === Қазақстанда === * [[21 қаңтар]] - [[Кеңес үкіметі|Кеңес өкіметі]] [[Ақтөбе|Ақтөбеде]] орнатылды. * [[2 наурыз]] - [[Алматы|Алматыда]] көтеріліс басталып, сол жерде Кеңес өкіметінің орнауымен аяқталды. == Туғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1918 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1918}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1918}} [[Санат:1918 жыл|*]] d2a6ir06twijpxeawnhlheyos54383s 0 124467 3627401 3626533 2026-07-07T17:30:47Z Kasymov 10777 3627401 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1922}} {{Жыл үшін навигация|1922}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1922}} {{Жыл туралы|1922}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[11 қаңтар]] – Фредерик Бантинг [[Торонто|Торонтода]] [[Қант диабеті|қант диабетін]] емдеу үшін [[Инсулин|инсулинді]] алғаш рет сәтті қолданды.<ref>Diem, P.; Ducluzeau, P.-H.; Scheen, A. (1 қаңтар 2022 ж.). «[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666970621000494 Инсулинді ашу]». Қант диабетінің эпидемиологиясы және оны емдеу.</ref> * [[17 қаңтар]] — Ионель Брятяну [[Румыния|Румынияның]] премьер-министрі болды. * [[20 қаңтар]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасының]] Кеңесі [[Катовице|Катовицені]] Польшаға қайтару туралы шешім қабылдады. * [[26 қаңтар]] – [[Фашистік Италия|Италия]] әскерлері [[Ливия|Ливияның]] Мисрата қаласын басып алды. Ливияны қайта жаулап алу науқаны басталды. * [[27 қаңтар]] — Иоганн Шобер [[Аустрия|Аустрияның]] федералдық канцлері болды. === Ақпан === * [[6 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], Жапония, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Фашистік Италия|Италия]] сияқты бес держава арасында теңіз қарусыздануы туралы шартқа қол қойылды. Жапония [[Шаньдун түбегі|Шаньдун түбегіне]] қатысты бақылаудың бір бөлігін [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытайға]] қайтарды. * [[8 ақпан]] - АҚШ президенті [[Уоррен Гардинг|Уоррен Г. Хардинг]] [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйге]] алғашқы [[Радио|радионы]] орнатты. * [[15 ақпан]] – [[Гаага|Гаагада]] тұрақты халықаралық соттың алғашқы отырысы өтті.<ref>Сингх, Нагендра (1989). [https://books.google.kz/books?id=VxkEWTwXFUcC&pg=PA297&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Халықаралық Соттың рөлі мен қызметі]. Martinus Nijhoff Publishers. 297-б.</ref> * [[28 ақпан]] - [[Ұлыбритания]] [[Мысыр|Мысырды]] тәуелсіз әрі [[Егемендік|егемен]] мемлекет деп танитын үкіметтің біржақты мәлімдемесін жариялау арқылы оған қатысты [[Протекторат|протекторатты]] тоқтатты. === Наурыз === [[Сурет:King Fuad I of Egypt (2).jpg|нобай|Мысыр патшасы I Фуадтың ресми портреті.]] * [[15 наурыз]] – Мысыр Ұлыбританиядан өзін-өзі басқару құқығын алғаннан кейін, І Фуад Мысыр королі болды. * [[18 наурыз]] – Британдық Үндістанда [[Махатма Ганди]] бүлік шығаруға шақырғаны үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды (ол бар болғаны екі жыл ғана түрмеде отырды). * [[26 наурыз]] – Польшада Германияның [[Социал-демократия|Социал-демократиялық]] партиясы құрылды. * [[29 наурыз]] — [[Литва|Литвада]] аграрлық реформа туралы заң қабылданды. === Сәуір === * [[1 сәуір]] – [[Оңтүстік Африка Одағы|Оңтүстік Африка]] темір жолдары [[Оңтүстік Африка|Оңтүстік]]-[[Батыс Африка|Батыс]] Африкадағы барлық теміржол операцияларын бақылауға алды.<ref>Paxton, Leith; Bourne, David (1985). ''Locomotives of the South African Railways'' (1st&#x20;ed.). Cape Town: Struik. pp.&#x20;99, 110, 115–117, 121, 149.</ref> * [[3 сәуір]] – [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] КСРО Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің Бас хатшысы болып тағайындалды. * [[10 сәуір]] — [[Генуя]] конференциясы ашылды. * [[16 сәуір]] – [[Рапалло шарты (1922)|Рапалло келісімі]] [[Веймар Республикасы|Веймар республикасы]] мен [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|большевиктік Ресей]] арасындағы жақындасуды білдіреді. * [[19 сәуір]] — [[Мысыр]] конституциясы жарияланды. * [[24 сәуір]] – Императорлық сымсыз байланыс тізбегінің бірінші бөлімі ашылды. Бұл Ұлыбританиядан Мысырға дейін созылып жатқан [[Британ империясы|Британ империясын]] байланыстыру үшін құрылған [[стратегиялық]] халықаралық сымсыз [[телеграф]] желісі болды. === Мамыр === * [[2 мамыр]] - [[Венесуэла]] Конгресі Хуан Висенте Гоместі бірауыздан президент етіп сайлады. * [[13 мамыр]] - Балқан елінің үкіметі [[Ұлттар Лигасы|Лигадан]] халықаралық істер үшін жауапкершілікті өз мойнына алуды сұрағаннан кейін Ұлттар Лигасы Кеңесі [[Албания]] үстінен протекторат құру туралы дауыс берді.<ref>"League Decides to Guide Albania". The New York Times. May 14, 1922. p. 2.</ref> * [[19 мамыр]] – Бүкілодақтық [[пионер]] ұйымы құрылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Большевиктер]] әскері [[Әнуар паша]] басқарған [[Басмашылар қозғалысы|басмашылар]] жасақтарын талқандады. * [[3 маусым]] — Аймо Каяндер [[Финляндия|Финляндияның]] премьер-министрі болды. * [[14 маусым]] – [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті [[Уоррен Гардинг|Уоррен Г. Хардинг]] радио арқылы алғашқы сөзін сөйледі. * [[18 маусым]] - [[Ирак|Иракта]] [[Күрдтер|күрд]] көтерілісі басталды.<ref>«[https://web.archive.org/web/20200402163049/http://www.indiana.edu/~league/1922.htm 1922 жылдың хронологиясы]». Ұлттар Лигасының фотоархиві. Индиана университеті.</ref> * [[26 маусым]] - [[Нидерланд|Нидерландта]] басталған [[Гаага Конвенциясы|Гаага конференциясы]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Кеңестік Ресейдің]] [[Антанта|одақтастар]] алдындағы қарызын реттеуді көздеді. * [[28 маусым]] – [[Ирландия|Ирландиядағы]] азаматтық соғыстың басталуы.<ref>"Battle with Rebels Rages in Dublin; Hold Firm Under Heavy All-Day Fire; Troops' Losses Hidden; 15 Outsiders Die". The New York Times. June 29, 1922. p. 1.</ref> === Шілде === [[Сурет:No-nb bldsa 6e001.jpg|нобай|Нансен паспорты — иесінің жеке басын куәландыратын халықаралық құжат. Оны алғаш рет Ұлттар Лигасы азаматтығы жоқ босқындарға берген. 1922–1938 жылдар аралығында барлығы шамамен 450 000 паспорт таратылған.]] * [[5 шілде]] – Босқындарға арналған «Нансен паспорты» енгізілді. * [[15 шілде]] — Жапония Коммунистік партиясы құрылды. * [[20 шілде]] – [[Веймар Республикасы|Германияның]] Тоголенд протектораты Ұлттар Лигасының [[Мандат|мандаттық]] аумақтарына — Француз [[Того|Тоголенді]] мен Британ Тоголендіне — бөлінді. * [[24 шілде]] — Ұлттар Лигасы 52 дауыспен Ұлыбританияға «[[Еврейлер|еврей]] халқы үшін ұлттық ошақ» құру мақсатында [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестинаны]] басқару мандатын берді. === Тамыз === [[Сурет:Greek soldiers retreat, 1922.jpeg|нобай|1922 жылғы тамыз–қыркүйек айларында кіші Азия жорығының соңғы кезеңінде шегініп бара жатқан грек сарбаздары.]] * [[2 тамыз]] - [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытайдың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Гуандун]] провинциясындағы Шаньтоу қаласына жойқын тайфун соғып, кем дегенде 60 000 адамның өмірін қиды.<ref>"Typhoon Killed Many Chinese in Swatow Region". Victoria Daily Times. August 4, 1922. p. 1.</ref> * [[7 тамыз]] - Лондонда [[Антанта|Одақтастардың]] репарация жөніндегі конференциясы ашылды.<ref>"[https://web.archive.org/web/20160315032738/http://chroniknet.de/extra/was-war-am/?ereignisdatum=7.8.1922 Tageseinträge für 7. August 1922]". ''chroniknet''</ref> * [[15 тамыз]] - [[Веймар Республикасы|Германия]] өзінің өтемақы төлемдерін төлей алмады, нотада маңызды тауарларды төлеу үшін шетел валютасының қажеттілігі және [[Гиперинфляция|гиперинфляцияның]] әсерінен оларды төлей алмайтынын мәлімдеді. <ref>"Berlin Makes New Default in War Debts". Chicago Daily Tribune. August 16, 1922. p. 1.</ref> * [[23 тамыз]] – [[Марокко|Мароккода]] испандарға қарсы көтеріліс басталды. * [[26 тамыз]] - Афьонда грек күштеріне қарсы түріктердің ауқымды шабуылы басталды. 30 тамызда түріктер жеңіске жетті. * [[28 тамыз]] – Жапония өз әскерлерін [[Сібір|Сібірден]] шығаруға келісті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] – Грек әскерлерін қуып келе жатқан түрік әскерлері [[Измир|Измирге]] кіріп, [[Грек-түрік соғысы|Грек-Түрік соғысын]] (1919–1922) аяқтады. * [[11 қыркүйек]] - [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестинаға]] қатысты мандат Ұлттар Лигасының Кеңесі тарапынан бекітілді. * [[17 қыркүйек]] — [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-де алғашқы [[Радиохабар тарату|радиохабарлар]] таратыла бастады. * [[18 қыркүйек]] – [[Мажарстан]] Корольдігі Ұлттар Лигасына қосылды. === Қазан === [[Сурет:Naples Fascist rally on 24 October 1922 (2).jpg|нобай|1922 жылғы Римге жорық кезіндегі Муссолини мен төрттік кеңес мүшелері.]] * [[23 қазан]] — Эндрю Бонар Лоу Ұлыбританияның премьер-министрі болды. * [[25 қазан]] – [[Ирландия|Ирландияның]] 3-ші парламенті Ирландия Еркін Мемлекетінің Конституциясын қабылдады. * [[28 қазан]] - Италияда [[Рим|Римге]] жасалған шерудің нәтижесінде [[Фашизм|Ұлттық фашистік партия]] мен [[Бенито Муссолини]] билікке келді. Италияда [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] соңына дейін созылған диктатура кезеңі басталды. * [[31 қазан]] - [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің алғашқы [[Азаматтық кодекс|Азаматтық кодексі]] қабылданды. === Қараша === * [[1 қараша]] - [[Осман империясы]] 600 жылдық тарихтан кейін таратылды, ал оның соңғы сұлтаны [[VI Мехмет|VI Мехмед]] 17 қарашада тақтан бас тартып, шетелге — алдымен [[Мальта|Мальтаға]] жер аударды. * [[4 қараша]] - Говард Картер Мысырда [[Тутанхамон|Тутанхамонның]] мазарын ашты. * [[12 қараша]] — [[Ұлттар Лигасы]] Елшілер конференциясының [[1921 жыл|1921]] жылғы 3 қарашадағы шешімімен белгіленген Албанияның жаңа шекараларын бекітті. * [[14 қараша]] - [[Би-Би-Си|BBC]] [[Радиостанция|радиостанциясы]] хабар тарата бастады. === Желтоқсан === [[Сурет:Japanese aircraft carrier Hōshō Tokyo Bay.jpg|нобай|1922 жылдың желтоқсанында құрылысы аяқталғаннан кейінгі «Хосё» кемесінің әуеден түсірілген көрінісі.]] * [[4 желтоқсан]] — Ахмет Зогу Албанияның премьер-министрі болды. * [[27 желтоқсан]] – Жапонияның «Хосё» (Hōshō) [[Ұшақ тасығыш|авиатасығышы]] арнайы осы мақсатта салынған және сапқа қосылған тарихта алғашқы авиатасығыш болды. * [[30 желтоқсан]] – [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь]] және [[Күнгей Кавказ Социалистік Федерациялық Кеңес Республикасы]] (Армения, Әзербайжан және Грузия) бірігіп, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағын]] құрды. == Туғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1922 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1922 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1922}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1922}} [[Санат:1922 жыл|*]] 5101rct3z5r35u97o54xt6fyil5uh0r 0 124522 3627308 3627179 2026-07-07T13:49:45Z Almatrkh 172335 /* Оқиғалар */ 3627308 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] {{Year-stub}} 2cacqx0cuagogvfeg0rpyifuj5j7k97 3627315 3627308 2026-07-07T13:57:18Z Almatrkh 172335 /* Мамыр */ 3627315 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === * [[8 мамыр]] - [[Норвегия]] [[Арктика|Арктикада]] [[табиғи газ]] кен орнын ашты. * [[18 мамыр]] - [[Сараево]] [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын]], ал [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]] [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын]] қабылдайтын қала ретінде таңдалды. * [[19 мамыр]] — [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирде]] француз Шетелдік легионы мен бельгиялық әуе-десанттық бөлімшелерінің [[Бүлік|бүлікшілерге]] қарсы шайқасы басталды. * [[20 мамыр]] — Цзян Цзинго [[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті болды. === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] {{Year-stub}} lqeq1exisvugzvussrgvlu4fezgfx40 3627331 3627315 2026-07-07T14:15:41Z Almatrkh 172335 /* Маусым */ 3627331 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === * [[8 мамыр]] - [[Норвегия]] [[Арктика|Арктикада]] [[табиғи газ]] кен орнын ашты. * [[18 мамыр]] - [[Сараево]] [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын]], ал [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]] [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын]] қабылдайтын қала ретінде таңдалды. * [[19 мамыр]] — [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирде]] француз Шетелдік легионы мен бельгиялық әуе-десанттық бөлімшелерінің [[Бүлік|бүлікшілерге]] қарсы шайқасы басталды. * [[20 мамыр]] — Цзян Цзинго [[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті болды. === Маусым === * [[1 маусым]] – [[Аргентина|Аргентинада]] футболдан әлем чемпионаты басталды. * [[13 маусым]] — [[Израиль]] [[Ливан|Ливаннан]] өз әскерлерін шығаруды аяқтап, елдің оңтүстік бөлігін [[Христиандық|христиан]] күштерінің бақылауына берді. * [[25 маусым]] - [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] қосымша уақытта [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландты]] 3:1 есебімен жеңіп, 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатын жеңіп алды. * [[30 маусым]] – [[Эфиопия]] [[Эритрея|Эритреядағы]] сепаратистерге қарсы ауқымды шабуыл бастады. === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] {{Year-stub}} bwswnl2t8xdu3fqbbm4cpx5c8va89fy 3627333 3627331 2026-07-07T14:21:10Z Almatrkh 172335 /* Шілде */ 3627333 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === * [[8 мамыр]] - [[Норвегия]] [[Арктика|Арктикада]] [[табиғи газ]] кен орнын ашты. * [[18 мамыр]] - [[Сараево]] [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын]], ал [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]] [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын]] қабылдайтын қала ретінде таңдалды. * [[19 мамыр]] — [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирде]] француз Шетелдік легионы мен бельгиялық әуе-десанттық бөлімшелерінің [[Бүлік|бүлікшілерге]] қарсы шайқасы басталды. * [[20 мамыр]] — Цзян Цзинго [[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті болды. === Маусым === * [[1 маусым]] – [[Аргентина|Аргентинада]] футболдан әлем чемпионаты басталды. * [[13 маусым]] — [[Израиль]] [[Ливан|Ливаннан]] өз әскерлерін шығаруды аяқтап, елдің оңтүстік бөлігін [[Христиандық|христиан]] күштерінің бақылауына берді. * [[25 маусым]] - [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] қосымша уақытта [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландты]] 3:1 есебімен жеңіп, 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатын жеңіп алды. * [[30 маусым]] – [[Эфиопия]] [[Эритрея|Эритреядағы]] сепаратистерге қарсы ауқымды шабуыл бастады. === Шілде === * [[3 шілде]] - [[Амазон пакті|Амазон пактісіне]] қол қойылды — [[Амазон өзені]] бассейніндегі елдер: [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Венесуэла]], [[Гайана]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Суринам]] және [[Эквадор]] арасындағы экономикалық ынтымақтастық туралы шарт. * [[7 шілде]] – [[Соломон аралдары]] Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. * [[25 шілде]] — [[Экстракорпоральді ұрықтандыру|Жасанды ұрықтандыру]] жолымен біткен алғашқы бала дүниеге келді.<ref>Хатчинсон, Мартин (24 шілде 2003 ж.). «[https://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3077913.stm Мен Луизаның дүниеге келуіне көмектестім]». BBC News.</ref> === Тамыз === === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] 22i2yel734wjappglwt4oih7kxiuvww 3627334 3627333 2026-07-07T14:25:02Z Almatrkh 172335 /* Тамыз */ 3627334 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === * [[8 мамыр]] - [[Норвегия]] [[Арктика|Арктикада]] [[табиғи газ]] кен орнын ашты. * [[18 мамыр]] - [[Сараево]] [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын]], ал [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]] [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын]] қабылдайтын қала ретінде таңдалды. * [[19 мамыр]] — [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирде]] француз Шетелдік легионы мен бельгиялық әуе-десанттық бөлімшелерінің [[Бүлік|бүлікшілерге]] қарсы шайқасы басталды. * [[20 мамыр]] — Цзян Цзинго [[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті болды. === Маусым === * [[1 маусым]] – [[Аргентина|Аргентинада]] футболдан әлем чемпионаты басталды. * [[13 маусым]] — [[Израиль]] [[Ливан|Ливаннан]] өз әскерлерін шығаруды аяқтап, елдің оңтүстік бөлігін [[Христиандық|христиан]] күштерінің бақылауына берді. * [[25 маусым]] - [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] қосымша уақытта [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландты]] 3:1 есебімен жеңіп, 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатын жеңіп алды. * [[30 маусым]] – [[Эфиопия]] [[Эритрея|Эритреядағы]] сепаратистерге қарсы ауқымды шабуыл бастады. === Шілде === * [[3 шілде]] - [[Амазон пакті|Амазон пактісіне]] қол қойылды — [[Амазон өзені]] бассейніндегі елдер: [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Венесуэла]], [[Гайана]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Суринам]] және [[Эквадор]] арасындағы экономикалық ынтымақтастық туралы шарт. * [[7 шілде]] – [[Соломон аралдары]] Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. * [[25 шілде]] — [[Экстракорпоральді ұрықтандыру|Жасанды ұрықтандыру]] жолымен біткен алғашқы бала дүниеге келді.<ref>Хатчинсон, Мартин (24 шілде 2003 ж.). «[https://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3077913.stm Мен Луизаның дүниеге келуіне көмектестім]». BBC News.</ref> === Тамыз === * [[9 тамыз]] — [[Саха Республикасы|Якутияда]] «Кратон-4» (22 килотонна). ядролық жарылыс болды, * [[12 тамыз]] – [[Жапония]] мен [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] арасында бейбітшілік және достық туралы шарт жасалды. * [[16 тамыз]] — [[Шри-Ланка|Шри-Ланканың]] жаңа конституциясы қабылданды. Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасы жарияланды. === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] fb43fn7uk0pqlmfuusresak7rru0bu1 3627420 3627334 2026-07-07T17:46:54Z Kasymov 10777 3627420 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1978}} {{Жыл үшін навигация|1978}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1978}} {{Жыл туралы|1978}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - [[Женева|Женевада]] КСРО мен АҚШ арасындағы [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] шектеу жөніндегі келіссөздер қайта жанданды. * [[18 қаңтар]] — [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық Адам құқықтары соты]] Ұлыбритания үкіметін [[Солтүстік Ирландия|Солтүстік Ирландиядан]] келген тұтқындарға қатыгездік көрсеткені үшін кінәлі деп тапты.<ref>"Britain Ruled Guilty of Prisoner Abuse". ''Los Angeles Times''. January 19, 1978. p.&#x20;I-4.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Сомали|Сомалимен]] болған соғыс кезінде [[Эфиопия]] әскері Харар қаласын азат етті. * [[8 ақпан]] – [[АҚШ Сенаты|АҚШ Сенатының]] отырыстары алғаш рет [[радио]] арқылы таратылды. * [[15 ақпан]] - Родезияда [[Еуропалықтар|ақ нәсілді]] қоныстанушылар көп нәсілді демократияға және екі жыл ішінде [[Африкалықтар|қара нәсілділер]] басымдыққа ие болатын парламент құруға келісті. === Наурыз === * [[3 наурыз]] - Родезия [[Замбия|Замбияға]] шабуылын бастады. * [[14 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері [[Ливан|Ливанға]] басып кірді. * [[15 наурыз]] - [[Сомали]] мен [[Эфиопия]] бітімге қол қойып, Эфиопия-Сомали арасындағы соғысты аяқтады. === Сәуір === * [[3 сәуір]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Джибути]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[12 сәуір]] — РСФСР Жоғарғы Кеңесі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]-дің жаңа Конституциясын қабылдады. Ол [[1993 жыл|1993]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды. * [[14 сәуір]] - [[Тбилиси|Тбилисиде]] грузин тілін республиканың ресми тілі деп тануды талап еткен жаппай шеру өтті. * [[27 сәуір]] — [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] әскери төңкеріс болды. Ауғанстан Халықтық-демократиялық партиясы билікке келді. === Мамыр === * [[8 мамыр]] - [[Норвегия]] [[Арктика|Арктикада]] [[табиғи газ]] кен орнын ашты. * [[18 мамыр]] - [[Сараево]] [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын]], ал [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]] [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын]] қабылдайтын қала ретінде таңдалды. * [[19 мамыр]] — [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирде]] француз Шетелдік легионы мен бельгиялық әуе-десанттық бөлімшелерінің [[Бүлік|бүлікшілерге]] қарсы шайқасы басталды. * [[20 мамыр]] — Цзян Цзинго [[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті болды. === Маусым === * [[1 маусым]] – [[Аргентина|Аргентинада]] футболдан әлем чемпионаты басталды. * [[13 маусым]] — [[Израиль]] [[Ливан|Ливаннан]] өз әскерлерін шығаруды аяқтап, елдің оңтүстік бөлігін [[Христиандық|христиан]] күштерінің бақылауына берді. * [[25 маусым]] - [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] қосымша уақытта [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландты]] 3:1 есебімен жеңіп, 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатын жеңіп алды. * [[30 маусым]] – [[Эфиопия]] [[Эритрея|Эритреядағы]] сепаратистерге қарсы ауқымды шабуыл бастады. === Шілде === * [[3 шілде]] - [[Амазон пакті|Амазон пактісіне]] қол қойылды — [[Амазон өзені]] бассейніндегі елдер: [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Венесуэла]], [[Гайана]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Суринам]] және [[Эквадор]] арасындағы экономикалық ынтымақтастық туралы шарт. * [[7 шілде]] – [[Соломон аралдары]] Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. * [[25 шілде]] — [[Экстракорпоральді ұрықтандыру|Жасанды ұрықтандыру]] жолымен біткен алғашқы бала дүниеге келді.<ref>Хатчинсон, Мартин (24 шілде 2003 ж.). «[https://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3077913.stm Мен Луизаның дүниеге келуіне көмектестім]». BBC News.</ref> === Тамыз === * [[9 тамыз]] — [[Саха Республикасы|Якутияда]] «Кратон-4» (22 килотонна). ядролық жарылыс болды, * [[12 тамыз]] – [[Жапония]] мен [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] арасында бейбітшілік және достық туралы шарт жасалды. * [[16 тамыз]] — [[Шри-Ланка|Шри-Ланканың]] жаңа конституциясы қабылданды. Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасы жарияланды. === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] құрылды. * [[16 қаңтар]] - [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Қазақ КСР Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер|өсімдіктер]] түрлерінің кітабын — «Қазақ КСР [[Қызыл кітап|Қызыл кітабын]]<nowiki/>» құру туралы қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің [[1995 жыл|1995]] жылғы 13 қыркүйектегі № 1258 [[Қаулы|қаулысына]] сәйкес күші жойылды. * [[20 сәуір]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының]] Конституциясы [[Алматы]] қаласында Республика Жоғарғы Кеңесінің (9-шы шақырылым) кезектен тыс 7-ші сессиясында қабылданды. Республиканың негізгі заңы 10 бөлімнен, 19 [[Тарау|тараудан]] және 172 баптан тұрды. * [[11 тамыз]] - Тарихи орындардың сақталуына мемлекеттік бақылауды күшейтетін «[[Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау]] және пайдалану туралы» заң қабылданды. [[Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіндегі 13-шақырылым депутаттарының тізімі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] [[1992 жыл|1992]] жылғы 2 шілдедегі қаулысымен күші жойылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1978 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1978}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1978}} [[Санат:1978 жыл|*]] lh01fluylifyauoso5s1hvs8uxu3b8i 0 124523 3627411 3626953 2026-07-07T17:41:12Z Kasymov 10777 3627411 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1979}} {{Жыл үшін навигация|1979}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1979}} {{Жыл туралы|1979}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] толыққанды дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[7 қаңтар]] — Вьетнам күштері Пол Пот режимін құлатты. * [[16 қаңтар]] – Бір жылға созылған толқулардан кейін шах Мұхаммед Реза Пехлеви отбасымен бірге [[Иран|Ираннан]] кетіп, [[Мысыр|Мысырға]] қоныс аударды. * [[28 қаңтар]] – [[Дэн Сяопин]] Қытай Халық Республикасының жоғары басшысы ретінде АҚШ-қа алғашқы сапарымен [[Вашингтон|Вашингтонға]] келді. === Ақпан === [[Сурет:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|нобай|Хомейни 1979 жылы 1 ақпанда Air France ұшқышының серіктестігімен келді.]] * [[1 ақпан]] – [[Рухолла Хомейни|Аятолла Рухолла Хомейни]] шамамен 15 жылдық жер аударылудан кейін Иранның [[Тегеран]] қаласына оралды.<ref>American Academy of Arts and Sciences (July 1994). ''[https://books.google.kz/books?id=qd5yzP5hdiEC&pg=PA403&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Fundamentalisms Observed]''. University of Chicago Press. p.&#x20;403.</ref> * [[3 ақпан]] – [[Ислам революциясы|Ислам революциялық]] кеңесі құрылды. * [[10 ақпан|10]]–[[11 ақпан]] – [[Ислам революциясы|Иран революциясы]] парсы сарбаздары казармаларына шегінуімен аяқталды, нәтижесінде билік Аятолла Хомейнидің қолына өтіп, Пахлави әулеті өмір сүруін тоқтатты. * [[17 ақпан]] – Қытай Халық Республикасы [[Вьетнам|Вьетнамға]] басып кіріп, Қытай-Вьетнам соғысын бастады. * [[18 ақпан]] - Иран үкіметі [[Израиль|Израильмен]] дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. * [[22 ақпан]] – [[Сент-Люсия]] Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.<ref>«[https://history.state.gov/countries/saint-lucia Сент-Люсия — Тарихшы кеңсесі]» . history.state.gov .</ref> === Наурыз === * [[4 наурыз]] - Америкалық «[[Вояджер|Вояджер-1]]<nowiki/>» ғарыш аппараты түсірген фотосуреттер [[Юпитер|Юпитердің]] сақиналарын көрсетті. * [[8 наурыз]] - [[Philips]] компаниясы [[Ықшам дискі|ықшам дискіні]] алғаш рет көпшілік алдында таныстырды. * [[13 наурыз]] – Морис Бишоп [[Гренада|Гренадада]] сәтті мемлекеттік төңкеріс жасады. Оның үкіметі [[1983 жыл|1983]] жылы [[АҚШ әскері|АҚШ]]-тың әскери араласуы нәтижесінде құлатылды. * [[26 наурыз]] - [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] өткен салтанатты рәсімде [[Мысыр]] президенті [[Әнуар Садат]] пен [[Израиль]] премьер-министрі Менахем Бегин Мысыр мен Израиль арасындағы бейбіт келісімге қол қойды. * [[28 наурыз]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканы]] [[Ангола]] аумағына бірнеше рет басып кіру әрекеттері үшін айыптайтын қарар қабылдады. * [[31 наурыз]] — [[Мальта|Мальтадан]] британ әскерлерін шығару аяқталды. === Сәуір === * [[1 сәуір]]: ** Иран үкіметі дауыстардың 98%-ын жинап, шахты ресми түрде тақтан тайдырғаннан кейін Ислам Республикасына айналды. ** [[Nickelodeon]] балалар телеарнасы іске қосылды. * [[11 сәуір]] – [[Танзания]] әскерлері [[Уганда]] астанасы [[Кампала|Кампаланы]] басып алды. Уганда президенті Иди Амин елден қашты. * [[18 сәуір]] — [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]] [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] төралқасының төрағасы болып қайта сайланды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] – [[Гренландия]] [[Дания|Даниядан]] шектеулі автономия қабылдады. * [[9 мамыр]] - [[Сальвадор|Сальвадорда]] азаматтық соғыс басталды. * [[10 мамыр]] – [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Микронезия Федеративтік Штаттары]] өзін-өзі басқару құқығына ие болды. * [[23 мамыр]] — Карл Карстенс [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] президенті болып сайланды. === Маусым === [[Сурет:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|нобай|Джимми Картер мен Леонид Брежнев Стратегиялық қару-жарақты шектеу туралы келісімге (SALT II) қол қойды.]] * [[1 маусым]] - [[Зимбабве]]-Родезия мемлекетінің тәуелсіздігі жарияланды. * [[7 маусым|7]]–[[10 маусым]] — [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламентке]] алғашқы тікелей әрі жалпыға бірдей сайлау. * [[18 маусым]] – [[Джимми Картер]] мен [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]] Венада ОСВ-2 (SALT II) келісіміне қол қойды. === Шілде === * [[3 шілде]] – АҚШ президенті [[Джимми Картер]] Ауғанстандағы кеңесшіл режимге қарсы күштерге жасырын көмек көрсетуге рұқсат беретін алғашқы [[Директива|директиваға]] қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ирак]] президенті Хасан әл-Бакр қызметін тоқтатты, ал [[Саддам Хусейн]] президенттік қызметке кірісті. * [[22 шілде]] - Саддам Хусейн билеуші ​​[[Баастық Ирак|Баас]] партиясының жетпіске жуық мүшесін тұтқындауды және кейіннен өлім жазасына кесуді ұйымдастырды. * [[24 шілде]] — Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше жағдайлар күштері [[Синай түбегі|Синай түбегінен]] шегінді. === Тамыз === * [[5 тамыз]] - Франческо Коссига [[Италия|Италияның]] премьер-министрі болып тағайындалды. * [[10 тамыз]] – [[Майкл Джексон]] өзінің *Off the Wall* атты жаңа альбомын шығарды. Ол тек Америка Құрама Штаттарында 7 миллион данамен сатылып, жеті рет [[платина]] мәртебесіне ие болды. * [[14 тамыз]] — [[Мавритания]] мен [[Алжир]] [[1976 жыл|1976]] жылдың наурыз айында [[Батыс Сахара|Батыс Сахарадағы]] қақтығыс кезінде үзілген дипломатиялық қарым-қатынастарды қалпына келтірді. === Қыркүйек === * [[7 қыркүйек]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Гренада]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. * [[13 қыркүйек]] – [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] [[Венда|Вендаға]] тәуелсіздік берді (Оңтүстік Африкадан тыс жерлерде мойындалмаған). * [[18 қыркүйек]] — [[Сент-Люсия]] БҰҰ-ның 152-ші мүшесі болды. === Қазан === * [[1 қазан]] – Нигерияда әскери билік аяқталып, Екінші Нигерия Республикасы жарияланды. * [[2 қазан]] – [[Папалық|Рим Папасы]] Иоанн Павел II [[Нью-Йорк|Нью-Йоркке]] алғашқы папалық сапарымен келді, оның барысында ол [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясында]] сөз сөйлеп, [[Концлагер|концлагерьлердің]] барлық түрлері мен азаптауларды айыптады. * 18 қазан - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Никарагуа]] арасындағы дипломатиялық қатынастар қалпына келтірілді. * [[20 қазан]] – [[Сингапур|Сингапурдағы]] алғашқы [[McDonald's]] мейрамханасы Орчард-роудтағы Liat Towers ғимаратында ашылды.<ref>«[https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19801008&id=JqErAAAAIBAJ&pg=3142,1413251 Америкалық фаст-фуд Сингапурды жаулап алуда]» — The Telegraph.</ref> * [[26 қазан]] ** [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] президенті [[Пак Чон Хи]] Кореяның Орталық барлау агенттігінің директоры Ким Джэ Гю тарапынан қастандықпен өлтірілді. ** [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] [[Шешек|шешек вирусының]] жойылғанын жариялады <ref>"Smallpox Has Been Eradicated", Associated Press Report in ''Santa Cruz (CA) Sentinel'', October 26, 1979, p. 1</ref>, бұл шешекті жойылған екі адам ауруының біріншісіне айналды (екіншісі 2011 жылы [[Сиыр обасы|тері обасы]] болды). * [[27 қазан]] – [[Сент-Винсент және Гренадиндер]] Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. === Қараша === [[Сурет:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|нобай|Ирандық студенттер Тегерандағы АҚШ елшілігінің қақпасына шығуда.]] * [[4 қараша]] – 500 ирандық [[Тегеран|Тегерандағы]] АҚШ елшілігіне басып кіріп, 90 адамды (олардың 53-і – америкалықтар) [[Тұтқын|тұтқынға]] алды. Олар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тан Иранның бұрынғы шахын Мұхаммед Реза Пехлевины сотқа тарту үшін қайтаруды талап етті. * [[12 қараша]] — [[Сүлеймен Демирел]] Түркияның жаңа премьер-министрі болды. * [[19 қараша]] — [[Бухарест]] метросы ашылды. === Желтоқсан === [[Сурет:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|нобай|Кеңес арнайы жасақтарының шабуылынан кейінгі түсірілген Тәж-Бек сарайы.]] * [[3 желтоқсан]] - Аятолла [[Рухолла Хомейни]] Иранның алғашқы жоғарғы көшбасшысы болып тағайындалды. * [[21 желтоқсан]] – [[Лондон|Лондонда]] Родезия бойынша атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. * [[24 желтоқсан]] - Кеңес Одағы [[Ауғанстан|Ауғанстанға]] жасырын түрде басып кіре бастады. === Қазақстанда === * [[31 мамыр]] – [[КОКП орталық комитеті|КОКП Орталық Комитетінің]] Саяси бюросы Солтүстік Қазақстанда әкімшілік орталығы Целиноград (қазіргі [[Астана]]) қаласы болатын неміс автономиялық облысын құру туралы құпия қаулы қабылдады. [[16 маусым|16]] және [[19 маусым|19 маусымда]] Целиноградтың орталық алаңында жаппай шерулер өтті. * [[25 қыркүйек]] - [[Бақанас (ауыл)|Бақанаста]] Магнитудасы 5,9 баллдық жер сілкінісі болды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1979 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1979 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1979}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1979}} [[Санат:1979 жыл|*]] 9cv2cgw4xsmebhmuw9163x0cwd4pkc0 0 125803 3627487 3039807 2026-07-08T00:35:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627487 wikitext text/x-wiki '''Marie Claire''' (журнал) — әйелдерге арналған ай сайын шығатын журнал. Алғаш рет [[Франция]]да шыққан. Қазіргі кезде өзге де мемлекеттерде басылады. Журнал әйел мәселелерін, сән, сұлулық, денсаулық сияқты тақырыптардағы мақалаларды қамтыған. 1937 жылы Джун Прувост журналдың алғаш нөмірін басып шығарады. 1942 жылдан 1954 жылға дейін журнал шығарылымы тоқтатылады. Осы кезең арасында журналдың апталық нұсқасы басылып шығады. 1976 жылы [[L'Oreal|L'Oréal]] компаниясының тобына кіреді. 2004 жылы журналдың 50 жылдық [[мерейтой]]ы аталып өтіледі де, журнал мұқабасында [[Ванесса Паради]] суреті шығарылады.<ref>[[The Japan Times]]: [https://web.archive.org/web/20110607012731/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090701b1.html "Japan's Marie Claire edition to end" (1 шілде 2009)]. Retrieved on 1 шілде 2009.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Франция журналдары]] 606iikoruvfkn7dcplft0qwf0po1cka 0 146179 3627311 3627235 2026-07-07T13:54:31Z 1nter pares 146705 3627311 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кабакайка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы[[Су өлшеу посты су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Язьва өзенінің сол жағалауынан 146 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Кабакайка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Язьва өзенінің сол жағалауынан 146 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кабакайка}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100005027 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100502 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} jopfuhu8xqaxougt4s7lh45dl3imfz1 0 146236 3627259 3010760 2026-07-07T12:13:28Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627259 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Төменгі Паниха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы[[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Төменгі Паниха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары , өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Төменгі Паниха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100004280 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100428 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} f9jrh2cbh1zlpk5q4wa3e6e5knzsxcd 3627260 3627259 2026-07-07T12:13:43Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627260 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Төменгі Паниха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы[[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Төменгі Паниха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Төменгі Паниха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100004280 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100428 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} g0lmd35fnj210ii2ucku45gq1q0k977 3627261 3627260 2026-07-07T12:14:32Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627261 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Төменгі Паниха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Төменгі Паниха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Төменгі Паниха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100004280 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100428 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} ck9or8on8ipsmv4n3uowj3jotqai6si 3627285 3627261 2026-07-07T12:46:50Z 1nter pares 146705 3627285 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Төменгі Паниха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Төменгі Паниха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Төменгі Паниха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100004280 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100428 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} dv3z634h1w5h61demyvlpm66c97hsca 0 146243 3627290 3627244 2026-07-07T12:49:23Z 1nter pares 146705 3627290 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Ошмас |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 21 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы[[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Цепел]] өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Коми Республикасы |commons = }} '''Ошмас''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Цепел]] өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты; су өлшеу постынан]] [[Березники]] қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Ошмас}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100212111100005003 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100500 * Су алабының коды — 10.01.01.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 9ifc6fs6qxog6mnxfvr8jjtypafu0i6 0 146894 3627278 3001179 2026-07-07T12:38:04Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627278 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кіші Алач |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 13 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Лупь өзенінің сол жағалауынан 107 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы |commons = }} '''Кіші Алач''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лупь өзенінің сол жағалауынан 107 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары , өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кіші Алач}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100112111100002041 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100204 * Су алабының коды — 10.01.01.001 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 2p25zikhs165bjsq5upgaejj90y65y6 3627323 3627278 2026-07-07T14:01:35Z 1nter pares 146705 3627323 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кіші Алач |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 13 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Лупь өзенінің сол жағалауынан 107 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы |commons = }} '''Кіші Алач''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лупь өзенінің сол жағалауынан 107 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары , өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кіші Алач}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100112111100002041 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100204 * Су алабының коды — 10.01.01.001 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 6y5th3urxnp0alkgrxnl71podn455c7 0 195923 3627481 2989422 2026-07-07T23:54:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627481 wikitext text/x-wiki {{Сайт |атауы = KAZ.KZ |логотипі = Kazkz.jpg |URL = [http://kaz.kz kaz.kz] |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |коммерциялық = |түрі = [[Іздеу жүйесі|Іздестіру жүйесі]] |ұраны = |тіркелу = |тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақша]] [[Орыс тілі|Орысша]] |кірушілер саны = |орналасқан жері = |иесі = {{Flag|Қазақстан}} |авторы = |ашылды = 16 желтоқсан [[2009]] |жабылды = |қазіргі статусы = Белсенді |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''KAZ.KZ ұлттық акпаратты-іздестіру жүйесі''' — бұл [[Интернет]] желісінің ұлттық сегментіндегі қоғамға бағытталған ақпараттарға жедел кіріс механизмі. KAZ.KZ жүйесінің негізгі ерекшеліктері ақпараттарды көптілді іздеу (қазақша, орысша) және басқа ұлттық ақпараттық жүйелер мен мәліметтер базасымен интеграциялау болып табылады. KAZ.KZ акпаратты-іздестіру жүйесі Интернет желісінің қазақстандық сегментінде және .KZ домендік аймағындағы веб-сайттарды құрамы бойынша [[іздеу]] жүргізеді. [[Іздеу жүйесі|Іздестіру жүйесі]] ақпараттық іздеу саласындағы ең жаңа жетістіктер негізінде құрылған және табылған нәтижелерді сұрыптаудың ерекше алгоритмдерін пайдаланады. «KAZ.KZ ақпаратты-іздестіру жүйесі» жобасы Интернет желісіндегі қазақстандық сегментінің бірыңғай ақпараттық кеңістігін дамытуға жағымды ықпал етеді. KAZ.KZ ұлттық акпаратты-іздестіру жүйесі 2009 жылдың 16 желтоқсанында ресми түрде іске қосылды. == Сілтемелер == * [http://www.kaz.kz/ Ресми сайты] * [http://tengrinews.kz/internet/186054/ Национальный поисковик Kaz.kz первым в СНГ получил поддержку многоязычного поиска]{{ref-ru}} * [http://www.khabar.kz/rus/socium/V_Kazahstane_zapustili_novij_poiskovik_-_kaz_kz.html В Казахстане запустили новый поисковик - kaz.kz]{{ref-ru}} * [http://ca-news.org/news/668761 Поисковая система KAZ.kz выйдет на страны Центральной Азии]{{ref-ru}} * [http://kaztrk.kz/rus/news/obschestvo/kaz_kz_vmesto_Gugla_i_Jandeksa.html Кaz.kz вместо «Гугла» и «Яндекса» ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210111912/http://kaztrk.kz/rus/news/obschestvo/kaz_kz_vmesto_Gugla_i_Jandeksa.html |date=2012-02-10 }} {{ref-ru}} * [http://bolashak.kz/ru/news/single/470?month=3&year=2011 Вопросы развития поисковой системы KAZ.kz обсудили в Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501030705/http://bolashak.kz/ru/news/single/470?month=3&year=2011 |date=2011-05-01 }}{{ref-ru}} * [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=52153 KAZ.KZ бросает перчатку Yandex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502212124/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=52153 |date=2011-05-02 }}{{ref-ru}} [[Санат:Іздестіру жүйесі| ]] [[Санат:2009 жылы пайда болған сайттар]] dlq53888tci72u2x4xuymu4u4lhg0np 0 211237 3627428 3627115 2026-07-07T17:54:19Z Kasymov 10777 3627428 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Альтенфельд |шынайы атауы = Altenfeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Altenfeld (Großbreitenbach) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=33 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=57 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петер Грим |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17.02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 600 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1162 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036781 |пошта индексі = 98701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 002 |ортаққордағы санаты = Altenfeld |сайты = http://www.altenfeld-online.com/ |сайт тілі = de }} '''Альтенфельд''' ({{lang-de|Altenfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1162 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 17.02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 002''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Грим. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.altenfeld-online.com/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407044645/http://www.altenfeld-online.com/ |date=2008-04-07 }} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] f1zxhlyo0t805op46gcckd1cgwkyie0 0 273687 3627305 2893588 2026-07-07T13:22:23Z Kontributor 2K 135972 ту : file renamed, update redirect 3627305 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Афогадус-да-Ингазейра |шынайы атауы = Afogados da Ingazeira |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasao afogados.svg |ту = Bandeira de Afogados da Ingazeira, PE.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=7 |lat_min=45 |lat_sec=3 |lon_dir=W |lon_deg=37 |lon_min=38 |lon_sec=3 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пернамбуку |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Пернамбуку штатындағы Сертан (мезорегион){{!}}Пернамбуку штатындағы Сертан --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Пажеу (микрорегион){{!}}Пажеу --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Антониу Валдарис ди Соза Филью |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 377,86 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 525 |климаты = шөлейт |ресми тілі = |тұрғыны = 35365 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Афогадус-да-Ингазейра''' ({{lang-pt|Afogados da Ingazeira}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пернамбуку (штат)|Пернамбуку]] штатында орналасқан. [[Пернамбуку штатындағы Сертан (мезорегион)|Пернамбуку штатындағы Сертан]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Пажеу (микрорегион)|Пажеу]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 35365 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 377,86 км² шамасында. == Тарихы == Қала [[1909 жыл]]ы құрылған. {{Пажеу микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пернамбуку елді мекендері]] sr5et91x9w3dgj0ar4i3jzl3bqxirtp 3627340 3627305 2026-07-07T15:15:00Z Kontributor 2K 135972 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Brasao afogados.svg]] → [[File:Brasão de Afogados da Ingazeira, PE.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 3627340 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Афогадус-да-Ингазейра |шынайы атауы = Afogados da Ingazeira |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasão de Afogados da Ingazeira, PE.svg |ту = Bandeira de Afogados da Ingazeira, PE.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=7 |lat_min=45 |lat_sec=3 |lon_dir=W |lon_deg=37 |lon_min=38 |lon_sec=3 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пернамбуку |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Пернамбуку штатындағы Сертан (мезорегион){{!}}Пернамбуку штатындағы Сертан --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Пажеу (микрорегион){{!}}Пажеу --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Антониу Валдарис ди Соза Филью |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 377,86 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 525 |климаты = шөлейт |ресми тілі = |тұрғыны = 35365 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Афогадус-да-Ингазейра''' ({{lang-pt|Afogados da Ingazeira}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пернамбуку (штат)|Пернамбуку]] штатында орналасқан. [[Пернамбуку штатындағы Сертан (мезорегион)|Пернамбуку штатындағы Сертан]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Пажеу (микрорегион)|Пажеу]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 35365 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 377,86 км² шамасында. == Тарихы == Қала [[1909 жыл]]ы құрылған. {{Пажеу микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пернамбуку елді мекендері]] e0ygotvd10tjmhtmxhfsinsgp1dacjd 0 288433 3627263 3473999 2026-07-07T12:19:47Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627263 wikitext text/x-wiki '''Асхат Наурызбайұлы Рыспаев''' (10.12.1960 жылы туған, РФ [[Омбы]] қаласы) — қазақ, генерал-майор. (05.05.2010), орта мектептен кейін [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық учили-щесін (1982), ҚР ҚК Әскери академиясын сырттай бітірген (2000). [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесінің курсанты (1978-82), Қиыр шығыс әскери округі қолбасшысының қарамағында, [[Қызыл Ту]] орденді Қиыр шығыс әскери округі жалпы әскери Қызыл Ту орденді армиясы мотоатқыштар дивизиясы (мотодивизиясы, т.б.) мотополкі мотовзводының командирі, моторотасының командирі, Совет аудандық әскери комиссариаты бөлім бастығынын аға көмекшісі, Фрунзе аудандық әскери комиссариатының бөлім бастығы, [[Фрунзе]] аудандык әскери комиссарының орынбасары — бөлім бастығы (1982— 92.). ҚР ҚМ Кадр басқармасы бөлімінің аға офицері (1992— 96.), Кадр және әскери білім беру департаменті басқарма бастығының орынбасары — бөлім бастығы (1997-99), Кадр департаменті департамент бастығының орынбасары - басқарма бастығы департамент бастығының орынбасары — кадр және әскери білім беру басқармасының бастығы, [[Перспектива]]лық бағдарламалар дамыту орталығы бастығының орынбасары-бөлім бастығы, Әскери білім беру Бас басқарма бастығының орынбасары- басқарма бастығы, департамент бастығының орынбасары — басқарма бастығы, департамент бастығынын орынбасары, бастығы (1999-2008), ұйымдастыру-жұмылдыру жұмысы департаментінің бастығы (2008-11), ҚР ҚМ қарамағында (2011), 2011 жылы мамырынан Әскери білім беру және ғылым департаментінің бастығы. [[«Жауынгерлік ерлігі үшін»]] медальмен (2004), медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} bgdftssevzaij83d2oped1rxe0jl7om 3627264 3627263 2026-07-07T12:20:08Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627264 wikitext text/x-wiki '''Асхат Наурызбайұлы Рыспаев''' (10.12.1960 жылы туған, РФ [[Омбы]] қаласы) — қазақ, генерал-майор. (05.05.2010), орта мектептен кейін [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1982), ҚР ҚК Әскери академиясын сырттай бітірген (2000). [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесінің курсанты (1978-82), Қиыр шығыс әскери округі қолбасшысының қарамағында, [[Қызыл Ту]] орденді Қиыр шығыс әскери округі жалпы әскери Қызыл Ту орденді армиясы мотоатқыштар дивизиясы (мотодивизиясы, т.б.) мотополкі мотовзводының командирі, моторотасының командирі, Совет аудандық әскери комиссариаты бөлім бастығынын аға көмекшісі, Фрунзе аудандық әскери комиссариатының бөлім бастығы, [[Фрунзе]] аудандык әскери комиссарының орынбасары — бөлім бастығы (1982— 92.). ҚР ҚМ Кадр басқармасы бөлімінің аға офицері (1992— 96.), Кадр және әскери білім беру департаменті басқарма бастығының орынбасары — бөлім бастығы (1997-99), Кадр департаменті департамент бастығының орынбасары - басқарма бастығы департамент бастығының орынбасары — кадр және әскери білім беру басқармасының бастығы, [[Перспектива]]лық бағдарламалар дамыту орталығы бастығының орынбасары-бөлім бастығы, Әскери білім беру Бас басқарма бастығының орынбасары- басқарма бастығы, департамент бастығының орынбасары — басқарма бастығы, департамент бастығынын орынбасары, бастығы (1999-2008), ұйымдастыру-жұмылдыру жұмысы департаментінің бастығы (2008-11), ҚР ҚМ қарамағында (2011), 2011 жылы мамырынан Әскери білім беру және ғылым департаментінің бастығы. [[«Жауынгерлік ерлігі үшін»]] медальмен (2004), медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} iut745lw26fuy7t8wndtexavunu335y 3627265 3627264 2026-07-07T12:21:23Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627265 wikitext text/x-wiki '''Асхат Наурызбайұлы Рыспаев''' (10.12.1960 жылы туған, РФ [[Омбы]] қаласы) — қазақ, генерал-майор. (05.05.2010), орта мектептен кейін [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1982), ҚР ҚК Әскери академиясын сырттай бітірген (2000). [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесінің курсанты (1978-82), Қиыр шығыс әскери округі қолбасшысының қарамағында, [[Қызыл Ту]] орденді Қиыр шығыс әскери округі жалпы әскери Қызыл Ту орденді армиясы мотоатқыштар дивизиясы (мотодивизиясы, т.б.) мотополкі мотовзводының командирі, моторотасының командирі, Совет аудандық әскери комиссариаты бөлім бастығынын аға көмекшісі, Фрунзе аудандық әскери комиссариатының бөлім бастығы, [[Фрунзе]] аудандык әскери комиссарының орынбасары — бөлім бастығы (1982— 92.). ҚР ҚМ Кадр басқармасы бөлімінің аға офицері (1992— 96.), Кадр және әскери білім беру департаменті басқарма бастығының орынбасары — бөлім бастығы (1997-99), Кадр департаменті департамент бастығының орынбасары - басқарма бастығы департамент бастығының орынбасары — кадр және әскери білім беру басқармасының бастығы, [[Перспектива]]лық бағдарламалар дамыту орталығы бастығының орынбасары-бөлім бастығы, Әскери білім беру Бас басқарма бастығының орынбасары - басқарма бастығы, департамент бастығының орынбасары — басқарма бастығы, департамент бастығынын орынбасары, бастығы (1999-2008), ұйымдастыру-жұмылдыру жұмысы департаментінің бастығы (2008-11), ҚР ҚМ қарамағында (2011), 2011 жылы мамырынан Әскери білім беру және ғылым департаментінің бастығы. [[«Жауынгерлік ерлігі үшін»]] медальмен (2004), медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} 06hwz9rqdwnwqr6guwvp0hmri161hh9 3627280 3627265 2026-07-07T12:39:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3627280 wikitext text/x-wiki '''Асхат Наурызбайұлы Рыспаев''' ([[10 желтоқсан]] [[1960 жыл|1960]], РФ [[Омбы]] қаласы) — қазақ, генерал-майор. (05.05.2010), орта мектептен кейін [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1982), ҚР ҚК Әскери академиясын сырттай бітірген (2000). [[Алматы]] жоғары жалпыәскери командалық училищесінің курсанты (1978-82), Қиыр шығыс әскери округі қолбасшысының қарамағында, [[Қызыл Ту]] орденді Қиыр шығыс әскери округі жалпы әскери Қызыл Ту орденді армиясы мотоатқыштар дивизиясы (мотодивизиясы, т.б.) мотополкі мотовзводының командирі, моторотасының командирі, Совет аудандық әскери комиссариаты бөлім бастығынын аға көмекшісі, Фрунзе аудандық әскери комиссариатының бөлім бастығы, [[Фрунзе]] аудандык әскери комиссарының орынбасары — бөлім бастығы (1982— 92.). ҚР ҚМ Кадр басқармасы бөлімінің аға офицері (1992— 96.), Кадр және әскери білім беру департаменті басқарма бастығының орынбасары — бөлім бастығы (1997-99), Кадр департаменті департамент бастығының орынбасары - басқарма бастығы департамент бастығының орынбасары — кадр және әскери білім беру басқармасының бастығы, [[Перспектива]]лық бағдарламалар дамыту орталығы бастығының орынбасары-бөлім бастығы, Әскери білім беру Бас басқарма бастығының орынбасары - басқарма бастығы, департамент бастығының орынбасары — басқарма бастығы, департамент бастығынын орынбасары, бастығы (1999-2008), ұйымдастыру-жұмылдыру жұмысы департаментінің бастығы (2008-11), ҚР ҚМ қарамағында (2011), 2011 жылы мамырынан Әскери білім беру және ғылым департаментінің бастығы. [[«Жауынгерлік ерлігі үшін»]] медальмен (2004), медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} f17p9sgzjt710tjqgaxdli81b63zx1k 0 484600 3627255 3394001 2026-07-07T12:03:53Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627255 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Селивестр Климович Слабодчиков |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні =1938 |Туылған жері ={{BLR}}, Могилев облысы, Казельск ауылы. |Мансабы ={{KAZ}} [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[тракторист |тракторист-комбайнер]] болды |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Селивестр Климович Слабодчиков'''<ref>"Ерлік - ұрпаққа мұра". Естелік кітап. Өскемен - 2010ж. ISBN 978-601-80088-4-0</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1981]]) == Өмірбаяны және еңбек жолдары== [[Беларусь]]да Могилев облысы Казельск ауылында [[1938]] жылы дүниеге келді. [[Қазақстан]]ға [[1958]] жылы келеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[Тракторист|тракторист-комбайнер]] болып істейді. [[Дәнді дақылдар]]ды жинауда жоғарғы көрсеткіштер көрсетіп, еңбекте озат болды. == Наградалары== * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * [[1981]]жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] mr9xodrva3sif4mtf1ok2qj49smjcr9 3627256 3627255 2026-07-07T12:04:13Z Алмас Нурмаш 183229 Өзгерістер енгізілді 3627256 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Селивестр Климович Слабодчиков |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні =1938 |Туылған жері ={{BLR}}, Могилев облысы, Казельск ауылы. |Мансабы ={{KAZ}} [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[тракторист |тракторист-комбайнер]] болды |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Селивестр Климович Слабодчиков'''<ref>"Ерлік - ұрпаққа мұра". Естелік кітап. Өскемен - 2010ж. ISBN 978-601-80088-4-0</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1981]]) == Өмірбаяны және еңбек жолдары== [[Беларусь]]да Могилев облысы Казельск ауылында [[1938]] жылы дүниеге келді. [[Қазақстан]]ға [[1958]] жылы келеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[Тракторист|тракторист-комбайнер]] болып істейді. [[Дәнді дақылдар]]ды жинауда жоғарғы көрсеткіштер көрсетіп, еңбекте озат болды. == Наградалары== * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * [[1981 ]]жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] bmlsbqak2f8ihwe7a07tg4opftun6ag 3627287 3627256 2026-07-07T12:48:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] ([[User talk:Алмас Нурмаш|т]]) өңдемелерінен [[User:TuranBot|TuranBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3394001 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Селивестр Климович Слабодчиков |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні =1938 |Туылған жері ={{BLR}}, Могилев облысы, Казельск ауылы. |Мансабы ={{KAZ}} [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[тракторист |тракторист-комбайнер]] болды |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Селивестр Климович Слабодчиков'''<ref>"Ерлік - ұрпаққа мұра". Естелік кітап. Өскемен - 2010ж. ISBN 978-601-80088-4-0</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1981]]) == Өмірбаяны және еңбек жолдары== [[Беларусь]]да Могилев облысы Казельск ауылында [[1938]] жылы дүниеге келді. [[Қазақстан]]ға [[1958]] жылы келеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[Тракторист|тракторист-комбайнер]] болып істейді. [[Дәнді дақылдар]]ды жинауда жоғарғы көрсеткіштер көрсетіп, еңбекте озат болды. == Наградалары== * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]]жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] 6r5dhl2i3hk4aer94dzxb2s81gu3blz 3627288 3627287 2026-07-07T12:48:34Z 1nter pares 146705 /* Наградалары */ 3627288 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Селивестр Климович Слабодчиков |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні =1938 |Туылған жері ={{BLR}}, Могилев облысы, Казельск ауылы. |Мансабы ={{KAZ}} [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[тракторист |тракторист-комбайнер]] болды |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Селивестр Климович Слабодчиков'''<ref>"Ерлік - ұрпаққа мұра". Естелік кітап. Өскемен - 2010ж. ISBN 978-601-80088-4-0</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1981]]) == Өмірбаяны және еңбек жолдары== [[Беларусь]]да Могилев облысы Казельск ауылында [[1938]] жылы дүниеге келді. [[Қазақстан]]ға [[1958]] жылы келеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[Тракторист|тракторист-комбайнер]] болып істейді. [[Дәнді дақылдар]]ды жинауда жоғарғы көрсеткіштер көрсетіп, еңбекте озат болды. == Наградалары== * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] pjnj9sauiyx94zg4jlai5oc4ug5k5tn 3627289 3627288 2026-07-07T12:48:42Z 1nter pares 146705 3627289 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Селивестр Климович Слабодчиков |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні =1938 |Туылған жері ={{BLR}}, Могилев облысы, Казельск ауылы. |Мансабы ={{KAZ}} [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[тракторист |тракторист-комбайнер]] болды |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Селивестр Климович Слабодчиков'''<ref>"Ерлік - ұрпаққа мұра". Естелік кітап. Өскемен - 2010ж. ISBN 978-601-80088-4-0</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1981]]) == Өмірбаяны және еңбек жолдары== [[Беларусь]]да Могилев облысы Казельск ауылында [[1938]] жылы дүниеге келді. [[Қазақстан]]ға [[1958]] жылы келеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]] Большенарым([[Үлкен Нарын|Үлкен-Нарын]]) ауылында «Қазақстанның 40 жылдығы» совхозында [[Тракторист|тракторист-комбайнер]] болып істейді. [[Дәнді дақылдар]]ды жинауда жоғарғы көрсеткіштер көрсетіп, еңбекте озат болды. == Наградалары== * Ленин ордендерінің [[кавалер]]і * "Еңбек Қызыл Ту"ордені * [[1981]] жылы - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] * Медальдар * Грамоталар == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] 6aac1a23489on6ykijf21rafnejwu5v 4 489612 3627328 3627208 2026-07-07T14:08:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Хамитов Асылжан Ерланович|Хамитов Асылжан Ерланович]] ([[User talk:Хамитов Асылжан Ерланович|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626291 wikitext text/x-wiki '''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' ==Теміржол вокзалы== ===Қазақстан=== ====[[Түрксіб]]==== * [[Ақтоғай (станция)]]([[:ru:Актогай (станция)]]) * [[Семипалатинск (станция)]] * [[Жетыген (станция)]] * [[Алтынкөл (станция)]]([[:ru:Алтынколь (станция)]], [[:en:Altynkol railway station]]) * [[Арыс-1 (станция)]] * [[Лұговой (станция)]] * [[Шымкент (станция)]] * [[Сары-Агач (станция)]] ====[[Орынбор-Ташкент темір жолы]]==== * [[Туркестан (станция)]] * [[Қызылорда (станция)]] * [[Қандыағаш (станция)]] ====Түркменбашы — Ташкент темір жолы==== * [[Жетісай (станция)]] * [[Маусымдық көші-қон]] ===Ресей=== * [[Барнауыл (станция)]]([[:ru:Барнаул (станция)]]) * [[Новосібір-Главный]]([[:ru:Новосибирск-Главный]], [[:en:Novosibirsk railway station]]) * [[Оренбург (станция)]]([[:ru:Оренбург (станция)]]) * [[Таишет (станция)]]([[:ru:Тайшет (станция)]], [[:en:Tayshet railway station]]) ===Өзбекстан=== * [[Самарканд (станция)]]([[:ru:Самарканд (станция)]]) ===Қытай Республикасы (Тайвань)=== * [[Тайбэй (станция)]] * [[Каосюн (станция)]] ===Қытай=== * [[Үрімжі (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐站]], [[:en:Ürümqi railway station]]) * [[Үрімжі Оңтүстік (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐南站]], [[:en:Ürümqi South railway station]]) * [[Цзинхэ (станция)]]([[:zh:精河站]]) ===Қырғызстан=== * [[Бішкек I]] * [[Бішкек II]] ===Жапония=== * [[Токио (станция)]] * [[Шинджуку (станция)]] * [[Шибуя (станция)]] * [[Саппоро (станция)]] * [[Осака (станция)]] ==Музыка== * [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) * [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]]) * [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]]) * [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]]) * [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]]) * [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]]) * [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]]) * [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]]) * [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]]) * [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]]) * [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]]) * [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]]) * [[Ой, при лужку, при лужке]]^{[[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]} ==Футболшылар== *[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]]) *[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]]) *[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]]) *[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]]) *[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]]) *[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]]) *[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]]) *[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]]) *[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]]) *[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]]) *[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]]) *[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]]) *[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]]) *[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]]) *[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]]) *[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]]) *[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]]) *[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]]) *[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]]) *[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]]) *[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]]) *[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]]) *[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]]) *[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]]) *[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]]) *[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]]) *[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]]) *[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]]) *[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]]) *[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]]) *[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]]) *[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]]) *[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]]) *[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]]) *[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]]) *[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]]) *[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]]) *[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]]) *[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]]) *[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]]) *[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]]) *[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]]) *[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]]) *[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]]) *[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]]) *[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]]) *[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]]) *[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]]) *[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]]) *[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]]) *[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]]) *[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]]) *[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]]) *[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]]) *[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]]) *[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]]) *[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]]) *[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]]) *[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]]) *[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]]) *[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]]) *[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]]) *[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]]) *[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]]) *[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]]) *[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]]) *[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]]) *[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]]) *[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]]) *[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]]) *[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]]) *[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]]) *[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]]) *[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]]) *[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]]) *[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]]) *[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]]) *[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]]) *[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]]) *[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]]) *[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]]) *[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]]) *[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]]) *[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]]) *[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]]) *[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]]) == Компьютерлік ойындар == * [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]]) * [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]]) * [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]]) * [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]]) * [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]]) * [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]]) * [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]]) * [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]]) * [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]]) * [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]]) * [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]]) * [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]]) * [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]]) * [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]]) * [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]]) * [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]]) * [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]]) * [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]]) * [[Pong]] ([[:en:Pong|en]]) * [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]]) * [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]]) * [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]]) * [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]]) * [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]]) * [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]]) === Компьютерлік ойындар сериясы === * [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]]) * [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]]) * [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]]) * [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]]) * [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]]) * [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]]) * [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]]) * [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]]) * [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]]) === Компьютерлік ойындар жасаушы === * [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]]) * [[Activision]] ([[:en:Activision|en]]) * [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]]) * [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]]) * [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]]) * [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]]) * [[Konami]] ([[:en:Konami|en]]) * [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]]) * [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]]) * [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]]) '''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.''' * [[:en:Air China]] - [[Air China]] * [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]] * [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/ * [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]] * [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]] * [[:en:Dani Rodrik]] - [[Дэни Родрик]] * [[:en:Dumitru Găleșanu]] - [[Думитру Гәлешану]] * [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]] * [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]] * [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]] * [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]] * [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]] * [[:en:Tianjin Airlines]] - [[Tianjin Airlines]] * [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]] * [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]] * [[:en:Vrahovice]] - [[Враговице]] * [[:pt:Nadia Pariss]] - [[Надя Парисс]] * [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]] * [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]] * [[:en:Yui Ogura]] * [[:en:Haruka Yoshimura]] ==Тағы қараңыз== *[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]] *[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] * [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]]) 64mogzlo5bwwruqewmtauj9wkt0sqv4 3627520 3627328 2026-07-08T04:46:49Z Хамитов Асылжан Ерланович 183235 /* */ 3627520 wikitext text/x-wiki '''Қоңыр әулие Қоңыр әулие – Абай облысындағы ең қасиетті әрі тарихи орындардың бірі. Бұл табиғи үңгір Шыңғыстау өңірінде орналасқан және ғасырлар бойы халық арасында киелі мекен ретінде танылып келеді. Үңгірдің ішінде мөлдір табиғи көл бар. Көптеген адамдар оның суын шипалы деп санап, денсаулық пен амандық тілеп келеді. Қоңыр әулие тек діни-рухани орын ғана емес, сонымен қатар табиғаттың ерекше ескерткіші болып табылады. Үңгірдің салқын ауасы, тасты қабырғалары мен тыныш атмосферасы келушілерге ерекше әсер қалдырады. Қазіргі таңда Қоңыр әулие – Қазақстанның маңызды тарихи-мәдени және туристік нысандарының бірі. Бұл жер халқымыздың рухани мұрасын сақтап, өткен тарихымен танысуға мүмкіндік береді.''' ==Теміржол вокзалы== ===Қазақстан=== ====[[Түрксіб]]==== * [[Ақтоғай (станция)]]([[:ru:Актогай (станция)]]) * [[Семипалатинск (станция)]] * [[Жетыген (станция)]] * [[Алтынкөл (станция)]]([[:ru:Алтынколь (станция)]], [[:en:Altynkol railway station]]) * [[Арыс-1 (станция)]] * [[Лұговой (станция)]] * [[Шымкент (станция)]] * [[Сары-Агач (станция)]] ====[[Орынбор-Ташкент темір жолы]]==== * [[Туркестан (станция)]] * [[Қызылорда (станция)]] * [[Қандыағаш (станция)]] ====Түркменбашы — Ташкент темір жолы==== * [[Жетісай (станция)]] * [[Маусымдық көші-қон]] ===Ресей=== * [[Барнауыл (станция)]]([[:ru:Барнаул (станция)]]) * [[Новосібір-Главный]]([[:ru:Новосибирск-Главный]], [[:en:Novosibirsk railway station]]) * [[Оренбург (станция)]]([[:ru:Оренбург (станция)]]) * [[Таишет (станция)]]([[:ru:Тайшет (станция)]], [[:en:Tayshet railway station]]) ===Өзбекстан=== * [[Самарканд (станция)]]([[:ru:Самарканд (станция)]]) ===Қытай Республикасы (Тайвань)=== * [[Тайбэй (станция)]] * [[Каосюн (станция)]] ===Қытай=== * [[Үрімжі (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐站]], [[:en:Ürümqi railway station]]) * [[Үрімжі Оңтүстік (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐南站]], [[:en:Ürümqi South railway station]]) * [[Цзинхэ (станция)]]([[:zh:精河站]]) ===Қырғызстан=== * [[Бішкек I]] * [[Бішкек II]] ===Жапония=== * [[Токио (станция)]] * [[Шинджуку (станция)]] * [[Шибуя (станция)]] * [[Саппоро (станция)]] * [[Осака (станция)]] ==Музыка== * [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) * [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]]) * [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]]) * [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]]) * [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]]) * [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]]) * [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]]) * [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]]) * [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]]) * [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]]) * [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]]) * [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]]) * [[Ой, при лужку, при лужке]]^{[[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]} ==Футболшылар== *[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]]) *[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]]) *[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]]) *[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]]) *[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]]) *[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]]) *[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]]) *[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]]) *[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]]) *[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]]) *[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]]) *[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]]) *[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]]) *[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]]) *[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]]) *[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]]) *[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]]) *[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]]) *[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]]) *[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]]) *[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]]) *[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]]) *[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]]) *[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]]) *[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]]) *[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]]) *[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]]) *[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]]) *[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]]) *[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]]) *[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]]) *[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]]) *[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]]) *[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]]) *[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]]) *[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]]) *[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]]) *[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]]) *[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]]) *[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]]) *[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]]) *[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]]) *[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]]) *[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]]) *[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]]) *[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]]) *[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]]) *[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]]) *[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]]) *[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]]) *[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]]) *[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]]) *[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]]) *[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]]) *[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]]) *[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]]) *[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]]) *[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]]) *[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]]) *[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]]) *[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]]) *[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]]) *[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]]) *[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]]) *[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]]) *[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]]) *[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]]) *[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]]) *[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]]) *[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]]) *[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]]) *[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]]) *[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]]) *[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]]) *[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]]) *[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]]) *[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]]) *[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]]) *[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]]) *[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]]) *[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]]) *[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]]) *[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]]) *[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]]) *[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]]) *[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]]) == Компьютерлік ойындар == * [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]]) * [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]]) * [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]]) * [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]]) * [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]]) * [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]]) * [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]]) * [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]]) * [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]]) * [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]]) * [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]]) * [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]]) * [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]]) * [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]]) * [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]]) * [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]]) * [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]]) * [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]]) * [[Pong]] ([[:en:Pong|en]]) * [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]]) * [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]]) * [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]]) * [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]]) * [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]]) * [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]]) === Компьютерлік ойындар сериясы === * [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]]) * [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]]) * [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]]) * [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]]) * [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]]) * [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]]) * [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]]) * [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]]) * [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]]) === Компьютерлік ойындар жасаушы === * [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]]) * [[Activision]] ([[:en:Activision|en]]) * [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]]) * [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]]) * [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]]) * [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]]) * [[Konami]] ([[:en:Konami|en]]) * [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]]) * [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]]) * [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]]) '''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.''' * [[:en:Air China]] - [[Air China]] * [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]] * [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/ * [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]] * [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]] * [[:en:Dani Rodrik]] - [[Дэни Родрик]] * [[:en:Dumitru Găleșanu]] - [[Думитру Гәлешану]] * [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]] * [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]] * [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]] * [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]] * [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]] * [[:en:Tianjin Airlines]] - [[Tianjin Airlines]] * [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]] * [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]] * [[:en:Vrahovice]] - [[Враговице]] * [[:pt:Nadia Pariss]] - [[Надя Парисс]] * [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]] * [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]] * [[:en:Yui Ogura]] * [[:en:Haruka Yoshimura]] ==Тағы қараңыз== *[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]] *[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] * [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]]) 5cbzrycx6mkxc8cy9uj6t025hc7vvum 3627530 3627520 2026-07-08T06:40:02Z Arystanbek 14348 [[Special:Contributions/Хамитов Асылжан Ерланович|Хамитов Асылжан Ерланович]] ([[User talk:Хамитов Асылжан Ерланович|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626291 wikitext text/x-wiki '''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' ==Теміржол вокзалы== ===Қазақстан=== ====[[Түрксіб]]==== * [[Ақтоғай (станция)]]([[:ru:Актогай (станция)]]) * [[Семипалатинск (станция)]] * [[Жетыген (станция)]] * [[Алтынкөл (станция)]]([[:ru:Алтынколь (станция)]], [[:en:Altynkol railway station]]) * [[Арыс-1 (станция)]] * [[Лұговой (станция)]] * [[Шымкент (станция)]] * [[Сары-Агач (станция)]] ====[[Орынбор-Ташкент темір жолы]]==== * [[Туркестан (станция)]] * [[Қызылорда (станция)]] * [[Қандыағаш (станция)]] ====Түркменбашы — Ташкент темір жолы==== * [[Жетісай (станция)]] * [[Маусымдық көші-қон]] ===Ресей=== * [[Барнауыл (станция)]]([[:ru:Барнаул (станция)]]) * [[Новосібір-Главный]]([[:ru:Новосибирск-Главный]], [[:en:Novosibirsk railway station]]) * [[Оренбург (станция)]]([[:ru:Оренбург (станция)]]) * [[Таишет (станция)]]([[:ru:Тайшет (станция)]], [[:en:Tayshet railway station]]) ===Өзбекстан=== * [[Самарканд (станция)]]([[:ru:Самарканд (станция)]]) ===Қытай Республикасы (Тайвань)=== * [[Тайбэй (станция)]] * [[Каосюн (станция)]] ===Қытай=== * [[Үрімжі (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐站]], [[:en:Ürümqi railway station]]) * [[Үрімжі Оңтүстік (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐南站]], [[:en:Ürümqi South railway station]]) * [[Цзинхэ (станция)]]([[:zh:精河站]]) ===Қырғызстан=== * [[Бішкек I]] * [[Бішкек II]] ===Жапония=== * [[Токио (станция)]] * [[Шинджуку (станция)]] * [[Шибуя (станция)]] * [[Саппоро (станция)]] * [[Осака (станция)]] ==Музыка== * [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) * [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]]) * [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]]) * [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]]) * [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]]) * [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]]) * [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]]) * [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]]) * [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]]) * [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]]) * [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]]) * [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]]) * [[Ой, при лужку, при лужке]]^{[[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]} ==Футболшылар== *[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]]) *[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]]) *[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]]) *[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]]) *[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]]) *[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]]) *[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]]) *[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]]) *[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]]) *[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]]) *[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]]) *[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]]) *[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]]) *[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]]) *[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]]) *[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]]) *[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]]) *[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]]) *[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]]) *[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]]) *[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]]) *[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]]) *[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]]) *[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]]) *[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]]) *[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]]) *[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]]) *[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]]) *[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]]) *[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]]) *[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]]) *[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]]) *[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]]) *[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]]) *[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]]) *[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]]) *[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]]) *[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]]) *[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]]) *[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]]) *[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]]) *[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]]) *[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]]) *[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]]) *[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]]) *[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]]) *[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]]) *[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]]) *[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]]) *[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]]) *[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]]) *[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]]) *[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]]) *[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]]) *[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]]) *[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]]) *[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]]) *[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]]) *[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]]) *[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]]) *[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]]) *[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]]) *[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]]) *[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]]) *[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]]) *[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]]) *[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]]) *[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]]) *[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]]) *[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]]) *[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]]) *[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]]) *[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]]) *[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]]) *[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]]) *[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]]) *[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]]) *[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]]) *[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]]) *[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]]) *[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]]) *[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]]) *[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]]) *[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]]) *[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]]) *[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]]) == Компьютерлік ойындар == * [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]]) * [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]]) * [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]]) * [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]]) * [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]]) * [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]]) * [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]]) * [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]]) * [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]]) * [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]]) * [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]]) * [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]]) * [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]]) * [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]]) * [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]]) * [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]]) * [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]]) * [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]]) * [[Pong]] ([[:en:Pong|en]]) * [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]]) * [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]]) * [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]]) * [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]]) * [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]]) * [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]]) === Компьютерлік ойындар сериясы === * [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]]) * [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]]) * [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]]) * [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]]) * [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]]) * [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]]) * [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]]) * [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]]) * [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]]) === Компьютерлік ойындар жасаушы === * [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]]) * [[Activision]] ([[:en:Activision|en]]) * [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]]) * [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]]) * [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]]) * [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]]) * [[Konami]] ([[:en:Konami|en]]) * [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]]) * [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]]) * [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]]) '''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.''' * [[:en:Air China]] - [[Air China]] * [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]] * [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/ * [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]] * [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]] * [[:en:Dani Rodrik]] - [[Дэни Родрик]] * [[:en:Dumitru Găleșanu]] - [[Думитру Гәлешану]] * [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]] * [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]] * [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]] * [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]] * [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]] * [[:en:Tianjin Airlines]] - [[Tianjin Airlines]] * [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]] * [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]] * [[:en:Vrahovice]] - [[Враговице]] * [[:pt:Nadia Pariss]] - [[Надя Парисс]] * [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]] * [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]] * [[:en:Yui Ogura]] * [[:en:Haruka Yoshimura]] ==Тағы қараңыз== *[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]] *[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] * [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]]) 64mogzlo5bwwruqewmtauj9wkt0sqv4 3627531 3627530 2026-07-08T06:40:22Z Arystanbek 14348 "[[Уикипедия:Мақала сұранысы]]" бетін қорғады ([Өңдеу=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі) [Жылжыту=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі)) 3626291 wikitext text/x-wiki '''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' ==Теміржол вокзалы== ===Қазақстан=== ====[[Түрксіб]]==== * [[Ақтоғай (станция)]]([[:ru:Актогай (станция)]]) * [[Семипалатинск (станция)]] * [[Жетыген (станция)]] * [[Алтынкөл (станция)]]([[:ru:Алтынколь (станция)]], [[:en:Altynkol railway station]]) * [[Арыс-1 (станция)]] * [[Лұговой (станция)]] * [[Шымкент (станция)]] * [[Сары-Агач (станция)]] ====[[Орынбор-Ташкент темір жолы]]==== * [[Туркестан (станция)]] * [[Қызылорда (станция)]] * [[Қандыағаш (станция)]] ====Түркменбашы — Ташкент темір жолы==== * [[Жетісай (станция)]] * [[Маусымдық көші-қон]] ===Ресей=== * [[Барнауыл (станция)]]([[:ru:Барнаул (станция)]]) * [[Новосібір-Главный]]([[:ru:Новосибирск-Главный]], [[:en:Novosibirsk railway station]]) * [[Оренбург (станция)]]([[:ru:Оренбург (станция)]]) * [[Таишет (станция)]]([[:ru:Тайшет (станция)]], [[:en:Tayshet railway station]]) ===Өзбекстан=== * [[Самарканд (станция)]]([[:ru:Самарканд (станция)]]) ===Қытай Республикасы (Тайвань)=== * [[Тайбэй (станция)]] * [[Каосюн (станция)]] ===Қытай=== * [[Үрімжі (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐站]], [[:en:Ürümqi railway station]]) * [[Үрімжі Оңтүстік (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐南站]], [[:en:Ürümqi South railway station]]) * [[Цзинхэ (станция)]]([[:zh:精河站]]) ===Қырғызстан=== * [[Бішкек I]] * [[Бішкек II]] ===Жапония=== * [[Токио (станция)]] * [[Шинджуку (станция)]] * [[Шибуя (станция)]] * [[Саппоро (станция)]] * [[Осака (станция)]] ==Музыка== * [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) * [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]]) * [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]]) * [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]]) * [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]]) * [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]]) * [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]]) * [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]]) * [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]]) * [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]]) * [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]]) * [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]]) * [[Ой, при лужку, при лужке]]^{[[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]} ==Футболшылар== *[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]]) *[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]]) *[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]]) *[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]]) *[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]]) *[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]]) *[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]]) *[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]]) *[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]]) *[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]]) *[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]]) *[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]]) *[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]]) *[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]]) *[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]]) *[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]]) *[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]]) *[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]]) *[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]]) *[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]]) *[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]]) *[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]]) *[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]]) *[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]]) *[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]]) *[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]]) *[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]]) *[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]]) *[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]]) *[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]]) *[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]]) *[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]]) *[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]]) *[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]]) *[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]]) *[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]]) *[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]]) *[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]]) *[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]]) *[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]]) *[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]]) *[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]]) *[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]]) *[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]]) *[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]]) *[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]]) *[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]]) *[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]]) *[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]]) *[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]]) *[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]]) *[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]]) *[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]]) *[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]]) *[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]]) *[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]]) *[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]]) *[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]]) *[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]]) *[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]]) *[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]]) *[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]]) *[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]]) *[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]]) *[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]]) *[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]]) *[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]]) *[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]]) *[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]]) *[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]]) *[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]]) *[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]]) *[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]]) *[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]]) *[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]]) *[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]]) *[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]]) *[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]]) *[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]]) *[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]]) *[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]]) *[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]]) *[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]]) *[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]]) *[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]]) *[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]]) == Компьютерлік ойындар == * [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]]) * [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]]) * [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]]) * [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]]) * [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]]) * [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]]) * [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]]) * [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]]) * [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]]) * [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]]) * [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]]) * [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]]) * [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]]) * [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]]) * [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]]) * [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]]) * [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]]) * [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]]) * [[Pong]] ([[:en:Pong|en]]) * [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]]) * [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]]) * [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]]) * [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]]) * [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]]) * [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]]) === Компьютерлік ойындар сериясы === * [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]]) * [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]]) * [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]]) * [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]]) * [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]]) * [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]]) * [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]]) * [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]]) * [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]]) === Компьютерлік ойындар жасаушы === * [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]]) * [[Activision]] ([[:en:Activision|en]]) * [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]]) * [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]]) * [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]]) * [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]]) * [[Konami]] ([[:en:Konami|en]]) * [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]]) * [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]]) * [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]]) '''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.''' * [[:en:Air China]] - [[Air China]] * [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]] * [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/ * [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]] * [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]] * [[:en:Dani Rodrik]] - [[Дэни Родрик]] * [[:en:Dumitru Găleșanu]] - [[Думитру Гәлешану]] * [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]] * [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]] * [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]] * [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]] * [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]] * [[:en:Tianjin Airlines]] - [[Tianjin Airlines]] * [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]] * [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]] * [[:en:Vrahovice]] - [[Враговице]] * [[:pt:Nadia Pariss]] - [[Надя Парисс]] * [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]] * [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]] * [[:en:Yui Ogura]] * [[:en:Haruka Yoshimura]] ==Тағы қараңыз== *[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]] *[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] * [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]]) 64mogzlo5bwwruqewmtauj9wkt0sqv4 4 491233 3627558 3627175 2026-07-08T09:00:47Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627558 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35435]||623||26||18||263||28||3||34290||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2788]||271||7||6||352||8||15||2115||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 426]||15||0||7||31||6||1||350||0||0||16||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 0tlvwxywofj6o71jxd4l2my39sp9neg 0 491386 3627312 3627232 2026-07-07T13:55:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3627312 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Су добынан әлем чемпионаты | current = [[Су добынан әлем чемпионаты 2025]] | logo = | pixels = | sport = Су добы | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1973е/1986ә | teams = 16 | champion = ерлер {{ESP}} (4-ші рет), әйелдер {{GRE}} (2-ші рет) | most_champs = ерлер {{ITA}}/{{HUN}}/{{ESP}} (4 рет), әйелдер {{USA}} (8 рет) | countries = Халықаралық ([[FINA]]) | TV = | website = [https://www.FINA.com/ www.FINA.com] }} '''Су добынан әлем чемпионаты''' — [[Халықаралық жүзу федерациясы]]мен ұйымдастырылатын [[су добы]]нан халықаралық жарыс. [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты]] кезінде өткізіледі. Алғашқы жарыс [[1973 жыл]]ы өткізілді. [[Әйелдер арасындағы су добынан әлем чемпионаты|Әйелдер арасындағы әлем чемпионаты]] [[1986 жыл]]дан бастап өткізіледі. [[Қазақстан ерлер ұлттық су добы құрамасы|Қазақстан ерлер құрамасы]] Әлем чемпионаттарына 12 рет ([[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 1994|1994]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 1998|1998]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2001|2001]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2009|2009]] - [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2025|2025]]) қатысты. [[Қазақстан ұлттық су добы қыздар командасы|Қазақстан қыздар құрамасы]] Әлем чемпионаттарына 14 рет ([[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 1994|1994]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 1998|1998]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2001|2001]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2003|2003]], [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2007|2007]] - [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2025|2025]]) қатысты. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == ===Ерлер=== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- bgcolor=#c1d8ff !rowspan=2 width=6%|Жыл !rowspan=2 width=12%|Ұйымдастырушы елдер !width=1% rowspan=38 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финал !width=1% rowspan=38 bgcolor=ffffff| !colspan=3|3-ші орын үшін матч !width=1% rowspan=38 bgcolor=#ffffff| !rowspan=2 width=5%|Командалар |- bgcolor=#efefef !width=14%|Чемпион !width=9%|Есеп !width=14%|2-ші орын !width=14%|3-ші орын !width=9%|Есеп !width=14%|4-ші орын |- bgcolor=#ffffff | 1973 |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]]<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Белград]]</span> |'''{{HUN}}''' | |{{URS}} |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]] | |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 1975 |{{COL}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Кали]]</span> |'''{{URS}}''' | |{{HUN}} |{{ITA}} | |{{CUB}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 1978 |{{FRG}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Берлин]] </span> |'''{{ITA}}''' | |{{HUN}} |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]] | |{{URS}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 1982 |{{ECU}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Гуаякиль]]</span> |'''{{URS}}''' | |{{HUN}} |{{GER}} | |{{NED}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 1986 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Мадрид]]</span> |'''[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]]''' |'''12-11''' (OT) |{{ITA}} |{{URS}} |'''8-6''' (OT) |{{USA}} |15 |- bgcolor=#edf3fe | 1991 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Перт (город, Австралия)|Перт]]</span> |'''[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]]''' |'''8-7''' |{{ESP}} |{{HUN}} |'''13-12''' |{{USA}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 1994 |{{ITA}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Рим]]</span> |'''{{ITA}}''' |'''10-5''' |{{ESP}} |{{RUS}} |'''14-13''' |{{CRO}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 1998 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Перт (город, Австралия)|Перт]]</span> |'''{{ESP}}''' |'''6-4''' |{{HUN}} |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]] |'''9-5''' |{{AUS}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2001 |{{JPN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Фукуока]]</span> |'''{{ESP}}''' |'''4-2''' |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|22px]] [[Югославия]] |{{RUS}} |'''7-6''' |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2003 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Барселона]]</span> |'''{{HUN}}''' |'''11-9''' (OT) |{{ITA}} |[[Сурет:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px]] [[Сербия және Черногория]] |'''5-3''' |{{GRE}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2005 |{{CAN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Монреаль]]</span> |'''[[Сурет:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px]] [[Сербия және Черногория]]''' |'''8-7''' |{{HUN}} |{{GRC}} |'''11-10''' |{{CRO}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2007 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Мельбурн]]</span> |'''{{HRV}}''' |'''9-8''' |{{HUN}} |{{ESP}} |'''9-9''' <br> (pen.9-8) |{{SRB}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2009 |{{ITA}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Рим]]</span> |'''{{SRB}}''' |'''7-7''' <br> (pen.7-6) |{{ESP}} |{{HRV}} |'''8-6''' |{{USA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2011 |{{CHN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Шанхай]]</span> |'''{{ITA}}''' |'''8-7''' |{{SRB}} |{{HRV}} |'''12-11''' |{{HUN}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2013 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Барселона]]</span> |'''{{HUN}}''' |'''8-7''' |{{MNE}} |{{CRO}} |'''10-8''' |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe |2015 |{{RUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Қазан]]</span> |'''{{SRB}}''' |'''11-4''' |{{CRO}} |{{GRE}} |'''7-7''' <br> (pen.4-2) |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2017 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> |'''{{CRO}}''' |'''8-6''' |{{HUN}} |{{SRB}} |'''11-8''' |{{GRE}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2019 |{{KOR}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Чеджу]]</span> |'''{{ITA}}''' |'''10-5''' |{{ESP}} |{{HRV}} |'''10-7''' |{{HUN}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2022 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> |'''{{ESP}}''' |'''9-9''' <br> (pen.6-5) |{{ITA}} |{{GRE}} |'''9-7''' |{{CRO}} |16 |- bgcolor=#edf3fe |2023 |{{JPN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Фукуока]]</span> |'''{{HUN}}''' |'''10-10''' <br>(pen. 4-3) |{{GRE}} |{{ESP}} |'''9-6''' |{{SRB}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2024 |{{SIN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Калланг]]</span> |'''{{CRO}}''' |'''11-11''' <br>(pen. 4-2) |{{ITA}} |{{ESP}} |'''14-10''' |{{FRA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2025 |{{SGP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Сингапур]]</span> |'''{{ESP}}''' |'''15-13''' |{{HUN}} |{{GRE}} |'''16-7''' |{{SRB}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2027 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> | | | | | | | |} === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- bgcolor=#c1d8ff !rowspan=2 width=6%|Жыл !rowspan=2 width=12%|Ұйымдастырушы елдер !width=1% rowspan=38 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финал !width=1% rowspan=38 bgcolor=ffffff| !colspan=3|3-ші орын үшін матч !width=1% rowspan=38 bgcolor=#ffffff| !rowspan=2 width=5%|Командалар |- bgcolor=#efefef !width=14%|Чемпион !width=9%|Есеп !width=14%|2-ші орын !width=14%|3-ші орын !width=14%|Есеп !width=9%|4-ші орын |- bgcolor=#ffffff | 1986 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Мадрид]]</span> |'''{{AUS}}''' | |{{NED}} |{{USA}} | |{{CAN}} |9 |- bgcolor=#edf3fe | 1991 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Перт (город, Австралия)|Перт]]</span> |'''{{NED}}''' |'''13 - 6''' |{{CAN}} |{{USA}} |'''11 - 9''' |{{HUN}} |9 |- bgcolor=#ffffff | 1994 |{{ITA}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Рим]]</span> |'''{{HUN}}''' |'''7 - 5''' |{{NED}} |{{ITA}} |'''14 - 9''' |{{USA}} |12 |- bgcolor=#edf3fe | 1998 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Перт (город, Австралия)|Перт]]</span> |'''{{ITA}}''' |'''7 - 6''' |{{NED}} |{{AUS}} |'''8 - 5''' |{{RUS}} |12 |- bgcolor=#ffffff | 2001 |{{JPN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Фукуока]]</span> |'''{{ITA}}''' |'''7 - 3''' |{{HUN}} |{{CAN}} |'''6 - 5''' |{{USA}} |12 |- bgcolor=#edf3fe | 2003 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Барселона]]</span> |'''{{USA}}''' |'''8 - 6''' |{{ITA}} |{{RUS}} |'''9 - 7''' |{{CAN}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2005 |{{CAN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Монреаль]]</span> |'''{{HUN}}''' |'''10 - 7''' <br>(қос.уақыт) |{{USA}} |{{CAN}} |'''8 - 3''' |{{RUS}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2007 |{{AUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Мельбурн]]</span> |'''{{USA}}''' |'''6 - 5''' |{{AUS}} |{{RUS}} |'''9 - 8''' |{{HUN}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2009 |{{ITA}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Рим]]</span> |'''{{USA}}''' |'''7 - 6''' |{{CAN}} |{{RUS}} |'''10 - 9''' |{{GRE}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2011 |{{CHN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Шанхай]]</span> |'''{{GRE}}''' |'''9 - 8''' |{{CHN}} |{{RUS}} |'''8 - 7''' |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2013 |{{ESP}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Барселона]]</span> |'''{{ESP}}''' |'''8 - 6''' |{{AUS}} |{{HUN}} |'''10 - 8''' |{{RUS}} |16 |- bgcolor=#edf3fe |2015 |{{RUS}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Қазан]]</span> |'''{{USA}}''' |'''5 - 4''' |{{NED}} |{{ITA}} |'''11 - 9''' |{{AUS}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2017 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> |'''{{USA}}''' |'''13 - 6''' |{{ESP}} |{{RUS}} |'''7 - 7''' <br> (пен. 5-3) |{{CAN}} |16 |- bgcolor=#edf3fe | 2019 |{{KOR}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Чеджу]]</span> |'''{{USA}}''' |'''11 - 6''' |{{ESP}} |{{AUS}} |'''10 - 9''' |{{HUN}} |16 |- bgcolor=#ffffff | 2022 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> |'''{{USA}}''' |'''9 - 7''' |{{HUN}} |{{NED}} |'''7 - 5''' |{{ITA}} |16 |- bgcolor=#edf3fe |2023 |{{JPN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Фукуока]]</span> |'''{{NED}}''' |'''12 - 12'''<br> (пен. 5-4) |{{ESP}} |{{ITA}} |'''16 - 14''' |{{AUS}} |16 |- bgcolor=#ffffff |2024 |{{QAT}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Доһа]]</span> |'''{{USA}}''' |'''8 - 7''' |{{HUN}} |{{ESP}} |'''10 - 9''' |{{GRE}} |16 |- bgcolor=#edf3fe |2025 |{{SIN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Сингапур]]</span> |'''{{GRE}}''' |'''12 - 9''' |{{HUN}} |{{ESP}} |'''13 - 12''' |{{USA}} |16 |- bgcolor=#ffffff |2027 |{{HUN}}<br /> <span style="font-size: smaller;">[[Будапешт]]</span> | | | | | | | |} ==Жалпы медальдар саны== ===Ерлер=== {| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}} |- | 1 || align=left | {{HUN}} || 4 || 8 || 1 || 13 |- | 2 || align=left | {{ESP}} || 4 || 4 || 3 || 11 |- | 3 || align=left | {{ITA}} || 4 || 4 || 1 || 9 |- | 4 || align=left | {{CRO}} || 3 || 1 || 4 || 8 |- | 5 || align=left | {{YUG}} || 2 || 1 || 3 || 6 |- | rowspan=2| 6 || align=left | {{SRB}} || 2 || 1 || 1 || 4 |- | align=left | {{URS}} || 2 || 1 || 1 || 4 |- | 8 || align=left | {{SCG}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 9 || align=left | {{GRE}} || 0 || 1 || 4 || 5 |- | 10 || align=left | {{MNE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 11 || align=left | {{RUS}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 12 || align=left | {{FRG}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |} ===Әйелдер=== {| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}} |- | 1 || align=left | {{USA}} || 8 || 1 || 2 || 11 |- |rowspan=2|2 || align=left | {{NED}} || 2 || 4 || 1 || 7 |- | align=left | {{HUN}} || 2 || 4 || 1 || 7 |- | 4 || align=left | {{ITA}} || 2 || 1 || 3 || 6 |- | 5 || align=left | {{GRE}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 6 || align=left | {{ESP}} || 1 || 3 || 2 || 6 |- | 7 || align=left | {{AUS}} || 1 || 2 || 2 || 5 |- | 8 || align=left | {{CAN}} || 0 || 2 || 2 || 4 |- | 9 || align=left | {{CHN}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 10 || align=left | {{RUS}} || 0 || 0 || 5 || 5 |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.fina.org/water_polo/index.php Халықаралық жүзу федерациясының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320234416/http://www.fina.org/water_polo/index.php |date=2007-03-20 }} [[Санат:Әлем біріншіліктері]] 4mvbmkocafe1fqiy6vbwazjsl485w1c 4 492279 3627254 3626875 2026-07-07T12:01:30Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3627254 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2607}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2342}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1411}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:692}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 7 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:141}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 8 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:138}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 9 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 10 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 12 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 13 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}} |- | 14 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 15 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}} |- | 16 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}} |- | 17 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 18 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 19 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}} |- | 20 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 21 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 22 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 23 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 24 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 25 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 26 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 27 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 28 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}} |- | 29 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 30 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}} |- | 31 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 32 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 33 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 34 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 35 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 36 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 37 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 38 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 39 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}} |- | 40 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 41 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 42 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}} |- | 43 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 44 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 45 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 46 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 47 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}} |- | 48 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 49 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 50 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 51 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}} |- | 52 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}} |- | 53 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}} {{/end}} 091jiu1hv4szbhtqodi7jaaebwgnbj8 0 510629 3627313 3627231 2026-07-07T13:55:49Z 1nter pares 146705 3627313 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Консервілер}} [[Сурет:Konservendose-1.jpg|thumb|right|200px|Консерв]] '''Консерв''' — сақтаған кезде бұзылып кетпес үшін термикалық, химиялық немесе басқаша өңдеуден өткізілген азық-түлік өнімі. *[[томат консервісі]] *[[жеміс-жидек консервілері]] *[[ет консервісі]] *[[балық консервілері]] *[[сүт консервілері]] *балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі == Балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі == Бұл консервілерге қосылған көкөністер мен ет арнаулы машинкадан өткізіліп, ұсақтап туралғандықтан, олар жеңіл қорытылады. Мұндай консервілерді 6-7 айдан бастап беруге болады. Балалар консервісіне көкөністер мен еттен басқа сары [[май]], [[сүт]], [[қант]], [[тұз]], [[бидай]] ұнын қосуға болады. Консервінің құрамы мен оларды пайдалану тәртібі банкалардың сыртындағы этикеткасында көрсетіледі. == Тағы қараңыз == *[[консервілеу]] *[[консервілерді сақтау]] *[[бұзылған консерві]] <ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тағамдар]] c7z362xd6blaf1ofrky8afl418kskm9 0 512831 3627258 2148706 2026-07-07T12:12:02Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627258 wikitext text/x-wiki '''Каскай тайпалары''' (ca-as-sa) [[каскейлер]], каскилар, кашкилар, кашкейлер – ежелгі заманда Хет патшалығының солтүстік және солтүстік-шығысына таман [[Понт таулары]]н, Кіші Азияны мекендеген тайпалар одағы. Каскай тайпалары көршілес хеттерге үнемі шабуыл жасап тұрды. Шабуылдар мерзімі б.з.б 17 ғасырмен б.з.б. 13 ғасыр аралықтарын қамтыды. Олардың негізгі шаруашылығы - ірі қара мал шаруашылығы және тоқыма кәсіпшілігі. Біздің заманымыздан бұрын 14 ғасырға дейін Каскай тайпаларында «әскери демократия» сақталып келді. Біздің заманымыздан бұрын 12 ғасырдан бастап Каскай тайпалары, ассириялық деректемелер бойынша, Кіші Азияның табал және мушка тайпаларымен көршілес жатқан шығыс шетін мекендейді. ==Дереккөздер== Қазақ энциклопедиясы 8 том. 25kb4iyd01dtzfxhl1xgd0cemdirw4e 3627286 3627258 2026-07-07T12:47:35Z 1nter pares 146705 3627286 wikitext text/x-wiki '''Каскай тайпалары''' (ca-as-sa) [[каскейлер]], каскилар, кашкилар, кашкейлер – ежелгі заманда Хет патшалығының солтүстік және солтүстік-шығысына таман [[Понт таулары]]н, Кіші Азияны мекендеген тайпалар одағы. Каскай тайпалары көршілес хеттерге үнемі шабуыл жасап тұрды. Шабуылдар мерзімі б.з.б 17 ғасырмен б.з.б. 13 ғасыр аралықтарын қамтыды. Олардың негізгі шаруашылығы - ірі қара мал шаруашылығы және тоқыма кәсіпшілігі. Біздің заманымыздан бұрын 14 ғасырға дейін Каскай тайпаларында «әскери демократия» сақталып келді. Біздің заманымыздан бұрын 12 ғасырдан бастап Каскай тайпалары, ассириялық деректемелер бойынша, Кіші Азияның табал және мушка тайпаларымен көршілес жатқан шығыс шетін мекендейді. == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы 8-том (?) t7xor1ppxsfsij7rtgv1ehltl6rnoz9 0 513519 3627314 3627230 2026-07-07T13:56:38Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3627314 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Зиг-Заг тігін машинасы.jpg|нобай]] '''Зиг-заг машина''' – тігіс кезінде қисық сызықты жолақты тудыратын, қабулары бір-біріне бұрыш жасай орналасқан. Мұндай машинамен жасалған тігіс өте әдемі шығады. жіптері тізбектеле өріліп, тігістері ер-ер түсетін [[тігін машинасы]]. Шілтер тоқу, тұс киіз жасау және тігін өндірісімен голантерия т.б. өнеркәсіп салаларында материалдар шетін ұштастырып қабу және сыру үшін қолданылады. Сондай-ақ аяқ киім, әсіресе мәсі тігуде кең өріс алған. Соңғы кездерде бұл машина [[Алматы]] тоқыма фирмасы мен «тұс киіз» фабрикасында қолданылып отыр. Мұның астыңғы, үстінгі тігісі біркелкі түседі. Зиг-заг машинасы кәдімгі тігін машинасы тәрізді, тек көлденең және тік орналасқан инелермен жабдықталған. Машинаның жылдамдығы 1 минутына 5000 қабу. Ені 10мм-ге дейін. Иненің реті мен горизанталь бағыттардың өзгеруі әсерінен және матаның орын өзгеруінен зигзаг образды жолақтар алуға болады. == Әдебиет == * Қазақ совет энциклопедиясы (?) tp9y106ibfc1qrj0pb3ijyw4vwhub16 0 513727 3627291 3627242 2026-07-07T12:50:14Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3627291 wikitext text/x-wiki '''Оятқыш''' — берілген мезетте дыбысты немесе жарық дабылын беретін сағат. «Оятқыш» деген қазақша аты осындай сағатардың негізгі міндетін көрсетіп тұр. Оятқыш таймер немесе еске салушы деп аталады. == Тарихы == [[Сурет:Windup alarm clock.jpg|thumb|265px|Механикалық оятқыш]] [[Қытай|Көне Қытай]]да оятқыш ретінде дәйектелген таяқшалар болды. Бұл таяқшалар шайыр мен үгінділердің қоспасынан жасалып, олардың ұшына кішкене жүк іліп қояды. Таяқша күйдіріліп, ұшына жанып жеткенде жүк металл тіреуішке құлап түседі. Көне Грекияда оятқышқа ұқсас су сағаттары қолданылды. [[Өнеркәсіп төңкерісі]] кезінде оятқыш болып адамдар жұмыс істеді. Олар мамандығы knocker-up деп аталынды. Механикалық оятқышты американдық Леви Хатчинс 1787 жылы жасап шықты. Бірақ бұл оятқыш тек сағат 4:00-де дабылдады. Әр уақытта дабылдайтын оятқышты француз Антуан Радье патенттеді. Westclox Фирмасы «Биг-Бен» атты оятқышты 1908 жылы ұсынды. Бұл сағаттарда қоңыраудың рөлін бүкіл корпус атқарды, сондықтан оятқыштардың дыбысы өте қатты болды. [[АҚШ]]-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде оятқыштардың елеулі жетіспеушілігі байқалды, жұмысшылар жиі кешігіп жүрді. Сол үшін 1944 жылы АҚШ-тың бағаларды реттеу бойынша басқармасы сағаттарды шығаратын компанияларға азаматтық өндіріске қайтып келуге мүмкіндік берді. Қазіргі кезде адамды сенімді оятып, ұйықтатқызбайтын оятқыштар ойластырылып жатыр. Бұл оятқышты жасау арқылы ғалымдар екі мәселені шешуді көздейді: ұйықтап жатқан адамды тұрғызу (адам ұйықтағанда дыбыстарды елемеуге бейімді, және адамның қайтып ұйықтап қалуына мүмкіндік бермеу). Ғалымдар бұны логикалық ойындармен, қашып бара жатқан оятқыш арқылы, оятқышты жарға лақтыру арқылы шешуге тырысып жатыр. Осындай өнертабыстардың бірі 2005 жылғы [[Шнобель сыйлығы]]н алды. Адамның қандай ұйықтау фазасында екенін анықтапб, оны белгілі бір мезетте оятады. Өткен зерттеулер бойынша, адамның көңіл-күйі қандай мезетте оятылғанына байлнысты. Ғалымдардың айтуы бойынша, егер адамды дұрыс таңдалған мезетте оятса, онда ол жай вибрациядан да оянады. == Механикалық оятқыштар == Механикалық оятқыштарда кәдімгі сағаттық механизмнен басқа дыбыс механизмы бар, ол бөлек серіппе арқылы жұмыс жасайды. Бұрамалы ойыншықтың принципі арқылы жасайды. Бұл механизмде екі тәуелсіз шектеулері бар: # Сағаттық дөңгелектің осіне қосалқы дыбыс тілі арқылы байланысты, ойығы бар диск орнатылады Сағат тілі дыбыс тілімен бір жерге келгенде, сағаттық тіліндегі шошақ ойыққа түседі, шектеу дыбыс меаханизмін жібереді. # Екінші шектеу кнопка арқылы байланысты болады, оятқышты әр мезетте сөндіруге мүмкіндік береді. == Электронды оятқыштар == Электронды оятқыш механикалық оятқыштың проблемаларын шеше алды: * Ояту процедурасы жақсартылды; * Дабылдың уақыты жоғары дәлдікпен қойылады; * Екі немесе одан да көп оятқыш қоюға болады.; * Механикалық оятқыштар максимум 12 сағат ішінде дабылдайды, ал электронды оятқыштар 24 сағат ішінде; Оятқыш барлық электронды сағаттарда бар деп айтуға болады. Сонымен қатар, оятқышты плеерлерге, теледидарларға, радиоқабылдағыштарға, ұялы телефондарға және тағы да басқа электроонды құралдарға қойылады. == Әдебиет == * {{ВТ-ЭСБЕ|Алармды аппараттар}} == Сілтемелер == * [http://progressman.ru/2009/03/kak-vstavat-po-budilniku/ Оятқыш арқылы қалай тұру керек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620174647/http://progressman.ru/2009/03/kak-vstavat-po-budilniku/ |date=2010-06-20 }} * [http://www.start-day.ru/how_does_it_work.php Ақылды оятқыш Sleeptracker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140925115457/http://www.start-day.ru/how_does_it_work.php |date=2014-09-25 }} * [http://www.how-tos.ru/content/computers/software/other/0001.html Компьютерді оятқыш ретінде қалай қолдану керек?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102222259/http://www.how-tos.ru/content/computers/software/other/0001.html |date=2010-01-02 }} {{commons|Category:Alarm clocks}} [[Санат:Сағаттар]] [[Санат:Ұйқы]] p02cliz9oz9qflxfdxnr8xm6k240glc 0 514368 3627471 3527453 2026-07-07T19:15:21Z Kaiyr 3134 3627471 wikitext text/x-wiki '''Құдайке''' — [[Кіші жүз]] [[Адай]] руынан тараған ата. [[Шежіре]] бойынша, Құдайке — Тәзіке, [[Қосай]] болып екіге бөлінеді. Бұларды [[Түрік]]пен-[[Адай]] деп те атайды. Енді бір шежіре деректерінде Адайдан Түрікпен-Адай туған, Тәзіке мен Қосай Түрікпен-Адайдың балалары, Адайдың немерелері делінеді. Тәзіке ден Қабақай, Өтей, Сареке, Қосайдан Байбол, Тіней, Бәли, Бегей, Әптей, Сүйіндік ұрпағы өрбіген. Қ. Октябрь соц. революциясына дейін қазіргі [[Маңқыстау|Маңғыстау]], [[Шевченко]], Гурьев маңын мекендеген. Ұраны — Адай. Таңбасы — Х (ашамай).<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] [[Санат:Қазақ рулары]] 8vrrf5vtgamsf0syl461xho55bcpnc3 0 532082 3627476 3486033 2026-07-07T23:17:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627476 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |түс=мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Бенигно Акино IIІ | Шынайы есімі = {{lang-es|Benigno Aquino III}} | Суреті = Benigno Aquino III Official 2015.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Филиппин]] [[Филиппин президенттерінің тізімі|15-ші]] [[Филиппин президенті|президенті]] | Ту = Flag of the President of the Philippines.svg | Ту2 = Seal of the President of the Philippines.svg | Басқара бастады =[[30 маусым]] [[2010 жыл]] | Басқаруын аяқтады =[[30 маусым]] [[2016 жыл]] | Президент = | Вице-президент = [[Джейомар Бинэй]] | Ізашары = [[Глория Макапагал-Арройо]] | Ізбасары = [[Родриго Дутерте]] | Титулы_2 = Ішкі істер және жергілікті өзін-өзі басқарудың хатшысы | Ту_2 = Department of the Interior and Local Government (DILG) Seal - Logo.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[30 маусым]] [[2010 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 =[[9 шілде]] [[2010 жыл]] | Президент_2 = | Ізашары_2 = Роналду Пуно | Ізбасары_2 = [[Джесси Робредо]] | Титулы_3 = Филиппин сенаторы | Ту_3 = Flag of the Senate President of the Philippines.svg | Ту2_3 = Seal_of_the_Philippine_Senate.svg | Реті_3 = 2 | Басқара бастады_3 = [[30 маусым]] [[2007 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[30 маусым]] [[2010 жыл]] | Премьер_5 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Филиппиндік өкілдерінін Вице-спикерінін палатасы | Ту_4 = | Ту2_4 = Flag of the Philippines.svg | Реті_4 = Coat of Arms of the Philippines.svg | Басқара бастады_4 = [[8 қараша]] [[2004 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 =[[21 ақпан]] [[2006 жыл]] | Президент_4 = | Ізашары_4 = Раул Гонсалес | Ізбасары_4 =Симеон Датуманонг | Титулы_5 = Tarlac 2-ші ауданы бойынша Филиппиндік өкілдер палатасының мүшесі | Ту_5 = Flag of the Speaker of the House of Representatives of the Philippines.svg | Ту2_5 = Seal of the Philippine House of Representatives.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[30 маусым]] [[1998 жыл]] | Басқаруын аяқтады_5 =[[30 маусым]] [[2007 жыл]] | Президент_5 = | Ізашары_5 = Джозеф Яп | Ізбасары_5 = Джозеф Яп | Туған күні = 8.2.1960 | Туған жері ={{туғанжері|Манила|Манилада}}, [[Филиппин]] | Қызмет еткен жылдары = | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = 24.6.2021 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Кесон-Сити|Кесон-Ситиде}} [[Филиппин]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = II Акино Бенигно | Анасы = [[Корасон Акино]] | Жұбайы = ''үйленбеген'' | Балалары = | Партиясы = [[Либералдық партия (Филиппин)|Либералдық партия]] | Білімі = Атенео-де-Манила университеті | Қолтаңбасы = Nonoy Aquino Signature.svg | Сайты = [http://www.noynoy.ph www.noynoy.ph/] | Commons = Бенигно Акино III | Марапаттары =[[Сурет:PHL Legion of Honor - Chief Commander BAR.png|50px]] [[Сурет:PHL Order of Sikatuna - Grand Cross BAR.png|50px]] [[Сурет:PHI Order of Lakandula Grand Collar BAR.svg|50px]] [[Сурет:Bintang Republik Indonesia Adipurna Ribbon Bar.gif|50px]] [[Сурет:OPMM-co.svg|50px]] [[Сурет:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px]] }} {{мағына|Тек, ата-тек, әулет есім}} '''Бенигно Симеон Кохуаңко Акино III''' ({{lang-es|Benigno Simeon Cojuangco Aquino III}}, лақап аты '''Нойной Акино''', {{lang-es|Noynoy Aquino}}, [[8 ақпан]] [[1960 жыл]], [[Манила]] — [[24 маусым]] [[2021 жыл]] [[Кесон-Сити]]) — [[Филиппин]]дік саясаткер, [[2010 жыл]]дан [[2016 жыл]]ға дейін Филиппиннің 15-ші президенті болған<ref name="congressfinaltallies">{{cite web|title=Congress final tallies|work=INQUIRER.net|url=http://politics.inquirer.net/politics/view/20100608-274547/Congress-final-tallies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100822205729/http://politics.inquirer.net/politics/view/20100608-274547/Congress-final-tallies|archivedate=August 22, 2010|date=June 8, 2010}}</ref>: Акино Бенигно (үлкеннің) немересі, [[Корасон Акино]] президентінің жалғыз ұлы Акино Бенигно (кішісі). Акино төртінші буынды саясаткер және [[2010 жыл]]дан [[2016 жыл]]ға дейін Либералдық партияның төрағасы болып табылады<ref name=resumeofsenatoraquino>{{cite web|title=Resume of Senator Aquino – Senate of the Philippines|url=http://www.senate.gov.ph/senators/sen_bio/aquino_noynoy_resume.asp|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614192915/http://senate.gov.ph/senators/sen_bio/aquino_noynoy_resume.asp|archivedate=June 14, 2010|df=mdy-all}}</ref>. [[Манила]]да туған, Акино [[1981 жыл]]ы Атенео де Манила университетінің экономика мамандығы бойынша магистратураны бітірді және оның отбасына, Көп ұзамай Құрама Штаттар. [[1983 жыл]]ы Филиппинге қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай әкесі өлтірілді және жеке секторда бірнеше лауазымдар атқарған. [[1998 жыл]]ы Тарлак провинциясының 2-округінің өкілі ретінде Өкілдер палатасына сайланды. Кейінірек 2001 және 2004 жылдары үйге қайта сайланды. [[2007 жыл]]ы мерзімге байланысты үйге қайта сайлануға рұқсат бермей, Филиппиннің 14-ші Конгресінде Сенатқа сайланды. [[9 қыркүйек]]те, [[2009 жыл]]ғы, көп ұзамай оның анасы қайтыс болғаннан кейін, Акино ресми ол [[2010 жыл]]ғы президенттік сайлауға үміткер еді жариялады. Ол сайланды және [[2010 жыл]]дың [[30 маусым]]ында Филиппиннің он бесінші президенті ретінде [[Глория Макапагал-Арройо]] кейінгі манилада Ризаль паркіндегі Quirino залыда қызмет етті. Ол [[2016 жыл]]ы [[30 маусым]]да [[Родриго Дутерте|Родриго Дутертенің]] орнына өзінің мерзімінің соңында бас тартты<ref name=r8>[http://www.gmanetwork.com/news/story/193465/news/nation/noynoy-aquino-to-take-oath-at-the-luneta-grandstand Noynoy Aquino to take oath at the Luneta grandstand | GMA News Online]. Gmanetwork.com (June 15, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. [[2013 жыл]]ы [[Time]] оған әлемдегі ең ықпалды 100 адамның бірі атады<ref>{{cite news| url=http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/noynoy-aquino/|title=The 100 Most influential people in the world | work=Time | date=April 18, 2013}}</ref>. == Ерте өмірі және білімі == Бенжино Симеон «Нойной» Акино III [[1960 жыл]]ы [[8 ақпан]]да сағат 10.25-де Манилада, Сампалаок қаласындағы Қиыр Шығыс университетінің ауруханасында дүниеге келді. Ол Тарлак провинциясының вице-губернаторы болып табылатын Акино Бенигно үлкенні, және көрнекті Tarlac бизнесменінің қызы Corazon Cojuangco балалардың үштен бірі. Оның төрт апалығы бар: Мария Елена (Ballsy), Аврора Коразон (Пинки), Виктория Элиса (Виел) және Кристина Бернадат (Крис). Ол Кесон-Ситидегі Атенео-де-Манила Университеті қарапайым, орта және колледж біліміне қатысты. Ол экономика бакалавры мамандығы бойынша [[1981 жыл]]ы бітірген<ref name=whoisnoynoyaquino>[http://www.gmanetwork.com/news/story/171863/news/nation/the-son-also-rises-who-is-noynoy-aquino The son also rises: Who is Noynoy Aquino? | GMA News Online ]. Gmanetwork.com (September 9, 2009). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. Ол кәсіпорынның Ateneo De Manila университетінде экономика бұрынғы профессоры, бұрынғы президент [[Глория Макапагал-Арройо]] студенттерінің бірі болды. [[1972 жыл]]дың қыркүйек айында Акиноның әкесі, ол сенатор және президент Фердинанд Маркосқа оппозицияның көрнекті көшбасшысы болды. [[1973 жыл]]ы тамыз айында Акиноның әкесі Форт Бонифациодағы әскери трибуналға әкелінді. [[1973 жыл]]ы 25 тамызда Ақинаның әкесі ұлына ұлы Форт Бонифациодан хат жолдады. {{дәйексөз|«Жалғыз кеңес беремін: абыроймен өмір сүріп, ар-ұжданыңызға еріңіз. Жер бетінде біздің Отанымыздан артық ұлттар жоқ. Біздің өзімізден үлкен адамдар жоқ. Оларды бүкіл жүрегіңмен, күшіңмен және барлық күшіңмен қызмет ет. Ұлым, доп сіздің қолыңызда.|автор=}} [[1980 жыл]]ы жүрек ауруының бірнеше кезеңінен кейін Акиноның әкесі [[Америка Құрама Штаттары]]нда емдеуге рұқсат алды, онда Акиноның отбасы өзін-өзі қуылу кезеңін бастады. [[1981 жыл]]ы, көп ұзамай бітіргеннен кейін, Акино Құрама Штаттарында оның отбасына қосылды. [[1983 жыл]]ы Құрама Штаттарда үш жыл өткеннен кейін, Акиноның отбасы [[1983 жыл]]ы [[21 тамыз]]да әкесінің өлтірілуінен көп ұзамай [[Филиппиндер|Филиппинге]] қайтып келді. Филиппиндік бизнестің әлеуметтік прогресті бизнесі мүшесі болған, PBSP атқарушы директорының көмекшісі. Кейінірек ол Mondragon Industries Филиппинге, Inc Retail Sales Supervisor және Assistant promotions manager for [[Nike]] Филиппинге, Inc. [[1986 жыл]]дан [[1992 жыл]]ға дейін, оның анасының төрағалығы кезінде Акино Intl-Strata Assurance Corporation компаниясына қосылды, оның ағасы Антонин Орета мырзаға тиесілі вице-президент. [[1987 жыл]]ы [[28 тамыз]]да Акиноның анасының төрағалығына он сегіз ай бойы Грегорио Хонасан басқарған бүлікші сарбаздар Мальакенан сарайында қоршауға алу әрекетін сәтсіз аяқтады. Аскино сарайдың екі блоғы болды, ол өрт кезінде. Ақинаның төрт қауіпсіздік қызметінің әскерінің үшеуі қаза тауып, соңғысы оны жарақаттады. Оған бес пышақ атылды, олардың біреуі әлі мойнына салынған<ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20070821-83752/Noynoy_Aquino_also_rises |title=Noynoy Aquino also rises |publisher=INQUIRER.net |date=August 21, 2007 |first=Dona |last=Pazzibugan}}</ref>. [[1993 жыл]]дан бастап [[1998 жыл]]ға дейін Cojuangco компаниясының Hacienda Luisita компаниясында қант зауытында жұмыс істейтін Central Azucarera de Tarlac компаниясында жұмыс істеді. 1993 жылдан 1996 жылға дейін әкімшілік басқару жөніндегі көмекшісі болып жұмыс істеді, содан кейін 1996-1998 жылдар аралығында далалық қызметтер бойынша менеджер болып жұмыс істеді. == Конгресс мансабы == Акино төртінші буын саясаткері: оның үлкен атасы Сервилано «Миангуг» Аквино, Малолос съезіне делегат ретінде қызмет етті; оның әкесінің атасы Бениньо Аквин, Филиппин өкілдері палатасының спикері ретінде 1943-1944 жж .; оның ана атасы Хосе Кожуанджо да Өкілдер палатасының мүшесі болды; және оның ата-анасы Филиппиннің 11-ші Президенті (1986-92) болған [[Корасон Акино]] және Сенатор Бенигно Акино-кішісі Акино, Дж.Аквино Либералдық партияның мүшесі болды, онда Бас хатшы және [[Лузон]]ның вице-президенті<ref name="marnoy2">[http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president 'Noynoy' poised to run for president] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903112239/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president |date=2009-09-03 }}. ABS-CBN News. Retrieved on January 23, 2012.</ref>. === Өкілдер палатасы (1998-2007 жж.) === Акино [[2004 жыл]]ғы [[8 қараша]]да Өкілдер палатасының спикері болып тағайындалды, бірақ [[2006 жыл]]ғы ақпанның 21-сінде Акино Либерал партиясы мүшелеріне [[Глория Макапагал-Арройо|Глория Макапагал-Арройидің]] Гарсия Гарцы биіктігінде орнынан түсуіне шақырған кездегі лауазымынан бас тартты. дау.<ref name=resumeofsenatoraquino/>. Акино, сондай-ақ Орталық Лусон Конгресінің жиналыстар кеңесінің төрағасы болды. === Сенат (2007-10) === [[2007 жыл]]дың [[15 мамыр]]ында Филиппиндік өкілдер палатасына қайта сайлану үшін, Тарлактың 2-ші ауданын өкілеттік мерзіміне байланысты, Филиппиндік Сенатқа [[2007 жыл]]ғы Филиппин аралық аралық сайлауда сайланды, [[1986 жыл]]ы Филиппиндік Конституцияға түзетулер енгізу үшін Президент [[Глория Макапагал-Арройо|Глория Макапагал-Арроёдің]] әрекеттерін тоқтатуға тырысатын, Акино Либерал Партиясын қоса алғанда, бірқатар партиялардан тұратын коалицияны құрды. Акиноның саяси хабарландыруларында оның кіші қарындасы, тележүргізуші Крис Акино және анасы, бұрынғы бұрынғы президенті [[Корасон Акино]] мақұлдаған<ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/40912/news/nation/11-days-to-e-day-elections-for-sale |title=11 days to E-Day |publisher=GMANews.TV |date=May 3, 2007 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/40819/news/nation/jil-backs-loren-noynoy-koko-kiko-in-senate-race|title=JIL backs Loren, Noynoy, Koko, Kiko in Senate race |publisher=GMANews.TV |date=May 3, 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=75867 |title=Brother Eddie Villanueva endorses 3 more GO bets |date=May 3, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926224349/http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=75867 |archivedate=September 26, 2007 }}</ref>. [[Католик шіркеуі|Рим-католик болғанымен]], Акиноның [[Елуліктер]] Исаның [[Лорд шіркеуі]], Филиппиндегі ең үлкен [[Протестантизм|протестанттық]] шіркеулердің бірі. 14,3 миллионнан астам дауыспен Акино елден сайланған 12 бос орынға 37 үміткерден алтыншы жоғары болды. Акино өзінің жаңа кеңсесін [[2007 жыл]]дың [[30 маусым]]ында қабылдады. Науқан барысында Акино өзінің бұрынғы жауына, сенатор Грегорио Хасанамен, кепілге өтінімін қолдады. Акино [[2007 жыл]]ғы [[5 наурыз]]да Cebu Daily News-тың Job Tabada-ге хабарлады. {{дәйексөз|«Мен Хасан-ның кепілге бергені туралы пара-парсқа [тіпті ойын алаңына өтуге] рұқсат беремін, мен Хананданың ер-азаматтарынан мойнында және қалыңдағылармен соққыға жықты, ал әкемнің принципі: сенің жауларыңның». Ито Ang nagpatingkad нг demokrasya [Бұл демократияны анықтайды қандай]. Нағыз салыстырып тексеру іс-демократия болып табылады<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20070305-52984/Reconcile_this|title=Reconcile this|last=Tabada|first=Job|date=March 5, 2007<!--|work=Straight Jab-->|work=Cebu Daily News|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100822210022/http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20070305-52984/Reconcile_this|archivedate=August 22, 2010|df=mdy-all}}</ref>.|автор=}} === Сенаттың вексельдері === Бюджеттің бұзылу және бақылау туралы заңы (SB 3121), онда «қоқыс салу» президенттің Филиппиндік конгресімен бөлінген қаржыны босатудан бас тарту күшіне жатады<ref name="lilanoy2">from an interview with freelance writer Lila Shahani for ''Philippines Graphic'', later posted on the writer's blog as [http://lilashahani.blogspot.com/2010/03/conversation-with-noynoy.html "A Conversation with Noynoy"] (March 2010){{Unreliable source?|date=April 2016}}</ref>, тағы бір заң Акино мақтан етеді; ол мұндай билікті президент [[Глория Макапагал-Арройо]]мен пайдаланып, теріс пайдаланғанына өкініш білдірді, оның нәтижесі ретінде Конгрестің президенттің өкілеттігін тексеру қабілетінің елеулі қателігі болды. Акино осы заң жобасын ұсынды, сондықтан президенттің Конгреске өтуі үшін президенті бюджеттің бір бөлігін алып тастау туралы шешім қабылдауы керек еді. Филиппин сыбайлас жемқорлық мәселесіне Тағы бір маңызды Акино үлес ақаулы инфрақұрылымдарының мердігерлерді айыппұл барлық қоғамдық инфрақұрылым құрылысына стандарттарын көтеруге ұмтылған, қоғамдық инфрақұрылым вексель сақтау Парламенті Сенатының Билл 2035, болды. Заң жобасында Қоғамдық жұмыстар мен автомобиль жолдары бөлімі жанындағы техникалық қамтамасыз ету бюросы мемлекеттік инфрақұрылымға кезеңдік тексерулер жүргізуді талап етеді. Акино сондай-ақ мемлекеттік сатып алу туралы заңға түзетулер енгізу туралы (СБ 2160) өтуге мәжбүр болды, ол жергілікті немесе шетелдік қаржылардың көздеріне қарамастан барлық мемлекеттік сатып алу қызметіне қолданылады; тек қана қолданысқа енгізілгенге дейін үкімет қабылдаған шарттар немесе халықаралық / атқарушы келісімдер қамтудан босатылады. Заң жобасы Әділет Департаментінің талабына сәйкес, NBN-ZTE дау-дамайының жарамдылығына қатысты, оның халықаралық аспектісі, сондай-ақ оның атқарушы келісім екендігі фактісі оның босатудан бас тартуының бір себебі ретінде айтылды сатып алу процесі Республикасы Заңның 9184 жылы көзделген. Үкімет қаржы бөлу және шығыстарының есептілік туралы қосымша назар аудара отырып, Акино Филиппиның Ұлттық полициясы реформа олардың арасында басқа реформа бағдарланған заң, берілген; ең төменгі жалақыға сәйкес келмейтін корпорациялар мен жұмыс орындарына айыппұлдар мөлшерін арттыру; Сот және адвокаттар кеңесіне қайта сайлануға тыйым салу; тағайындау жөніндегі Комиссияның қайта тағайындалуын және айналып өтуін болдырмау; халықаралық стандарттарға негізделген жылжымайтын мүлікті бағалау; және өздерінің бағыныштыларына жауапты жоғары әскери офицерлер үшін жоғары жауапкершілік. Алайда бұл заңдардың ешқайсысы заңға енгізілмеді. == 2010 жылғы президенттік науқан == [[File:Map of dignitaries who attend the Aquino's inauguration.PNG|thumbnail|Акино-ның инаугурациясына қатысқан ресми тұлғалардың картасы.]] [[2008 жыл]]ғы [[26 қараша]]да Либералдық партия Либералдық партияның президенті Мар Рохасты 2010 жылы өтетін президенттік сайлауда Филиппин президенті үшін Либералдық партияның стандарттаушысы ретінде сайлады. Акино ның анасы, бұрынғы президент [[Корасон Акино]] қайтыс болғаннан кейін және жерлеуден кейін, көптеген адамдар Aquino Филиппин Президентіне жүгіруге шақырады. Қолдаудың бұл негізі «Нойной феномен» деп аталды. [[2009 жыл]]дың [[27 тамыз]]ында «The Manila Times» компаниясының бұрынғы баспагері және иесі, сондай-ақ адвокаттар мен белсенділер тобы «Эдди» Рочстың ұлы Эдгардтың «Эдди» Роузс, ұлттың президенттік қозғалысы үшін Noynoy Aquino компаниясын құрды. кім [[15 қазан]], [[1985 жыл]]ғы, Президент қозғалысының (негізгі құралдарды бағалау) үшін Кори Акино іске<ref>{{cite web|title='Noynoy for President' signature drive launched | work=ABS-CBN News |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/27/09/noynoy-president-signature-drive-launched|date=August 27, 2009}}</ref>, ол бүкіл елде миллионнан астам қол жинап, Акино ның анасынан сұрап, Роцтің әкесі екенін еске сала отырып, [[Фердинанд Маркос]]қа қарсы [[1986 жыл]]ы президенттік сайлауда<ref>{{cite web|title=About – Noy Aquino for President Movement|url=http://www.noyaquino2010.com/about|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816034647/http://noyaquino2010.com/about/|archivedate=August 16, 2011|df=mdy-all}}</ref>. 2009 жылдың қыркүйегінде Liberal Party [[1986 жыл]]ы ақпанда Акино анасының президенті лауазымына тағайындалған сайтында Гринхилледегі Филиппин клубында 2010 жылғы сайлауға қатысты көптеген баспасөз мәслихаттарын өткізді. [[2009 жыл]]ғы [[1 қыркүйек]]те Филиппин клубында өткен баспасөз мәслихатында Либералдық партияның президенті Сенатор Мар Рохас [[2010 жыл]]ғы президенттік жарыстан шығарылғанын жариялады және орнына партияның стандартты нұсқасы ретінде Акино-ға қолдау білдірді. Акино кейінірек Рохаспен бірге болды, бірақ баспасөз мәслихатында жария сөз жасаған жоқ<ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/171333/news/nation/noynoy-to-go-on-retreat-before-baring-2010-plans Noynoy to go on 'retreat' before baring 2010 plans | GMA News Online]. Gmanetwork.com (September 2, 2009). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. Келесі күні Акино, сайлауда өз шешімін шығару үшін Замбоанга қаласындағы Кармелит әпкелеріне бару үшін демалыс күндері «рухани тынығуды» жалғастыратындығын жариялады. [[1985 жыл]]ы сайлау науқанын келесі жылы өткізуге шешім қабылдағанға дейін анасының өз жандарын іздеуін еске түсірді. Ол өзінің кандидатурасын ресми түрде жариялау үшін 9 қыркүйекке оралды. Екі аптадан кейін Роксас Аквинмен бірге вице-президент үшін Либералдық партияның стандарттаушы ретінде жұмыс істеуге уәде берді. Екі адам 2009 жылғы 28 қарашада президент пен вице-президенттің кандидатурасын ұсынды. Акино компаниясының психикалық денсаулығына қатысты жалған психиатрлық есептер [[2010 жыл]]ғы [[9 ақпан]] - [[8 мамыр]] аралығындағы 90 күндік сайлау науқаны кезінде онлайн режимінде айналыса бастады<ref name=r15>{{cite web|title=Campaign period ends at midnight; liquor ban on|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=573347&publicationSubCategoryId=63|date=May 8, 2010}}</ref>, Акино бірінші осындай баяндаманы Ұлтшылдық партиясының жақтаушысы және бұрынғы Ұлттық энергетикалық корпорациясының (ҰЭК) президенті Гуидо Делгадо, Акино қозғалысы «зиянды ниеті» арқылы жасалды. Екінші баяндама сенатор Манни Виллердің белгісіз жақтаушысы, Ұлтшылдық жетекшісі және президенттің кандидаты. Кейінірек баспасөз мәслихатында Делгадо ұсынған психиатриялық есепке Әкесі Хайме С. Булатао, SJ, PhD, Jesuit діни қызметкері, Психология профессоры және Атенео-де-Манила университетінің клиникалық психологы қол қойды. [[1979 жыл]]ы университеттегі экономика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол хабарлағандай, Акино депрессия мен меланхолиядан зардап шекті, кейін діни қызметкер бұл құжатты мүлдем жоққа шығарды. Кейінірек айтылған тағы бір психиатриялық есеп Акино-ның ірі депрессиялық бұзылулардан зардап шегетінін айтады; баяндама авторы, иезуит діни әкесі Кармело А. Калуаг II, Акино-ның кез-келген бағасын жазудан бас тартты. Кейінірек университеттің психологиясы бөлімшесі құжаттарды бұзды, олардың арасында Акино олардың беделі қатерлі іс-қимылдарымен бәсекелестердің тағы бір күш-жігері деп белгіледі. [[File:2010PhilippinePresidentialElection (simple).png|left|thumb|194px|<center>2010 ж. Филиппиндік сайлауалды дауыс беру нәтижелері</center>]] Акция барысында Сенатор Френсис Эскудеро Aquino компаниясының президенті және ФДП-Лабанның стандартты жеткізушісі Джейомар Бинэй, Aquino-Binay акциясының вице-президенті үшін бастады. Алайда бұл екі үміткердің келісімінсіз жасалды; Бинай бұрынғы президент [[Джозеф Эстрада]]ның вице-президенті болды<ref>{{cite web |url=http://politics.inquirer.net/politics/view/20100428-266945/Escudero-distributes-Noybi-stickers-and-shirts|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100822204814/http://politics.inquirer.net/politics/view/20100428-266945/Escudero-distributes-Noybi-stickers-and-shirts|archivedate=August 22, 2010|date=April 28, 2010 |title=Escudero distributes ‘Noybi’ stickers and shirts|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]}}</ref>. [[2010 жыл]]ғы [[10 мамыр]]да өткізілген сайлауда Комиссия (КОМСАЙ) және жауапты дауыс беру үшін парашют пасторлары кеңесі (ППК) өткізген бейресми кездесулерде Акино президенттікке арналған дауыстардың жетекші кандидаты болды және ресми Конгресстің канцеляриясында, Акино президенттің дауысы бойынша жетекші кандидат болды. Акино бейресми түрде бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан «президент» деп аталды. [[2010 жыл]]ғы [[9 маусым]]да Кесон-Ситидегі Batasang Pambansa кешенінде Филиппиндік конгресс [[2010 жыл]]ы 15 208 678 дауыс жинаған Филиппиннің президенті болып сайланған Акиноды жариялады, ал Меджичи қаласының бұрынғы мэрі Джеджор Бинай , Филиппиннің вице-президенті болып 14 645 574 дауыс жинап, вице-президент Марс Роксастың жеңімпазы, Либералдық партияның вице-президенті лауазымына ие болды<ref>{{cite web|title=Final tally: Binay leads Roxas by 700,000 votes | work=ABS-CBN News |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/08/10/final-tally-binay-leads-roxas-700000-votes|date=August 6, 2010}}</ref>. == Президенттік (2010-2016 жж.) == [[File:Inauguration of Benigno Aquino III.jpg|270px|thumbnail|right|Бенигно Акино III [[2010 жыл]]дың [[30 маусым]]ында Квирино холдингінде Филиппиннің 15-ші президенті Conchita Carpio-Morales адвокаты лауазымынан ант қабылдады.]] '''Бениньоның президенті С.Акино III''' 30 маусымда, Филиппиннің он бесінші президенті болған [[Глория Макапагал-Арройо]] кейін түстен басталды. Оның президенттік басынан бастап, ол бұқаралық ақпарат құралдарында PNoy деп аталды<ref name=":1">[http://www.gmanetwork.com/news/story/202080/news/nation/back-from-us-pnoy-says-43k-jobs-to-be-generated-in-3-years Back from US, PNoy says 43K jobs to be generated in 3 years | GMA News Online]. Gmanetwork.com (September 28, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. Президент сайлауы [[2010 жыл]]дың 9-шы маусымында басталып, Филиппиндік конгресс [[2010 жыл]]ы [[10 мамыр]]да өткен Филиппиндегі президенттік сайлаудың жеңімпазы деп танылып, Акино-ны Филиппиннің президенті етіп сайлаған деп жариялады. Ауыстыру жаңа президенттік резиденцияға, министрлер кабинетінің тағайындауларына және олардың әкімшілігімен арадағы кездесулерге жауап берді<ref name=":1"/>. [[File:President Aquino at work.jpg|thumb|left|Президент Акино жұмыс істейді]] [[File:President Aquino with Ambassador Thomas.jpg|thumb|left|Саяси мәселелер жөніндегі Мемлекеттік хатшысы астында Уильям Джозеф Бернс (орта) Филиппин Гарри К. Томас, кіші (сол жақта) АҚШ елшісі ретінде Президент Бениньо С. Акино III (оң жақта) рукопожатием бойынша көрінеді.]] [[File:Pope Francis Malacanang 51.jpg|250px|thumbnail|right|Президент Акион және [[Франциск (рим папасы)|Рим Папасы Франциск]] 2015 жылғы 16 қаңтарда Малакенангта.]] Акиноның президенттік резиденциясы - Малакенанг паркінің ішіндегі Бахай Паңғарап ({{lang-en|House of Dreams}})<ref name=r9>[http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/06/09/10/bahay-pangarap-aquinos-future-home Bahay Pangarap: Aquino's future home?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910005616/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/06/09/10/bahay-pangarap-aquinos-future-home |date=2015-09-10 }}. ABS-CBN News. Retrieved on January 23, 2012.</ref>, Малакенан сарайынан Пасиг өзені арқылы өтеді. Акино - Бақай Панғарапты өзінің ресми резиденциясында бірінші президенті. Малакенанг саябағы бұрынғы президент [[Мануэль Кесон|Мануэль Л. Кесонның]] демалуына арналған. Үй 1930-шы жылдары сәулетші Хуан Арелланомен салынып, жасалды және бірнеше жөндеуден өтті. [[2008 жыл]]ы сәулетші Conrad Onglao үйді бұзып, заманауи стильде қалпына келтірді, Достастықтың бассейнін ауыстыратын жаңа жүзу бассейні салынды. Үйде бір жатын бөлме бар еді<ref name=r10>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=588969&publicationSubCategoryId=63 Noynoy's new home is Bahay Pangarap – The Philippine Star " News " Headlines] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209100911/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=588969&publicationSubCategoryId=63 |date=2012-12-09 }}. Philstar.com (June 30, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>, бірақ үй Акино үшін төрт жатын бөлме, қонақ бөлмесі, Акино үй шаруашылығының қызметкерлері үшін бөлме және Акино-ның қауіпсіздігіне арналған бөлме үшін жөнделді. Бұрынғы үй бұрынғы президент Мануэль Л<ref name=r17>{{cite web|title=Briefer on Bahay Pangarap and Malacañang Park|url=http://www.gov.ph/2010/07/29/briefer-on-bahay-pangarap-and-malacanang-park/|work=The Official Gazette. Presidential Communications Development and Strategic Planning Office|date=July 29, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712075540/http://www.gov.ph/2010/07/29/briefer-on-bahay-pangarap-and-malacanang-park/|archivedate=July 12, 2015|df=mdy-all}}</ref>. Кесонның бірінші отбасы үшін бейресми қызмет және әлеуметтік қызметтер үшін демалыс орны ретінде қарастырылды. Malakañang Park 1960-жылдардың басында бұрынғы президент [[Диосдадо Макапагал|Диосдэдо Мачапагалдың]] әйелі Ева Масапагалдың күшімен қалпына келтірілді. Бірінші ханым Мақапағал Бахай Паңғарап деп аталған демалыс үйін қайта атады. [[Фидель Вальдес Рамос|Фидель В. Рамостың]] төрағалығында үй қалпына келтіріліп, Малакенанг Гольф клубының клуб үйіне айналды. Арнайы қонақтарды қарсы алу үшін үйді бұрынғы президент Глория Макапагал-Арроё пайдаланған. Акино Филиппин Президентінің ресми резиденциясы Малакенан сарайында немесе бұрынғы президенттер [[Корасон Акино]] мен [[Фидель Вальдес Рамос]]тың тұрғылықты жері Arlegui Mansion-да өмір сүруден бас тартты, бұл екі тұрғынның тым үлкен екенін және оның Кесон-Ситидегі Таймс-Стрит көшесіндегі кішкентай отбасылардың тұруына ыңғайсыз болар еді, өйткені бұл көршілеріне қауіпсіздікті қамсыздандырады. [[File:President Obama with President Aquino.jpg|thumb|[[2010 жыл]]ы [[Нью-Йорк]]те [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] Бас Ассамблеясының отырысы аясында [[Оңтүстік-Шығыс Азия]] елдері қауымдастығының басшыларымен жұмыс бабындағы түскі аста [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының президенті]] [[Барак Обама]], Президент Акино және Вьетнам президенті Нгуен Мин Шайтпен кездесті.]] [[2010 жыл]]дың 29 маусымында Акино ресми түрде өзінің кабинетінің мүшелерін атады<ref name=aquinonamescabinettakesdilghelm>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100629-278220/Aquino-names-Cabinet-takes-DILG-helm |title=Aquino names Cabinet, takes DILG helm |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=June 29, 2010 |first=Maila |last=Ager |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100630172447/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100629-278220/Aquino-names-Cabinet-takes-DILG-helm |archivedate=June 30, 2010 |df=mdy-all }}</ref>, оның ішінде Акино өзі Ішкі істер және жергілікті өзін-өзі басқару хатшысы, вице-президент Джеджор Бинай алдымен келеді; алайда, Акино бұл лауазым оған қаралмағанын мәлімдеді. Ол орнына Биньяға Арройо әкімшілігін, Аграрлық реформа хатшысының лауазымдарын, Тұрғын үй және қала құрылысын дамыту Үйлестіру кеңесінің төрағасы (HUDCC) және Митрополит Манила даму органының төрағасы (мысалы, MMДОТ), бірақ Бинай бас тартты. Акино сондай-ақ әртүрлі мәселелерді зерттейтін ақиқатты комиссия құру туралы жариялады, оның ішінде өтіп жатқан Президент [[Глория Макапагал-Арройо]]ға қатысты сыбайлас жемқорлық туралы арыздар<ref>{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/24/10/binay-offered-new-office-probe-arroyo|title=Binay offered new office to probe Arroyo|publisher=[[ABS-CBN]] News|date=June 24, 2010}}</ref>. Акино ақиқатты комиссияға басшылық ету үшін бұрынғы бас төреші Хиларио Давиэд (кішісі) деп атады<ref>[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100629-278225/Davide-named-Truth-Commission-chief Davide named Truth Commission chief] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630172636/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100629-278225/Davide-named-Truth-Commission-chief |date=June 30, 2010 }}. INQUIRER.net (June 29, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. Дәстүр бойынша, Филиппиннің Жоғарғы сотының бас төрешісі лауазымына тағайындалатын президентке және вице-президентге ант беріп отыр, алайда Акино бас төреші Ренат Коронаны оған қызметке тағайындалудан бас тартты<ref>{{cite web|title=No Corona-tion for Noynoy|work=INQUIRER.net|url=http://globalnation.inquirer.net/columns/columns/view/20100524-271792/No-Corona-tion-for-Noynoy|date=May 24, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210031347/http://globalnation.inquirer.net/columns/columns/view/20100524-271792/No-Corona-tion-for-Noynoy|archivedate=February 10, 2015|df=mdy-all}}</ref>. [[2010 жыл]]ғы [[12 мамыр]]да, [[2010 жыл]]ғы сайлаудан екі күн өткен соң және Арройо мерзімі аяқталғанға дейін бір ай бұрын, президент [[Глория Макапагал-Арройо|Глория Макапагал-Арройидің]] Corona компаниясының түнгі тағайындалуы. Оның орнына, Акино ресми түрде Филиппиннің Жоғарғы соты адвокатына «Corona» полициясының түнгі тағайындалуына қарсы болған Карпо-Моралеске көмек сұрады</ref> to swear him into office.<ref name=r24>{{cite web|title=Lady justice to administer Aquino oath|work=INQUIRER.net|url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20100619-276377/Lady-justice-to-administer-Aquino-oath|date=June 19, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012214457/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20100619-276377/Lady-justice-to-administer-Aquino-oath|archivedate=October 12, 2014|df=mdy-all}}</ref>. Акино [[2010 жыл]]дың [[30 маусым]]ында [[Манила]]да Rizal паркіндегі Quirino залыда ант қабылдады. Офисті ант қабылдады, ол Aquino компаниясының [[1986 жыл]]ы адвокат Клаудио Теханкидің төрағалық етуімен анасының шешімі туралы анонимді еске түсіріп, оған ант беру туралы өтінішін ресми түрде қабылдаған ресми Кончита Карпио-Моралес басқарады. Филиппиннің он бесінші Президенті ретінде ант бергеннен кейін, [[Глория Макапагал-Арройо]]дан кейін, Aquino өзінің инаугуриялық мекен-жайын жеткізді. Алғыс аукционда Акино «Ван-Ванг» саясатын құрмай, [http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1973/pd_96_1973.html Presidential Decree No. 96] Жарлығының орындалуын күшейте түсті<ref name=r21>Pedrasa, Ira. (July 20, 2010) [http://www.abs-cbnnews.com/-depth/07/20/10/p-noy%E2%80%99s-%E2%80%98wang-wang%E2%80%99-policy-sets-culture-change P. Noy’s ‘wang-wang’ policy sets culture change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723132249/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/07/20/10/p-noy%E2%80%99s-%E2%80%98wang-wang%E2%80%99-policy-sets-culture-change |date=2010-07-23 }}. ABS-CBN News. Retrieved on January 23, 2012.</ref>. «Ванг-ванг» сөзі сиреналарға арналған көше линго болып табылады. Президенттің [[1973 жыл]]ғы [[13 қаңтар]]дағы №9 бұйрығымен президент, вице-президент, сенаттың президенті ретінде қолдануға арналған автокөлік құралдарына ғана сиреналар, қоңыраулар, ысқырықтар, мүйіздер мен басқа да ұқсас құралдарды пайдалануды реттейтін бұрынғы президент Фердинанд Маркос шығарған. Филиппиннің Қарулы Күштері, Ұлттық ізденіс бюросы, Жерге қатынау жөніндегі бюро, Өрт қауіпсіздігі және жедел жәрдем бригадалары. Дегенмен, «ванг-ванг» пайдалану артықшылығына қарамастан<ref name=r23>[http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20100703-278888/No-wangwang-no-limo-Aquino-stuck-in-traffic No ‘wangwang,’ no limo, Aquino stuck in traffic] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100705133054/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20100703-278888/No-wangwang-no-limo-Aquino-stuck-in-traffic |date=July 5, 2010 }}. INQUIRER.net (June 9, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>, Акино ол «ванг-ванг» саясатын қолданбайды, «ванг-ванг» қолданбауға тырыспайды, тіпті ол трафикте тұрып, әр кезде кешікпей және кейінірек. Акино ақ өзінің ақ [[Toyota Land Cruiser]] 200-нің ресми ақсүйегі Mercedes Benz S-Guard лимузинін ресми түрде сатқан болатын<ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=591315&publicationSubCategoryId=63 P-Noy late again, but no wang-wang policy stays – The Philippine Star " News " Headlines] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120906163011/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=591315&publicationSubCategoryId=63 |date=2012-09-06 }}. Philstar.com (July 8, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. Алғашқы аңызнан кейін Манила Митрополиті дамыту басқармасы Акино-ның «ванг-ванг» саясатын қолға алмай, заңсыз пайдаланатын мемлекеттік қызметкерлер мен жеке автокөліктерден. [[2010 жыл]]дың [[26 шілде]]сінде Кесон-Ситидегі Batasang Pambansa компаниясында Акино өзінің алғашқы мекен-жайын (АМЖ) тапсырды. Акиноның Елбасының алғашқы мекен-жайы (SONA) кезінде Акино [[Филиппиндер|Филиппиндегі]] білім беру жүйесін реформалауды 12 жылдық білім беру циклына ауыстырып, K-12 біліміне көшу ниетін жариялады<ref name=r3>[https://web.archive.org/web/20110613165101/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/03/10/aquino-takes-responsibility-bus-siege-tragedy Aquino takes responsibility for bus siege tragedy]. ABS-CBN News (September 3, 2010)</ref>. K-12 білімін [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Канада]] және [[Аустралия]]да қолдануға болады. [[2015 жыл]]дың [[29 шілде]]сінде Акино өзінің соңғы АМЖ мекен-жайын жеткізді, онда ол елдің экономикалық жетістіктері мен әлеуметтік қызмет бағдарламаларының артықшылықтарын, атап айтқанда, Pantawid Pamilyang Pilipino бағдарламасын және Филиппиндік медициналық сақтандыру корпорациясын президенттіктен өткізу барысында талқылады. === Сын-ескертулер === === [[Манила]]да кепілдік дағдарысы === 2010 жылғы 23 тамызда Акино президенті лауазымына тағайындалған сайт [[Манила]]да, Ризаль паркіндегі Quirino залы алдындағы [[Манила]]дағы кепілдік дағдарысы орын алды. Акино бұл мәселеге қатысты алаңдаушылық білдірді және зардап шеккендерге көңіл айтты. Акино полиция қызметкерлерін оқиға орнында қорғап, оған қарақшылардан кепілдікке алынған адамдарды өлтіруді қалайтын ешқандай белгілер көрсетілмегенін айтты. Акино оқиға туралы «мұқият тергеуді» бұйырды және кез-келген адам өз жұмысын жоғалту керек пе шешкенге дейін оны аяқтағанша күтеді. Акино бұқаралық ақпарат құралдарын қаруды «бүкіл жағдайдың құстың көзімен қарауы» арқылы жағдайды нашарлатқанын мәлімдеді. Акиноның айтуынша, Мәскеудегі театрдың кепілдік дағдарысымен байланысты, ол Акиноның айтуынша, [[Ресей]]дің «ресурстары мен талғамы» болғанына қарамастан «аса ауыр» құрбан болған<ref>[http://www.mb.com.ph/articles/273922/aquino-explains-his-stand-mondays-hostage-crisis Aquino explains his stand on Monday's hostage crisis] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100827130039/http://www.mb.com.ph/articles/273922/aquino-explains-his-stand-mondays-hostage-crisis |date=August 27, 2010 }}. The Manila Bulletin Newspaper Online (August 24, 2010)</ref>. 2010 жылдың 24 тамызында Акино [[2010 жыл]]дың [[25 тамыз]]ын Ұлттық аза [http://www.gov.ph/2010/08/24/proclamation-no-23/ № 23 жарлық] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612072459/http://www.gov.ph/2010/08/24/proclamation-no-23/ |date=2011-06-12 }} деп жариялап, бүкіл ел бойынша барлық мемлекеттік мекемелерге және бүкіл Филиппин елшіліктеріне және консулдықтарына Филиппиндік туды жартысында төмендетуге бұйырды<ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/199308/news/nation/national-day-of-mourning-declared-for-slain-hostages National Day of Mourning declared for slain hostages | GMA News Online]. Gmanetwork.com (August 24, 2010). Retrieved on January 23, 2012.</ref>. дағдарыс кезінде қаза тапқан сегіз Гонконг тұрғындарының. [[2010 жыл]]дың [[25 тамыз]]ында Малакенангте өткен баспасөз мәслихатында Акино, [[Манила]]да жасалған кепілдік дағдарысынан кейін, қылмыс орнында сағаттарда сөйлесіп жатқанда теледидарда ұсталғанда ренжіген адамдардан кешірім сұрады. Акино айтады; {{дәйексөз|«Менің күлімсіреуім дұрыс емес еді, менің бірнеше сөзім бар, бақыттымын болған кезде күлімсіреймін, мен өте абсурдтық жағдайға тап болғанда күлімдеймін ... және егер мен кейбір адамдарды ренжіткен болсам, кешірім сұраймын. білдіруі мүмкін емес, бір нәрсе емес, қайтадан, егер мен өзімнің бет-әлпетін дұрыс емес түсінген кейбір адамдарды ренжіткенім үшін кешірім сұраймын.|автор=}} [[2010 жыл]]дың [[3 қыркүйек|3 қыркүйегінде]] Акино дағдарысқа жауапты болды<ref name=r3/>. Акино, шын мәнінде, Филиппиндік ұлттық полицияның тікелей бақылауына ие болғандықтан, Акино ішкі істер және жергілікті билік органдарының хатшысы Джесси Робредодан басқа мәселелерді шешуді сұрады, мысалы, әлеуметтік қызметтерді ұсыну бойынша кешенді жоспарды әзірлеу және бейресми қоныс аударушыларды үйлестіру жергілікті билік органдары. === Хайян (тайфун) === Президент Акино әкімшілігі [[2013 жыл]]дың қараша айында Хайян Тайфуны (тайфун) кезінде және кейін үкіметте «құрдастарға көмек көрсету үшін« баяу »жауап беру үшін сынға ұшырады<ref name="gmanetwork.com">[http://www.gmanetwork.com/news/story/352359/news/nation/after-4-months-pnoy-apologizes-for-slow-govt-response-to-yolanda-victims After 4 months, PNoy apologizes for slow govt response to Yolanda victims | News | GMA News Online]. Gmanetwork.com. Retrieved on March 17, 2016.</ref>. Бұл сынақ [[Канада]] сияқты елдерге тайфун құрбандарына Филиппиндік үкімет емес, [[Үкіметтік емес ұйымдар|үкіметтік емес ұйымдар]] арқылы гуманитарлық көмек көрсету болды. [[Филиппиндер|Филиппиндегі]] [[Канада]]ның елшісі Нил Редер «жылдамдықты тез қозғалту қажеттілігіне байланысты және біз үкімет ретінде бөлшектерге қатысқысы келмейтіндіктен, басқа үкіметтердің қатысуын тиімді деп санамаймыз»<ref>{{cite news|last1=Esmaquel|first1=Paterno II|title=‘Family ties’ push Canada to give more Yolanda aid|url=http://www.rappler.com/nation/119013-canada-philippines-yolanda-haiyan-donations|accessdate=January 16, 2016|work=[[Rappler]]|date=January 14, 2016}}</ref>. ===Мамасапано қырғыны=== Президент Акино «Мамасапано» деп аталатын қылмысқа әкеп соқтырған операциядағы 44 арнайы операция күштерінің қайтыс болғаны үшін жауапкершіліктен жалтару үшін айыпталды<ref>[http://philnews.ph/2015/03/25/pres-aquino-trying-to-evade-liability-mamasapano-incident-sen-santiago/ Pres. Aquino Trying to Evade Liability in Mamasapano Incident According to Sen. Santiago]. Philnews.ph (25 наурыз 2015 жыл). Retrieved on March 17, 2016.</ref>. ===Пост-төрағалығы=== Ақпанның аяғында оның мұрагері Родриго Дуттертен айналысу рәсімінен кейін, Ақино ата-анасының үйіне.<ref>{{cite news|last1=Lopez|first1=Virgil|title=Warm welcome as Aquino returns to Times Street|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/571874/news/nation/warm-welcome-as-aquino-returns-to-times-street|accessdate=February 26, 2017|work=[[GMA News Online]]|date=June 30, 2016}}</ref>, Таймс-стрит, Кесон-Сити бойымен қайтып оралды. Кеңседен шыққаннан кейін Акино Дуттертегі әкімшілікте үнсіз қалады және сирек қоғамдық пікірге келді. Алайда 2016 жылы қарашада Aquino Rizal паркінде концертке қатысып, Фердинанд Маркосты жерлеуге қарсы наразылықтарға қатысқан. 2017 жылдың ақпан айында Акино Халық күші революциясының 31 жылдығын атап өтті<ref>{{cite news|last1=Calica|first1=Aurea|title=Citizen Noy attends anti-Marcos rally|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/11/07/1641344/citizen-noy-attends-anti-marcos-rally|accessdate=February 26, 2017|work=[[The Philippine Star]]|date=November 7, 2016}}</ref>, ол Халықтық қуат ескерткіші мен Фердинанд Маркос режиміне қарсы наразылықтарға қосылды<ref>{{cite news|title=Aquino joins People Power Monument protest, warns of history repeating|url=http://news.abs-cbn.com/news/02/25/17/aquino-joins-people-power-monument-protest-warns-of-history-repeating|accessdate=February 26, 2017|work=[[ABS-CBNnews.com]]|date=February 25, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tupas|first1=Emmanuel|title=Noy joins EDSA rites, denies LP destab moves|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/02/26/1675893/noy-joins-edsa-rites-denies-lp-destab-moves|accessdate=February 26, 2017|work=[[The Philippine Star]]|date=26 ақпан 2017 жыл}}</ref>. == Құрмет және марапаттар == * Хризантема жоғарғы орденінің Үлкен Кордоны (2015 жылғы 2 маусым)<ref>[http://www.gov.ph/featured/filipino-recipients-of-japanese-decorations-and-japanese-recipients-of-philippine-decorations/ Filipino recipients of Japanese decorations and Japanese recipients of Philippine decorations | Official Gazette of the Republic of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013003612/http://www.gov.ph/featured/filipino-recipients-of-japanese-decorations-and-japanese-recipients-of-philippine-decorations/ |date=2016-10-13 }}. Gov.ph (January 21, 2014). Retrieved on 2016-03-17.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150711090350/http://president.gov.ph/news/japans-monarch-welcomes-president-aquino-in-ceremonial-rites/ Office of the President]. President.gov.ph (June 3, 2015). Retrieved on 2016-03-17.</ref> * Мальтаның егемен әскери ордені: Рыцарь орденінің жақтаушысы Мерито Мелитенси (2015 жылдың 4 наурызы)<ref>[https://web.archive.org/web/20150914221813/http://www.orderofmalta.int/news/77354/philippines-order-of-malta-delivers-700-homes-to-survivors-of-typhoon-yolanda-grand-master-received-by-president-aquino/?lang=en Philippines: Order of Malta delivers 700 homes to survivors of Typhoon Yolanda. Grand Master received by President Aquino]. orderofmalta.int (April 3, 2015)</ref> * Индонезияның жұлдызы, Бірінші сынып (2014 ж. 10 қазан)</ref><ref>[http://www.gov.ph/2014/10/10/briefer-bintang-republik-indonesia-star-of-the-republic-of-indonesia/ title=Briefer: Bintang Republik Indonesia (Star of the Republic of Indonesia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710200857/http://www.gov.ph/2014/10/10/briefer-bintang-republik-indonesia-star-of-the-republic-of-indonesia/ |date=2015-07-10 }}. Gov.ph (October 10, 2014). Retrieved on 2016-03-17.</ref> * Мүбәрәк орденінің қолы (2012 жылғы 23 наурыз)<ref>[https://web.archive.org/web/20151017220950/http://president.gov.ph/news/kuwaits-amir-arrives-friday-for-fiveday-state-visit/ Office of the President]. President.gov.ph (March 23, 2012). Retrieved on 2016-03-17.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Филиппиндер президенттері]] [[Санат:Манилада туғандар]] fdodff0gnf2mouei0r2ya0hgaqtphpr 4 537752 3627522 3627102 2026-07-08T05:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627522 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96265" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 265] | data-sort-value="1099" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1099] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="84864" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 84 864] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55560" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 560] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48721" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 721] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="30219" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 219] | data-sort-value="49" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 49] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22638" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 638] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="20356" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 356] | data-sort-value="142" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 142] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19332" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 332] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17174" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 174] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11278" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 278] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10128" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 128] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8156" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8156] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7949" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7949] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4505" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4505] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4425" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4425] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3656" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3656] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3205" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3205] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2894" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2894] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2466" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2097" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2097] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1606" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1606] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1538" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1538] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1528" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1528] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1155" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1055" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1055] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="745" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 745] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="578" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 578] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] hmthi0fs9xrqc3gdyy6de65bfknl71q 0 542942 3627479 2984710 2026-07-07T23:27:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627479 wikitext text/x-wiki {{кіші әріп}} {{Ұялы телефон |name = iPad 2 |логотипі = IPad 2.svg |логотип_ені = 150px |image = IPad 2 White on table.jpg |imagesize = 250px |caption = |manufacturer = [[Foxconn]] для [[Apple]] |type = [[Планшетті дербес компьютер|Планшет]] [[Портативті мультимедиялық ойнатқыш|медиа плеер]]/[[Дербес компьютер|ДК]] |releasedate = [[2 наурыз]] [[2011 жыл]]ы |connectivity = [[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11n|802.11a/b/g/n]]), [[Bluetooth|Bluetooth 2.1+EDR]], <br />Тағы '''Wi-Fi+3G моделіне қосады:''' [[Assisted GPS|A-GPS]], [[Micro-sim]] slot, Quad-band, [[GPRS]]/[[EDGE]], Tri-band [[UMTS]] [[HSDPA]] |lifespan = [[11 наурыз]] [[2011 жыл]]дан. Өндірістен 14 ақпан 2014 жылы алынды |unitssold = |media = |os = қазіргісі: [[iOS]] 8.3<ref name="ios8-compat-list">{{cite news|url=http://9to5mac.com/2014/09/17/apple-releases-ios-8-for-iphone-ipad-and-ipod-touch/|title=Apple releases iOS 8 for iPhone, iPad and iPod touch|publisher=9to5mac|lang=en|accessdate=2014-09-20}}</ref> |input = [[Мультитач]] [[Сенсорлы экран]], Гарнитура, [[Акселерометр]], сандық [[компас]], [[гироскоп]] |camera = Алдыңғы (0.3 Mpx) және артқы (0.7 Mpx) |power = Қайтақуатталмалы ауыстырылмайтын [[Литий-ионды аккумулятор|литий-ионды]] |cpu = 1&nbsp;GHz двухъядерный [[Apple A5]] |storage = [[Флеш-жад]]<br />16, 32, 64 GB |memory = 512 MB LPDDR2. |display = 1024×768 [[пиксель|пиксель]], [[XGA]], 132&nbsp;[[ppi]], [[Экранның бұрыштарының арасалмағы]] 4:3, [[Жарықдиод]]ты жарықтандыру, IPS LCD дисплей, 9,7" (диагоналі) |audio = [[Bluetooth]], дауысзорайтқыш, құлаққаптар |service = [[iTunes Store]], [[App Store]], [[iCloud]], [[iBookstore]] |dimensions = 9.50 дюм (241.2 мм) (h) <br /> 7.31 дюм (185.7 мм) 0.34 дюм (8.8 мм) (d) |weight = '''Wi-Fi бар моделі:''' 601 г <br />'''Wi-Fi+3G моделі:''' 613г |predecessor = [[iPad]] |successor = [[iPad 3]] |related = [[iPod touch]], [[iPhone]] |website = [http://apple.com/ipad apple.com/ipad] }} {{iPad модельдері|iPad Air 2 = iPad Air 2}} '''iPad 2-ші буын''' ({{lang-en|2nd generation iPad}}, '''iPad 2''' атауымен сатылады) — екінші буын [[интернет-планшет]]і, [[Apple]] корпорациясымен өндіріледі. [[Сан-Франциско]]да [[2011 жыл]]ы [[2 наурыз]]да көрсетілді<ref>[http://www.apple.com/apple-events/march-2011/ Apple Special Event March 2011<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Сол [[iPhone]], [[iPod touch]], [[iPad]]-та қондырылған — [[Apple iOS|iOS]] [[операциялық жүйе]]сінде жұмыс істейді<ref>[http://www.apple.com/ru/ipad/ios/ Apple — iPad 2 — Несколько замечательных функций iOS<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Посткомпьютерлік дәуір құрылғысына]] жатады. == Ерекшеліктері == ==Спецификациялары== Сыйымдылығы iPad 2 (Wi-Fi-да, және 3G-нұсқасы да) ішкі жад көлемінің 16, 32, 64 [[Гигабайт|ГБ]] түрлері бар. Планшет Apple A5 процессорінде жұмыс жасайды. == Қызықты мәліметтер == * «2010: жылы [[iPad]]» iPad 2 презентациясында, Стив Джобс, былай деп сұрақ қойды: 2011 жылы қалай болады және оған [[Apple]] бәскелестерінің ([[Samsung]], [[BlackBerry]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Motorola]]) слайдтарымен жауап берді және оған «2011: жыл көшірме еліктеушілер жылы ма?» — деп қол қойды<ref>[http://crave.cnet.co.uk/laptops/steve-jobs-slams-android-samsung-and-ipad-2-rivals-as-copycats-50003016/ Steve Jobs slams Android, Samsung and iPad 2 rivals as 'copycats' | CNET UK<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727033028/http://crave.cnet.co.uk/laptops/steve-jobs-slams-android-samsung-and-ipad-2-rivals-as-copycats-50003016/ |date=2013-07-27 }}</ref> * Yerba Buena Center-де өткен 2012 жылғы 7 наурыздағы The New iPad презентациясында жаңа 35 нм-A5 процессорлі iPad 2 планшеті таныстырылды. == Сілтемелер == * [http://www.apple.com/ru/ipad/ Apple iPad ресми сайты] {{ref-ru}} * [http://www.apple.com/apple-events/march-2011/ iPad 2 презентациясының бейнежазбасы] {{ref-en}} {{Apple}} {{1998 жылдан бастап Apple аппараттық қамтамасыз етуі}} [[Санат:Apple Inc. құрылғылары]] [[Санат:Интернет-планшеттер]] [[Санат:Веб-құрылғылар]] [[Санат:2011 жылы пайда болғандар]] [[Санат:IPad]] 1n5pnp0l6ukeban9p9ox3zvjzaiij45 0 550484 3627281 2460211 2026-07-07T12:41:01Z Алмас Нурмаш 183229 Орфографиялық өзгерістер енгізілді 3627281 wikitext text/x-wiki '''Винол''' — поливинил спиртінен алынатын талшықтар. Бұл талшықтан арнайы медициналық мата, бинт, мата т.б. жасалады. Бұл матаны үтікті қатты қыздырып үтіктеуге, қайнаған суға салып жуа беруге болады. Формасын өзгертпейді, тез кебеді, ылғалды жақсы сіңіреді, сондықтан төсек орын және іш киім, басқа да материалдар жасауға кеңінен қолданылады.<ref>М.Қазбеков "Химия тұрмыста" Алматы:1989ж</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Тоқыма өндірісі]] [[Санат:Химиялық талшықтар]] j7icne7bmsddtf97n75v9zi1xdgas8p 3627324 3627281 2026-07-07T14:01:56Z 1nter pares 146705 3627324 wikitext text/x-wiki '''Винол''' — поливинил спиртінен алынатын талшықтар. Бұл талшықтан арнайы медициналық мата, бинт, мата т.б. жасалады. Бұл матаны үтікті қатты қыздырып үтіктеуге, қайнаған суға салып жуа беруге болады. Формасын өзгертпейді, тез кебеді, ылғалды жақсы сіңіреді, сондықтан төсек орын және іш киім, басқа да материалдар жасауға кеңінен қолданылады.<ref>М.Қазбеков "Химия тұрмыста" Алматы:1989ж</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Тоқыма өндірісі]] [[Санат:Химиялық талшықтар]] l0kaq7i1cwim6n1s2b7zvbm7zq0qqsl 0 551004 3627310 3627237 2026-07-07T13:54:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3627310 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Архипелаг |Атауы = Пальма аралдары |Шынайы атауы = ar/جزر النخيل |Сурет = Sztuczne wyspy w Dubaju.png |Сурет тақырыбы = Картада Пальма аралдары және «Әлем» аралдары |Координаттары = 25/7/10/N/55/7/57/E |CoordScale = |Ел = БАӘ |Аймақ = Дубай (әмірлік) |Архипелаг = Парсы шығанағы |Акватория = |Аралдар саны = |Ірі аралы = |Жалпы ауданы = 60,35 |Ең биік нүктесі = |Халқы = |Санақ жылы = |Ортаққордағы санаты = The Palm }} [[Сурет:Sztuczne_wyspy_w_Dubaju.png|thumb|right|300px|]] '''Пальма аралдары''' ({{lang-ar|جزر النخيل}}) — Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай эмиратында орналасқан үш жасанды арал: * [[Пальма Джумейра]], * [[Пальма Джебель Али]], * [[Пальма Дейра]]. 2014 жылдың қараша айында, тек Palm Jumeirah аяқталды. Бұл арал жарты ай қондырған құрма ағашына, нысанын қабылдайды. Аяқталған кезде, Palm Jebel Ali ұқсас пішінді өтеді; екі аралдар тұрғын үй, демалыс және ойын-сауық орталықтарының үлкен санына хост болады және Дубай қаласына емес қоғамдық жағажайлар 520 шақырым жалпы қосады. Palm Jumeirah құру кейін көп ұзамай 2001 жылы маусым айында басталды, Palm Jebel Ali жариялады және мелиорациялық жұмыстар басталды. Үшінші арал жоспарланған және құрылысы басталды, бірақ бұл жоба кейінірек және қайта Дейра аралы өзгертілді болатын. == Құрылысы == Palm Islands бельгиялық компаниясы, Ян De Nul және Нидерланды компаниясы, Ван Oord арқылы Парсы шығанағы түбінен тереңдету құм салынған жасанды аралдар бар. Құм қажетті аймағына, жаһандық позициялау жүйесі басшылыққа түбін тереңдететін кемелерден, бастап шашатын. бүрку процесс, өйткені құм шашатын кезде ауада өндірілген кемпірқосақ сияқты доғалар сипаттамасы, приборларды ретінде белгілі. Әр Palm ның айналма Жарты сыртқы жиегі үлкен рок толқын тосқы болып табылады. Palm Jumeirah туралы толқын тосқы жартастың миллион жеті тоннадан астам бар; әрбір жыныс кран жеке орналастырылды, оның лауазымы сүңгуір қол қойып және жаһандық позициялау жүйесі үйлестіру берілген. Jan De Nul Group 2001 жылы Palm Джебель Али бойынша жұмыс істей бастады және Palm Джебель Али үшін мелиоративтік жоба 200-meter- қорғалатын, төрт шақырымға түбегінің құру кіреді 2006 жылдың соңына дейін аяқталады болды кең, он жеті шақырымдық ұзақ дөңгелек толқын тосқы. (Ішінара Jebel Ali кіреберіс арна түбін тереңдету жұмыстан шығарылған) мадақтауын болды рок, құм және әк 210.000.000 текше метр бар. Slope қорғау Works жыныстарының шамамен 10,000,000 текше метр бар. == Экологиялық мәселелер == Пальма аралдарының құрылыс шөгінді көлік және толқындық заңдылықтары бойымен, ауданы жануарлар әлемін өзгерістер нәтижесінде, жағалау эрозиясы қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етті. Құрылысы бойынша қоздырып шөгінділер тұншықтырып мен зардап шеккендер жергілікті теңіз фаунасы мен өсімдіктер теңізінің жағалауында, төмен сүзеді күн сәулесінің саны азайды. Бойымен тұнба көлікте Нұсқалар, сондай-ақ аралдар жаңа обструкции жылжыту үшін шығанағы әрекет су өзгерген толқын үлгілерге күшейе түсті БАӘ жағалауының бойымен эрозияға құрылымындағы өзгерістер, әкеп соқты. Дубайдағы табылатындықтан экологтардың сүйікті себеп болды. Гринпис тұрақтылығын болмауына Palm Islands сынға алды, және Mongabay.com, орман сақтау жаңбыр арналған сайт, мәлімдей отырып, агрессивті Дубайдағы жасанды аралдар шабуыл болды: Дубай теңіз қоршаған ортаға елеулі өзгерістер көрнекі шрам қалдырып жатқан аралдар салу үшін құм тереңдету және redepositing нәтижесінде, Дубай шығанағы әдетте кристалдық су қатты бұлттанып айналды ила. Құрылыс қызметі жергілікті теңіз түрлерін, сондай-ақ азық-түлік үшін оларға тәуелді басқа да түрлерін қауіп төндіретін, маржан тастары, устрица төсек және теңіз шөп жер асты кен орындарын көму, теңіз тіршілік ету ортасын бүлдіру. Су Жоғарыда, жағажайлар табиғи ағымдардың бұзылуы бар нұқсан келтіреді, ал Oyster төсек, тұнба сонша екі дюйм қамтылған болатын. == Галерея == <gallery> PalmIslandDubai.JPG Palm Island ISS006-E-35516 large.jpg Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 1.jpg Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 2.jpg Palm Jumeirah's Palm Leaf on 1 May 2007.jpg Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 1.jpg Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 2.jpg Palm Jumeirah on 19 January 2008.jpg Palm jumeirah core.jpg Palm Jumeirah on 8 May 2008 Pict 6.jpg </gallery> {{commons|Category:The Palm}} [[Санат:БАӘ аралдары]] [[Санат:Жасанды аралдар]] [[Санат:Дубай (әмірлік)]] 3x11114fb7b3ql4ik1n9kodjts6bpvo 0 561520 3627404 3626590 2026-07-07T17:33:39Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мерекелер 12 сәуір|Мерекелер 12 сәуір]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627404 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Opening of exhibition on Museum of Cosmonautics April 2021 28.jpg|нобай|360px|Ғарыш игеру мұражайында]] [[Сурет:Soviet_Union-1965-Stamp-0.12._Cosmonautics_Day.jpg|нобай|180px|1965 жылғы марка]] '''Ғарышкерлер күні''' — алғаш адамның [[ғарыш]]қа аттануына байланысты Ресейде және басқа да постсоветтік елдерде [[12 сәуір]]де тойланатын мейрам. == Тарихы мен маңызы == Совет ғарышкері [[Юрий Алексеевич Гагарин|Юрий Гагарин]] 1961 жылдың 12 сәуірінде «[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]<nowiki/>» ғарыш айлағында «[[Восток (ғарыш кемесі)|Восток-1]]<nowiki/>» атты ғарыш кемесімен алғаш жердің орбитасын айналып ұшқан болатын. Кеңістіктегі бұл шолу 108 минутқа созылған.<ref>{{cite web |url=https://un.org |title=International Day of Human Space Flight |publisher=United Nations |accessdate=2026-07-05 |lang=en}}</ref> Кеңес өкіметі кезінде бұл мейрам 1962 жылы 9 сәуірде Жоғарғы совет президентімен тағайындалған. Ғарышкерлер күні атты атаумен аталып өтеді. Бұл мерекені екінші ғарышкер ұшқыш [[Герман Степанович Титов|Герман Титов]] ұсынысы бойынша орнатылған және де Герман Титов ОК [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]-қа бұл орнықты идеясына 1962 жылдың 26 наурызында назар аудартқан болатын.<ref>{{cite web |url=https://qazaqstan.tv |title=12 сәуір – Дүниежүзілік авиация және ғарышкерлер күні |publisher=«Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы |date=2015-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref> Әлемдік авиация федерациясының генералды конференциясында (п. 17) 61-протоколына байланысты, дәл осы күні Бүкіл әлемдік авиация мен ғарышкерлер күні мерекесі тойланады. Бұл шешімді 1968 жылдағы қараша айында өткен жиналыста қарастырып, 1969 жылдың 30 сәуірінде қабылдаған және Авиация спорты федерациясында жарыққа шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz |title=12 сәуір – Ғарышкерлер күні! |publisher=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының бірыңғай платформасы (GOV.KZ) |date=2023-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref> Ресейдегі ғарышкерлер күні 13 наурыз 1995 жылдың федерал заңдарына  № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» сай аталынып өтіледі. == Адамның әлемдік ғарышқа ұшу күні == [[Сурет:50-th_years_jubilee_of_Cosmonautics_Day_salute.ogv|нобай|Ғарышкерлердің 50 жылдығына арнайып атылған фейерверк]] 2011 жылдың 7-наурызында арнайы пленарлы отырыста БҰҰ Генерал Ассамблеясымен резолюция қабылданып, ресми түрде Адамның әлемдік ғарышқа ұшу күні аталынды.<ref>{{cite web |url=https://aqmeshit-zhastary.kz |title=Адамзат тарихындағы алғашқы ғарыш қақпасы. 12 сәуір – Ғарышкерлер күні |publisher=«Ақмешіт жастары» газеті |date=2025-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref> == Осы күннің басқа да оқиғалары == Алғаш адамның ғарышқа ұшуынан кейін дәл 20 жылдан соң 1981 жылдың сәуірдің 12 жұлдызында «[[Спейс Шаттл]]» америка жобасымен алғаш пилотталатын ұшу жүзеге асты.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz |title=12 сәуір – ғарышкерлер күні |publisher=Қазақстан тарихы порталы (E-history.kz) |date=2022-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref> Осы оқиғалардың екеуіне де 2001 жылдан бері әлемнің көптеген қалаларында құрмет көрсетіліп, «Юрьева ночь» мерекелік іс-шарасы өткізілді. Ұйымдастырушы ғарыштық ұрпақ кеңес беру кеңесі болып табылады (Space Generation Advisory Council), үкіметтік емес ұйым. Ол әлемнің 60-тан астам елдерінің қатысушыларын біріктіреді.<ref>{{cite web |url=https://bolashaq.edu.kz |title=12 сәуір — Космонавтика күні! |publisher=«Bolashaq» академиясының ресми порталы |date=2022-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref><ref>{{cite web |url=http://library.kz |title=12 сәуір – Ғарышкерлер күні көрмесі |publisher=Орталық ғылыми кітапхана |date=2021-04-12 |accessdate=2026-07-05 |lang=kk}}</ref> == Филателияда == <gallery mode="packed" heights=160> 1981 5175.jpg| 2011. Марка России 1468 bl.jpg| Russia stamp 2001 № 676-677ml.jpg| </gallery> <gallery> 1977 4693.jpg| Stamp of Kazakhstan 316.jpg| Stamp of Kazakhstan 251.jpg| Stamp of Kazakhstan 276.jpg| 1985 CPA 5611.jpg| 1984 CPA 5495.jpg| 1986 CPA 5712.jpg| Почтовая марка СССР № 5819. 1987. День космонавтики.jpg| Почтовая марка СССР № 5820. 1987. День космонавтики.jpg| Почтовый блок СССР № 5384. 1983. День космонавтики.jpg| Почтовая марка СССР № 5283. 1982. День космонавтики.jpg| Stamp 2011 Gagarin (1).JPG| The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg| Stamps of Kazakhstan, 2011-01.jpg| Russia stamp 2023 № 3050.jpg| </gallery> == Нумизматикада == <gallery> RR5111-0210R.png|Күміс 3 рубль, 2011 ж. RR5015-0057 25 рублей 2021 60 лет первого полета человека в космос.png|25 рубль, 2021 ж. RR5115-0156 25 рублей 2021 серебро 60 лет первого полета человека в космос.png|Күміс 25 рубль, 2021 ж. RR3111-0009R.png|Күміс 3 рубль, 1991 ж. 500 tenge Gagarin b.jpg|Күміс 500 теңге, 2011 ж. Coin of Kazakhstan 50Space-r.jpg|50 теңге, 2006 ж. RR5111-0092R 40-летие космического полета Ю. А. Гагарина.gif|Күміс 3 рубль, 2001 ж. </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://yurisnight.ru Русский сайт Yuri’s Night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816110810/http://yurisnight.ru/ |date=2011-08-16 }} * [http://mapsssr.ru/dvflot.html История праздников День авиации и День космонавтики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326061724/http://mapsssr.ru/dvflot.html |date=2013-03-26 }} * [http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/380 День космонавтики в официальных документах СССР] [[Санат:Халықаралық күндер]] [[Санат:КСРО мейрамдары]] [[Санат:1962 жылы пайда болғандар]] [[Санат:БҰҰ-ның халықаралық күндері]] [[Санат:Ресей мейрамдары]] hs4ej6fd44l3dfqb2dikkpb5qswakbt 0 566318 3627384 2556512 2026-07-07T17:26:49Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627384 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Жеменей болысы |Шынайы атауы = Джаменеевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Бозащы ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Жеменей болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 7 әкімшілік ауылында 1405 қожалық болды. == Халқы және тұрмысы == [[Қалша]] ауылы жартылай көшпенді, жыл бойына [[Қаракешу]] маңында отырады, егіншілікпен де айналысады. [[Бегімбет]] ауылы түгелдей көшіп жүреді. Қарақұмда, Жылыойда отырады. Кейбір шаруалары Сеңгірқұмға келіп қыстайды. Үстіртте Бесегоз, [[Тәңке]] суларын жайлайды. [[Сұлтангелді]] ауылының шаруашылықтары жартылай көшпенді, Қаратау, Ақтау бойында аздаған бөлігі отырады. Жазда Қарақұмды жайлап, қыста Сеңгірқұмға келеді. Қожағұл ауылдары [[Аусары]] суымен Форт-Александровскіде қысы-жазы отырады. Шолақ ауылының 75 пайызы жартылай көшпенді. Отыратын жері [[Иір]], Форт-Александровск, 25 пайызы көшпенді, жазда Қарақұмды жайласа, қыста Ақтөбені қыстайды. [[Қаракедей]]дің 75 пайызы жартылай көшпенді, отыратын жері [[Жармыш]], жатақтары [[Ауыздыбас]]та. Қалғандары көшіп жүреді, жазда Қарақұмға дейін көшіп, қыста Қаратау бойына келеді. [[Ақшакедей]] ауылдары көшіп жүреді, жазда Ойылға дейін барып, қыста Қаратау бойын қыстайды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] qahad6mhetjr4pkzonzcug23n1y978y 0 566448 3627483 3086727 2026-07-08T00:13:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627483 wikitext text/x-wiki '''LaFerrari''' (сондай-ақ Ferrari F70/F150 белгілі) — гибридтік суперкар, [[Италия|италиялық]] [[Ferrari]] фирмасының бірінші сериялық гибридтік автомобилі. Шектеулі сериясымен 2013 жылы шығарылды. Өздерінің атақты Ferrari Enzo ізбасарын шығару ниетін фирма алғаш рет сонау 2007 жылдың наурыз айында білдірген еді<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=20959 Ferrari готовит модель F70]</ref>. Қыркүйек айында Францияда автомобильдің шамамен бағасы мен қуаты белгілі болды<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=23052 Новое поколение Ferrari Enzo получит 900 л.]</ref>. 2009 жылдың соңында компания қайтадан суперкар туралы деректерді жариялады<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=30265 Ferrari F70.]</ref>, 2010 жылы жаңа флагманынның сериясын іске қосу туралы ниетін еске салды<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=31301 Ferrari покажет шесть новых моделей]</ref>. 2011 жылы итальян маркасы, автомобиль гибридтік болады - деп мәлімдеді<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=35421 Ferrari Enzo получит наследника]</ref>, ал келесі жылы алғаш рет автомобильдер маркасында қолданыған HY-KERS рекуперациялау жүйесі туралы айтылды<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=36456 Преемник Ferrari Enzo будет гибридным]</ref>. Содан кейін, сәуірде, Пекин автосалонында компания өзінің гибридті қондырғысын өзі ұсынды<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=36995 Самый мощный Ferrari будет гибридным]</ref>. Маусым айында камуфляждағы нұсқасының тыңшылық суреттер пайда болды<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=37379 Наследник Ferrari Enzo вышел в люди]</ref>, желтоқсан айында Ferrari автомобильдің тизерін көрсетті<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=39424 Ferrari F70.]</ref>. 2013 жылғы Женева автосалонында суперкардың дайын нұсқасы ақырында ұсынылды, сондай-ақ тек ресми моторшоуда ғана компанияның ең қуатты купесінің аты пайда болды<ref name="autogenerated1">[http://www.topgearrussia.ru/news/car-news/geneva2013/177812/7fb7de4a.html На автошоу Женевы представлен LaFerrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313023843/http://www.topgearrussia.ru/news/car-news/geneva2013/177812/7fb7de4a.html |date=2013-03-13 }}</ref>. Автокөлік құны 1,3 миллион [[Еуро|евроға бағаланды]] <ref name="lat"><span class="citation">''Undercoffler, David''.&#x20;</span></ref>, барлығы 499 дана өндірілді. == Шанақ == LaFerrari негізінде карбон материалдың 4 түрінен тұратын монокок жатыр және массасы 70 кг Enzo-ға<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=39250 Самый быстрый Ferrari: новые подробности]</ref> қарағанда 20%-ға жеңілірек, компанияның Scuderia Ferrari — жарыс бөлімшесімен әзірленген. Шанақ аэродинамикасын көбейтетін керекті уақытта қысқыш күшін ұлғайтатын белсенді элементтер қамтамасыз етеді. Ізбасарымен Салыстырғанда шанақты бұрау қаттылығы 27% - ға артты, ал иілу — 22%<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=40698 Женевский автосалон: самая мощная Ferrari в истории!]</ref>. Масса қатынасы 41 / 59 % құрайды, артқы ості артық салмағы бар етіп компания арнайы жасап шығарған, осындай арақатынасты оңтайлы деп тапқан<ref>[http://www.autoblog.com/2013/03/05/ferrari-laferrari-is-beautifully-redundant/ Ferrari LaFerrari is beautifully redundant]</ref>. Сондай-ақ, ауырлық орталығы, 35 мм-ге төмендеді. == Аспа және тежегіштер == Алдынан LaFerrari екі көлденең сырықты аспа, артында — көп көлденең сырықты аспа. Белсенді [[Амортизатор|амортизаторлар]] құрамында қос соленоидтар және магнетореологиялық сұйықтық бар<ref>[http://www.drive.ru/news/ferrari/513724f194a656a4b8000086.html Итальянцы представили миру супергибрид Ferrari LaFerrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309211549/http://www.drive.ru/news/ferrari/513724f194a656a4b8000086.html |date=2013-03-09 }}</ref>. Жақсы басқарылуын қамтамасыз ететін электронды-басқарылатын артқы дифференциал E-Diff 3, тайғанауға қарсы жүйесі және электрондық орнықтылық бақылауы<ref name="autogenerated1"/> бар. Басқа да көптеген суперкары, LaFerrari көлемі 398 мм алдыңғы және артында 380 мм карбон-керамикалық Brembo тежегіштерімен жабдықталған. Шиналар — Pirelli P-Zero, өлшемі алдында 265/30 R19 және артында 345/30 R20 <ref>[http://ca.autos.yahoo.com/blogs/motoramic/tale-tape-mclaren-p1-vs-lamborghini-veneno-vs-191716878.html Tale of the tape: McLaren P1 vs.]</ref>. == Қозғалтқыш және БӨП == Күш қондырғысын LaFerrari Ferrari FXX алды, алайда, көлемі 6262 см3 12 цилиндрлік атмосфералық бензинді қозғалтқышта, 2 [[Электр қозғалтқышы|электромотор]] жұмыс істейді. Бензин қайтарым агрегаты 800 а. к.-мен шектелген, ал күштік қондырғылардың жиынтық қуаты 963 а. к. және 900 Н•М құрайды<ref>[http://autoarticle.ru/avtonovosti/avtoobzory/ferrari_laferrari/ Итальянский суперкар с ошеломительной внешностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517132747/http://autoarticle.ru/avtonovosti/avtoobzory/ferrari_laferrari/ |date=2014-05-17 }}</ref>. Бірінші электромотор 7-жылдамдықты роботталған трансмиссияға кіріктірілген<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=39652 Ferrari рассказала правду о новом суперкаре]</ref> екі Ілінісумен тікелей артқы доңғалақтарға қызмет етеді, екіншісі — қосалқы жабдықтарды нәрлендіреді. Литийлі-ионды аккумуляторлар панельдер еденінде орналасқан және салмағы 60 кг. Олардың зарядтау, егер ол қазіргі уақытта пайдаланылмайтын болса рекуперативтік тежеу және қозғалтқыштың тарту күшін қамтамасыз етеді. == Динамикалық сипаттамалары және салон == Фьоранон трассасын компанияның әрбір автомобилі жүріп өтеді, LaFerrari кемінде 1 минут 20 секундта өтеді, бұл Enzo Ferrari нәтижесінен 5 секундке жылдам. 200 км/сағ жылдамдықты автомобиль 7 секундте алады, ал 300-ге дейін — 15 секундте<ref>[http://forums.motortrend.com/70/9450726/the-general-forum/official-2014-ferrari-laferrari/index.html Official: 2014 Ferrari LaFerrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831020552/http://forums.motortrend.com/70/9450726/the-general-forum/official-2014-ferrari-laferrari/index.html |date=2016-08-31 }}</ref>. Автомобиль интерьерінде, сондай-ақ көмірпластик материал басым, бірақ сондай-ақ, алькантара және табиғи былғары да бар. Рөл квадрат-тәрізді пішінге ие, аспаптар панелі, тұтас дисплеймен үйлескен. Автокөліктің креслосы бекітілген қалыпта, оның орнына руль мен басқыштары реттеледі. Отырғызу және басқарушылығымен бүкіл әлемге әйгілі [[Автоспорт|шабандоздар]] Фернандо Алонсо мен Фелипе Масса жұмыс істеді. Автокөлік фаралар компанияның соңғы жетістіктеріне сай, есіктері, Enzo моделі сияқты жоғары ашылады<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=39579 Самый быстрый Ferrari: первые тизеры]</ref>.<gallery> File:2013-03-05 Geneva Motor Show 8277.JPG |Арттан File:2013-03-05 Geneva Motor Show 8272.JPG |Түрі жанынан </gallery> == Ескертпелер == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> == Сілтемелер == * [http://www.laferrari.com/en/ LaFerrarі ресми сайты] [[Санат:2010 жж. автомобильдері]] [[Санат:Алфавит бойынша көліктер]] k9cie84l97jj7u1ohokuhujxxf28g1m 10 580777 3627415 2548602 2026-07-07T17:45:08Z Kasymov 10777 Kasymov [[Үлгі:Праганы азат еткен үшін медалі/doc]] бетін [[Үлгі:Праганы азат еткені үшін медалі/doc]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2548602 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> <code>Қою үлгісі: '''{{tl|Праганы азат еткен үшін медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Праганы азат еткен үшін медалі}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Праганы азат еткен үшін медалі}} }} bnus4zq9v2y0v0vh6uwwby2qlgx99z7 3627417 3627415 2026-07-07T17:45:37Z Kasymov 10777 3627417 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> <code>Қою үлгісі: '''{{tl|Праганы азат еткені үшін медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Праганы азат еткені үшін медалі}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Праганы азат еткені үшін медалі}} }} gxi433gg5y1im9b53in60s4pojc8tdp 0 584031 3627372 3476232 2026-07-07T17:24:03Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627372 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Бірінші Адай болысы |Шынайы атауы = Первая Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1921-1922, 1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Бірінші Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 6 әкімшілік ауыл, 775 қожалық. == Халқы және көшу жолдары == Құрамына Адайдың әртүрлі рулары кіреді. Атап айтқанда: [[Көрпе (Адай)|Көрпе]] — 170 үй, [[Жанақ]] — 91 үй, [[Балықшы рулары|Балықшы]] — 156 үй, одан басқа [[Ақпан рулары|Ақпан]] — 20 үй, [[Құнанорыс]] — 100 үй, [[Бәйбіше (Адай)|Бәйбіше]] — 102 үй, [[Қожағұл]] — 156 үй болды. Халқы түгелдей көшпенділер, олар жазда [[Жем]] өзенінің оң және сол жақтарын жағалап, [[Шерқала]] тауларына дейін көшеді. Қыста [[Оймауыт (Ақтөбе облысы)|Оймауыт]], [[Қайрақты (Ақтөбе облысы)|Қайрақты]], [[Молқұдық]], [[Сам (құм)|Сам]], [[Қарабауыр (жон)|Қарабауыр]]ды қыстайды.<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4 том.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Адай уезі болыстары]] 0nasf320yb6ixv6k160p5uyr3shm58t 0 584033 3627379 2556355 2026-07-07T17:26:00Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627379 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Екінші Адай болысы |Шынайы атауы = Вторая Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1921-1922, 1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Екінші Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 6 әкімшілік ауыл, онда 785 қожалық бар. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі көп ру — [[Шегем]]. Болыс шаруаларының үлкен көшу жолы бар. Жазда [[Ойыл]], [[Темір]], [[Сарықобда]], [[Қарақобда]] өзендері бойларын жайласа, қыста [[Сам]], [[Қараой]], [[Барсакелмес]] сорының батыс бөлігіне дейін барып қыстайды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 8gqvon7z1jav3l70rjv4a5q6ben7bwd 0 584035 3627395 3108940 2026-07-07T17:28:32Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627395 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Үшінші Адай болысы |Шынайы атауы = Третья Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1921-1922, 1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Үшінші Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 9 әкімшілік ауылдан тұрады, 1078 үй бар. Оның 941-і көшіп-қонып жүреді. 110 үй [[Сағыз]] өзені бойында мал шаруашылығымен қатар егін салумен де шұғылданады. 10 үй [[Хиуа]] каласында, 12 үй қысы-жазы [[Сам]]да болатын [[жатақ]]тар. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі рулары — [[Қосқұлақ]], [[Жары]]. Болыс халқы жазда [[Сағыз]]дың Жетікөл, Ащы, [[Ақжар]], [[Байсары]]сына дейін көшеді. Қыста [[Ерлі-Көшкен]], [[Шыбынды]], [[Әлібек]], [[Ащыбас]], [[Қарақұдық]], [[Құсшы]], [[Қаңбақты]] жерлерін қыстайды. Көктем мен күзде [[Белсексеуіл]], [[Барсакелмес]], [[Қараой]], [[Шағырлы]], Жақсы және [[Жаман Қайрақты]] қоныстарына көшіп барып отырады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] saklbcj0k7516w6eai4jaqcgcjb0sng 0 584038 3627391 3564813 2026-07-07T17:28:07Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627391 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Төртінші Адай болысы |Шынайы атауы = Четвёртая Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Төртінші Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 772 үйі бар, 6 әкімшілік ауылдан тұрады. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі руы — [[Бегей]]. Бұл болыста жартылай көшпенділер жоқ. Барлық ауылдары қыста Орталық [[Үстірт]]тің [[Қараой]], [[Мүзбел]], [[Қаңбақтыой]] және [[Орта Азия теміржолы]]на дейін барып қыстайды. Бегейдің [[Малай]] аталатын аулынан басқасы [[Сам]]да, Темір мен Ақтөбе уездерінің кейбір шаруалары сияқты [[Жаңғақ]]тың ойында [[Жәуміт тайпасы|Жәуміт-түрікмендер]] жайлайтын жерлерде болады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 2xdvlvfckn02asv9x3g89c7dxilv5ek 0 584042 3627376 2556706 2026-07-07T17:25:37Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627376 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Алтыншы Адай болысы |Шынайы атауы = Шестая Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Красноводск уезі]] (1920 жылға дейін)<br>[[Сенек-Сом ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Алтыншы Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Тарихы == 1920 жылға дейін [[Каспий сырты облысы|Закаспий облысы]]ның (орталығы [[Ашхабад]] қаласы) Красноводск уезінде болды. 1920 жылдан бастап Адай уезі құрамына кірді. == Әкімшілік бөлінуі == 5 әкімшілік ауыл, 1000-ға жақын үй бар. Бұлардан басқа 200 үй [[Красноводск]] қаласын жыл бойында тұрақты мекендейді. == Халқы және көшу жолдары == Болыс қарауындағы шаруалар түгелге дерлік жазда [[Ойыл]], [[Темір]] өзендеріне дейін көшеді де, қыста Красноводск қаласының маңына келеді. [[Есен]], [[Бегімбет]] — 150 үй, [[Қоңыр]] — 50 үй, барлығы 200-дей үй [[Қоңырат]]қа дейін көшеді. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] lwp1gcknh9bw2547xm9ebhw2y69odhq 0 584043 3627385 2556385 2026-07-07T17:26:54Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627385 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Жетінші Адай болысы |Шынайы атауы = Седьмая Адаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Сенек-Сом ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Жетінші Адай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 5 әкімшілік ауылдан тұрады. 773 үйі бар. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі рулары - [[Сүйіндік]] және [[Қосай]] рулары. Болыстағы шаруалар түгелдей көшеді. Жаз жайлауы — [[Ойыл]] және [[Темір]] өзендері, қыста [[Қаратау]] бойына, [[Қарабұғаз]]ға дейін келеді, аздаған бөлігі [[Красноводск]]іге дейін барады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] tp5zk38brf2o5mrfozjq4hz53wc4ovo 0 584046 3627377 2556392 2026-07-07T17:25:50Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627377 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Бірінші Маңғыстау болысы |Шынайы атауы = Первая Мангышлакская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Александр-Бай ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Бірінші Маңғыстау болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 9 әкімшілік ауыл, онда 1468 қожалық бар. Ауылдары: [[Жаңай]] — 135, [[Қожаназар]] — 125, [[Әлі]] — [[Тасым]] — 100, [[Төлеке]] — 50, [[Қамысбай]] — 150, [[Қаржау]] — 45, [[Өтеғұл]] — 50 үй. == Халқы және көшу жолдары == Болыстың 655-тейі [[Мырзайыр]], [[Ақтөбе]] жерлерін қыстайды. Жазда — [[Тұзбайыр]], [[Арыстанбұға]], [[Алты-Құлаш]], аржағы Жем өзеніне дейін жайлайды. 100 үй Жаңай, 100 үй Қожаназар, 100 үй Әлі-Тасым, 50 үй Төлеке жыл бойына [[Қаратау]]да болады. 185 үй Құл мен Тоян жыл бойы [[Шайыр]]дың маңындағы бұлақтарда және [[Қаңға]]да отырады. 160 үй Тоқабай жыл бойына [[Қандыбас]] маңында, 50 үй Төлеке [[Ақтөбе]]де, 40 үй Қамысбай [[Қаратұран]]да болады. 50 үй Қаржау [[Тарла]]да, 30 үй Өтеғұл [[Қаражыл]]ға және [[Сағынды]]ны мекендейді. Қалған жатақтар егін салады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 2chgji89db8cowq9mrlnf2mqicykjad 0 584048 3627381 2556394 2026-07-07T17:26:19Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627381 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Екінші Маңғыстау болысы |Шынайы атауы = Вторая Мангышлакская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Александр-Бай ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Екінші Маңғыстау болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 7 әкімшілік ауылда 1215 қожалық бар. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі рулары: [[Шоңай]]-[[Әлмембет]]. [[Тоқсанбай]] ауылында 320 үй болса, 215-i жыл бойына [[Отпан]] шоқысының маңында, 150 үй қыста Қарабұғазға дейін, жазда Ойыл жөне Сағыз өзендеріне дейін көшеді. [[Бөгембай]]-[[Боқай]] ауылында 240 үй бар. Одан 50 үй [[Орск]] қаласы маңын мекендейді. 160 үйі Тоқсанбайлықтармен бірге Қаратау бойында отырады да, 30 үй Қарабұғаз шығанағы мен Сағыз өзендері арасында көшіп жүреді. [[Табынай]] ауылында 600 үй бар, одан 200 үй [[Нарын]] — [[Бөкей губерниясы]]ның аумағын жайлайды. 200 үй [[Орал губерниясы]]ның [[Қақбақты]], [[Ащысай]] болыстарымен бірге қоныстанса, 200 үй Адай уезінің жері [[Таушық]]та және Қаратау бойында Бөгембай-Боқай ауылдарымен бірге көшіп жүреді. [[Бәубек]] ауылында 260 үй болса, одан 240 үй [[Қараеспе]]-[[Сартаған]]да отырады. Ал олардың 20 үйі өз болысындағы көшетіндермен бірге жүреді. 200 үй болыстағы әртүрлі рулар Сағыз өзеніне дейін бойлап барады. 10 үй [[Бекі]], [[Сәубет]]те отырады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] to7hwt6wplhwbkhugeuqwfst87xsnnz 0 584080 3627378 2556487 2026-07-07T17:25:55Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627378 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Бірінші Түрікменадай болысы |Шынайы атауы = Первая Туркменадаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Бозащы ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Бірінші Түрікменадай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 792 үй, 5 әкімшілік ауылы бар. == Халқы және көшу жолдары == Негізгі рулары: [[Таңат]], [[Арық]], [[Тіней]]. [[Мәмбетқұл]] (Шалбар) ауылы жыл бойына [[Форт-Шевченко|Форт-Александровскіде]] отырады. 120 үйі бар. [[Тәңірберген]] ауылында 200 үй бар. Одан 150 үй [[Бозащы түбегі]]н жайлайды, мал шаруашылығымен қатар балық та аулайды. Қалған ауылдары болыстың басқа ауылдарымен бірге 522 үй жазғытұрым [[Ойыл]], [[Темір]] өзендеріне дейін көшіп, қыста [[Сам]], [[Қараалап]], [[Боран]], [[Қосқара]], [[Мұзбел]] және [[Жаңғақ]]тың ойын қыстайды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 0vsu7uqaax9qaf5gqwbqzi3o1h028nl 0 584082 3627382 3145968 2026-07-07T17:26:29Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627382 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Екінші Түрікменадай болысы |Шынайы атауы = Вторая Туркменадаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Екінші Түрікменадай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 5 әкімшілік ауылы, 710 үй бар. == Халқы және көшу жолдары == Бұған негізінен [[Құдайке]] балалары, оның ішінде [[Қосай]] [[Бәли]] ауылдары кіреді. [[Есен]] ауылында 170 үй болса, одан 60 үй жартылай көшпенді, мекені [[Қарашымырау]], қалған 110 үй де жартылай көшпенді. [[Ақтөбе]]ні жайлайды. [[Есберді]] ауылында 130 үй бар, барлығы түгелдей көшіп жүреді, жазда Шилі, Темір өзендеріне дейін барып, [[Қоңырат]]қа дейін көшеді. [[Байбол]] ауылы 120 үйден түрады. Жартылай көшпенді. [[Жем]] өзенінің Ақмешітіне дейін барады. Қыста [[Қарынжарық құмы|Қарынжарық]], [[Сеңгірқұм]]дарды қыстайды. Бірінші және Екінші [[Өтеп]] ауылында көшпенді 290 үй бар. [[Байбол]] ауылымен бірге көшіп жүрген. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] ezg8waan39rc2x44av3nmvvg3ropeq2 0 584085 3627375 2556500 2026-07-07T17:25:36Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627375 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Бірінші Бозащы болысы |Шынайы атауы = Первая Бузачинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Сам ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Бірінші Бозащы болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == Болыс 7 әкімшілік ауылдан, 1213 үйден тұрады. == Халқы және тұрмысы == Негізгі рулары: [[Айтумыс]], [[Шылым]], [[Көшке]] ауылдары бұрын көшіп жүрген, соңғы кездерде [[Жем]]нің бойындағы [[Бақашы]]ны жайлап, 93 үй көшуді тоқтатып, суармалы егіншілікке ауысқан. [[Ақбота]] 360-қа жақын үй, одан 100 үй [[Бозащы түбегі]]нің [[Тасорпа]] суын мекендеген, 190 үй жартылай көшпенді — [[Жартышеке]], [[Аққұдық]]ты жайлайды. Қалған 20 үй егіншілікпен Ново-Александровскіні мекендейді. [[Есен]] ауылы 200 үй, одан 160 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Бозащы түбегінің шығыс бөлігінде Ақботалармен бірге жүреді. 40 үй [[Қарақұм]]да қысы-жазы отырады. Бірінші [[Олжашы]] ауылында 150 үй, одан 40-қа жақын үй Бозащы мен [[Қаратау]] арасында көшіп жүреді. Қалғандары жатақтар, [[Өлі Қолтық]]та (залив Мертвый культук) отырады. [[Бөкен]] ауылында 100 үй, одан 90 үй жартылай көшпенді, жыл бойына [[Ауызорпа]] мен [[Ащыорпа]] жерлерінің арасын мекендейді. 10 үй жатақ [[Форт-Шевченко|Форт-Александровскіде]] тұрады. Өтебайдың барлығы 120 үй, оның 25 үйі Бөкендермен, 110 үйі бірінші Олжашы ауылымен бірге жүреді. 200-дей үй қыста Қарынжарық, Сеңгір-құмдарын, ал көктемде Көгесем, Қарағанбосаға, Қыңыр, Ұзын суларын жайлап, Самға барады. Жазда Қарақұм, Ойыл, Сағызға дейін көшеді. Екінші Олжашы ауылы 120 үй. Қыста Бесоқты, Тоңаша және Қарынжарық құмдарын қыстап, жазда Самға дейін көшеді. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] pu14ldfr55d9k0fk80asam3mbrf64a6 0 584086 3627380 2556502 2026-07-07T17:26:14Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627380 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Екінші Бозащы болысы |Шынайы атауы = Вторая Бузачинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Бозащы ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Екінші Бозащы болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 9 әкімшілік ауылы, онда 1340 үй, [[Мұңал]] ұрпақтары тұрады. == Географиясы == Болыстың аумағы терістік батыста [[Завортный]] кентімен, терістік шығыста [[Тұщықұдық]] құдығымен, оңтүстік батыста [[Қошақ]] шығанағымен аралықты алып жатады. Бұл болыс түгелдей құмда орналасқан, халқы жартылай көшпенділер. == Халқы және тұрмысы == Негізгі халқы мал шаруашылығымен айналысады, бір азғантай бөлігі егін де салады. 50 үй [[Бектеміс]] ауылы балық аулайды. Жыл бойына төрт пен онға дейін қоныс аударып көшіп жүреді. Көші-қонның жалпы ұзындығы 150-шақырымнан аспайды. Енді бір шаруашылық ауылы — [[Тоқтамыс]]. Олар жыл бойына [[Құлбарақ]], [[Тиген]], [[Аманқызылит]], [[Қаратөбе]] құдықтарында отырады. [[Малдырақ]] тобы [[Қарақұм]], Жемге дейін өкшіп барып жайлайды. 4 шаруашылық ауыл: [[Майлан]], [[Шотан]], [[Құдайберген]], [[Тастемір]] қыста Жүз-есем, [[Тоғыр]], жазғытұры [[Қырықсегіз]] теппе, [[Құлбалой]], [[Ұзын]], Самның батыс бөлігін, жазда Темірге дейін жайлайды. Көші қон ұзындығы қонысқа байланысты. 1926 жылы бұл рулар [[Босаға]]ны қыстап қалды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] coz9wg524h1bff5mtp9x62ehrlz1z3v 0 584087 3627396 3145967 2026-07-07T17:28:37Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627396 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Үшінші Бозащы болысы |Шынайы атауы = Третья Бузачинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Бозащы ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Үшінші Бозащы болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 8 әкімшілік ауыл, онда 1432 үй бар. == Халқы және тұрмысы == Негізгі ру — [[Мұңал]] балалары. [[Рысалы]] — 247 үй, [[Жетімек]] — 14 уй, жартылай көшпенді, [[Жылыой]]да [[Жартышеке]], [[Аққұдық]] маңдарында отырады. [[Ескелді]] әкімшілік ауылында 153 үй (одан 20 үй [[Игілік]]) қыста [[Көкжал]] құлауларында, жаз шыға көктемде [[Қарынжарық құмы|Қарынжарық]], [[Сеңгірқұм]]дарға, [[Қаратау]]дың шығыс бөлігіне жөне [[Қарақұм]]ға дейін көшеді. Қысқа қарай Красноводскіге дейін қайтады. 1926 жылы осы аталған ауылдар көрсетілген құмдарды қыстады. Болыстың 1000-ға тарта қожалықтары көп көшпей [[Бозащы түбегі]]нің терістік шығысын жайлап жүреді. Олар [[Дәулеталы]] және [[Мұрат]] (Кеще) ауылдары. 200-дей үй [[Жиделі]] және [[Тұщықұдық]], Оңтүстік батысында [[Қошақ]] араларында жүреді. Болыста балық шаруашылығын кәсіп етушілер жоқ. Өңір мал шаруашылығымен айналысады. Бұл болыста егін салушы да жоқ. Жаздағы көші қон ұзындығы 150 шақырымға дейін созылады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] l148f4qfn7iabieblglsi9ofhmtos77 0 584088 3627392 3289138 2026-07-07T17:28:11Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627392 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Төртінші Бозащы болысы |Шынайы атауы = Четвёртая Бузачинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Сам ауданы]] (1921-1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Төртінші Бозащы болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 7 әкімшілік ауылында 1043 қожалық бар. == Халқы және тұрмысы == Негізгі рулары: [[Өрдек]], [[Шылым]], [[Айтумыс]]. Бірінші [[Бәйбіше]] ауылында 170 қожалық болса, оның 150-і жартылай көшпенді, отыратын сулары [[Қызық]], [[Қотырбай]], Еспе. Қалған 20 үй Форт-Александровскіде отыратын жатақтар. Мамыр ауылында 140 уй бар, бұлардың қонысы [[Сағыз]] және [[Қайнар]] өзендері мен [[Ұзынкөл]], [[Әсемкөл]] маңы, егіншілікпен айналысады. [[Қойсары]] ауылында 150-дей үй бар, оның 15-ке жуығы Форт-Александровскіде жататын жатақтар. [[Қонай]] ауылында да 150-дей үй бар, оның 50 үйі [[Буракөл]]ді мекендесе, 20 үйі жыл бойына Өлі Қолтық маңын, 15 үйі Бозащы түбегінің [[Қаратөбе]] құдығын мекендейді. 200 үй [[Қаратоқа]]ның 20-сы Жемнің Ақмешітінде, 30 үйі Қаратаудың [[Шетпе]] бұлақтарын мекендейді. [[Кенже]]ден 310 үй болса, 90-ы Өлі Қолтық маңын қыстап қалады да, басым көпшілігі [[Көкшесу]] мен [[Ақжар]]ға дейін көшеді. Жалпы бұл болыстың шаруалары қыста Қарабұғаз шығанағы, Қарынжарық құмы, [[Қарашық]], Құлшық шағылдарын қыстап, жазда [[Қараған]], [[Қорлақ]], Жайнақ, [[Тағалбайлы]], Құщы, ал кейбір ауылдары Жем мен Ойылға дейін көшіп барады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] rga6y2swqqop0fi28ngty57svnouqaz 0 584090 3627388 3440786 2026-07-07T17:27:07Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627388 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Райымберді болысы |Шынайы атауы = Раимбердинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Александр-Бай ауданы]] (1921–1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = Жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Райымберді болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 1128 қожалық бар, оның 861-і [[Текей Райымбердіұлы|Текелі]] — Алдаберді (Райымберді), қалған 267 үй [[Байұлы]]ның балалары, 6 әкімшілік ауылға біріктірілген. Қыдырша (Жары-Жетімек руы) — 220 үй, бір жерге бірікпеген, әр жерде жүрген көшпелі ру, Форт-Александровск қаласында және [[Ақтау]] бойында кездеседі. == Халқы және тұрмысы == Бірінші [[Әнет]] ауылында 250 үй, жартылай көшпенді. [[Кендірлі]] шығанағында, [[Ұзынқұдық]], [[Төңірекшың]]да отырады. 10 үй жазда Сағыз өзеніне дейін көшіп, қыста Кендірліге келеді. Екінші Әнет ауылында 133 үй, одан 110 үй қыста Ұзынқұдықта, [[Машырық]]та болып, жазда Ойылдың [[Бабажан]] мекеніне дейін барады. Қалған 23 үй Қаратаудың шығысындағы ұсақ бұлақтарды қоныстаған. [[Әтембек]] — 243 үй, одан 148-і көшпенділер, [[Орал губерниясы]]ның [[Шыңғырлау]]дағы [[Бозтөбе]]ні жайлап қайтады. Қыста Сеңгірқұм, Қарынжарық, Қарабұғаз, Кендірліге келіп қыстайды. Қалған 100 үй [[Шорым]], [[Алаторпа]] сулары мен Ақтау бойындағы суларда болады. [[Беріш]] - 130 үй. 110 үй жартылай көшпенділер, жыл бойы [[Қаламқас]], [[Жиделі]] аралығын жайлайды. 20 үй жатақтар, мекені [[Сарқауақ]], Жармыш, 30 үй [[Құлкеш]], басқа да Беріш тақталарымен бірлесіп, жерді пайдаланып, егіншілікпен айналысатын жатақтар. Сондай-ақ жартылай көшпенділер, мекені - Бозащы түбегінің [[Қауынды]], [[Сорқұдық]], [[Егдір]], [[Шәудір]] сулары. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] jttxpvhd07pieq1jd16zzw48dn0fj4z 0 584091 3627393 3530540 2026-07-07T17:28:19Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627393 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Түпқараған болысы |Шынайы атауы = Тюб-Караганская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = КСРО |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Александр-Бай ауданы]] (1921–1922)<br>[[Маңғыстау-Бозащы ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Түпқараған болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 10 әкімшілік ауылда 1858 үйден тұрады. == Халқы және тұрмысы == Негізгі руы — Бәйімбет, оның ішінде [[Сабытай]]. Төлеп ауылы 30 үй, жартылай көшпенді, Қаратаудың [[Күркіреуік]] және соның маңындағы бұлақтарда егін салып та күнелтіс жасайды. 30 үй [[Аралбай]] Көрпе жатақтары Сеңгірқұмда, 10 үйі Форт-Александровскіде тұрады. Маңғыбай, Күйік Көрпелер — 170 үй. Одан 50 үй Есекжарда қысы-жазы отырады. Айым, Шақа, Матай және алтыншы және екінші Боққара ауылында 190 үй бар, оның 145-і Торты және Қошқарата жерлерін мекендейді. Олармен бірге 25 үй Өтеулі, Жаманқара және бірінші Боққара ауылдары бірге жүреді. Осы 190 үйдің 75 үйі Ақорпа, Алаторпа және осыған көрші жатқан Ақтау бойын жай­лайды. Байбоз ауылында 240 үй бар, олардың жартылай көшпенділері мен жатақтары: 50 үй Бекі, Сәубетте, 50 үй Тортыда, 40 үй Борлы-Торымда, 50 үй Саршада отырады. Сарыболат ауылында 185 үй бар. Одан 10 үй жатақ Форт-Александровскіде. Сүгірәлі — Жәдігер ауылы 215 үй. 15 үй жатақ Форт-Александровскіде, 35 үй жартылай көшпенділер Ақорпа маңындағы жерлерде, 40 үй жатақ Басқұдықта отырады. Сегізбай ауылы — 180 үй, одан 30 үй жартылай көшпенді. Қонысы Таушық, 5 үй жатақ Форт-Александровскіде. Болыстың қалған 1175 үйі қысы-жазы мал шаруашылығының қамымен көшіп-қонып жүреді. Олардан 440 үй қыста Сеңгірқұм, Қарынжарыққа барса, жазда Сағыз өзеніне дейін жайлайды. 700 үй қыста қоныс қуып, [[Түрікменстан]] жеріне ауады. == Сыртқы сілтемелер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 7bos5k5nyvmeir7bvwtsaizu1t77qs6 0 584093 3627370 2556516 2026-07-07T17:23:52Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627370 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Әли-Бәйімбет болысы |Шынайы атауы = Али-Баимбетовская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Сенек-Сом ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Әли-Бәйімбет болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == Мұңалдан тараған рулар тұрады, 1122 үй, 6 әкімшілік ауыл. == Халқы және тұрмысы == [[Мамыртай]], [[Жақау]] және [[Жанақ]] ауылдары бір жүреді, көп отыратын қонысы 24 ендік, 44 бойлықтағы [[Бөрібас]] құдығы. [[Әли]], [[Жанғозы]], [[Жантоқа]] ауылдары қыста көшіп, [[Бөрібас]]қа келсе, жазда Темір өзеніне дейін көшеді. Жанақ ауылдары [[Төрбас]]тан шығып, жазда Көкжарға көшеді. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 2ykdssrgmfzt6sv1iup2hy2k4mnj38s 0 584094 3627387 3378906 2026-07-07T17:27:01Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627387 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Келімберді болысы |Шынайы атауы = Келимбердинская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Сам ауданы]] (1921-1922)<br>[[Үстірт-Қарақұм ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Келімберді болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 4 әкімшілік ауыл, 570 қожалық. == Халқы және тұрмысы == Негізгі рулары: [[Жанбай]], [[Жантуған]], [[Құнанорыс]]. Бүл [[Келімберді]]ліктер уездің басқа болыстары құрамында жоқтар, оларды топтап, болысқа Келімберді атағын берген. Осы болыстың 400 үйі басқа әкімшілік уездерде. Мысалы: 250 үй [[Бірінші Адай болысы|бірінші Адай болысында]], 30 үй [[Хиуа]]да, 30 үй [[Бөкей уезі]]нің Майтөбе жерінде, 30 үй [[Гурьев уезі]]нің [[Сімбірті болысы]]нда және 50 үй [[Қожелі]] қаласында. Бірінші Құнанорыс ауылында 150 үйдің 120-сы жартылай көшпенділер, қалғандары жатақтар, Форт-Александровскіде отырады. 2–3 Құнанорыс ауылында 250 үй жазда Жемнен өтіп, [[Ақсу]] көліне дейін барады. [[Қараша]] ауылында 140 үй жазда [[Ащы Ойыл]]ға дейін барса, қыста Тұзбайырға келеді.<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4 том.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Адай уезі болыстары]] 1fr3kji0ftjh89rqmgeui7rydjjemq6 0 584095 3627394 3110097 2026-07-07T17:28:24Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627394 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Ұлы Сам болысы |Шынайы атауы = Улусамская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ұлы Сам болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 4 әкімшілік ауылдан құралады. == Халқы және тұрмысы == Негізгі рулары [[Адай]], [[Табын]], 3000 үйге жақын. Болыс шаруалары түгелге дерлік көшіп жүреді. Болыстың 750 қожалығы жартылай көшпенді. Оның 250 қожалығы 1920 жылға дейін [[Қоңырат]]қа дейін қоныстанып жүрді. Болыстың үлкен бөлігі Үстірттің оңтүстігінде [[Қартбай]] сор, [[Қосбұлақ]], [[Белсексеуіл]], [[Ақсексеуіл]], [[Белдеулі]]ні қыстаса, аз бөлігі Самның Оңтүстігінде [[Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)|Көксеңгір]], [[Қараой]] жерлерін жайлаушы еді. 1920 жылдан кейін [[Сам (құм)|Сам]], [[Матайқұм|Матай]] құмдарының терістігіне ауысты. Атап айтқанда: [[Ақсай]], [[Кіндікті]], Қайнар, [[Айрық]], [[Аққоңыр]]дан, [[Теріскен]], [[Кедей]], жалпы Жемнің өр басына дейін қоныстанып, Жем, Қарақобда болыстарымен шектесіп, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] тауларына дейін барды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 1vric08u7toha9ph2qqzmne9ug9n4bi 0 584097 3627383 2556528 2026-07-07T17:26:37Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627383 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Жем-Сағыз болысы (Шилі-Сағыз) |Шынайы атауы = Эмбо-Сагизская волость (Чиили-Сагизская) |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Сам ауданы]] (1921-1922)<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Жем-Сағыз болысы (Шилі-Сағыз)''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 11 әкімшілік ауылы, онда 1114 қожалық бар. == Халқы және тұрмысы == [[Жиделі]] құмдарын жайлайды. Гурьев уезінің Жем, Ақтөбе уезінің Сағыз, [[Оймауыт]], [[Желтау]] болыстарымен шектеседі. Негізгі аумағы Жем, Сағыз өзендерінің арасында және Ойылға дейін жазда Адайлар көшіп жүреді. Негізгі халқы жатақтар, мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысады. Кей жылдары қыста Үстіртке қарай жылқы мен қой малдарын айдап кетеді. Бұл болыстың жүздеген қожалықтары Жем өзенінің төменгі жағында Жылыойға дейін барып қоныстанады. Кәсібі — мал шаруашылығы және егін шаруашылығы. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] fcnzy730bpuhwqb1ngtwfwxj1e9rj4v 0 584098 3627390 2556527 2026-07-07T17:28:02Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627390 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Тайсойған болысы (Тайсойған-Сағыз) |Шынайы атауы = Тайсунганская волость (Тайсунган-Сагизская) |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Үстірт-Сам ауданы]] (1921-1922)<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Тайсойған болысы (Тайсойған-Сағыз)''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == Болыста 1000 үй бар. == Халқы және тұрмысы == Халқы [[Тайсойған]] құмдарының шығыс бөлігінде тұрады. Кәсібі — мал шаруашылығы. Жазда Адайлардың бір бөлігі көшіп, қонып жүреді, қыста құмға көшіп келіп, жер үйлерге қыстайды. Малға жазда [[пішен]] дайындап алады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 9udz9ihm40e09142h815wesdh15bpvs 0 584099 3627389 3060031 2026-07-07T17:27:14Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627389 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Ойыл болысы (Қазыбек) |Шынайы атауы = Уилская волость (Казбекская) |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Темір уезі]] (1925 жылға дейін)<br>[[Ойыл ауданы]] (1925-1929) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ойыл болысы (Қазыбек)''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]], [[Темір уезі]] және [[Қазақ АКСР]]-дағы [[Адай округі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == Болыста 3500 үй бар. == Халқы және тұрмысы == Ойыл өзенінің орта және төменгі ағысында қоныстанған. Болыстың төңірегінде [[Әлімұлы]] және Байұлылары тұрады. Бұлардың арасында көшпенділер жоқ. Халқының негізгі күнкөрісі — мал және егін шаруашылығы. Болыстың жер көлемі онша үлкен емес, бірақ құнарлы. Сондықтан көбіне Адай болыстары жерді пайдаланады. Көшпенділер жазда Үстірттің Ағды-Айрық, [[Шаған]], [[Шағырай]] түлейі, Орталық және Оңтүстік Жемге, [[Атыжақсы]], [[Жайынды]], [[Құздысай]], [[Сарыалтын]], Мұғалжар, [[Жаманәлі]], [[Әлітау]], [[Бақыртау]], [[Намазтау]], [[Қаражар]], [[Төрткілкөл]], Шошқакөл, [[Доңызтау]], [[Темір]], Қарақобда уездерінің жерлеріне дейін жайлайды. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] 3piciq7hb43pf11hpqovfga19ruh17x 0 584100 3627397 3055461 2026-07-07T17:29:15Z Kaiyr 3134 [[Арнайы:Үлесі/Levshin Tevkelev|Levshin Tevkelev]] ([[Қатысушы талқылауы:Levshin Tevkelev|талқылауы]]) істеген нөмір 3007933 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3627397 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Матай-найман болысы |Шынайы атауы = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей империясы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы сыртқы округі]] |Енеді = 15 ауыл |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1820 шы жылдар |Таратылған уақыты = [[1878]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 7273<ref>Шет өңірінің тарихы, Артықбае Ж.О., Жакин М.С. Қарағанды 1998.</ref> |Санақ жылы = 1801 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Найман]] тайпасының [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руының 12 бұтағының болыстары |Конфессиялық құрамы = Мұсылмандар |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Матай-Найман болысы'' — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы сыртқы округіндегі]] қазақ болысы. == Әкімшілік бөлінуі == 4 әкімшілік ауылдан тұрады. 3000 қожалық. == Халқы және тұрмысы == Халқы Табын руының [[Қарақойлы]]сы, [[Доңызтау]] — [[Аққолтық]] болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бұл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылға дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі [[Қарақолқа]] жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында [[Білеулі-Қосбұлақ]] жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, [[Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)|Көксеңгір]], Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен құмы, Оймауыт құмы, Шағырлы құмы, [[Хантөрткіл]], [[Бөкембай]] тауларына көшеді. Бұл көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Қазақстанның болыстары]] 8dqfq1wweyf366ux4tvr5ly4szzr1dy 3627398 3627397 2026-07-07T17:29:28Z Kaiyr 3134 [[Арнайы:Үлесі/Levshin Tevkelev|Levshin Tevkelev]] ([[Қатысушы талқылауы:Levshin Tevkelev|талқылауы]]) істеген нөмір 3007932 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3627398 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Сам-Матай болысы |Шынайы атауы = Саматаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Сам-Матай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 4 әкімшілік ауылдан тұрады. 3000 қожалық. == Халқы және тұрмысы == Халқы Табын руының [[Қарақойлы]]сы, [[Доңызтау]] — [[Аққолтық]] болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бұл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылға дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі [[Қарақолқа]] жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында [[Білеулі-Қосбұлақ]] жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, [[Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)|Көксеңгір]], Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен құмы, Оймауыт құмы, Шағырлы құмы, [[Хантөрткіл]], [[Бөкембай]] тауларына көшеді. Бұл көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Қазақстанның болыстары]] 0ir08ec4jcmi5qsdessg43qma0o3hf8 3627399 3627398 2026-07-07T17:29:38Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақстанның болыстары|Қазақстанның болыстары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Адай уезі болыстары|Адай уезі болыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627399 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|КСРО}} |Қазақша атауы = Сам-Матай болысы |Шынайы атауы = Саматаевская волость |Сурет = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{USSR}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = [[болыс]] |Кіреді = [[Адай уезі]]<br>[[Адай-Табын ауданы]] (1923) |Енеді = |Астанасы = жоқ |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|Орыс]] |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = 200px |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Сам-Матай болысы''' — [[Қырғыз АКСР]]-дағы [[Адай уезі]]нің әкімшілік бөліну бірлігі. == Әкімшілік бөлінуі == 4 әкімшілік ауылдан тұрады. 3000 қожалық. == Халқы және тұрмысы == Халқы Табын руының [[Қарақойлы]]сы, [[Доңызтау]] — [[Аққолтық]] болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бұл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылға дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі [[Қарақолқа]] жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында [[Білеулі-Қосбұлақ]] жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, [[Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)|Көксеңгір]], Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен құмы, Оймауыт құмы, Шағырлы құмы, [[Хантөрткіл]], [[Бөкембай]] тауларына көшеді. Бұл көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады. == Дереккөздер == *Маңғыстау энциклопедиясы, 4том [[Санат:Адай уезі болыстары]] sy3j7oc9p5vkjq169yvvv7b8rg2vjdn 0 585168 3627482 3175290 2026-07-08T00:00:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627482 wikitext text/x-wiki {{Сайт |атауы = Kapital.kz |логотипі = Kapitalkz logo.png |URL = {{URL|https://kapital.kz/}} |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |саудалық = |түрі = электрондық периодикалық басылым |ұраны = ''Инструмент для принятия правильных решений'' (Дұрыс шешім қабылдауға арналған құрал) |тіркелу = міндетсіз |тілдері = орыс тілі |кірушілер саны = |орналасқан жері = {{KAZ}}: [[Алматы]] |иесі = Әсия Ағыбаева — [[бас редактор]] |авторы = |құрылған уақыты = 2007 |жабылды = |қазіргі статусы = белсенді |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''Kapital.kz''' — [[қазақстан]]дық [[жаңалық]]тар [[сайт]]ы. [[2007 жыл]]дан бері жұмыс істейді. Сайт Қазақстан, сондай-ақ, алыс және жақын шетелдің [[қаржы]], [[экономика]], [[бизнес]], [[саясат|саяси]] салаларындағы жаңалықтарды хабарлайды. [[сайт|Веб-портал]] «Musan Group» холдингінің құрамына кіреді<ref>[http://musan.kz/ «Musan Group» ресми сайты]</ref>. == Тарихы == [[2007 жыл]]ға дейін сайт «Капитал» газетінің электрондық нұсқасы ретінде, www.gazetakapital.kz атауымен жұмыс істеді. [[2011 жыл]]ғы [[24 қазан]]да сайттың атауы «Kapital.kz» іскерлік ақпарат орталығы» болып ұсынылды. [[2014 жыл]]ы Иван Ургант «Вечерний Ургант» телебағдарламасының эфирінде Kapital.kz порталының [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР білім және ғылым министрі]] [[Аслан Бәкенұлы Сәрінжіпов|Аслан Сәрінжіповтың]] балаларды болашақ мамандықтарға оқыту туралы мақаласынан дәйексөз келтірді<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pmSsyy4PFXc Ургант капитал жайында] // [[YouTube]]</ref>. [[2015 жыл]]ы сайт Қазақстандағы [[Facebook]] [[Әлеуметтік желілер|әлеуметтік желісіндегі]] жазылушылар саны бойынша [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] рейтингінің бірінші бестігіне [[Forbes]], Esquire, Tengrinews.kz сайттарының қатарында енді]<ref>[https://forbes.kz/massmedia/forbeskz_stal_liderom_sredi_smi_po_kolichestvu_podpischikov_v_facebook Ең іскерлік әлеуметтік желідегі жазылушылар саны бойынша БАҚ рейтингі] // [[Forbes]]</ref>. [[2016 жыл]]ы Kapital.kz ақпараттық материалдарды ұрлауға қарсы шыққан қазақстандық интернет БАҚ қатарында авторлық контентті қолдану туралы келісімге қол қойды. Бұл келісім бойынша, мақалаларды қайта басу және басқа [[Бұқаралық ақпарат құралдары|ресурстарға]] салу кезінде материал көлемінің үлесі 30%-тен аспау керек, сондай-ақ, түпдерекке тура сілтеме берілуі қажет<ref name=””>[https://radiotochka.kz/27292-kazahstanskie-smi-obedinyayutsya-protiv-vorovstva-kontenta.html Қазақстандық интернет БАҚ контент ұрлығына қарсы шықты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811144224/https://radiotochka.kz/27292-kazahstanskie-smi-obedinyayutsya-protiv-vorovstva-kontenta.html |date=2017-08-11 }} // [https://radiotochka.kz/ “Радиоточка” АА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013220116/https://radiotochka.kz/16762-osuzhden-esche-odin-soldat-v-otarskoy-tankovoy-divizii.html |date=2016-10-13 }}</ref>. == Қызметі == Kapital.kz [[орыс тілі]]ндегі жаңалықтарды тәулік бойы жариялайды. Сайттың негізгі құзыреттілігі — [[экономика]], [[қаржы]] және [[бизнес]] салаларындағы жаңалықтар. Күн сайын сайтта [[Қазақстан Ұлттық банкі]]нің ресми [[валюта бағамы]] және [[мұнай]] мен [[металдар]]дың бағаларына шолулар жарияланады. Порталдың өз [https://kapital.kz/gallery/ медиагалереясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801034159/https://kapital.kz/gallery/ |date=2016-08-01 }} бар. Сондай-ақ, Kapital.kz жаңалықтары [https://kapital.kz/feed канал RSS] арнасы арқылы таратылады. Порталда тәулігіне 50-60 мың бірегей келуші белгіленеді<ref name=”Сайттың статистикасы”>[http://zero.kz/?s=54478 Сайттың статистикасы]</ref>. Порталдың мобильдік нұсқалары [[iOS]] және [[Android]] жүйелеріне бейімделген. == Жетістіктері == [[2008 жыл]]ы сайт Award.kz Ұлттық интернет сыйлығының «Бұқаралық ақпарат құралдары» номинациясында 2 орынға ие болды<ref>[http://www.internews.kz/newsitem/20-11-2008/5533 AWARD.kz - 2008 Ұлттық интернет сыйлығының «Бұқаралық ақпарат құралдары» номинациясы бойынша жеңімпаздар жарияланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811144131/http://www.internews.kz/newsitem/20-11-2008/5533 |date=2017-08-11 }} // [http://www.internews.kz internews.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015054127/http://www.internews.kz/ |date=2011-10-15 }}</ref>. [[2012 жыл]]ы портал Award.kz Ұлттық интернет сыйлығының «Бұқаралық ақпарат құралдары» номинациясында 3 орын алды<ref>[https://tengrinews.kz/internet/itogi-natsionalnoy-internet-premii-Awardkz-2012-224465/ Award.kz-2012 Ұлттық интернет сыйлығының нәтижелері] // [https://tengrinews.kz/ Tengrinews.kz]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} np1zk6xj3dlp56bh341tvqhi3rhtaqc 0 607939 3627277 3620395 2026-07-07T12:37:42Z ~2026-38603-14 183236 /* Тұлғалары */ 3627277 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * [[Серік Негимов]] * Шапауов Алиби Кабыкенович == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] i4vmtp7tgku2uyb51bbstj56uw9cti7 3627292 3627277 2026-07-07T12:53:43Z ~2026-38603-14 183236 /* Тұлғалары */ 3627292 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * [[Серік Негимов]] * [[Шапауов Әліби Қабыкенұлы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] h0bbg6j7u4pos7s9irnnpkdcm494oth 3627327 3627292 2026-07-07T14:05:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-38603-14|~2026-38603-14]] ([[User talk:~2026-38603-14|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3323796 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * [[Серік Негимов]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] daw2sol93krdkkth66eboovb322elro 0 609030 3627430 3627006 2026-07-07T17:59:25Z Kasymov 10777 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627430 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 94 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 275 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6138848 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br />{{Ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]<br>{{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | бголдар = 7 | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>([[Область залива Сан-Франциско]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Бельгия}}| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Мысыр}}| |7 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Колумбия}}| |9 шілде – [[Фоксборо]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Марокко}}| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 94-матч | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 95-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол|Швейцария}} | есеп = 96-матч | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 97-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 93 матчында 270 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,9 гол (2026 жылғы 7 шілде ақпаратынша; 02:10 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Эмам Ашур]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Аззедин Унаи]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Суфьян Рахими]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 6p7vv09jgmzscewbbu8c5jtbgv0cz9k 3627450 3627430 2026-07-07T18:23:47Z Kasymov 10777 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627450 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 95 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 280 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6207087 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br />{{Ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]<br>{{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | бголдар = 7 | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>([[Область залива Сан-Франциско]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}||{{футбол|Бельгия}}| |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Мысыр}}| |7 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Колумбия}}| |9 шілде – [[Фоксборо]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Марокко}}| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|93-матчтың жеңімпазы||94-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|91-матчтың жеңімпазы||92-матчтың жеңімпазы| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|95-матчтың жеңімпазы||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 94-матч | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 95-матч | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол|Швейцария}} | есеп = 96-матч | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 97-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 98-матч | команда2 = 94-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 95-матчтың жеңімпазы | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 93 матчында 270 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,9 гол (2026 жылғы 7 шілде ақпаратынша; 02:10 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Эмам Ашур]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Аззедин Унаи]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Суфьян Рахими]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 67zfioehms575tnirltwblohehrjfto 3627454 3627450 2026-07-07T18:28:20Z Nurken 111493 3627454 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі |tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 95 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 280 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6207087 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br />{{Ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]<br>{{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] | бголдар = 7 | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>([[Область залива Сан-Франциско]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Колумбия}}| |9 шілде – [[Фоксборо]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Марокко}}| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 96-матч | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 97-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 98-матч | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 93 матчында 270 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,9 гол (2026 жылғы 7 шілде ақпаратынша; 02:10 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} '''[[Фалорин Балоган]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Эмам Ашур]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Аззедин Унаи]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Суфьян Рахими]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} '''[[Мохамед Хани]]''' (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] jlgezzkj95irti8rwb17b7b9nupc34d 3627458 3627454 2026-07-07T18:35:49Z Nurken 111493 3627458 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 95 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 280 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6207087 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>([[Область залива Сан-Франциско]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Колумбия}}| |9 шілде – [[Фоксборо]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Марокко}}| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 96-матч | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 97-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 98-матч | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 93 матчында 270 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,9 гол (2026 жылғы 7 шілде ақпаратынша; 02:10 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Аззедин Унаи]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Суфьян Рахими]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Португалияға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] bmat4mot2eo3x9w7l59npztt9fo3ckc 3627469 3627458 2026-07-07T18:50:37Z Nurken 111493 3627469 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 95 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 280 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6207087 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>([[Область залива Сан-Франциско]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|{{футбол|Швейцария}}||{{футбол|Колумбия}}| |9 шілде – [[Фоксборо]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Марокко}}| |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}| |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||96-матчтың жеңімпазы| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|97-матчтың жеңімпазы||98-матчтың жеңімпазы| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 96-матч | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 97-матч | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 98-матч | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 100-матч | команда2 = 96-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = 97-матчтың жеңімпазы | есеп = 101-матч | команда2 = 98-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 95 матчында 280 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,95 гол (2026 жылғы 7 шілде ақпаратынша; 23:50 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Исмаэль Сайбари]]''' *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]''' *{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]''' *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} '''[[Даниэль Муньос Мехия]]''' *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Аззедин Унаи]]''' *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Суфьян Рахими]]''' *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} '''[[Яссин Буну]]''' (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} '''[[Дамьян Бобадилья]]''' (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] olk6wlawhmjgjqt14bx9zuvr7nrqxah 0 612003 3627486 3602370 2026-07-08T00:25:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627486 wikitext text/x-wiki {{Ұшу аппараты|атауы=C-130 Hercules|типі=әскери-көліктік|өндірушісі={{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Corporation]]<br>{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin Corporation]]|мемлекеті=|суреті=Lockheed C-130 Hercules.jpg|қолтаңба=|жобалаушысы=|конструкторы=|алғашқы ұшуы=[[23 тамыз]], [[1954 жыл]]|эксплуатация басталуы=[[1956 жыл]]|эксплуатация аяқталуы=|статусы=|негізгі эксплуатанты=[[Алжир]], [[Ангола]], [[Аргентина]], [[Аустралия]], [[Аустрия]], [[Бангладеш]], [[Бельгия]], [[Боливия]], [[Ботсвана]], [[Бразилия]]|басқа эксплуатанттары=|өндіріс жылдары=[[1955 жыл]]дан бастап|шығарылған бірліктері=2300-ден көп (2009 жылға)|жобалау құны=|бірлігінің құны=$30,1 млн (C-130H, 1998), $66.5 млн (C-130J)<ref>[https://archive.is/20120801025956/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92 C-130 HERCULES] [http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92|id=20091014}} (U.S. Air Force Factsheets)]</ref>|базалық моделі=|бөлек мақалалары бар нұсқалар=[[Lockheed AC-130]], [[Lockheed EC-130V]]|ортаққордағы санаты=C-130 Hercules}} '''Локхид C-130 Геркулес''' ({{lang-en|Lockheed C-130 Hercules}}) — орта және үлкен қашықтықтағы [[АҚШ авиациалық өнеркәсіп|америкалық]] [[әскери-көліктік ұшақ]]. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[НАТО]] елдері және басқа да бірқатар елдердің негізгі әскери-көліктік ұшағы. 2014 жылы әлемдегі ең көп таралған әскери-көліктік ұшақ болып табылады<ref>World Air Forces 2015, p.8</ref>. == Тарихы == [[Сурет:Lockheed_C-130_Hercules_-Canadian_Forces_Base_Greenwood,_Nova_Scotia,_Canada-7Aug2013.jpg|нобай|309x309 нүкте|Канада Қарулы Күштерінің Гринвуд (Жаңа Шотландия) базасынан С-130]] [[Сурет:C-130_airdrop.jpg|нобай|Сору парашютінің көмегімен шекті-кіші биіктіктен С-130 Шериданын M551 шығаруы (LAPES десанттау жүйесі)]] Ұшақты жобалауы [[АҚШ ӘӘК]] тапсырысы бойынша басталды, ол ескірген тасымалдаушыларға [[C-119 Flying Boxcar]], [[C-47 Skytrain]], және [[C-46 Commando]] алмастыруды іздеген. АҚШ ӘӘК қолбасшылығының пікірінше, [[Корей соғысы]] тәжірибесінде тұжырымдалған жаңа машина жауынгерлік іс-қимылдарды жүргізудің өзгерген шарттарына жауап беруі тиіс болатын. Тапсырыс берушілер жобаға мынадай талаптар қойды: ұшақ 92 жолаушыны немесе толық жарақтармен және қарумен 72 сарбазды немесе қарумен 64 [[парашютші]] а қарумен, жарақтармен және парашютпен сыйдыруы тиіс. 1100 ұшу қашықтығы [[теңіз милі]] және бір қозғалтқыштың істен шығуы кезінде ұшуды жалғастыру мүмкіндігі талап етілді. Жеке талаппен дайындалмаған далалық [[әуе айлақ]]тардан ұшып шығу мүмкіндігі болды. C-130-тің бірінші ұшуы [[23 шілде]] [[1954 жыл]]ы жасалынған — [[Бербанк (Калифорния)|Бербанк]], [[Калифорния]], өскемен технологиялық жабдықтар «[[Эдвардс (база)|Эдвардс»]]. Ұшу 61 минутқа созылды. Осыдан кейін «Локхид» фирмасы ұшақтың [[сериялы өндіріс]] тапсырысына ие болды. С-130 түрлі модификациялары Вьетнам соғысынан бастап (Ливиядағы Каддафи күштерінің бомбалауынан басқа) АҚШтың қатысуымен барлық соғыстар мен әскери қақтығыстарда қолданылған. [[1984 жыл]]ы '''НТТВ''' бағдарламасы бойынша эксперименталды ұшақ алғашқы ұшуын жасады. Бұдан әрі, осы бағдарлама бойынша атқарымдар негізінде қазіргі уақытта өндірілетін және пайдаланылатын терең жаңғыртылған С-130J «Супер Геркулес» (немесе «Геркулес-2») көліктік c-130J құрылды. 2000 жылы Boeing компаниясы борттық электронды жабдықтарды ауыстыруға және С-130 ескі модификациялар ресурсын ұзарту бойынша жұмыстарға 198-ге жуық машина («АМР» бағдарламасы) тапсырыс алды. 2010 жылға қарай АҚШ Қорғаныс министрлігінде өңдеу жиынтығының сметасы бекітілді, жұмыс құны 14 млн долларға, жалпы шығындар 1,4 млрд долларға бағаланады. Азаматтық тапсырыс берушілер үшін «Локхид L-100» индексіндегі ұшақтың демилитаризацияланған нұсқасы жасалды. «Геркулестер» — 65 елде пайдаланылатын орташа жүк көтергіштігі ең көп таралған көлік ұшақтары — «Локхид» фирмасымен 50 жылдан астам уақыт салынуда. Осы уақыт ішінде (2009 жылғы жағдай бойынша) 2300-ден астам С-130 әскери-көлік және әртүрлі модификациядағы азаматтық L-100 шығарылды, оның ішінде АҚШ үшін шамамен 1170. Өзінің жақын аналогтарынан айырмашылығы - [[Ан-12]] және «[[Transport Allianz C. 160 Transall|Трансаль» С. 160]], «Геркулес» сериялық салынып жатыр және әлемдік нарықта тұрақты сұранысқа ие.<ref>{{cite web|url=http://myrt.ru/news/kudishin/438-lokkhid-martin-s-130-gerkules.html|title=Тактикалық әскери-көліктік ұшақ|accessdate=2011-04-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jaBRhsR?url=http://myrt.ru/news/kudishin/438-lokkhid-martin-s-130-gerkules.html|archivedate=2012-02-26|deadurl=yes}}</ref>. == Конструкциясы == [[Сурет:Lockheed_Hercules_interior.jpg|нобай|250x250 нүкте|C-130-дың жүк кабинасы]] Ұшақ көлік ұшақтары үшін классикалық схема бойынша салынған — [[жоғары жоспарлы]], төрт [[турбовинттік қозғалтқыш]]тармен, жоғары орналасқан [[артқы қанатшасы]]мен. [[Фюзеляж]] артқы бөлігінде үлкен [[Тиеу-түсіру жұмыстары|тиеу люгі]] қима жоспарында дөңгелек. [[Шасси]]і үш тіректі, алдыңғы тірегімен: доңғалақтардың алдыңғы жұпына, негізгі тіреулерде да екі доңғалақтан, бірақ жұптасып емес, тандемді. Десант - көлік нұсқасында ұшақ экипажы екі ұшқыштан, штурманнан, борттық техника мен тиеу және десантациялау техникасынан тұрды. Бұдан әрі экипаж құрамы нақты модификацияға байланысты, 2-3 (C-130J) бастап 13 (AC-130U) дейін. === Күштік қондырғы === [[Сурет:C-130_wing_2006-06-05_F-0994L-526.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қозғалтқыштар мен бұрандалар]] Ұшақ үшін арнайы жаңа турбовинттік қозғалтқышы [[Allison T56]], сериялы өндірісі 1954 жылы басталды. Т-56 өндіріс уақытында бірнеше ондаған модификациялардан өтті. С-130-дан басқа, бірқатар ұшақтар мен тікұшақтарға, сондай-ақ АҚШ ӘТК жауынгерлік кемелеріне «501K» индексіндегі автономды энергия торабы ретінде орнатылды. Коммерциялық әуе кемелеріне арналған қозғалтқыштың азаматтық нұсқасы «501-D» деп аталады. С-130 жаңа модификацияларында [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]] AE 2100 қозғалтқыштары орнатылады. Ұшақ ұзақ уақыт бойы шығарылады және тек жалпы компонентті сақтай отырып, бір-бірімен айтарлықтай ерекшеленетін түрлі модификациялар массасы бар. Атап айтқанда, шасси, отын жүйесі пысықталды, оның ішінде ауада жанармай құю жүйесі орнатылды. Электрондық жабдықтар бірнеше рет өзгерді, неғұрлым жетілдірілген қозғалтқыштар орнатылды. Ұшақтың бірнеше мамандандырылған модификациялары шығарылды, көліктен басқа — іздестіру-құтқару, май құюшылар, ретрансляторлар, барлаушылар, кедергілер қоюлары, атыс қолдауы, зымырандар телеметриясының ұшағы және т.б. [[Сурет:C-130J_Co_Pilot's_Head-up_display.jpg|нобай|250x250 нүкте|C-130J екінші пилотының ӘӘИы (оңжағында)]] Қару-жарақта тұрған '''C-130J''' көлік нұсқасының ең жетілдірілген модификациясы алты жақты әуе бұрандалары бар жаңа күш қондырғыларын, толық жаңартылған электрондық жабдықты алды,соның ішінде спутниктік навигация жүйесі орнатылды. Ұшақты басқару үшін енді екі пилот жеткілікті, кабинада көпфункционалды ҚЖБЖ-дисплейлер және алдыңғы шыныда индикация жүйесі орнатылған. Базадан тыс әуеайлақта ұшаққа техникалық қызмет көрсетуді оңайлату бойынша кешенді жұмыстар жүргізілді, бұл экипаж құрамынан техниканы алып тастауға мүмкіндік берді, атап айтқанда, әуеайлақтық қызмет көрсету құралдарынсыз шасси дөңгелектерін ауыстыруға болады. Десант-көлік және тиеу жабдықтары модификацияланған. Базалық нұсқадан айырмашылығы, C-130J ұшақты басқарудың дистанциялық жүйесі толық құрастырылды [[ЭСБЖ]], рульдік беттер біршама жетілдірілді, қанатшасы өзгертілді, екі жақты [[жабулар]] және [[Спойлер (авиация)|спойлерлер қолданылған]]. == Модификациялары == * '''С-130А''' — Lockheed Model 82 прототипі негізіндегі бірінші модификация. * '''[[Lockheed AC-130|AС-130А]]''' — Gunship II класты ЈС-130А базасындағы соққы ұшағы 4 7,62-мм алты оқпанды MXU-5470 Minigun пулеметтері және 4 20-мм алты оқпанды M61A1 Vulcan пушкалары. [[РЛС]] F-15A-1 NASAAR базасындағы қаруды басқару жүйесімен. [[Сурет:AC-130H_Spectre_jettisons_flares.jpg|нобай|309x309 нүкте|[[Lockheed AC-130]]H. Жылу ұстағыштарды ату.]] * '''AС-130А Plain Jane''' — РЛС APQ-136, AWG-13 қару басқару жүйесі бар соққы ұшағы. * '''AС-130А Surprise Package''' — РЛС APN-59N, APQ-133 және AVQ-17, ASD-5 Black Crow көлігін іздеу жүйесімен, теледидардық, лазерлік және ИҚ бағыттау жүйелерімен. Қару-жарақ-2 40-мм Bofors зеңбірек. * '''AС-130А Pave Pronto''' — SUU-42A/A шағылыстырғыштарының [[РЭК]] ALQ-87 және 2 ПУ жүйесі бар соққы ұшағы. * '''АС-130E Pave Aegis''' — 1971 жылы салынған соққы ұшағы екі 7,62-мм Minigun пулеметтері, екі 20-мм зеңбірек М61А1 және екі 40-мм зеңбірек Bofors немесе 105-мм қалдықсыз гаубицамен. * '''АС-130E Pave Spectre I''' — РЛС APN-59N және AVQ-17, ASQ-5 Black Crow және APQ-150 көлігін іздеу жүйесімен, теледидар, лазерлік және ИК бағыттау жүйелерімен, APQ-18 қашықтығын анықтау жүйесімен және РЭБ ALQ-87 жүйесімен айдауылдарды жоюға арналған соққы ұшағы. * '''С-130А-II''' — электрондық барлау жүргізу үшін модификацияланған С-130А ұшақтарын белгілеу.. * '''DC-130A '''(ерте''' GC-130A''') — [[ҰҰА|ұшқышсыз]] іске қосу үшін қайта жабдықталған C-130А ұшағын белгілеу. * '''JC-130A''' — зымырандарды бақылау үшін модификацияланған С-130А ұшақтарын белгілеу. * '''NS-130A''' — арнайы сынақтар үшін пайдаланылатын С-130А ұшақтарының белгіленуі. * '''RC-130A''' — [[Аэрофотосурет|фотобарлау]] мақсаттары үшін жабдықталған С-130А ұшағын белгілеу. * '''ТС-130А''' — С-130А оқу-жаттығу ұшағының белгіленуі. * '''С-130В''' — отынның ұлғайтылған көлемі мен ұшу салмағы бар екінші сериялық нұсқа. * '''С-130В-II '''(кейін''' RC-130B''') — электрондық барлау үшін модификацияланған С-130В ұшақтарын белгілеу. * '''HC-130B''' — [[АҚШ жағалау күзеті]]нің 12 іздестіру және құтқару ұшақтарын белгілеу. * '''JC-130B''' — ғарыштан түсетін капсулаларды табу үшін жабдықталған С-130В ұшақтарын белгілеу. * '''КС-130В''' — екі С-130В ұшағын оттық құюшы ұшақтарға қайта жабдықталған белгілеу. * '''VC-130B''' — JC-130B бір штабтық ұшағын уақытша белгілеу. [[Сурет:USAF_Lockheed_LC-130_Hercules_1.jpg|нобай|Арктикалық (дөңгелекті-шаңғы шассиінде) С-130, Анкоридждегі Эльмендров-Ричардсон біріккен авиабазасы, 21-ші аралас қанаттың 17-ші тактикалық көліктік эскадрилья. Ашық есік күніне арналған статистикалық экспозиция]] * '''WC-130B''' — [[ауа райы]]н барлау үшін қайта жабдықталған ұшақтардың белгіленуі. * '''С-130D''' — [[Арктика]]да пайдалану үшін [[шаңғы шасси]]імен жабдықталған ұшақты белгілеу. * '''С-130Е''' — қуаты 3020 кВт (4050 а. с.) Аллисон Т56-а-7 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған отынның ішкі және сыртқы қоры ұлғайтылған ұшақтың үшінші сериялық нұсқасы. * '''АС-130Е''' — С-130Е ұшақтарын оларды қару-жарақпен жабдықтағаннан кейін белгілеу. * '''DC-130E''' — ұшқышсыз іске қосу үшін С-130Е ұшақтарын белгілеу. * '''HC-130E''' — авиациялық-ғарыштық құтқару қызметінің құрамында экипажды жеткізу үшін жабдықталған с-130Е ұшақтарын белгілеу. * '''JC-130E''' — сынау үшін бір С-130Е ұшағын уақытша белгілеу. * '''MC-130Е''' — құпия пайдалану үшін қайта жабдықталғаннан кейін НС-130Е ұшақтарын белгілеу. * '''NC-130E''' — сынауға арналған С-130Е ұшақтарының бірін уақытша белгілеу. * '''NC-130H''' — [[Радио табу және бағыттау авиациялық кешені|АРАЖ]] [[Grumman E-2 Hawkeye]] ұшағының жаңа буынына арналған РЛС APS-145 сынауға арналған қайта жабдықталған ЕС-130V ұшу зертханасы<ref>{{cite web|url=http://www.navy.mil/view_single.asp?id=3052|title=An NC-130H provides an in-flight test bed for a Radar Modernization Program (RMP)|publisher=Official Website of the United States Navy|accessdate=2013-04-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GYFPnJPM?url=http://www.navy.mil/view_single.asp?id=3052|archivedate=2013-05-12|deadurl=yes}}</ref>. * '''WC-130E''' — ауа-райын барлауға арналған С-130Е ұшақтарын белгілеу. * '''С-130F''' — АҚШ ӘТК жалпы мақсаттағы көлік ұшағы, с-130В аналогы, алдымен GV-1U белгісімен жеткізілген. * '''КС-130F''' — GV-1 белгісіне қойылған және қуаты 3661 кВт (4910 а.к.) Аллисон Т56-а-16 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған [[АҚШ теңіз-жаяу әскерлерінің корпусы|АҚШ теңіз корпусына]] арналған құюшы ұшақтың нұсқасы. * '''LC-130F''' — Арктикада пайдалану үшін шаңғы шассиімен және т56-а-16 қозғалтқыштарымен жабдықталған төрт ұшақ; UV-1L белгісімен АҚШ ӘТК сатып алынды. * '''С-130G''' — АҚШ ӘТК төрт көлік ұшағы; С-130Е сияқты, бірақ т56-а-16 қозғалтқыштары бар. * '''ЕС-130G''' — С-130G төрт ұшағын [[Радиорелелік байланыс|радиорелелік]] төмен жиілікті байланыс станциясына қайта жабдықтағаннан кейін белгілеу. * '''С-130Н''' — сериялық нұсқа, С-130Е аналогы, бірақ планер мен жүйелердің жетілдірулері және Т56-А-15 қозғалтқыштары бар, ұшуда 3362 кВт (4508 а.с.) біліктегі қуатты дамытатын. * '''С-130Н(СТ)''' — Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін MС-130Е ұшақтарының белгіленуі. * '''С-130Н-МР '''(кейін''' РС-130Н''') — теңіздік патрульдеу және іздестіру-құтқару жұмыстары үшін С-130Н ұшағының нұсқасы. * '''C-130H(S)''' — L-100-30 ұшағының ұзын фюзеляжы бар С-130Н ұшағының әскери сериялық нұсқасы. [[Сурет:AC-130H_Spectre_(2152189791).jpg|нобай|300x300 нүкте|«Геркулестің» басты соққы модификациясы — AC-130]] * '''АС-130Н''' — АС-130Е ұшақтарының Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін белгіленуі және ауада қосымша құю мүмкіндігін қамтамасыз ету. * '''DC-130H''' — ұшқышсыз іске қосу үшін қайта жабдықталған бір С-130Н ұшағын белгілеу. * '''ЕС-130Н''' — Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін ЕС-130Е ұшақтарын белгілеу. * '''НС-130Н''' — атмосфераның тығыз қабаттарында бақылау радары және ғарыш экипаждарын іздеу жүйесі бар құтқару ұшағы. * '''КС-130Н''' — жанармай құюшы ұшақ * '''JHC-130H''' — Жерсеріктердегі деректері бар капсулаларды табу үшін қайта жабдықталған НС-130Н екі ұшақтың белгіленуі. * '''VC-130H''' — аса маңызды тұлғалар үшін көлікке қайта жабдықталған НС-130Н екі ұшағын белгілеу (VIP). * '''WC-130H''' — ауа-райын барлау үшін қайта жабдықталғаннан кейін НС-130Н 15 ұшағын белгілеу. * '''[[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|С-130J Super Hercules]]''' — C-130Е одан әрі дамуы ұшақ Жаңа тежегіш жүйесімен, IV сериялы т56 қуатты қозғалтқышпен, борттық электронды-өлшеу аппаратурасы бар екі орындық кабинамен жабдықталған (EFIS)<ref>Әскери-көліктік ұшақ C-130J // «[[Зарубежное военное обозрение|Зарубежное военное обозрение»]], № 6, 1990. стр.76</ref>. Википедияның ағылшын бөлігінде бұл ұшақ жеке мақала арналған: [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J Super Hercules]]. Lockheed Martin ресми сайтында ұшақ «белсенді өнімдер» ұсынысында көрсетілген.<ref>[http://www.lockheedmartin.com/us/products/c130/c-130j-variants/c-130j-super-hercules.html C-130J Super Hercules] // Lockheed Martin</ref>. * '''С-130К''' — Геркулес С. Mk 1 деген белгімен Ұлыбритания ӘӘК үшін Аллисон Т56-А-15 қозғалтқыштары бар опция; ұзартылған фюзеляжбен опция Геркулес С. Mk 3 деп белгіленген. * '''НС-130N''' — экипаждары бар қону капсулаларын табу үшін 15 іздестіру-құтқару ұшақтарын белгілеу. * '''НС-130Р''' — іздеу тікұшақтарының ауасында қосымша құю үшін жабдықталған НС-130Н аналогы. * '''ЕС-130Q''' — АҚШ ӘТК-де ЕС-130G ұшағының жақсартылған нұсқасы релелік төмен жиілікті радиостанция ретінде жабдықталған. * '''КС-130R''' — АҚШ Теңіз корпусы үшін жанармай құюшының нұсқасы, КС-130Н аналогы. * '''LC-130R''' — С-130Н алты ұшағын шаңғы шассиі бар АҚШ ӘТК белгілеу. * '''RC-130S''' — түнгі уақытта іздестіру-құтқару жұмыстарын жүргізуге арналған интенсивті жарық беру құралдарымен жабдықталған екі JC-130А ұшағын белгілеу. * '''КС-130Т''' — жанармай құюшы-ұщақ. КС-130R аналогы, бірақ жетілдірілген авионикой қоса алғанда, өндірістің инерциялық навигациялық жүйесі, Омега, Такан, түрлі-түсті радар, жаңа автопилот және командалық-ұшу-навигациялық құрал. * '''КС-130Т-30Н''' — КС-130Т ұшағы, бірақ С-130Н-30 ұшағының фюзеляжы бар, ішкі отын бактарының сыйымдылығын арттыруға мүмкіндік беретін 4.5 м (15 фут) ұзартылған. Екі машина 1991 жылдың соңында қойылды. * '''АС-130U''' — АҚШ ӘӘК арнайы мақсаттағы 16-ші эскадрилья үшін MC-130Н Қарулы ұшағының нұсқасы. * '''[[Lockheed EC-130V|ЕС-130V]]''' — қайта жабдықталған (General Dynamics) НС-130Н ұшақтың планеры. Фюзеляждың үстінен ағытқышта есірткіні тасымалдаушыларды ұстап алу мүмкіндігі үшін хауки (AN/APS-145) аэронавигациялық импульстік іздестіру радары орнатылған. * '''L-100''' — қуаты 3020 кВт (4050 л. с) Аллисон 501-D22 турбовинтті қозғалтқыштары бар С-130 азаматтық көлік ұшағының нұсқасы. * '''L-100-20''' — 2.54 м (8 фут 4 дюйм) ұзартылған L-100 ұшағының нұсқасы фюзеляжбен және қуаты 3362 кВт (4508 а.к.) Аллисон 501-D22 немесе 501-D22А турбовинтті қозғалтқышпен. * '''L-100-30''' — L-100-20 аналогы, бірақ фюзеляжы 2,03 м (6 фут 8 дюйм) ұзартылған. L-100F Супер Геркулес: алты қабатты композициялық бұрандаларды қозғалысқа әкелген Аллисон GMA 2100 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған азаматтық ұшақтың нұсқасы отын шығынын (17%-ға), неғұрлым жоғары (15% - ға) крейсерлік жылдамдықты азайтуды қамтамасыз етті және L-100F ұшағына салмағы 21000 кг (46300 фунт) 3200 км (1990 миль) астам қашықтыққа жүк тасымалдауға мүмкіндік берді. * '''НТТВ''' — жоғары технологиялардың сынау стендінің нұсқасы — L-100-20 ұшағы. Қуаты 3915 кВт (5250 а.к.) IV сериялы Аллисон 501D қозғалтқышымен жабдықталған, қысқа ұшу және қону (STOL) ұшуларын зерттеу және дамытуға арналған. 1989 жылдың қарашасында ұшақ 53000 кг (130073 фунт) жүкімен 365 м (1198 фут) отырғызудан кейінгі жүрісті көрсетті. * '''MС-130E Combat Talon I''' — арнайы мақсаттағы күштер ұшағы. * '''MC-130H Combat Talon II''' — арнайы мақсаттағы күштің ұшағы ұлғайтылған жүктемемен. * '''MC-130Р Combat Shadow''' — С-130 Hercules көп мақсатты көлік ұшағы негізінде әзірленген ерекше мақсаттағы күштердің көліктік ұшағы. Ұшақтың негізгі міндеттері-арнайы мақсаттағы күштерді түнгі жабдықтау, жау тылына терең ену топтарын іздеу және құтқару және арнайы мақсаттағы күштер тікұшақтарын қосымша құю. Ұшақ 1986 жылы қарулануға қабылданды. 1996 жылға дейін ұшақ НС-130 N/P деп белгіленген. [[Сурет:World_operators_of_the_C-130_Hercules.svg|оңға|нобай|300x300 нүкте|C-130 әскери пайдаланушылары. Көк қазіргі операторлар, жасыл — бұрынғы.]] == Жауынгерлік қолдану == [[Сурет:C-130_60528_MiG.JPG|солға|нобай|[[МиГ-17]] нысанасында америкалық C-130 барлауы. 1958 жыл]] Барлау ұшағының нұсқасында С-130 [[Армения]] аумағының үстінен шпиондық ұшу кезінде МиГ-17 кеңес жойғыштарымен қағып, 1958 жылдың 2 қыркүйегінде [[Ереван]]ның солтүстік-батысына қарай 54 километрде құлап кетті.<ref>[http://www.nsa.gov/about/cryptologic_heritage/vigilance_park/shootdown_flight60528.shtml National Vigilance Park (The Shootdown of Flight 60528) — NSA/CSS]</ref>. === Вьетнамдағы соғыс === [[Сурет:KD_C-130_wreckage.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Кхамдықта C-130 апат|Вьетнамда соғылған С-130 сынығытары]]]] [[Сурет:Vietnam_war_museum_Ho_Chinh_Vietnamwar_City_bombs.jpg|нобай|250x250 нүкте|1975 жылы, ДРВ, сегіз C-130A-ға қосымша, CBU-55 кластерлік бомбаларын және 7-тонналық BLU-82-ны, соғыс кезінде қолданылатын ең қуатты бомбаларды алды]] Америкалық С-130 Вьетнамдағы соғыс кезінде шабуылшы авиацияға арналған тасымалдаушылар, барлаушылар және бағыттаушылар ретінде, жанармай құюшылар және Солтүстік Вьетнамның бомбалауы кезінде ауыр стратегиялық бомбалаушылар үшін әуе командалық пункттер, сондай-ақ жер үсті әскерлерінің тікелей атыс қолдауының ұшақтары (АС-130 Spectre нұсқасы) ретінде пайдаланылды. Вьетнамда C-130 орындалған ең ерекше тапсырмалардың бірі 6804-кг бомбаны BLU-82 «Daisy Cutter» бомбасын бомбалау болды<ref>Әлемдік Авиация 143</ref>. 15 мамыр 1975 америкалық C-130 [[Маягуэс оқиғасы|«Маягуэс» оқиғасында]] BLU-82 бомбасын («қызыл кхмерлерге») соңғы рет лақтырды. «Геркулес» 37-мм снарядтың екі тиуінен сынған жағдай белгілі. Соғыс уақытында америкалық тарап 55 C-130, 6 [[Lockheed AC-130|AC-130]] және 4 KC-130 жоғалтты (көп бөлігі-жауынгерлік жоғалту). Оңтүстік Вьетнамға C-47 ұшақтарын ауыстыру үшін 32 C-130A орнатылды <ref>C-130 Hercules: A History. Martin W Bowman. Pen and Sword Aviation, 2017</ref>. Олар сондай-ақ 6804-кг бомба BLU-82 және 340-кг CBU-55 кассеталық позицияларға лақтыру үшін пайдаланды. Оңтүстік Вьетнам жағы жауынгерлік және техникалық себептер бойынша 9 Геркулестерді жоғалтты және 8 C-130 Тан Сон Нат авиабазасында [[трофей]] ретінде Солтүстік вьетнамалықтар жаулап алды <ref>Vietnam Air Losses: United States Air Force, Navy and Marine Corps fixed-wing aircraft losses in Southeast Asia 1961—1973 / Chris Hobson</ref><ref>[http://aviation-safety.net/database/types/Lockheed-C-130-Hercules/losses/2 ASN Aviation Safety Database]</ref><ref>Toperczer, Istvan. MiG-21 Units of the Vietnam War. Osprey 2001, No. 29. стр. 80-81</ref>. Америкалық өндірістің басып алынған C-130 және басқа ұшақтарынан 918-ші көлік авиаполк құрылды<ref>[http://www.scramble.nl/orbats/vietnam/summary Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082328/http://www.scramble.nl/orbats/vietnam/summary |date=2018-10-17 }}</ref>. === Одан әрі қызметі === АҚШтың ӘӘК 35-ші эскадрильяның С-130 ұшақтары 1963 жылдың екінші жартысында КХДР үстінен насихаттау парақшаларын шашу үшін ұшуларды орындады. Алғашқы ұшулардың бірінде, 1963 жылдың 6 тамызы солтүстіккорейлік жойғыш ұшқыштар С-130 35-ші әуе барлау, 6 адамнан тұратын экипаж қайтыс болды<ref>[http://www.sammcgowan.com/sops.html No explanation is given for the gap of more than a year and a half, but it is likely that it was because one of the first C-130 missions was shot down by North Korean fighters in August, 1963. Special Ops]</ref>. 1964 жылда Франциядан ұшып шыққан 464-ші көлік қанатының Геркулестері бельгиялық десантниктерді [[Кисангани|Стенливильдің]] орнында ақ кепілдіктерінің босату кезінде бельгиялық [[Конго Республикасы|Конгода]] отырғызған. === Индонезия-малайзиялық конфронтация === Индонезиялық C-130 [[Индонезия-малазиялық конфронтация|Малайзиядағы ұрыс]] қимылдары кезінде десанттық операциялар жүргізді. 1964 жылы 3 қыркүйекте C-130B T-1307, Британдық [[Gloster Javelin|«Джавелин»]] ұшағымен жойылып, 55 адам қаза тапты. 1965 жылдың 16 қыркүйегі C-130B T-1306 «достық атумен» соғылды. Қаза болған жоқ<ref>[https://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8127/ Airframe Details for C-130 #3598]</ref>. === 1965 жылдың Үнді-пәкістандық соғыс === Пәкістандық C-130 1965 жылы [[Үндістан мен Пәкістан қарым-қатынастары|Үндістан-Пәкістан]] соғысына қатысты<ref>[http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf IAF Combat Kills of Indo-Pak Air War 1965. B. Harry. 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110225137/http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf |date=2017-11-10 }}</ref>. 18 тамызда пәкістандық «Геркулес» әуе айлағынан ұшқан кезде құлады<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19650818-0 Wednesday 18 August 1965]</ref>. 7 қыркүйек күні [[Dassault Mystère IV|Mystere-IVA]] Үнді жойғыш ұшқыштарының ұшқыштары [[Саргодха]] авиабазасына ұшу кезінде 57 мм НҮРС көмегімен екі C-130 құртқан, Пәкістан бұл жағдайды растамады. 11 қыркүйекте пәкістандық «Геркулес» ұшқыштары Патханкотқа МиГ-21 Үнді жойғыш зеңбірегінен оқ атқан, ұшақ қона алды.<ref>[http://www.acig.org/artman/publish/article_327.shtml Indian Air-to-Air Victories since 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915062655/http://www.acig.org/artman/publish/article_327.shtml |date=2013-09-15 }}</ref>. === 1971 жылдың Үнді-пәкістандық соғыс === C-130 Пәкістан мен Иран және басқа да достас Пәкістан елдері қолданған. Үнді деректері бойынша (фото бақылау деректері негізінде) соғыс барысында үш «Геркулес» аэродромдарында жойылып, екеуі зақымдалды. Олардың екеуі жойылды және екеуі [[Hawker Hunter|«Хантерлермен»]] зақымдалып, біреуі [[Су-7|Су-7БМК]] соққысымен жойылды.<ref>[http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1971_kills_rev1.pdf IAF Combat Kills — 1971 Indo-Pak Air War. B. Harry. 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080248/http://orbat.info/cimh/iaf/IAF_1971_kills_rev1.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>. === Одан әрі қызметі === * 1972 жылдың 20 қыркүйегі Суданның ӘӘК әуе кеңістігін бұзған үшін, бес Ливиялық әскери-көлік С-130 ұшақтары [[МиГ-21|МиГ-21МФ]] ұшақтарды [[Хартум]]ына қонуға мәжбүр етті. 399 Ливиялық сарбаз ұсталды<ref>Sudan, Civil War after 1955. Tom Cooper</ref>. * 1973 жылы 21 наурызда C-130B [[ӘӘК АҚШ]] [[Триполитания]]ның солтүстігінде бес [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Ливия]]лық жойқын жойқын күштерімен тұтқындалды. Тәртіп бұзушы зеңбірекпен оқ атылды, бірақ Ливияның аумағына қонуға мәжбүр болған жоқ<ref>[http://www.acig.info/CMS/?option=com_content&task=view&id=222&Itemid=47 Libyan Wars, 1980—1989, Part 1]</ref>. * 1975 жылдың 8 тамызы Аргентинадағы аэродромнан ұшқаннан кейін, аргентиналық C-130E «Геркулес» бортында бомба жарылған, ұшақ жерге құлады. 14 экипаж мүшесінің 4-уі қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750828-0 Thursday 28 August 1975] // aviation-safety.net</ref>. * 1975 жылдың 25 қарашасы Эль-Ариш Египет қаласынан 56 шақырым жерде израильдік C-130H тауға соғылды, бортта болған барлық 20 адам қаза тапты<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=iAlPAAAAIBAJ&sjid=PQIEAAAAIBAJ&dq=egypt%20plane&pg=5682%2C1769910 Toledo Blade — Nov 27, 1975]</ref>. * 1976 жылы үш «Геркулес» [["Энтеббе" операциясы|Энтеббе рейдіне]] кезінде израиль спецназымен пайдаланды. * 1979 жылдың 7 сәуірі Ливияның C-130 [[Уганда]] аэродромынан ұшуда Танзания әскерлерімен [[РПГ-7]] арқылы құлатты<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=144&Itemid=1 Uganda and Tansania, 1972—1979]</ref>. === Батыс Сахарасындағы соғыс === Марокко жағы пайдаланды. [[Полисарио]]ның көтерілісшілері 1976 жылдың 4 желтоқсаны өзінің бірінші Геркулесті қағып кетті. 1980 жылы Полисарио жауынгерлерінің мәлімдемелері бойынша тағы бір С-130-ны қағып кетті. Қалыпты барлаудың болмауы Марокко әскерін Алжир шекарасында барлаушы ретінде C-130 пайдалануға мәжбүр етті. Полисарио жауынгерлері гуэльт үшін шайқастың бірінші күнінде 1981 жылдың 12 қазандары әуе командалық пост ретінде қолданылған C-130H қағып, бортта болған барлық қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19761204-0 Saturday 4 December 1976]</ref><ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=47 Morocco, Mauritania & West Sahara since 1972]</ref>. === Ларнака әуежайындағы күрес === 1978 жылдың 19 ақпанында [[Никосия]] Кипр қаласының қонақ үйінде екі [[террорист]] [[Мысыр|Мысыр азаматын]] атып, 11 адамды [[кепіл]]ге алды,содан кейін елден ұшып кету үмітінде оларды қалалық аэродромға алып келді. Әуежайда оларға төрт экипаж мүшесі бар [[Douglas DC-8|DC-8]] ұшағы берілді. Бұл уақытта Мысырдан көмек үшін C-130H 78 [[коммандос]]ы бар ұшып кетті. Киприоттар мысырлықтарды олардың рұқсатынсыз белсенді әрекет жасамауға шақырды. Кипр әуежайына қонғаннан кейін Египет коммандос лаңкестері бар ұшаққа шабуыл жасады. Жауап ретінде Кипр әскерлері Египет коммандосы бойынша от ашты; Кипр С-130-ға [[Танкіге қарсы басқарылатын зымыран|танкіге қарсы зымыранды]] іске қосты. Жарылыстан ұшақ қирады, ал сынықтар ішіндегі үш экипаж мүшелерін қаза тапқызды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19780219-1 Sunday 19 February 1978]</ref><ref name="Египетско-Ливийский конфликт">[http://www.skywar.ru/libeg.html Египетско-Ливийский конфликт]</ref>. === «Бүркіттің тырнағы» операциясы === АҚШ-тың ӘӘК «Геркулестер» 1980 жылдың 24 сәуірі [[«Бүркіттің тырнағы» операциясы]]ның кезінде [[Иран]]ның аумағында пайдаланылды. Оның барысында жер бетінде тұрған EC-130E жанармай құюшысы америкалық [[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|RH-53D]] тікұшағымен соғылды. Нәтижесінде «Геркулес» және тікұшақ толығымен жойылып, экипаждың бес адам қаза болды. === Иран-ирактық соғыс === [[Сурет:C-130_Iran_1988_DN-SN-89-02586.JPEG|нобай|C-130 Иран ӘӘК. 1988 жыл]] Иран Иран-иракты соғысында «Геркулес» пайдаланды. Соғыс басталар алдында оның түрлі модификациядағы 52 ұшағы болды<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/persg/iraniraq/iraniraq.html ВВС в первой Ирано-Иракской войне]</ref>. {{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=left|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығындар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=[[1980 жыл]]дың [[22 қыркүйек|22 қыркүйегі]], соғыстың бірінші күні Мехрабад аэродромында, Ирак жойғыш-бомбалаушылардың соққы нәтижесінде [[МиГ-23|МиГ-23БН]] ирандық С-130E жойылды.<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=183&Itemid=47 Early MiG-23M/MS Floggers in Action]</ref>. [[1980 жыл]]дың [[8 желтоқсан]]ында ирандық C-130 Сенандаджге, [[Керманшах]] провинциясында қону кезінде өздерінің зенитшілерімен қателікпен қағып кетті. Барлық экипаж қайтыс болды. [[1981 жыл]]дың [[6 қаңтар]]ында ирандық C-130 Керманшах провинциясында апатқа ұшырады<ref>[http://www.skywar.ru/IRIAF8088.html Потери ВВС Ирана]</ref>. 1981 жылдың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Кахрисак маңында ирандық C-130H қирады. Апат салдарынан қорғаныс министрі мен басқа да әскери өкілдерді қоса алғанда, 80 адам қаза болды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19810929-0 Tuesday 29 September 1981]</ref>. [[1983 жыл]]дың ақпан айында ирандық C-130 [[МиГ-25]]-тың Ирак ұстаушысымен шығарылған ракетамен жойылды. Сол жылы Ирак мәлімдемелері бойынша ирандық C-130 Ирактағы МиГ-21 жойқын жойқын жойқыны қағып кетті. «Геркулеc» шын мәнінде сенімді және әуеайлаққа оралды. [[1984 жыл]]ы бір ирандық C-130 Ирактағы [[Dassault Mirage F1|Mirage F1]]. жойқын шабуылшысы болды. [[1986 жыл]]дың 23 ақпанында Ирактағы МиГ-25 ұшағын ирандық EC-130E «Khoofash» радио-электрондық күрес ұшағын қағып кетті.<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/bv/mig25iraq/mig25_iraq.html МиГ-25 в Ираке]</ref>. 15 қазан 1986, Ирак соққы ұшақтарының [[Бомбалау|бомбалық соққысының]] нәтижесінде 23 ирандық C-130 «Геркулес» жойылды» «Геркулес»<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19861015-0 Wednesday 15 October 1986]</ref>. 1986 жылы 2 қарашада, Захеданнан 11 км жерде, тауға әскерді тасымалдайтын ирандық С-130 соғылды. Апат салдарынан 88-ші бронетанкалық дивизияның басым бөлігі экипаждың 7 мүшесі мен 96 сарбаз қаза болды<ref>Military aviation disasters: significant losses since 1908 / D. Gero, 1999</ref><ref>[https://news.google.com/newspapers?id=9KRAAAAAIBAJ&sjid=paUMAAAAIBAJ&dq=zahedan&pg=1535%2C598719] // The Glasgow Herald — Nov 4, 1986</ref>. [[1987 жыл]]ы Ирак мәлімдемелері бойынша, ирандық C-130 [[Hawker Hunter|«Хантер»]] Ирак жойқын-ұшағымен жойылды. «Геркулес» шындығында сенімді және әуежайға оралды<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=37&Itemid=47 Iraqi Air-to-Air Victories since 1967]</ref>.}} Соғыс барысында Иран америкалық өндірістің «Геркулес» 32 ұшағын жоғалтты, онда қорғаныс министрі, ӘӘК қолбасшысы және бас штаб бастығын қоса алғанда, жүздеген адам қаза тапты. Соғыс соңында Иранда 20 C-130 қалды. === Анголадағы азаматтық соғыс === C-130 «Геркулес» ұшақтары әр түрлі модификацияларда қақтығыстың барлық жақтары белсенді қолданылды. «Геркулестерді» ОББ белсенді пайдаланды және олардың ұшақтары екі соғысты жақтарын жабдықтады<ref>[http://www.acig.org/artman/publish/article_184.shtml Angola: Claims & Reality about SAAF Losses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040519054722/http://www.acig.org/artman/publish/article_184.shtml |date=2004-05-19 }}</ref>. {{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығандар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=1981 жылдың 16 мамырында, Менонжаның жанында, жылу ракетасы анголдық L-100-20 «Геркулесты» қағып кетті. Барлық экипаж, төрт адам қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19810516-1 Saturday 16 May 1981]</ref>. 1983 жылдың 27 тамызы Дундодан 50 шақырым жерде дизельді отынды тасымалдайтын америкалық L-100-30 құлады. Барлық экипаж, жеті адам, қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19830827-0 Saturday 27 August 1983]</ref>. 1984 жылы 29 желтоқсанда Кафунфо әуежайындағы көтерілісшілер америкалық L-100-30 «Геркулесті» жойды. Қаза болған жоқ<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19841229-0 Saturday 29 December 1984]</ref>. 1986 жылдың 8 маусымында L-100-20 анголдық әуежелілері, Дундо әуеайлағынан ұшуда Жер-Ауа зымыранымен жойылды. Ешкім қаза болған жоқ<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19860608-0 Sunday 8 June 1986]</ref>. 1987 жылдың 14 қазанында, аэродромдан [[Куито]]ға ұшып көтерілгеннен кейін, жерден отпен швейцариялық L-100-30 қағып кетті. Падающий ұшақ құлады сегіз үй ауылда Канкао, нәтижесінде экипаж мерт болды, алты адам мерт болып, тағы екі адам қаза тапты жер бетіндегі<ref>Schlussbericht der Eidgenössischen Flugunfall-Untersuchungskommission über den Unfall des Flugzeuges Lockheed 382G-44K-30 "Hercules" HB-ILF vom 14. Oktober 1987 40km W Kuito (Angola), Nr. 1987/A 26 1366</ref>. 1989 жылдың 8 сәуірінде трансафрикандық L-100-20 [[Луэна]]да отырғызуға мәжбүр болды. Содан кейін өрт салдарынан жойылып, атыс қаруынан болуы мүмкін. Ұшақта ешкім қаза болған жоқ<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19890408-1 Saturday 8 April 1989]</ref>. Джамба әуежайының жанында 1989 жылдың 27 қарашасы ОББ-дан [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] содырларына дейін әскери жүктерді апаруға тырысқан америкалық L-100-20 құлады. Барлық экипаж, бес адам, қаза тапты <ref>Flight International 13-19.12.1989</ref><ref>NRC Handelsblad 30.11.1989</ref>. 1990 жылдың 5 қаңтары, [[Маланже]]дағы аэродромнан ұшқаннан кейін, ангол көлік L-100-30 «жер-ауа» ракетасымен зақымдалды. Ұшақ апатқа ұшыраған аэродромға орала алды. Қаза болған жоқ<ref>Scramble Vol.11, nr.08</ref>. 1991 жылдың 16 наурызында [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТТІҢ]] боевикасынан 32км Маланжедан трансафрикандық L-100-30 [[FIM-92 Stinger|«Стингермен»]] қағып кетті, барлық экипаж, 9 адам қаза тапты<ref>Krant op Zondag 24.03.1991 (стр.11)</ref>. Луанда-4 ангол әуежайындағы 1991 жылдың 10 маусымы америкалық C-130A сынған, қару тасымалдаған<ref>Scramble Vol.13, nr.04</ref>. 1994 жылдың 7 сәуірі, ұшу желісі бойынша көшу кезінде Маланжедағы әуежайда көлік ангольский L-100-30 сынған, қаза болған жоқ<ref>Flight International 18-24.1.95</ref>. 1998 жылдың 26 желтоқсанында ХУМАБОДАН 25 шақырым жерде, [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] жауынгерлері мен үкімет әскерлері арасындағы ұрыс қимылдарының аймағында L-100-30 [[БҰҰ]] құлады. Барлық экипаж, 14 адам қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19981226-0 Saturday 26 December 1998]</ref>. 1999 жылдың 2 қаңтарында Хуамбодан 80 шақырым жерде [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] содырлары L-100-30 [[БҰҰ]]-ны қағып кетті. Барлық экипаж, тоғыз адам қаза тапты<ref>» Criminal Acts Against Civil Aviation 1999 / FAA, Office of Civil Aviation Security</ref>. 1999 жылдың 28 желтоқсаны лузанда ангол әуежайына ұшып көтерілу кезінде сызықтан тыс шығып, дизель отынын тасымалдайтын трансафрикандық L-100-30 сынған, ешкім қаза болған жоқ<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19991228-2 Tuesday 28 December 1999]</ref>.}} Анголадағы азаматтық соғыс барысында барлығы кем дегенде 14 әр түрлі модификациядағы C-130 «Геркулес» жоғалтты, олардың 8-ден 10-ға дейін жерге құлады немесе жойылды. === Фолкленд соғысы === С-130 аргентиналық С-130 1982 жылдың [[Фолкленд соғысы]]нда аралдарда гарнизондарды қамтамасыз ете отырып түнгі ұшуларды орындады, сондай-ақ ағылшын кемелеріне шабуыл жасаған аргентиналық [[Douglas A-4 Skyhawk|«Скайхоктар»]] және [[«Супер Этандар»]] үшін жанармай құюшылар жұмыс істеді. Бір аргентиналық "Геркулес" Британдық [[British Aerospace Sea Harrier|Harrier]] жойғыш ұшағымен қағылып кетті. 7 адам қаза тапты<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19820601-0 Tuesday 1 June 1982] // aviation-safety.net</ref>. === Одан әрі қызметі === 1985 жылы 3 наурызда [[Эритрея]]да француздық «Геркулес» тоғыз жауынгер басып алды. Бір күннен кейін ұшақ босатылды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19850303-0 Sunday 3 March 1985]</ref>. Чадтағы соғыс барысында, Чадтың ӘӘК-і екі ұшақ С-130A жоғалтты, біріншісін 1986 жылдың 7 наурызында, екіншісін 1987 жылдың 16 қарашасында<ref>[https://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/mishaps-and-accidents/airforce/FAT/ C-130 Accidents & Mishaps for the Chad Air Force]</ref>. 1994 жылдың 17 наурызында Арцахтың «Жабайы ара» ЗЗК-сы ЗЗ Степанакерттің жанында Иранның Әскери-Әуе Күштерінің С-130H-ін қағып кетті, әуе кеңістігін бұзғаннан кейін ұшақ сигналдарға жауап бермеді, оған қоса ол Әзірбайжан бомбалаушы үшін қабылданды. Барлық экипаж 32 адам қаза тапты<ref>[http://www.yerkramas.org/ru/article/60038/evolyuciya-azerbajdzhanskogo-terrorizma История азербайджанского терроризма]</ref>. === Судандағы екінші Азаматтық соғыс === Судан ӘӘК С-130H-і 1987 жылдың 11 мамыры Вао жанында құлады, барлық экипаж бес адам қаза болды. Pelita Air Service әуекомпаниясының Индонезиялық L-100-30 әуекомпаниясының 1989 жылдың 10 шілдесінде Вао аэродромына қону кезінде ұшып көтерілу жолағының шегінен шығып, елеулі зақым алды. Ешкім зардап шеккен жоқ. 1990 жылдың 8 ақпаны Суданның С-130H ӘӘК-ін қағылып кетті, борттағы барлық адам қаза тапты. Ұшақ [[Зимбабве]]ден [[Оңтүстік Судан]]ға ұшып, Судан терреториясында жойылды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19900208-0 Thursday 8 February 1990]</ref>. Southern Air Transport авиакомпаниясының америкалық L-100-30 1990 жылдың 12 тамызы Джуба аэродромына қону кезінде ұшу жолағының шегінен шығып кетті. Ұшақ қалпына келтірілуі тиіс емес, ешкім зардап шеккен жоқ. Southern Air Transport авиакомпаниясының америкалық L-100-30 1991 жылдың 2 қыркүйегі Вао әуеайлағына қону кезінде минада жарылған. Ұшақ қалпына келтірілуі тиіс емес, ешкім зардап шеккен жоқ. 1992 жылдың 25 шілдесінде С-130H ӘДС Судан Джубаның жанында құлады. Экипаждың тағдыры белгісіз. 1996 жылдың 26 ақпанында С-130H ӘДС Судан Джабал Авилияның жанында құлап кетті. Куәгерлер хабарлаған «Геркулес» төмендегені объятый жалынмен. Барлық экипаж 91 адам қаза тапты<ref>[http://www.aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=C130 Lockheed C-130 Hercules — Aviation Safety Network Wikibase. Page 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215083658/http://www.aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=C130 |date=2018-02-15 }}</ref>. === Парсы шығанақтағы соғыс === [[Сурет:C-130_-_Explosive_wing_separation_-_080707-F-2171A-1315.jpg|нобай|309x309 нүкте|Иракта С-130 авариялық жерге қонатын жердегі тоб ұшақты фрагментациялау және кейіннен бөліктер бойынша ауыстыру мақсатында басқарылатын жарылыстар сериясын орындайды.]] 1990 жылы Ирак армиясынан [[Кувейтке басып кіруі|Кувейттің сәтсіз қорғанысы]] кезінде, бір L-100-ды Ирак трофей ретінде басып алды. Антирак коалициясының әскері [[«Шөл даладағы боран» операциясы|«Шөл даладағы боран»]] және [[«Шөл қалқаны» операциясы|«Шөл қалқаны»]] операциялары кезінде «Геркулестерді» пайдаланды. Бір америкалық AC-130 Ирак зениттік ракеталарының сынған және бір зақымданған болды, тағы бір Сауд С-130 соғыс аяқталғаннан кейін сынған, ұшақ Ирак армиясының Кувейт мұнай ұңғымаларын өртеп алған қалың түтіннен құлап кетті. Британдық [[Blackburn Buccaneer|«Бакэнирлердің»]] соққысынан кейін, ирактылар жер бетінде бір L-100 жоғалтты. «Геркулесте» жүзден астам америкалық, сенегал және сауд жауынгерлері қаза тапты<ref>[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=2014-10-06 }}</ref><ref>[http://www.dstorm.eu/pages/en/other/losses.html Damaged and lost allied planes and helos]</ref>. === Есірткі бизнесімен күрес, Перудағы инцидент === [[Перу]]андық Су-22 1992 жылдың 24 сәуірінде АҚШ ӘӘК-нің С-130 ұстап, мұхиттан ұшқан есірткі лабораторияны барлауды жүргізіп, әуе кеңістігін бұзды. Іс жүзінде ұшақ Перу аумағына 12 мильге жақын келмеді, алайда Перу [[Халықаралық теңіз құқығы|халықаралық құқыққа]] қарамастан өзінің аумақтық суларымен 12 емес, 200 мильге аймақты жариялады<ref>[http://www.newsweek.com/spy-mission-gone-wrong-193254 A Spy Mission Gone Wrong] // newsweek</ref>. Перуан пилоты зеңбіректен кезек берді, соның салдарынан ауыр зақымдалған ұшақ қонуға мәжбүр болды. C-130-да ұстап алу кезінде экипаждың екі мүшесі жарақат алып, тағы біреуі ашық люкктен түсіп кетті<ref>[http://www.acig.org/artman/publish/article_166.shtml Central & South American Air-to-Air Victories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525142623/http://www.acig.org/artman/publish/article_166.shtml |date=2010-05-25 }}</ref><ref>[http://skywar.ru/altacenepa.html Эквадоро-Перуанский конфликт]</ref>. === БҰҰ-ның Сомалиде бітімгершілік операциясы === Сомали аумағында [[БҰҰ-ның Сомалиде бітімгершілік операциясы|«үмітті жаңғырту»]] операциясына қатысты. Кем дегенде бір америкалық AC-130H белгісіз себеппен жоғалтты (зеңбіректе 105-мм снаряд жарылды), экипаждың 14 адамнан 8 қаза болды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940314-0 Monday 14 March 1994]</ref>. === Югославиядағы соғыс (1999) === [[Югославияның бомбалауы (1999)|Югославияның НАТО бомбалауы]] барысында пайдаланылды. 1999 жылдың 11 маусымында албандық әуеайлақтан ұшуда британдық C. 1 «Геркулес» құлады<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19990611-0 Friday 11 June 1999]</ref>. === Ирактағы және Ауғандағы соғыс === {{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=left|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығындар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=2002 жылдың 3 ақпанында Ауғанстанда америкалық MC-130P нашар көріну салдарынан қыратқа соғылды<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20020213-0 Wednesday 13 February 2002] // aviation-safety.net</ref>. 2002 жылдың 12 маусымында Гардез ауғандық қаласынан 56 шақырым жерде импровизацияланған аэродромнан ұшып көтерілгенде америкалық MC-130H құлады. Ұшақ жүк көтергіштігінен асып кеткендігінен құлады деп айтылады. 2 ұшқыш пен 1 жолаушы қаза тапты<ref>Executive summary accident investigation board MC-130H, 84-0475 Band E Sardeh Dam, Afghanistan 12 June 2002</ref>. 11 қыркүйек [[2004]] жылы Ирактағы аэродромнан ұшуда америкалық C-130H, бірінші қозғалтқыш жерден отты зақымдады. Ұшақ қайта оралып, жөнделді<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20040911-0 Saturday 11 September 2004] // aviation-safety.net</ref>. 29 желтоқсан 2004 жылы, [[Мосул]] маңындағы әуеайлаққа қонуға кіру кезінде арнайы мақсаттағы америкалық әскерлердің MC-130H құлады<ref>[http://www.cargolaw.com/2005nightmare_c130.html 2004 Nightmare C-130 Iraq]</ref>. 30 қаңтар [[2005]] Британдық C-130K-ні Ирак партизандары [[ЗУ-23|ЗУ-23-2]] атуымен қағып, 10 британдықтарды өлтірді<ref>[http://www.abc.net.au/news/2005-05-17/anti-aircraft-fire-blamed-for-iraq-plane-downing/1572416 Anti-aircraft fire blamed for Iraq plane downing: report]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4221521.stm Ten feared dead in Hercules crash]</ref>. 24 мамыр [[2006]] ауғандық Лашкар-Гар Британдық C. 1 "Геркулес" әуе кемесінің ұшуы кезінде ұшып көтерілу желісінде жерленген [[Танкіге қарсы миналар|танкіге қарсы минада]] жарылған.<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060524-0 Wednesday 24 May 2006] // aviation-safety.net</ref>. 11 ақпан [[2007 жылы]] британдық C-130J Майсан Ирак провинциясына қонуға бет алған, ұшу желісінде салынған [[қолдан жасалған бомба|қолдан жасалған екі бомбадан]] жарылды<ref>{{cite news|url=http://www.mfaw.net/letters-a-articles-mainmenu-28/1-latest-news/396-mod-covered-up-truth-about-hercules|title=MoD covered up truth about Hercules|date=19 May 2008|accessdate=16 July 2010|quote=The Ministry of Defence covered up the full truth about the destruction of an RAF Hercules aircraft by Iraqi insurgents to stop the enemy claiming a high-profile propaganda victory, a new report discloses. The C-130J transport aircraft was struck by two bombs planted by militants as it landed on a temporary runway in Maysan Province in south-eastern Iraq on February 12 last year. All 64 people on board escaped to safety but the Hercules was so badly damaged it had to be destroyed by coalition explosives experts.|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723205500/http://www.mfaw.net/letters-a-articles-mainmenu-28/1-latest-news/396-mod-covered-up-truth-about-hercules|archivedate=2011-07-23}}</ref>. 2007 жылы 29 тамызда Хелманд провинциясында (Ауғанстан) британдық C-130K-ның ауыр қонысын жасады. Жасырын жабдықтың талибтерге жетуіне жол бермеу үшін ұшақ жарылды.<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20070829-0 Wednesday 29 August 2007] // aviation-safety.net</ref>. 27 маусым [[2008 жыл]]ы америкалық C-130 [[Бағдат(әуежайы)|Бағдад халықаралық әуежайына]] қонуға бет алу кезінде құлады<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20080627-3 Friday 27 June 2008] // aviation-safety.net</ref><ref>[https://archive.is/20120718203420/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123104556 C-130 makes emergency landing in Baghdad field]</ref>. 5 тамыз 2008 жылы Кабул әуежайында гуманитарлық көмек тасымалдайтын Біріккен Араб Әмірліктерінің С-130H қирады<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20080805-0 Tuesday 5 August 2008] // aviation-safety.net</ref>. [[2010 жыл]]ы 4 маусымда Шаран әуеайлағына қону кезінде трансафрикалық L-100-30 құлады, экипаж зардап шеккен жоқ<ref>[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20100604-0 Friday 4 June 2010]</ref>. 2010 жылдың 12 қазанында Кабул әуежайынан 30 шақырым жерде НАТО әскерлеріне арналған керек-жарақтарды Пәкістаннан тасымалдайтын трансафрикандық L-100-20 құлады. Барлық экипаж 8 адам қаза тапты<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2010/10/2010101216612944551.html Cargo plane crashes near Kabul (AlJazeera, 12-10-2010)]</ref><ref>[http://www.pajhwok.com/en/2010/10/12/9-believed-dead-kabul-plane-crash 9 believed dead in Kabul plane crash (PAN, 12-10-2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219232152/http://www.pajhwok.com/en/2010/10/12/9-believed-dead-kabul-plane-crash |date=2014-12-19 }}</ref>. [[2011 жыл]]ы 19 тамызда америкалық C-130 Ауғанстан үстінен RQ-7 америкалық БПЛҒА соғылды. ҰҰА соқтығысуының нәтижесінде «Геркулес» қайта оралып, жөнделді<ref>AUVSI: RQ-7 likely not to blame for C-130 collision. Stephen Trimble</ref>. Белибтер тобының [[2012 жыл]]дың 14 қыркүйегі Кэмп Бастионда бір C-130 «Геркулесті» қоса америкалық ұшақтардың үлкен санын жойды»<ref>[https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/taliban-inflicted-biggest-loss-of-us-aircraft-since-vietnam-at-camp-bastion-8859903.html Taliban inflicted biggest loss of US aircraft since Vietnam at Camp Bastion]</ref>. [[2013 жыл]]ы 19 мамырда америкалық C-130J-30 Логар провинциясында (Ауғанстан) қонуға кіру кезінде құлады<ref>[http://www.stripes.com/news/middle-east/no-injuries-as-c-130-makes-hard-landing-in-afghanistan-1.221629 No injuries as C-130 makes hard landing in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014081349/https://www.stripes.com/news/middle-east/no-injuries-as-c-130-makes-hard-landing-in-afghanistan-1.221629 |date=2019-10-14 }}</ref><ref>[https://medium.com/@daxe/damn-this-afghan-airstrip-practically-eats-american-planes-b5811e2523e8 Damn, this Afghan Airstrip Practically Eats American Planes]</ref>. [[2014 жыл]]ы 22 шілдеде Кратада әуеайлаққа қону кезінде итальяндық C-130J құлады, экипаж зардап шеккен жоқ<ref>[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140722-0 Tuesday 22 Jule 2014]</ref>. [[2015 жыл]]ы 15 Шілдеде Багдад халықаралық әуежайында америкалық C-130H қонуы кезінде өрт шықты, экипаж ұшақты тастап кетті<ref>[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150707-1 Tuesday 15 Jule 2015]</ref>. 2015 жылы 2 қазанда америкалық С-130J-30 Джалалалабад аэродромынан ұшқан кезде барлық америкалық экипаж 11 адам қаза тапты, сондай-ақ күзет мұнарасында 3 ауғандық қаза тапты<ref>[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20151002-2 Friday 2 October 2015]</ref>. Осы соғыстар барысында 4 «Геркулес» күтпеген себептер бойынша қақтығыстарда зақымдалып, жөнделді.}} Иракта және Ауғанстанда барлығы кем дегенде 8 америкалық, 4 Британдық, 2 Transafric Airlines авиакомпаниясы, 1 итальян және 1 БАЭ «Геркулес» жоғалтты, 3 Британдық және 1 америкалық жаудың отпен жойылды. Бір жаудың атуымен тағы бес адам жарақат алды.<ref>[http://www.altair.com.pl/news/view?news_id=4055 Załoga Herculesa o krok od śmierci]</ref><ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060717-0 Monday 17 July 2006] // aviation-safety.net</ref><ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20100604-0 Friday 4 June 2010] // aviation-safety.net</ref>. Ирак үкіметінің құлауынан кейін АҚШ жаңа [[Ирак ӘӘК]] үшін С-130 жеткізіле бастады<ref>[http://www.airwar.ru/history/af/iraq/iraq.html История ВВС Ирака]</ref>. === Ливиядағы Азаматтық соғыс === 2017 жылдың 3 қаңтарында «Ливия таңбасының» [[МиГ-21|МиГ-21МФ]] жойқын шабуылшысы Джафрдағы ұшу жолағында тұрған Ливия ұлттық армиясының C-130H «Геркулес» (н/н 118) ұшағына зақым келтірген, 1 адам қаза тауып, 2 жараланды<ref>{{Cite news|title=A New Civil War Could Break Out in Libya|url=https://www.warisboring.com/a-new-civil-war-could-break-out-in-libya|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref>. Ливияның Шарар мұнай кен орнынан кеткеннен кейін 2018 жылы 29 сәуірде Ливияның ӘӘК C-130H-30 құлады, 4 экипаж мүшесінің 3-і қайтыс болды<ref name=":1">{{Cite news|title=Three killed in Libya cargo plane crash|url=https://www.news24.com/Africa/News/three-killed-in-libya-cargo-plane-crash-20180429|work=News24|accessdate=2018-10-17|language=en}}</ref>. === Сириядағы Азаматтық соғыс === 2017 жылдың тамыз айында Сирия аумағындағы операциядан кейін Иракта Британдық C-130J-30 (ZH873 с/н) қону кезінде апатқа ұшырады, экипаж аман қалды, ұшақ қирап, қалпына келтірілуі тиіс емес<ref name=":0">[https://www.janes.com/article/81404/raf-lost-c-130j-in-iraq RAF lost C-130J in Iraq. Tim Ripley. IHS Jane’s Defence Weekly. June 29, 2018]</ref>. == Әуекөтергіштен қону және ұшу == С-130 «Геркулес» әуе кемесі қонған және ұшқан ең үлкен және ауыр ұшақ болып табылады. 1963 жылдың қазан-қараша айларында АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусының KC-130F (отын құюшы) 29 жанасулар, аэрофинишердің көмегінсіз толық тоқтаумен 21 қону және Форрестол әуе кемесінің бортындағы катапульттің көмегінсіз 21 ұшу жүргізді. Ұшақ 38,5 тонна жүктеме кезінде барлығы 82 метр толық тоқтағанға дейін өтті. «Геркулес» барынша жүктеумен ұшу үшін 227 метр қажет болды. Тест көрсеткендей, С-130 4000 км қашықтыққа 11,34 тонна жүк тасымалдай алады және авианосецке қауіпсіз отыра алады. Ұшақта «Форрестолға» отырғызу үшін шассиді күшейтті және пысықталған курсо-глиссадник қойды, авианосцада палубадан барлық Тростар мен шлангтарды алып тастады, қону жолақтары ортасының ақ сызықтарын салды. Осы сынақтар кезінде ұшақ 38555 — 54885 кг масса диапазонында, яғни қалыпты ұшу массасының жартысынан бастап 2/3-ге дейін отырды және ұшып кетті. Бірінші қону іс жүзінде бос ұшақпен (38 тонна) жүргізілді. [[«Форрестол»]] желге қарсы 28 торапты жылдамдыққа дейін қыздырды — нәтижесінде артқы жақтық кесіндіде қарсы жел 40 торапқа дейін (яғни шамамен 72 км/сағат) белгіленді. Ұшақ конвейермен бірнеше өткелдерді орындады, содан кейін ауылдарды (гаксыз және тростарсыз), 81-82 метр жүгірді және тоқтады(бұранда және дөңгелекті тежегіштердің реверсі ғана есебінен). Бұл ретте Қанаттың ұшынан бастап қондырма-Аралға дейінгі қашықтық 3,5 м-ден аспауы тиіс. Барлығы 21 ұшу-қону орындалды. Жалпы салмағы 25 мың фунт (шамамен ~ 10 тонна) аспайтын жүкті жеткізу мүмкіндігі қорытынды жасалды. Бірақ идеядан «зергерлік ұшудың» талаптарына байланысты бас тартты-ұшақтың сынаушы ұшқыштарын отырғызған бір ісі, екіншісі — саптық ұшқыштар. Сонымен қатар, ұшақ (шектеулер), әуе кемесі бойынша көптеген талаптар болды (мысалы, оны әр уақытта толық жүріске дейін және ауа райы бойынша қозғалу керек болды). Палубаға тесттік отырғызуларды басқарған [[Джеймс Флэтли]] ұшқышы [[ұшқыштар еңбегінің Кресті]]мен марапатталды және кейіннен адмиралға дейін қызмет етті<ref>[http://newsparky.livejournal.com/1699939.html Уникальный рекорд транспортника C-130 — посадка и взлёт с авианосца]</ref>. == Өртке қарсы пайдалану == 1980-жылдардың соңында орман өрттерімен күресу үшін, АҚШ-тың Орман қызметіне бірнеше сақтаулы С-130-лар берілді. Бірақ олардың біреуі құлаған кезде, 2004 жылы ұшулар тоқтатылды<ref>[http://www.motoart.com/aviation-history/aircraft-history-c-130 Aircraft History of the C-130 | Motoart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218011234/http://www.motoart.com/aviation-history/aircraft-history-c-130 |date=2012-02-18 }}</ref>. == Айдап әкетулер == 1969 жылдың 23 мамыры мас америкалық сержант Пауль Авамс Мейер британдық Минделхолл аэродромынан С-130E әскери-көліктік ұшағын айдап кетті. Екі британдық жойғыш ұшақтар [[North American F-100 Super Sabre|«Супер Сейбр»]] және екі [[English Electric Lightning|«Лайтнинг»]] жоғалған ұшақты ұстап алуға ұшып кетті. Ағылшын арығынан «Геркулесті» қуып жетіп, атып түсірді. Америкалық, ұщақты айдап кеткен, қайтыс болды<ref>USAF Accident Incident Report 695-23-1, June 22, 1969, стр.1-3.</ref><ref>Davies, Hugh, and Bramwell, Christopher, «''U.S. Airman Vanishes in Giant Plane — 'I’ve got trouble' -then silence''», The Times, London, UK, Saturday May 24, 1969.</ref><ref>Hoyer, Bob, U.K. Bureau Chief, «''Sergeant Steals C130''», The Stars and Stripes, Saturday May 24, 1969, Volume 28, Number 37, стр.1,2</ref>. Ливияның L-100-30 ӘӘК 1987 жылдың 3 наурызында Чадтағы Ливиялық әскерлердің контингенті үшін жүгі бар рутинді ұшуды орындаған Ливия ӘӘК Абу-Симбель авиабазасына [[Мысыр]]ға әйдап әкету болды. Экипаж төрт адамнан тұрды: командир п/п-к Бешір Рахман Эль-Шішни, бортинженер л-т Мұстафа Эль-Шарек аль-Джабу, Мұхаммед Эль-Хинди, Ахмед Имбарак және Фати Эль-Зэйбак. Командирі мен бортинженер Мысырда саяси баспана сұрады, «Геркулес» Ливияға қайтарылған жоқ<ref name="Египетско-Ливийский конфликт"/><ref>[https://news.google.com/newspapers?id=m2ELAAAAIBAJ&sjid=l1IDAAAAIBAJ&pg=3336,1651887&dq=libyan+pilot+defection&hl=en Three Libyans seek asylum third defection in 5 months]</ref>. == Жоғалтулар == [[Сурет:Eagle Claw wrecks at Desert One.png|нобай|Америкалық [[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53]] тікұшақпен соқтығысқан америкалық C-130 сынықтары]] 2012 жылдың 1 шілдесіне C-130 әскери модификациясының 295 ұшақтары жоғалтты (3103 адам қаза болды)<ref>[http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335-C ASN Aviation Safety Database. Lockheed C-130 Hercules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804015151/http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335-C |date=2011-08-04 }}</ref> және 46 азаматтық модификациялы машиналар L-100 (254 адам қайтыс болды)<ref>[http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335 ASN Aviation Safety Database. Lockheed C-130 & L-100 Hercules]</ref>. * [[2012 жыл]]ы [[1 шілде]]де С-130H2 (с/н 5363; р/н 93-1458) АҚШ ӘӘК 156-ші әуе эскадриліне тіркелген [[Оңтүстік Дакота]] оңтүстік-батысында [[«Modular Airborne FireFighting System»]] бағдарламасы бойынша орман өрттерін сөндіру жөніндегі миссияны орындау кезінде апатқа ұшырады. Экипаж 6 адамнан тұрды, екі адам аман қалды<ref>{{Cite news|title=Firefighting C-130 Crashes In SD; 2 Dead|url=https://www.thedenverchannel.com/news/firefighting-c-130-crashes-in-sd-2-dead|work=7NEWS|date=2012-07-02|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Four dead in fire-fighting plane crash|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/four-dead-in-fire-fighting-plane-crash-7904492.html|work=The Independent|accessdate=2018-10-17|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Report: NC Air Guard crew misjudged flight conditions before crash|first=Alicia Banks /|last=abanks@shelbystar.com|url=http://www.shelbystar.com/20121114/report-nc-air-guard-crew-misjudged-flight-conditions-before-crash/311149775|work=Shelby Star|accessdate=2018-10-17|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7780/|title=Airframe Details for C-130 #5363|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20120701-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 93-1458 Edgemont, SD|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2012 жылдың [[22 шілде]]сінде C-130J-30 (с/н 5530; р/н MM62190) [[Италия ӘӘК|Италияның ӘӘК]] Авганистанның батысындағы Герат провинциясында [[Шинданд|«Шинданд»]] авиабазасына қатты қонды. Ұшақ есептен шығарылды<ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7975/|title=Airframe Details for C-130 #5530|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2013 жыл]]ы [[19 мамыр]]да С-130J-30 (с/н 5560; р/н 04-3144), [[АҚШ ӘӘК]] 41-ші әуе эскадриліне тіркелген, Ауғанстандағы «[[Шанк]]<nowiki/>» ұшу-қону жолағынан тыс кетті. Экипаж және 3 жолаушы аман қалды. Ұшақ есептен шығарылды<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150516121136/http://usaf.aib.law.af.mil/ExecSum2013/C-130J-30,%20FOB%20Shank,%2019%20May%2013.pdf|title=Wayback Machine|date=2015-05-16|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8575/|title=Airframe Details for C-130 #5560|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[6 тамыз]] 2013 жылы [[Эфиопия ӘӘК|Эфиопияның ӘӘК]] C-130B қатты қонды. Экипаждың екі мүшесі аман қалды және ауруханаға жатқызылды. Ұшақ есептен шығарылды<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20130830144449/http://www.sodere.com/profiles/blogs/ethiopia-military-plane-crashed-in-dire-dawa-three-days-before-an|title=Ethiopia: Military plane crashed in Dire Dawa three days before another plane crashed in Mogadisho - Sodere: Ethiopian Social Media Network Video News Drama Music|date=2013-08-30|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/wikibase/wiki.php?id=159338|title=Accident Lockheed C-130B Hercules 1563, 06 Aug 2013|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2014 жыл]]ы [[11 ақпан]]да C-130H-30 (с/н 4919; р/н 7T-WHM) [[Алжир ӘӘК]] Константинның әуежайынан оңтүстікке қарай шамамен 30 шақырым жерде Ум-эль-Буаги вилайетіндегі Аин-Керш қаласынан алыс емес таулы жерде апатқа ұшырады. Бортта 4 экипаж мүшесі және 72 жолаушы болған, бір адам аман қалды<ref>{{Cite news|title=Algeria plane crash 'kills dozens'|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26138101|work=BBC News|date=2014-02-11|accessdate=2018-10-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8428/|title=Airframe Details for C-130 #4919|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140211-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H-30 Hercules 7T-WHM Aïn Kercha|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2014 жылы [[28 наурыз]]да C-130J-30 (с/н 5640; р/н KC-3803) [[Үндістан ӘӘК|Үндістанның ӘӘК]] жаттығу ұшуы кезінде [[Мадхья-Прадеш]] штатындағы [[Гвалиор]] қаласының маңында апатқа ұшырады. Экипаж 5 адамнан тұрды, барлығы қаза болды<ref>{{Cite news|title=‘Wake turbulence’ led to C-130 J aircraft crash|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/wake-turbulence-led-to-c-130-j-aircraft-crash/|work=The Indian Express|date=2014-04-23|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Военно-транспортный самолет разбился в Индии, пять человек погибли|url=http://www.ria.ru/world/20140328/1001418738.html|work=РИА Новости|date=20140328T1156+0400Z|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8664/|title=Airframe Details for C-130 #5640|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2014 жылы [[21 қыркүйек]]те [[Египет ӘӘК|Египеттің ӘӘК]] C-130H (с/н 4809; р/н SU-BAT/1287) жаттығу ұшуы кезінде апатқа ұшырады. Экипаждың 7 мүшесінен 6 қаза болды<ref>{{Cite web|url=http://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=21092014&id=2e9b74be-c828-4f20-8f19-9e159613aed8|title=وزير الدفاع يتقدم جنازة ضحايا الطائرة العسكرية التي سقطت بالفيوم - بوابة الشروق|lang=ar-eg|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/111309/Egypt/Politics-/Six-killed-in-military-aircraft-crash-in-southern-.aspx|title=Six killed in military aircraft crash in southern Egypt|publisher=Ahram Online|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140921-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules SU-BAT/1287 Kom Ashwin, Fayoum|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2014 жылы [[27 қараша]]да С-130H (с/н 4441; р/н 2470) [[Бразилия ӘӘК]] Кениент Марш атындағы әуежайға [[Кинг-Джордж]] аралында қатты қонды. Ұшақ қону кезінде оң борттың шассиін жұлып алған шығыңқы тас ілініп, ұшу-қону жолағына түсіп, оң бортқа жабылып, одан әрі есептен шығарылды<ref>{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/world/2017/01/20/17/08/brazil-to-remove-aircraft-from-antarctica-more-than-two-years-after-crash|title=Brazil to remove aircraft from Antarctica more than two years after crash|publisher=www.9news.com.au|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8207/|title=Airframe Details for C-130 #4441|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20141127-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130M Hercules 2470 Teniente Rodolfo Marsh Martin Air Base, King George Island|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2015 жыл]]ы 13 сәуірде KC-130F (с/н 3627; р/н 148897), [[АҚШ ӘТК]] [[30-шы сынау-бағалау эскадрилі]]не тіркелген, кенеттен бұрылып, [[Мугу Поинтына]] жердегі күштік агрегатқа соққы жасады. Ұшақ есептен шығарылды<ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7874/|title=Airframe Details for C-130 #3627|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150413-2|title=ASN Aircraft accident Lockheed NC-130F Hercules 148897 Port Hueneme-Point Mugu NAS, CA (NTD)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2015 жылғы [[21 сәуір]]де AC-130J (с/н 5710; р/н 09-5710), [[АҚШ ӘӘК]] [[413-ші сынау эскадрилі]]не тіркелген, «[[Эглин]]<nowiki/>» авиябазасынан оңтүстікке қарай бақыланбайтын ұшуға кірді. Бақылау қалпына келтірілді және қауіпсіз қону жасалды. Экипаж аздаған жарақат алды. Апаттан кейінгі техникалық талдау ұшақ конструкцияға шекті жүктемені көтергенін көрсетті, бұл оны одан әрі пайдалану үшін қауіпсіз етеді. Бағалау бойынша шығындар 115,6 млн долларды құрайды. Ұшақ есептен шығарылды<ref>{{Cite news|title=Ghostrider gunship scrapped after inverted flight scare|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/ghostrider-gunship-scrapped-after-inverted-flight-sc-419208/|work=Flightglobal.com|date=2015-11-17|accessdate=2018-10-17|language=en-GB}}</ref><ref name="Airframe Details for C-130 #5710">{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8713/|title=Airframe Details for C-130 #5710|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref name="Airframe Details for C-130 #5710"/>. * 2015 жылы [[30 маусым]]да KC-130B (с/н 3616; р/н A-1310) [[Индонезия ӘӘК]] 32-ші эскадриліне тіркелген, көп ұзамай «[[Суондо]]<nowiki/>» әуе базасынан ұшқан соң, [[Медан]] қаласының тұрғын ауданына құлап кетті. Бортта 12 адам экипаж және 110 жолаушы болған, олардың барлығы 17 адамнан кем емес, қаза тапты<ref>{{Cite news|title=Scores dead in Indonesia plane crash|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-33323419|work=BBC News|date=2015-06-30|accessdate=2018-10-17|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Dozens dead after Indonesian military plane crashes in residential area|url=https://www.abc.net.au/news/2015-06-30/indonesian-military-plane-crashes-residential-area-dozens-dead/6584602|work=ABC News|date=2015-06-30|accessdate=2018-10-17|language=en-AU}}</ref><ref>[http://news.liga.net/news/incident/6101930-krushenie_samoleta_v_indonezii_chislo_zhertv_dostiglo_140_chelovek.htm Крушение самолёта в Индонезии: число жертв достигло 140 человек] </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8131/|title=Airframe Details for C-130 #3616|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150630-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130B Hercules A-1310 Medan-Soewondo Air Force Base (MES)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2 қазан]] 2015 жылы С-130J-30 (с/н 5648; р/н 08-3174), [[АҚШ ӘӘК]] [[744-ші экспедициялық әуе эскадрилі]]не тіркелген [[Ауғанстан]] шығысында [[Джелалабад]] қаласының әуежайында ұшқаннан кейін бірден апатқа ұшырады. Тергеу көрсеткендей, апатқа ұшыраудың себебі штурвал мен аспапты тақтаның арасында түсірілген түнгі көру көзілдіріктерінен кеме командирі ұмытып кеткен футляр болды. Бортта 11 адам болған, олардың барлығы, сондай-ақ апат орнында 3 адам қаза тапты<ref>{{Cite news|title=C-130 crash in Afghanistan was not enemy action, Air Force says|first=Jeff|last=Schogol|url=https://www.airforcetimes.com/news/your-air-force/2015/10/01/c-130-crash-in-afghanistan-was-not-enemy-action-air-force-says/|work=Air Force Times|date=2017-08-07|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/army/2016/04/21/8187953.shtml?pasas «Геркулес» упал из-за футляра для очков] // Газета. Ру, 21.04.2016</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8678/|title=Airframe Details for C-130 #5648|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[11 шілде]] [[2016 жыл]]<nowiki/>ы C-130H (с/н 4777; р/н 16804) [[Португалияның ӘӘК]] үздік авиабазадан ұшу кезінде апатқа ұшырады: 5 ауыстырылмады. Құлағаннан кейін ұшақ жанып кетті. Бортта жеті адам болған, үш адам қаза тауып, тағы біреуі ауыр жарақат алды<ref>{{Cite web|url=http://jornaleconomico.sapo.pt/|title=Jornal Económico|publisher=O Jornal Económico|lang=pt-PT|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://observador.pt/2016/07/11/c130-caiu-na-base-do-montijo-e-fez-tres-mortos/|title=Acidente com C-130 fez três mortos na base do Montijo|author=Rita Tavares, Ana Cristina Marques, Vítor Matos|publisher=Observador|lang=pt-PT|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=Porque terá este C-130 saído da pista à descolagem?|url=https://expresso.sapo.pt/sociedade/2016-07-18-Porque-tera-este-C-130-saido-da-pista-a-descolagem-#gs.E_zS1SM|work=Jornal Expresso|accessdate=2018-10-17|language=pt-PT}}</ref><ref>[http://www.fontanka.ru/2016/07/11/111/ Военно-транспортный самолёт разбился в Португалии] // [[Фонтанка.ру]], 11.07.2017</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7432/|title=Airframe Details for C-130 #4777|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20160711-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 16804 Montijo Air Base|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2016 жылдың [[18 желтоқсан]]ы C-130HS (с/н 4785; р/н A-1334) [[Индонезия ӘӘК]] [[32-эскадрилі]]не тіркелген [[Вамен]]а қаласы маңындағы тауларда апатқа ұшырады:[[Папуа провинциясы]]нда 5 ауыстырылмады. Бортта экипаждың 12 мүшесі және 1 жолаушы болды, барлығы қаза болды<ref>{{Cite news|title=13 Korban Pesawat Hercules Jatuh di Wamena Akan Diterbangkan ke Malang|first=Muhammad|last=Aminuddin|url=https://news.detik.com/berita/d-3374375/13-korban-pesawat-hercules-jatuh-di-wamena-akan-diterbangkan-ke-malang|work=detiknews|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hercules Plane Crashes in Jayawijaya Regency, Papua|url=https://en.tempo.co/read/news/2016/12/18/055828686/Hercules-Plane-Crashes-in-Jayawijaya-Regency-Papua|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Semua jenazah korban Hercules diterbangkan ke Malang - ANTARA News|last=antaranews.com|url=https://www.antaranews.com/berita/602184/semua-jenazah-korban-hercules-diterbangkan-ke-malang|work=Antara News|accessdate=2018-10-17|language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8359/|title=Airframe Details for C-130 #4785|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20161218-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules A-1334 Wamena Airport (WMX)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2017 жыл]]ы [[10 шілде]]де KC-130T (5303 с/н, 165000 р/н) [[Солтүстік Каролина]]дағы [[«Черри Поинт»]] авиациялық станциясынан ұшып шыққан [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] теңіз жаяу әскерлері корпусының [[452-көлік эскадрилі]]не тіркелген [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] штатының [[Лифлор|Лифлор округіндегі]] соя алаңында апатқа ұшырады. Құлағаннан кейін ұшақ жарылды. Бортта 16 адам болды, барлығы қаза болды<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170711140032/http://www.marines.mil/News/Press-Releases/Press-Release-Display/Article/1242769/marine-corps-aircraft-crashes-killing-16|title=Marine Corps aircraft crashes, killing 16 > The Official United States Marine Corps Public Website > Press Release Display|date=2017-07-11|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=16 dead after Marine Corps KC-130 plane from Cherry Point crashes in Mississippi|first=Jeff|last=Schogol|url=https://www.militarytimes.com/2017/07/11/16-dead-after-marine-corps-kc-130-plane-from-cherry-point-crashes-in-mississippi/|work=Military Times|date=2017-08-08|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Marine Plane Had Emergency at High Altitude, General Says|url=https://www.nytimes.com/2017/07/12/us/mississippi-marine-transport-plane-crash.html|accessdate=2018-10-17|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=UPDATE: 16 people on board military C-130 killed in LeFlore County plane crash|first=Waverly|last=McCarthy|url=http://www.msnewsnow.com/story/35851293/update-army-c-130-out-of-memphis-crashes-on-lefloresunflower-county-line-four-bodies-recovered|accessdate=2017-07-11|language=en}}</ref><ref>[https://rg.ru/2017/07/11/reg-ufo/video-v-aviakatastrofe-v-ssha-pogibli-16-morpehov.html В авиакатастрофе в США погибли 16 морпехов] // РГ, 11.07.2017 (+видео)</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8538/|title=Airframe Details for C-130 #5303|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20170710-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed KC-130T Hercules 165000 Itta Bena, MS|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2017 жылдың [[27 тамыз]]ында [[Ұлыбритания ӘӘК]] Ирактағы «Эрбиль» авиябазасында қатаң қону жасады. Ұшақ есептен шығарылды<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7929/|title=Airframe Details for C-130 #5457|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[2018 жыл]]дың [[29 сәуір]]інде [[Ливия ӘӘК|Ливияның ӘӘК]] С-130H-30 «[[Эль-Шарара]]<nowiki/>» мұнай кен орнындағы жолақтан ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырады. Экипаж 4 адамнан тұрды, бір аман қалды<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=http://noc.ly/index.php/en/new-4/3557-a-statement000|title=المؤسسة الوطنية للنفط - A statement|author=mohamed maghrbi|publisher=noc.ly|lang=en-gb|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20180430114041/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL8N1S60EE|title=UPDATE 3-Three dead after transport plane crashes at Libya oilfield {{!}} News by Country {{!}} Reuters|date=2018-04-30|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8108/|title=Airframe Details for C-130 #4992|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180429-1|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H-30 Hercules registration unknown Sharara Airstrip|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * 2018 жылдың [[2 мамыр]]ында WC-130H (с/н 4110; р/н 65-0968), [[Пуэрто-Рико Ұлттық гвардиясы]]ның 156 әуе эскадриліне тіркелген, көп ұзамай «Саванна / Хилтон-Хед» халықаралық әуежайынан ұшқаннан кейін апатқа ұшырады. Бортта 9 адам болды, барлығы қаза болды<ref>{{Cite news|title=Puerto Rico WC-130 crashes in Georgia with 9 on board|first=Tara|last=Copp|url=https://www.airforcetimes.com/news/your-military/2018/05/02/puerto-rico-c-130-crashes-in-georgia-with-5-onboard-guard-says/|work=Air Force Times|date=2018-05-02|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=9 dead after Puerto Rican National Guard plane crashes in Georgia|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/military-c-130-plane-crashes-near-airport-savannah-georgia-n870786/|work=NBC News|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}</ref><ref>[http://tass.ru/proisshestviya/5173142 СМИ: все находившиеся на борту разбившегося в США С-130 Hercules погибли] // ТАСС, 03.05.2018</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7038/|title=Airframe Details for C-130 #4110|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180502-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed WC-130H Hercules 65-0968 Savannah/Hilton Head International Airport, GA (SAV)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[3 маусым]] 2018 жылы C-130H (с/н 4911; р/н 7T-WHT) [[Алжир ӘӘК]] парашютшілер десанторларынан кейін [[Бискра]] қаласының әуежайына қатты қонды. Ұшақ үш бөлікке бөлініп, экипаж мүшелерінің бірі ауруханаға жатқызылғаннан кейін қайтыс болды<ref>{{Cite news|title=A LA UNE - Urgent / Un avion militaire fait une sortie de piste à Biskra    sur Algerie Focus|url=https://www.algerie-focus.com/2018/06/urgent-un-avion-militaire-fait-une-sortie-de-piste-a-biskra/|work=Algerie Focus|date=2018-06-03|accessdate=2018-10-17|language=fr}}</ref><ref>{{Cite news|title=Exclusif- L'Hercules C-130 s'est brisé en deux à Biskra (Photo) - ALG24|url=https://www.alg24.net/exclusif-hercules-brise-biskra-photo/|work=ALG24|date=2018-06-03|accessdate=2018-10-17|language=fr}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8423/|title=Airframe Details for C-130 #4911|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180603-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 7T-WHT Biskra Airport (BSK)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[АҚШ ӘӘК]] [[744-ші экспедициялық әуе эскадрилі]]не тіркелген C-130J 2018 жылдың [[30 қыркүйек|30 қыркүйегі]] Ауғанстанның шығыс бөлігіндегі Джелалабад аэродромында апатқа ұшырады. Ауғанстандағы [[Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы|НАТО]]-ның 6 экипаж мүшесі мен 5 қызметкері қаза тапты.<ref>{{Cite news|title=​6 U.S. service members among 11 dead in Afghan plane crash|url=https://www.cbsnews.com/news/6-us-service-members-among-11-dead-in-afghan-plane-crash/|accessdate=2018-10-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Афганистане погиб транспортный самолет ВВС США C-130J «Геркулес»|url=https://regnum.ru/news/accidents/2494009.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2018-10-20|language=ru-RU}}</ref> * 2018 жылы [[9 қараша]]да [[Пәкістанның ӘӘК]] [[Пәкістанның 6-шы эскадрилі|6-шы эскадриліне]] тіркелген C-130E (с/н 4180; р/н 65-12904) «[[Нұр Хан]]<nowiki/>» авиабазасына апатты қонуға мәжбүр болды. Қону кезінде шина жарылып, ұшақ қону жолағынан шығып, қабырғаға соғылып, жанған, қатты бүлінген және жөндеуге жатпайды.<ref>{{Cite web|url=http://www.c-130.net/g3/c-130-photos/Asian-C-130-Photos/Pakistan-C-130-Photos/PAF-ISB2|title=PAF ISB2 photos {{!}} C-130.net|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-11-15}}</ref>. * 2018 жылдың [[6 желтоқсан]]ында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың KC-130J КМП [[F/A-18 Hornet]] жойғыш-бомбалаушы қақтығысы салдарынан [[Жапония]] жағалауларында апатқа ұшырады. Ұшақтар [[Ямагути]] префектурасында [[Ивакуни (АҚШ КМП әуеация станциясы)|«Ивакуни»]] авиациялық станциясынан ұшып шығып, ауада жанармай құю бойынша жаттығуды орындады. Әуе кемелерінің бортында 7 әскери қызметкер болған, біреуі құтқара алды.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/USMC/status/1070440210293506049|title=Search and rescue operations continue for a KC-130 and an F/A-18 that were involved in a mishap off of the coast of Japan around 2:00 a.m. Dec. 6. The circumstances of the mishap are currently under investigation. Media can contact @IIIMEF at IIIMEFMEDIA@usmc.mil.|author=U. S. Marines|date=2018-12-05|publisher=@USMC|lang=en|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.marinecorpstimes.com/news/your-marine-corps/2018/12/05/search-and-rescue-off-japanese-coast-underway-after-marine-corps-c-130-and-fa-18-fighter-jet-crash/|title=Search off Japanese coast underway for missing Marines after Corps C-130 and F/A-18 fighter jet crash|author=Geoff Ziezulewicz, Shawn Snow|date=2018-12-06|publisher=Marine Corps Times|lang=en-US|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/25327/marine-f-a-18-and-kc-130-collide-during-refueling-sending-both-into-waters-off-japan|title=U.S. F/A-18 And KC-130 Collide During Refueling Sending Both Into Waters Off Japan (Updated)|author=Tyler Rogoway|publisher=The Drive|accessdate=2018-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/search-rescue-underway-marine-corps-aircraft-missing-off/story?id=59635876|title=Marines identify killed F/A-18 pilot as search continues for 5 missing|author=A. B. C. News|date=2018-12-07|publisher=ABC News|lang=en|accessdate=2018-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/2-marine-corps-aircraft-crash-during-refueling-in-japan-2018-12|title=2 Marine Corps aircraft were involved in a 'mishap' over Japan, and a search-and-rescue operation is underway|author=Christopher Woody, David Choi|publisher=Business Insider|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=6653a710-f923-11e8-ae0d-05599adee804&url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAxOC0xMi0wNS91LXMtbWFyaW5lLWYtYS0xOC1rYy0xMzAtY3Jhc2gtaW4tc2VhLW9mZi1qYXBhbg==|title=Bloomberg - Are you a robot?|publisher=www.bloomberg.com|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputniknews.com/military/201812061070424758-us-marines-search-rescue-japan/|title=US Marines Launch Search and Rescue Effort After Two Planes Crash Near Japan|author=Sputnik|publisher=sputniknews.com|lang=en|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/5876910|title=Два самолета ВМС США потерпели крушение у берегов Японии|publisher=ТАСС|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20181206/amerikanskijj-istrebitel-stolknulsja-s-samoletom-130-u-poberezhja-japonii-1543701063.html|title=Американский истребитель столкнулся с самолетом KC-130 у побережья Японии - РИА Новости, 06.12.2018|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2018-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20181206-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed Martin KC-130J registration unknown Muroto Cape, Japan|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lostarmour.info/aflosses/item.php?id=19770|title=Lostarmour ID - 19770, KC-130J, Pacific Ocean|publisher=lostarmour.info|accessdate=2018-12-08}}</ref> == Тактикалық-техникалық сипаттамалары == [[Сурет:Lockheed C-130H Hercules Line Drawing.svg|нобай|300x300 нүкте|C-130-нің проекциясы]] [[Сурет:C-130J_Hercules_cleaning.jpg|нобай|300x300 нүкте|«Геркулестің» жууы]] Келтірілген сипаттамалар '''C-130J''' модификациясына сәйкес келеді. {{кітап|авторы=|бөлімі=Ұшақ|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Jane's All The World's Aircraft 2004-2005|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Paul Jackson|басылым=|орны=|баспасы=Jane's Infromation Group|жыл=2004|томы=|беттері=700-702|барлық беті=860|сериясы=|isbn=0-7106-2614-2|тиражы=}} '''Техникалық сипаттамалары''' * Экипаж: 2 пилот * Жолаушылар сыйымдылығы: 72 жауынгер немесе 64 парюшютші или 74 екі еріп жүруші бар зембілде жараланғандар * Жүк көтергіштігі: 18 955 кг (+2.5g кезінде) * Ұзындығы: 29,79 м * Қанат құлауы: 40,41 м * Биіктігі: 11,84 м * Қанат алаңы: 162,12 м² * '''Қанаттың ұзару коэффиценті''': 10,1 * Шасси шоғыры: 4,34 м * Қанаттың түбірі: NACA 64A318 қанаттың түбірі, NACA 64A412 аяқтамасы * Бос массасы: 34 274 кг * Жарақталған массасы: 53 230 кг (+2.5g кезінде) * Қалыпты ұшу салмағы: 70 305 кг (типтік жүктеме кезінде) * Максималды ұшу салмағы: 79 380 кг * Ішкі бактардағы отынның массасы: 20 819 кг (+ 8506 кг в ПТБ) * '''Отын бақтарының көлемі''': 25 552 л (+ 2×5220 л ПТБ) * Күштік қондырғы: 4 × ТВҚ Rolls-Royce AE 2100D3 * Қозғалтқыштардың қуаты: 4 × 4591 а. к. (4 × 3424 кВт) * Әуе винті: алты қабатты Dowty Aerospace R391 * Винттің диаметрі: 4.11 м '''Жүк кабинасының габариттері''' * '''Ұзындығы''': 12,19 м * '''Ені''': 3,12 м * '''Биіктігі''': 2,74 м * '''Пайдалы көлем''': 128,9 м³ '''Ұшу сипаттамалары''' * Ең жоғары рұқсат етілетін жылдамдық: 700 км/сағат 3050 м-ге * Ең жоғарғы жылдамдық: 645 км/сағат * Крейсерлік жылдамдық: 628 км/сағат * Құлау жылдамдығы: 185 км/сағат * Практикалық қашықтық: 5250 км (18 144 кг салмақты жүкпен) * Практикалық төбесі: 9315 м (ұшу салмағы 66 680 кг кезінде) * Жылдам көтеру: 10,7 м/с * '''Биіктік алу уақыты''': 6100 м 14 мин-та. * Қанатқа жүктеме: 433,7 кг/м² (қалыпты ұшу салмағы кезінде) * Тарту қарусыздануы: 194,6 Вт/кг (қалыпты ұшу салмағы кезінде) * Екпін ұзындығы: 1433 м (15 м биіктікке дейін) * Жүріс ұзындығы: 777 м (қону салмағы 58 967 кг кезінде 15 м биіктіктен) == Аналогтарымен салыстыру == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center" ! !{{Мемлекет туы|Украина}} [[Ан-70]]<ref>[http://www.antonov.com/products/air/transport/AN-70/its.xml Основные летно-технические характеристики Ан-70] [https://web.archive.org/web/20100130072759/http://www.antonov.com/products/air/transport/AN-70/its.xml%7Cdate=2010-01-30].</ref><ref>[http://www.airwar.ru/enc/craft/an70.html Ан-70 на сайте airwar.ru].</ref> ![[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus A400M]]<ref>[http://www.airwar.ru/enc/craft/fla.html A400M Grizzly].</ref><ref>[http://www.airbusmilitary.com/Aircraft/A400M/A400MAbout.aspx A400M на сайте производителя] [https://web.archive.org/web/20140701075336/http://www.airbusmilitary.com/Aircraft/A400M/A400MAbout.aspx date=2014-07-01].</ref> !{{Мемлекет туы|АҚШ}} C-130J-30<ref>[https://web.archive.org/web/20130710110223/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92 C-130 HERCULES].</ref><ref>[http://www.airwar.ru/enc/craft/c130j.html C-130J Super Hercules].</ref> !{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Y-9]]<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/china/y-9.htm Shaanxi Y-9 (Yun-9)].</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/28/y9/ Китай начал летные испытания нового транспортника].</ref><ref>[http://www.sinodefence.com/airforce/airlift/y9.asp Yun-9 Multipurpose Transport Aircraft] [https://web.archive.org/web/20131103072354/http://www.sinodefence.com/airforce/airlift/y9.asp date=2013-11-03].</ref> |- !Сыртқы келбеті |[[Сурет:An-70_takeoff.jpg|170x170 нүкте]] |[[Сурет:Airbus_A400M_EC-404_MSN_004_at_Seville.jpg|150x150 нүкте]] |[[Сурет:Hercules-au-Gabon.jpg|150x150 нүкте]] |[[Сурет:Shaanxi_Y-9_at_2014_Zhuhai_Air_Show.jpg|170x170 нүкте]] |- !Бірінші ұшуы, жыл |1994 |2009 |1996 |2011 |- !Қару-жараққа қабылданды, жыл |2015 |— |1999 |2012 |- !Әзірлеушісі |{{Мемлекет туы|Украина}} [[АҒТК Антонов|АҒТК «Антонов»]] |[[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus Military]] |{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin]] |{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Aircraft Corporation|Shaanxi Aircraft Corp.]]<br /> {{Мемлекет туы|Украина}} [[АҒТК Антонов]] |- !Өндірушісі |{{Мемлекет туы|Украина}} [[«Антонов» сериялық зауыт]] |[[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus Military]] |{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin]] |{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Aircraft Corporation|Shaanxi Aircraft Corp.]] |- !Қанат құлауы, м |44,06 |42,40 |39,7 |38,015 |- !Ұзындығы, м |40,73 |45,10 |34,69 |33,109 |- !Қанат алаңы, м² |204,0 |221,50 |162,1 |121.7 |- !Бос салмақ, т |73,0 |76,5 |34,3 |39,0 |- !Жүк көтергіштігі, т |47,0 |37,0 |21,8 |25,0 |- !Жүк кабинасының габариттері (ұ × е × б), м |22,4 × 4,8 × 4,1 |17,7 × 4,0 × 3,8 |12,2 × 3,1 × 2,7 |13,5 × 3,5 × 2,6 |- !Ішкі отын, т |38,0 |50,5 |20,5 |а/ж |- !Макс. ұшу салмағы, т |135,0 |141,0 |74,4 |77,0 |- !Макс. жылдамдығы, км/сағат |780 |780 |670 |650 |- !Крейсерлік жылдамдығы, км/сағат |700—750 |780 |640 |550—600 |- !Макс. төбесі, м |12 000 |11 300 |12 300 |10 500 |- !Практикалық қашықтығы, км |6600 (20 т жүкпен) |6400 (20 т жүкпен) |3150 (16 т жүкпен) |5700 |- !Ажырататын қашықтығы, км |8000 |8700 |5250 |7800 |- !Қозғалтқыштары |4 × [[ТВВҚ]] «[[ЗМКБ «Прогресс» ат. А. Г. Ивченко академикке|Ивченко-Прогресс»]] [[Д-27]] |4 × [[ТВҚ]] [[Europrop TP400]] |4 × [[ТВҚ]] [[Rolls-Royce AE 2100|Rolls-Royce AE2100D3]] |4 × [[ТВҚ]] Wojiang WJ-6C |- !Қуаты, а. к. |4 × 13 880 |4 × 11 000 |4 × 4700 |4 × 4250 |- !Құны |67,0 млн [[АҚШ доллары|USD]] (2012 жыл) |145,0 млн [[Еуро|EUR]] (2012 жыл) |65 млн [[АҚШ доллары|USD]] (2008 жыл) |— |} [[C-130|C-130 Hercules]] және Shaanxi Y-9 (жүк көтергіштігі және жүк кабинасының габариті бойынша [[Ан-12]]-нің терең жаңғыртуы, сондай-ақ негізгі [[ТТХ]], [[Ан-12]], [[Ан-178]], [[Ил-214]], [[Transall C-160]] и [[Embraer KC-390]] сынып ұшақтарына ұқсас. == Тағыда қараңыз == ; Ұқсас өнімдер : * [[Lockheed AC-130]] ; Аналогтар : * [[Ан-12]] * [[Ан-178]] * [[Ил-214]] * [[Blackburn Beverley]] * [[Embraer KC-390]] * [[Shaanxi Y-8]] * [[Shaanxi Y-9]] * [[Short Belfast]] * [[Transport Allianz C.160 Transall]] * [[Kawasaki C-2]] ; Тізімдер : * [[Ұшақтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} == Әдебиет == * {{мақала|авторы=С. Кедров|тақырыбы=Сол «Геркулес». Lockheed C-130-ны құру тарихы мен модификациялары|өндіруші=«[[Крылья Родины]]»|түрі=журнал|жыл=2000|нөмірі=3|беттері=13—16|issn=0130-2701}} * {{мақала|авторы=О. Пиунов|тақырыбы=АҚШ ӘӘК арнайы операциялар күштерінің «Геркулес» С-130 типті ұшақтары|өндіруші=«[[Зарубежное военное обозрение]]»|түрі=журнал|жыл=2011|нөмірі=11|беттері=59—71|issn=}} * {{мақала|авторы=О. Пиунов|тақырыбы=АҚШ ӘӘК арнайы операциялар күштерінің "Геркулес" С-130 типті ұшақтары (Жалғасы)|өндіруші=«[[Зарубежное военное обозрение]]»|түрі=журнал|жыл=2011|нөмірі=12|беттері=52—54|issn=}} == Сілтемелер == * [http://www.lockheedmartin.com/us/100years/stories/hercules.html C-130 Hercules] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты) * [http://lockheedmartin.com/us/products/c130/History.html Variants] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты) * [http://www.lockheedmartin.com/us/products/c130/c-130j-variants.html C-130 Hercules] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты) * [http://www.armstrade.org/includes/periodics/news/2012/0208/163011519/detail.shtml Жаңа Зеландияның ӘӘК алғашқы екі C-130H «Геркулес» әскери-техникалық жабдықтарына ие болды.] // armstrade.org, шілде 2012 * [http://www.inforupor.ru/news/oshibka-pilotov-privela-k-aviakatastrofe-v-severnoj-shvecii.html Пилоттардың қате арқасында, Швецияның солтүстігіндегі ұшақ апатқа ұшырады]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // inforupor.ru * [http://inforupor.ru/news/zona-avarii-norvezhskogo-samoljota-javljaetsja-zapovednoj.html Норвегия ұшағының апат аймағы сақталған]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lockheed Martin ҰА}} [[Санат:АҚШ ұшақтары]] [[Санат:Lockheed ұшақтары]] [[Санат:Әскери-көліктік ұшақтар]] [[Санат:Вьетнам соғысының ұшақтары]] [[Санат:Жоғарықанаттар]] 8cfjwsllrr1ou2ifjc23ajk7ugrb0x2 0 612621 3627422 3627028 2026-07-07T17:48:51Z Kasymov 10777 3627422 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құдайберген Біртаев |Шынайы есімі = Құдайберген Біртаев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1928 |Туған жері = {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]]нда |Қайтыс болған күні = 1988 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = Шопан |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Біртай Наурызбаев |Анасы = |Жұбайы = Тыныш Біртаева |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 4 ұл, 2 қыз |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құдайберген Біртаев''' — [[1928 жыл]]ы [[Мойынқұм ауданы]], [[Жамбыл облысы]]нда дүниеге келген. 17 жасында еңбекке араласқан, ол алғашқыда трактор, кейін автомобиль жүргізуші болып еңбек етеді. 1957 жылдан бастап аға шопан болып еңбек етеді. 1963 жылы Біртаев әр жүз саулықтан 150 қозы алуға қол жеткізеді. 1965 жылы әр жүз саулықтан 158 қозы алып, мемлекетке өткізген қаракөл елтірісінің 85-90 пайызын бірінші сортпен өткізді. 1964 жылы халық шаруашылығы жетістіктерінің Бүкілодақтық көрмесінің қола медаліне ие болды. Осындай еңбектері үшін 1966 жылы ең жоғарғы атақ – [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] атағының иегері атанды.<ref>{{Кітап |авторы=Бас ред. М.Қ.Қаратаев |тақырыбы=Қазақ Кеңес Энциклопедиясы |том=2 |баспасы=Қазақ Кеңес энциклопедиясының бас редакциясы |жыл=1973 |беттер=321 |мекені=Алматы |lang=kk}}</ref> Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> == Өмірі == 1967 жылы аудан шопандары әр жүз саулықтан 140-176 аралығында төл алып табыс биігінен көрінді. Тәжіребиесімен бөлісуге [[Моңғолия]]ға да барып қайтты. Құдайберген ата Тыныш апа екеуі 3 ұл, 2 қызды дүниеге әкеліп, тәрбиеледі. Аудан орталығындағы Социалистік Еңбек Ерлеріне арналған ескерткіш аллеясында Қ. Біртаев мүсіні орнатылып, Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражайда Социалистік Еңбек Ері Біртаевтың естелік құжаттары мен экспонаттары сақталған. Өзінің туып өскен Биназар ауылында Құдайберген атына көше беріліп, сол ауылдағы О.Жандосов атындағы орта мектепте жыл сайын тақырыптық кештер мен еске алу спорт жарыстары өтікізіліп тұрады. 1988 жылы көрнекті қой өсіруші автокөлік апатынан қаза тапты.<ref>{{cite web |url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29506 |title=Биртаев Кудайберген |publisher=Герои страны (энциклопедия) |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> == Еске алу == Аудан орталығында [[Социалистік еңбек ері]] құрметіне ескерткіш орнатылған. Оған қатысты құжаттар мен жәдігерлер [[Жазылбек Қуанышбаев]] атындағы музейде сақтаулы.<ref>{{cite web |url=https://ruwiki.ru |title=Биртаев Кудайберген — Интернет-энциклопедия |publisher=Рувики |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> Біртаев өскен Биназар ауылында оның атында көше бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cr68qyldw0euf2s6s6o413mavr6liu4 3627423 3627422 2026-07-07T17:49:08Z Kasymov 10777 «[[Санат:Социалистік еңбек ерлері|Социалистік еңбек ерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627423 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құдайберген Біртаев |Шынайы есімі = Құдайберген Біртаев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1928 |Туған жері = {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]]нда |Қайтыс болған күні = 1988 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = Шопан |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Біртай Наурызбаев |Анасы = |Жұбайы = Тыныш Біртаева |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 4 ұл, 2 қыз |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құдайберген Біртаев''' — [[1928 жыл]]ы [[Мойынқұм ауданы]], [[Жамбыл облысы]]нда дүниеге келген. 17 жасында еңбекке араласқан, ол алғашқыда трактор, кейін автомобиль жүргізуші болып еңбек етеді. 1957 жылдан бастап аға шопан болып еңбек етеді. 1963 жылы Біртаев әр жүз саулықтан 150 қозы алуға қол жеткізеді. 1965 жылы әр жүз саулықтан 158 қозы алып, мемлекетке өткізген қаракөл елтірісінің 85-90 пайызын бірінші сортпен өткізді. 1964 жылы халық шаруашылығы жетістіктерінің Бүкілодақтық көрмесінің қола медаліне ие болды. Осындай еңбектері үшін 1966 жылы ең жоғарғы атақ – [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] атағының иегері атанды.<ref>{{Кітап |авторы=Бас ред. М.Қ.Қаратаев |тақырыбы=Қазақ Кеңес Энциклопедиясы |том=2 |баспасы=Қазақ Кеңес энциклопедиясының бас редакциясы |жыл=1973 |беттер=321 |мекені=Алматы |lang=kk}}</ref> Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> == Өмірі == 1967 жылы аудан шопандары әр жүз саулықтан 140-176 аралығында төл алып табыс биігінен көрінді. Тәжіребиесімен бөлісуге [[Моңғолия]]ға да барып қайтты. Құдайберген ата Тыныш апа екеуі 3 ұл, 2 қызды дүниеге әкеліп, тәрбиеледі. Аудан орталығындағы Социалистік Еңбек Ерлеріне арналған ескерткіш аллеясында Қ. Біртаев мүсіні орнатылып, Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражайда Социалистік Еңбек Ері Біртаевтың естелік құжаттары мен экспонаттары сақталған. Өзінің туып өскен Биназар ауылында Құдайберген атына көше беріліп, сол ауылдағы О.Жандосов атындағы орта мектепте жыл сайын тақырыптық кештер мен еске алу спорт жарыстары өтікізіліп тұрады. 1988 жылы көрнекті қой өсіруші автокөлік апатынан қаза тапты.<ref>{{cite web |url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29506 |title=Биртаев Кудайберген |publisher=Герои страны (энциклопедия) |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> == Еске алу == Аудан орталығында [[Социалистік еңбек ері]] құрметіне ескерткіш орнатылған. Оған қатысты құжаттар мен жәдігерлер [[Жазылбек Қуанышбаев]] атындағы музейде сақтаулы.<ref>{{cite web |url=https://ruwiki.ru |title=Биртаев Кудайберген — Интернет-энциклопедия |publisher=Рувики |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> Біртаев өскен Биназар ауылында оның атында көше бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] 2bdzb2ngtx34bujs2dduj2mxmihn19o 3627424 3627423 2026-07-07T17:50:39Z Kasymov 10777 3627424 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құдайберген Біртаев |Шынайы есімі = Құдайберген Біртаев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1928 |Туған жері = {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]]нда |Қайтыс болған күні = 1988 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = Шопан |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Біртай Наурызбаев |Анасы = |Жұбайы = Тыныш Біртаева |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 4 ұл, 2 қыз |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | {{Орақ пен Балға медалі|1960}} }} {{қатар | {{Ленин ордені}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құдайберген Біртаев''' — [[1928 жыл]]ы [[Мойынқұм ауданы]], [[Жамбыл облысы]]нда дүниеге келген. 17 жасында еңбекке араласқан, ол алғашқыда трактор, кейін автомобиль жүргізуші болып еңбек етеді. 1957 жылдан бастап аға шопан болып еңбек етеді. 1963 жылы Біртаев әр жүз саулықтан 150 қозы алуға қол жеткізеді. 1965 жылы әр жүз саулықтан 158 қозы алып, мемлекетке өткізген қаракөл елтірісінің 85-90 пайызын бірінші сортпен өткізді. 1964 жылы халық шаруашылығы жетістіктерінің Бүкілодақтық көрмесінің қола медаліне ие болды. Осындай еңбектері үшін 1966 жылы ең жоғарғы атақ – [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] атағының иегері атанды.<ref>{{Кітап |авторы=Бас ред. М.Қ.Қаратаев |тақырыбы=Қазақ Кеңес Энциклопедиясы |том=2 |баспасы=Қазақ Кеңес энциклопедиясының бас редакциясы |жыл=1973 |беттер=321 |мекені=Алматы |lang=kk}}</ref> Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> == Өмірі == 1967 жылы аудан шопандары әр жүз саулықтан 140-176 аралығында төл алып табыс биігінен көрінді. Тәжіребиесімен бөлісуге [[Моңғолия]]ға да барып қайтты. Құдайберген ата Тыныш апа екеуі 3 ұл, 2 қызды дүниеге әкеліп, тәрбиеледі. Аудан орталығындағы Социалистік Еңбек Ерлеріне арналған ескерткіш аллеясында Қ. Біртаев мүсіні орнатылып, Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражайда Социалистік Еңбек Ері Біртаевтың естелік құжаттары мен экспонаттары сақталған. Өзінің туып өскен Биназар ауылында Құдайберген атына көше беріліп, сол ауылдағы О.Жандосов атындағы орта мектепте жыл сайын тақырыптық кештер мен еске алу спорт жарыстары өтікізіліп тұрады. 1988 жылы көрнекті қой өсіруші автокөлік апатынан қаза тапты.<ref>{{cite web |url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29506 |title=Биртаев Кудайберген |publisher=Герои страны (энциклопедия) |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> == Еске алу == Аудан орталығында [[Социалистік еңбек ері]] құрметіне ескерткіш орнатылған. Оған қатысты құжаттар мен жәдігерлер [[Жазылбек Қуанышбаев]] атындағы музейде сақтаулы.<ref>{{cite web |url=https://ruwiki.ru |title=Биртаев Кудайберген — Интернет-энциклопедия |publisher=Рувики |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> Біртаев өскен Биназар ауылында оның атында көше бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] kicqdd32mzvgu3roxdws5tkh5xl3clp 3627425 3627424 2026-07-07T17:50:50Z Kasymov 10777 «[[Санат:Социалистік еңбек ерлері|Социалистік еңбек ерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627425 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құдайберген Біртаев |Шынайы есімі = Құдайберген Біртаев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1928 |Туған жері = {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]]нда |Қайтыс болған күні = 1988 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = Шопан |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Біртай Наурызбаев |Анасы = |Жұбайы = Тыныш Біртаева |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 4 ұл, 2 қыз |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | {{Орақ пен Балға медалі|1960}} }} {{қатар | {{Ленин ордені}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құдайберген Біртаев''' — [[1928 жыл]]ы [[Мойынқұм ауданы]], [[Жамбыл облысы]]нда дүниеге келген. 17 жасында еңбекке араласқан, ол алғашқыда трактор, кейін автомобиль жүргізуші болып еңбек етеді. 1957 жылдан бастап аға шопан болып еңбек етеді. 1963 жылы Біртаев әр жүз саулықтан 150 қозы алуға қол жеткізеді. 1965 жылы әр жүз саулықтан 158 қозы алып, мемлекетке өткізген қаракөл елтірісінің 85-90 пайызын бірінші сортпен өткізді. 1964 жылы халық шаруашылығы жетістіктерінің Бүкілодақтық көрмесінің қола медаліне ие болды. Осындай еңбектері үшін 1966 жылы ең жоғарғы атақ – [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] атағының иегері атанды.<ref>{{Кітап |авторы=Бас ред. М.Қ.Қаратаев |тақырыбы=Қазақ Кеңес Энциклопедиясы |том=2 |баспасы=Қазақ Кеңес энциклопедиясының бас редакциясы |жыл=1973 |беттер=321 |мекені=Алматы |lang=kk}}</ref> Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> == Өмірі == 1967 жылы аудан шопандары әр жүз саулықтан 140-176 аралығында төл алып табыс биігінен көрінді. Тәжіребиесімен бөлісуге [[Моңғолия]]ға да барып қайтты. Құдайберген ата Тыныш апа екеуі 3 ұл, 2 қызды дүниеге әкеліп, тәрбиеледі. Аудан орталығындағы Социалистік Еңбек Ерлеріне арналған ескерткіш аллеясында Қ. Біртаев мүсіні орнатылып, Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражайда Социалистік Еңбек Ері Біртаевтың естелік құжаттары мен экспонаттары сақталған. Өзінің туып өскен Биназар ауылында Құдайберген атына көше беріліп, сол ауылдағы О.Жандосов атындағы орта мектепте жыл сайын тақырыптық кештер мен еске алу спорт жарыстары өтікізіліп тұрады. 1988 жылы көрнекті қой өсіруші автокөлік апатынан қаза тапты.<ref>{{cite web |url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29506 |title=Биртаев Кудайберген |publisher=Герои страны (энциклопедия) |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> == Еске алу == Аудан орталығында [[Социалистік еңбек ері]] құрметіне ескерткіш орнатылған. Оған қатысты құжаттар мен жәдігерлер [[Жазылбек Қуанышбаев]] атындағы музейде сақтаулы.<ref>{{cite web |url=https://ruwiki.ru |title=Биртаев Кудайберген — Интернет-энциклопедия |publisher=Рувики |accessdate=2026-07-07 |lang=ru}}</ref> Біртаев өскен Биназар ауылында оның атында көше бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7vfuqlxz2ll66ytahxfyxwea5ud4s2s 0 655418 3627484 3572296 2026-07-08T00:19:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627484 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = “Lancaster Group Kazakhstan” AҚ |логотипі = Lancaster group.png |түрі = [[Жеке компания]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[2003]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы|Алматы, Әл-Фараби даңғылы 77/8]] |басты адамдары = [[Берік Сералыұлы Қаниев|Берік Қаниев]] (Директорлар кеңесінің төрағасы, құрылтайшы) <br />[[Пак Юрий]] (Директорлар кеңесінің мүшесі, құрылтайшы) |саласы = инвестиция |өнімі = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = Ер Сай Каспиан Контрактор, Tin One Mining (Сырымбет), Abdi Ibrahim Global Pharm, Caspian Jibek Joly, QZ Silk Road Logistics, ГМК Василевское, Жалтырбулак Боке |сайты = [http://www.lancasterholding.com Ресми сайты] }} '''Lancaster Group''' — Қазақстандық көпсалалы холдингтік компания. Өнеркәсіптік инфрақұрылым, мұнай-газ сервисі, фармацевтика, логистика, жер қойнауын пайдалану және тау-кен өндірісі, фармацевтика, логистика, персоналды басқару қызметтері және білім беру сияқты секторларда ұсынылған. Компания холдингтің ресми құрылымы арқылы өз бөлімшелерін бақылауды жүзеге асырады. == Тарихы == Lancaster Group [[2003]] жылы құрылған. Компанияны 20 жылдан астам уақыт бойы бір-бірін білетін достар және іскери серіктестер құрды. Бұл құрылтайшылар [[2015]] жылы кенеттен қайтыс болған Нұрлан Қаппаровтан басқа топтың акционерлері болып табылады. Нұрлан Қаппаровтың акциялары оның отбасы мүшелеріне өтті. Берік Қаниев, Юрий Пак және Нұрлан Қаппаров [[1991]] жылы еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанның алғашқы кәсіпкерлерінің қатарында болды, орта мектептен дос бола отырып, олар [[1990]]-шы және [[2000]]-шы жылдардың басында бірқатар синергетикалық компаниялар құрды, ал кейінірек өз активтерін, кәсіби білімдерін, іскерлік байланыстары мен тәжірибелерін біріктіруге шешім қабылдады. [[1990]] жылы Нұрлан Қаппаров Accept корпорациясын құрды, ол [[1997]] жылға қарай Accept Corporation-ға өсті. Корпорация телекоммуникация, ауыл шаруашылығы, тұтыну тауарлары, көтерме және бөлшек сауда және қызмет көрсету саласындағы 40-тан астам компанияны иеленді және басқарды. Осы кезеңде Берік Қаниев пен Юрий Пак "Казнефтеком" компаниясын құрды, оны олар Қазақстандағы мұнай өнімдерінің ірі дистрибьюторларының біріне, сондай-ақ танымал инвестициялық топ-КБК корпорациясына айналдыра алды. [[2003]] жылы Нұрлан Қаппаров, [[Берік Сералыұлы Қаниев|Берік Қаниев]] және Юрий Пак өздерінің бизнес-позицияларын бірыңғай холдингке біріктіріп, активтерді біріктіріп, жалпы басқарумен және ортақ пайыммен жаңа перспективалы компанияларды дамыта отырып, біріктірді. Бұл Lancaster Group-тың пайда болуына әкелді. Құрылғаннан бері он бес жылдан астам уақыт ішінде ''Lancaster Group'' ірі көп салалы холдингке айналды және [[Италия]], [[Англия]], [[Франция]], [[Түркия]], [[Жапония]], [[Америка]] және басқа елдердің жетекші компанияларымен берік халықаралық әріптестік қатынастар орнатты. Компания қаржылық қызметтер, тау-кен өнеркәсібі, инфрақұрылым, мұнай-газ қызметтері, жеке капитал және жылжымайтын мүлікті қоса алғанда, жоғары өсу әлеуеті бар бизнестің негізгі сегменттерінде берік қатысуды белгіледі. == Хронология == {{Table |type=class="wikitable sortable" |title=Оқиғалар хронологиясы |hdrs=Жылы!!Оқиғалар |row1=[[2003]]{{!!}}''Lancaster Group'' Құрылған жылы <br />Итальяндық Saipem-мен Ersai бірлескен кәсіпорнын құру <br />Lancaster Petroleum компаниясын құру <br />Lancaster - TOO Syrymbet компаниялар тобына қосылу |row2=[[2004]]{{!!}}Қазинвестбанк инвестициялық банкін сатып алу <br />Қызмет көрсету желісіне коммерциялық банк платформасын қосу мақсатында EBRD және CVCI-мен стратегиялық серіктестік орнату <br />Lancaster Group-ты қазақстандық RTS-қа инвестициялау |row3=[[2006]]{{!!}}Жеке капитал және активтерді басқару саласында Lancaster Invest компаниясын құру <br />Lancaster Group-ты американдық Standard Fiber-ге инвестициялау |row4=[[2007]]{{!!}}Қонақ үй бизнесі саласында инвестициялық фирма құру - Alatau Hospitality <br />Alatau Hospitality - тің алғашқы инвестициясы-төрт мезгіл Бора Бора жобасы <br />Француздық JCDecaux-пен RTS бірлескен кәсіпорнын құру және RTS Decaux құру |row5=[[2008]]{{!!}}''Lancaster Group'' Жалтырбұлақ алтын өндіру компаниясына инвестициялау <br />Lancaster Petroleum-ды KASE Қазақстан қор биржасында орналастыру |row6=[[2009]]{{!!}}''Lancaster Group'' Lancaster Petroleum-да өз үлесін сатады |row7=[[2010]]{{!!}}Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда - экономикалық және инвестициялық девелопер болып табылатын жапондық Senko-Senko Lancaster Silk Road Logistics компаниясымен бірлескен кәсіпорын құру |row8=[[2011]]{{!!}}Мұнай-газ секторына арналған электр жабдықтары мен жабдықтарды ұсынатын итальяндық SITIE компаниясымен "Sitek Caspian" бірлескен кәсіпорнын құру |row9=[[2012]]{{!!}}Ұлыбританиядан Cape компаниясымен Cape Caspian бірлескен кәсіпорнын құру <br />Фармацевтика саласында түрік Abdi Ibrahim-мен бірлескен кәсіпорын ретінде Abdi Ibrahim Global Pharm құру |row10=[[2013]]{{!!}}ERSAI, Cape Caspian және SITEK Caspian қызметкерлеріне тұрғын үй салу үшін AZIA Teniz Group компаниясын құру |row11=[[2014]]{{!!}}Lancaster Group Васильевское тау-кен металлургия компаниясына инвестиция салады <br />Lancaster Group мұнай мен газды іріктеу жөніндегі жетекші jandig-S компаниясын басқару туралы келісімге қол қойды |row12=[[2015]]{{!!}}Abdi Ibrahim Global Pharm заманауи жаңа өндірісінің ашылуы <br />CAPE компаниясы Cape Caspian жобасынан шығады және оның үлесін Actavo Group Limited, UK компаниясы алады - және жоба атауын DSL Caspian етіп өзгертеді |row13=[[2016]]{{!!}}''Lancaster Group'' KazInvestBank-қа инвестицияларды тоқтатты |row14=[[2017]]{{!!}}''Lancaster Group'' төрт мезгіл Бора Бораға инвестицияларын сатып алады <br />Caspian Jibek Joly компаниясының жүк тасымалдау саласындағы мекемесі <br />Lancaster Group-ты американдық ocugen биофармацевтикалық компаниясына инвестициялау <br />Британдық ACTAVO және итальяндық SITIE-мен одақта teniz Caspian компаниясын құру <br />Syrymbet ЖШС tin One Mining ақ ретінде өз қызметін жалғастыруда |row15=[[2018]]{{!!}}Lancaster Group COTI (Гибралтар) жобасына қатысады <br />Lancaster Group Senko-дан Senko Lancaster Silk Road Logistics жобасындағы өз үлесін сатып алады, осы сәттен бастап жоба QZ Silk Road Logistics деп аталады |row16=[[2019]]{{!!}}Sitek Caspian компаниясы Lancaster тобынан шығады |row17=[[2021]]{{!!}}Lancaster Group BI Group-пен ынтымақтастықта Quantum жеке жалпы білім беретін мектептер желісін салу жөніндегі жобаны іске қосты. 2021 жылдың күзінде Астана қаласында Quantum Stem мектебі ашылды, ал 2024 жылы – Quantum Tech.}} == Ағымдағы жобалар == ЕРСАЙ, Tin One Mining, Abdi Ibrahim Global Pharm, Standard Fiber, Caspian Jibek Joly, QZ Silk Road Logistics, Coti Limited, JanDig-S , Azia Teniz Group, Teniz Caspian, Zhaltyrbulak, GMK Vasilevskoye, [https://quantum.edu.kz/ru/quantum-lyudi/ Quantum Schools]. == Аяқталған жобалар == Lancaster Petroleum, SITEK Caspian, Orica Kazakhstan, Four Seasons Bora Bora, RTS Decaux, KazInvestBank, Ocugen. == Әлеуметтік жобаларға қатысу == * Балалар үйлері мен мектеп-интернаттардың балаларына арналған жыл сайынғы «My Win» спорттық жобасын жүзеге асыратын «CHAMP1ON» жеке қоры * «Нұрлан Қаппаров" қоғамдық қоры * «Fizmat Endowment Fund» қоғамдық қоры * «РФММ түлектер қоры» қоғамдық қоры * «AirVision.kz» қоғамдық қоры * «Narhoz MEO Alumni Fund (Нархоз МЭО түлектерінің қоры)» қоғамдық қоры * «Арлан әуесқой футбол клубы» қоғамдық бірлестігі * «Jas Qyran» балалар-жасөспірімдер футбол лигасы == Сыртқы сілтемелер == * [https://lancasterholding.com/ АО Lancaster Group Kazakhstan] * [https://lancasterholding.com/news/stareyshaya-v-kazakhstane-respublikanskaya-fiziko-matematicheskaya-shkola-v-g-almaty-pereekhala-v-novyy-korpus/ Старейшая в Казахстане Республиканская физико-математическая...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225025300/https://lancasterholding.com/news/stareyshaya-v-kazakhstane-respublikanskaya-fiziko-matematicheskaya-shkola-v-g-almaty-pereekhala-v-novyy-korpus/ |date=2021-02-25 }} * [https://forbes.kz//process/education/v_stolitse_otkroetsya_shkola_quantum_stem_schools_po_singapurskoy_modeli/ В столице откроется школа Quantum STEM Schools по сингапурской модели Forbes.kz ] * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vtoraya-ptsr-laboratoriya-vvedena-stroy-voorujennyih-silah-419451/ Вторая ПЦР-лаборатория введена в строй в Вооруженных Силах TENGRINEWS ] * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/lancaster-group-kazakhstan-zakupit-ptsr-testyi-opredelenie-395519/ Lancaster Group Kazakhstan закупит ПЦР-тесты...] * [https://kursiv.kz/news/obschestvo/2020-05/too-abdi-ibrakhim-global-farm-bezvozmezdno-peredalo-minzdravu-rk-preparaty ТОО «Абди Ибрахим Глобал Фарм» безвозмездно передало Минздраву РК препараты для лечения COVID-19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926005836/https://kursiv.kz/news/obschestvo/2020-05/too-abdi-ibrakhim-global-farm-bezvozmezdno-peredalo-minzdravu-rk-preparaty |date=2020-09-26 }} * [http://hommes.kz/blog/2018/11/13/berik-kaniev-9-faktorov-motivacii-kotorye-rabotayut-bezotkazno/ Берик Каниев: 9 факторов мотивации, которые работают безотказно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221222636/http://hommes.kz/blog/2018/11/13/berik-kaniev-9-faktorov-motivacii-kotorye-rabotayut-bezotkazno/ |date=2020-02-21 }} * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/na-200-millionov-tenge-vosstanovili-dve-razbomblennyie-377263/ Как на 200 миллионов тенге восстановили две разбомбленные улицы Арыси] * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/fond-dlya-borbyi-za-ekologiyu-sozdan-v-almatyi-391425/ Фонд для борьбы за экологию создан в Алматы] * [https://tengrinews.kz/article/kazahstantsu-spasshemu-48-iz-goryaschego-avtobusa-podarili-1230/ Казахстанцу, спасшему 48 человек из горящего автобуса, подарили квартиру ] * [http://dom-mamy.kz/#philanthropists Меценаты Общественного фонда «АНА ҮЙІ»] * [https://www.zakon.kz/4942502-v-almaty-otkrylsya-detskiy-futbolnyy.html В Алматы открылся детский футбольный центр по европейским стандартам ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104210602/http://www.zakon.kz/4942502-v-almaty-otkrylsya-detskiy-futbolnyy.html |date=2019-01-04 }} * [https://total.kz/ru/news/sport/v_almati_otkrilsya_novii_detskii_futbolnii_tsentr_date_2018_10_20_16_07_55?fbclid=IwAR2a5gYWLrij6v8D93Upq0-MQUw1faQ8byp1QybiCpIZMVv3lLuRBl9I7Vs В Алматы открылся новый детский футбольный центр] [[Санат:Алматы компаниялары]] 9sc4x6bekl0taxrejthv1mrnce1rg1t 0 657476 3627306 3483158 2026-07-07T13:26:29Z Makenzis 71333 3627306 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы (формасыз) |атауы = {{ту|Танзания}} Азам |стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық стадион]] |құрылған = 2007 |сыйымдылығы = 60 000 |жаттықтырушы = {{ту|Замбия}} Джордж Лвандамина |жарыс = Премьер-лига |маусым = 2025/26 |орын = 3-орын }} '''«Азам»''' (''Azam Football Club'') — [[Танзания|Танзанияның]] [[Дар-Ас-Салам|Дар-Эс-Салам]] қаласындағы футбол клубы. 2007 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Танзания чемпионы: 2013/2014<ref>https://web.archive.org/web/20150102164221/http://www.rsssf.com/tablest/tanz2014.html</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20190513232508/http://www.azamfc.co.tz/ [[Санат:Танзания футбол клубтары]] [[Санат:Азам ФК]] etdqtpy7jbs4vaeyitlix6ngtyxeoy0 3627307 3627306 2026-07-07T13:26:52Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3627307 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы (формасыз) |атауы = {{ту|Танзания}} Азам |стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық стадион]] |құрылған = 2007 |сыйымдылығы = 60 000 |жаттықтырушы = {{ту|Замбия}} Джордж Лвандамина |жарыс = Премьер-лига |маусым = 2025/26 |орын = 3-орын }} '''«Азам»''' (''Azam Football Club'') — [[Танзания|Танзанияның]] [[Дар-Ас-Салам|Дар-Эс-Салам]] қаласындағы футбол клубы. 2007 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Танзания чемпионы: 2013/2014<ref>https://web.archive.org/web/20150102164221/http://www.rsssf.com/tablest/tanz2014.html</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] [[Санат:Азам ФК]] hxkqy0bxnb5zvvrt773le65lya12umf 0 666068 3627524 3626386 2026-07-08T05:13:30Z Uzsport 121361 3627524 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Баһадүр Жалолов |Шынайы есімі = {{lang-uz|Bahodir Jalolov}} |Суреті = Baxodir Jalolov.jpg |Толық есімі = |Лақап аты = «Үлкен Өзбек»<br>{{lang-en|Big Uzbek}} |Азаматтығы = {{байрақ|Өзбекстан}} |Туған күні = 8.7.1994 |Туған жері = [[Сариасий ауданы]], {{туғанжері|Сұрқандария облысы|Сұрқандария облысында}}, [[Өзбекстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = [[Бруклин|Брюклин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Салмағы = |Тұрысы = оңақай |Бойы = 201 см |Қолдың қарқыны = 202 см |Стилі = |Бапкері = |Команда = |Алғашқы айқасы = 5 мамыр 2018 |Соңғы айқасы = 26 қараша 2022 |Чемпион белдігі = |Айқастар = 12 |Жеңістер саны = 12 |Нокаут = 12 |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = 110 |Әуесқой айқастарда жеңгені = 95 |Әуесқой айқастарда жеңілгені = 15 |Әуесқой айқастарда нокауты = 21 |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Кәсіпқой айқастары = |Кәсіпқой айқастарда жеңгені = |Кәсіпқой айқастарда жеңілгені = |Кәсіпқой айқастарда нокауты = |Кәсіпқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] |Позиция1 = 15 |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = [[BoxRec]] |Позиция2 = 41 |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = 834487 |Сайты = }} '''Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов'''<ref>{{cite web|title=Боксеры Баходир Жалолов и Икболжон Холдаров награждены Государственной премией|url=https://www.xabar.uz/sport/bokschilar-bahodir-jalolov-va-iqboljon-xoldorov|website=Xabar.uz|date=29 маусым 2018|language=ru|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> ({{lang-uz|Bahodir Isomiddin o‘g‘li Jalolov}}; [[8 шілде]] [[1994 жыл]], [[Сариосиё ауданы]], [[Сурхандария облысы]], [[Өзбекстан]]) — өзбекстандық кәсіпқой және әуесқой боксшы, аса ауыр салмақта өнер көрсетеді.<ref>{{cite web|title=Bakhodir JALOLOV|url=https://www.olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov|website=Olympics.com|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Ол [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио-2020]] және [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж-2024]] Олимпиада ойындарының чемпионы,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> сондай-ақ 2019 және 2023 жылдардағы әлем чемпионы.<ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Жалоловтың бапкері — [[Тулкин Махмурұлы Қиличев|Төлқын Қылышев]]. == Мансабы == 2019 жылы Екатеринбургте өткен әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web|title=Bakhodir Jalolov|url=https://www.olympedia.org/athletes/136408|website=Olympedia|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Кейін Ташкентте өткен 2023 жылғы IBA ерлер арасындағы әлем чемпионатында да аса ауыр салмақта чемпион атанды.<ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> 2023 жылы Ханчжоуда өткен 2022 жылғы Азия ойындарында +92 кг салмақта алтын медаль иеленді.<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Финалда қазақстандық Қамшыбек Қоңқабаевты жеңді.<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> 2024 жылғы Париж Олимпиадасында Жалолов ерлер арасындағы +92 кг салмақта екінші рет Олимпиада чемпионы атанды.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> Финалда Испания өкілі Аюб Гадфаны жеңіп, Токио-2020 ойындарындағы атағын қорғады.<ref>{{cite web|title=Boxing recap, Aug. 10: Jalolov, Uzbekistan dominates day and games with more gold|url=https://www.nbcolympics.com/news/boxing-recap-aug-10-jalolov-uzbekistan-dominates-day-and-games-more-gold|website=NBC Olympics|date=10 тамыз 2024|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> == Жетістіктері == * Олимпиада ойындарының чемпионы: 2020, 2024<ref>{{cite web|title=Bakhodir JALOLOV|url=https://www.olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov|website=Olympics.com|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> * Әлем чемпионы: 2019, 2023<ref>{{cite web|title=Bakhodir Jalolov|url=https://www.olympedia.org/athletes/136408|website=Olympedia|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> * Азия ойындарының чемпионы: 2022<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан боксшылары]] [[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Өзбекстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Өзбекстанның Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] h8udwpgq6cj9ll97pnnrz7guh42rfwg 3627525 3627524 2026-07-08T05:13:55Z Uzsport 121361 3627525 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Баһадүр Жалолов |Шынайы есімі = {{lang-uz|Bahodir Jalolov}} |Суреті = Baxodir Jalolov.jpg |Толық есімі = |Лақап аты = «Үлкен Өзбек»<br>{{lang-en|Big Uzbek}} |Азаматтығы = {{байрақ|Өзбекстан}} |Туған күні = 8.7.1994 |Туған жері = [[Сариасий ауданы]], {{туғанжері|Сұрқандария облысы|Сұрқандария облысында}}, [[Өзбекстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = [[Бруклин|Брюклин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Салмағы = |Тұрысы = оңақай |Бойы = 201 см |Қолдың қарқыны = 202 см |Стилі = |Бапкері = |Команда = |Алғашқы айқасы = 5 мамыр 2018 |Соңғы айқасы = 26 қараша 2022 |Чемпион белдігі = |Айқастар = 12 |Жеңістер саны = 12 |Нокаут = 12 |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = 110 |Әуесқой айқастарда жеңгені = 95 |Әуесқой айқастарда жеңілгені = 15 |Әуесқой айқастарда нокауты = 21 |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Кәсіпқой айқастары = |Кәсіпқой айқастарда жеңгені = |Кәсіпқой айқастарда жеңілгені = |Кәсіпқой айқастарда нокауты = |Кәсіпқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] |Позиция1 = 15 |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = [[BoxRec]] |Позиция2 = 41 |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = 834487 |Сайты = }} '''Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов'''<ref>{{cite web|title=Боксеры Баходир Жалолов и Икболжон Холдаров награждены Государственной премией|url=https://www.xabar.uz/sport/bokschilar-bahodir-jalolov-va-iqboljon-xoldorov|website=Xabar.uz|date=29 маусым 2018|language=ru|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> ({{lang-uz|Bahodir Isomiddin o‘g‘li Jalolov}}; [[8 шілде]] [[1994 жыл]], [[Сариосиё ауданы]], [[Сурхандария облысы]], [[Өзбекстан]]) — өзбекстандық кәсіпқой және әуесқой боксшы, аса ауыр салмақта өнер көрсетеді.<ref>{{cite web|title=Bakhodir JALOLOV|url=https://www.olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov|website=Olympics.com|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Ол [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио-2020]] және [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж-2024]] Олимпиада ойындарының чемпионы,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> сондай-ақ 2019 және 2023 жылдардағы әлем чемпионы.<ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Жалоловтың бапкері — [[Тулкин Махмурұлы Қиличев|Төлқын Қылышев]]<ref>https://egemen.kz/article/356306-tolqyn-qylyshev-bizge-qazaq-boksynynh-myqty-bolghany-kerek</ref>. == Мансабы == 2019 жылы Екатеринбургте өткен әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web|title=Bakhodir Jalolov|url=https://www.olympedia.org/athletes/136408|website=Olympedia|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Кейін Ташкентте өткен 2023 жылғы IBA ерлер арасындағы әлем чемпионатында да аса ауыр салмақта чемпион атанды.<ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> 2023 жылы Ханчжоуда өткен 2022 жылғы Азия ойындарында +92 кг салмақта алтын медаль иеленді.<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> Финалда қазақстандық Қамшыбек Қоңқабаевты жеңді.<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> 2024 жылғы Париж Олимпиадасында Жалолов ерлер арасындағы +92 кг салмақта екінші рет Олимпиада чемпионы атанды.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> Финалда Испания өкілі Аюб Гадфаны жеңіп, Токио-2020 ойындарындағы атағын қорғады.<ref>{{cite web|title=Boxing recap, Aug. 10: Jalolov, Uzbekistan dominates day and games with more gold|url=https://www.nbcolympics.com/news/boxing-recap-aug-10-jalolov-uzbekistan-dominates-day-and-games-more-gold|website=NBC Olympics|date=10 тамыз 2024|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> == Жетістіктері == * Олимпиада ойындарының чемпионы: 2020, 2024<ref>{{cite web|title=Bakhodir JALOLOV|url=https://www.olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov|website=Olympics.com|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-uzbekistans-jalolov-wins-mens-super-heavyweight-gold-paris-games-2024-08-10/|title=Boxing-Uzbekistan's Jalolov wins men's super heavyweight gold at Paris Games|work=Reuters|date=10 тамыз 2024|accessdate=3 шілде 2026|language=en}}</ref> * Әлем чемпионы: 2019, 2023<ref>{{cite web|title=Bakhodir Jalolov|url=https://www.olympedia.org/athletes/136408|website=Olympedia|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=IBA Men's World Boxing Championships Tashkent 2023|url=https://www.iba.sport/event/iba-mens-world-boxing-championships-tashkent-2023/|website=IBA|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> * Азия ойындарының чемпионы: 2022<ref>{{cite web|title=Hangzhou 2022: Bakhodir Jalolov becomes the champion of the Asian Games|url=https://www.uzdaily.uz/en/hangzhou-2022-bakhodir-jalolov-becomes-the-champion-of-the-asian-games/|website=UzDaily|date=5 қазан 2023|language=en|accessdate=3 шілде 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан боксшылары]] [[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Өзбекстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Өзбекстанның Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] 1e8nt5b6f9ai96k5ivknfmc5ixlifqk 4 675070 3627538 3627153 2026-07-08T07:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627538 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88018||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96265||76586||11054||229||3386||234||110||5818||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||84864||79730||885||635||37||388||0||2885||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30519||3588||368||5769||944||2238||4785||5201 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48721||40003||1761||102||628||17||9||4479||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||30221||28165||213||7||628||70||0||1415||145 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22638||21339||779||39||137||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||12||{{u|Sagzhan}}||20356||19063||414||43||204||10||0||320||87 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19332||9992||1346||41||6916||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17176||12206||224||7||135||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11278||6811||508||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10128||7964||1222||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8156||5727||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7949||5420||977||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4505||3077||214||63||53||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4425||3882||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||49||{{u|Makenzis}}||3656||3599||5||0||0||0||0||46||5 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||68||{{u|ShadZ01}}||3205||2543||348||110||105||0||0||4||0 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2894||1869||314||0||91||55||0||434||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2097||1784||8||0||20||0||0||80||84 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1947||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||132||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1606||1339||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1538||1347||0||0||7||0||0||123||8 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1528||1522||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||143||{{u|Wikuiser}}||1055||759||142||0||62||0||43||18||4 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||131||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||155||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||745||673||15||0||6||0||0||2||0 |- |166||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||152||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||578||574||0||0||0||0||0||6||2 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] fvt854bnwujdckjkkpc8tzy4y1l11ku 4 675089 3627588 3627209 2026-07-08T11:00:25Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627588 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515624||380101||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131247||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132417||127404||719||15||62||17||10||2859||1306 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113589||1||0||0||0||0||0||113588||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||88133||88133||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79300||79285||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26599||22823||42||0||3648||2||0||62||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13734||13237||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7975||5420||977||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 23i7tno29xkbu23mpbin8lk3xpcatn1 4 675116 3627297 3626884 2026-07-07T13:07:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627297 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2626||42||0||59||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2285||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Орел Карл}}||1333||314||1||308||91||24||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||978||101||14||344||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|1nter pares}}||557||306||0||10||465||3||0||0||4 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||503||482||3||640||4708||32||15||3||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Sagzhan}}||483||84||2||19||153||30||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||67||83||0||11||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |398||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |399||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |402||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |411||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||19||0||1||1||21||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |552||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |559||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |562||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |831||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |832||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |833||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |901||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Ayazhan10}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |988||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |996||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |999||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1011||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1019||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1026||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1040||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1083||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1097||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1098||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1101||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1131||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1137||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1194||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1198||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1255||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1284||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1424||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1426||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1427||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1439||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1440||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1456||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1459||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1484||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1679||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1693||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1699||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1704||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||268||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 865dkpq7r6qtw38f002hbqyj9r3hht9 0 677236 3627594 3481697 2026-07-08T11:38:41Z Makenzis 71333 3627594 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Би Джи Патхум Юнайтед | құрылған = 2006 | стадионы = «[[Лео Стэдиум]]», Буэнгъитхо, [[Тханьябури (ампхе)|Тханьябури]], [[Патхумтхани (провинция)|Патхумтхани]] | сыйымдылығы = 16 000 | жарыс = [[Тай лигасы 1]] | маусым = 2025/26 | орын ='''4.''' |pattern_la1=|pattern_b1=_collar|pattern_ra1=|pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=000000|body1=0000FF|rightarm1=000000|shorts1=0000FF|socks1=0000FF |pattern_la2=|pattern_b2=_collar|pattern_ra2=|pattern_sh2=|pattern_so2=|leftarm2=8B0000|body2=DD0000|rightarm2=8B0000|shorts2=DD0000|socks2=DD0000 |pattern_la3=|pattern_b3=_nikewhite|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=FFFFFF|socks3=FFFFFF }} '''«Би Джи Патхум Юнайтед»''' ({{lang-en|BG Pathum United Football Club}}, {{lang-th|สโมสรฟุตบอลบีจี ปทุม ยูไนเต็ด}}) — [[Тайланд|Тайландтың]] Буэнгъитхо қаласындағы футбол клубы. 2006 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Тайланд чемпионаты ** Чемпион (1): 2020/21 * Таиланд кубогы ** Жеңімпаз (1): 2014 === Халыаралық === * Сингапур кубогы ** Жеңімпаз (1): 2010 == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20101211173307/http://www.bangkokglassfc.com/ {{Бастама}} [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] i7vbezxtyb2v21incq7vm8ktkwjbtgs 3627595 3627594 2026-07-08T11:38:52Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3627595 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Би Джи Патхум Юнайтед | құрылған = 2006 | стадионы = «[[Лео Стэдиум]]», Буэнгъитхо, [[Тханьябури (ампхе)|Тханьябури]], [[Патхумтхани (провинция)|Патхумтхани]] | сыйымдылығы = 16 000 | жарыс = [[Тай лигасы 1]] | маусым = 2025/26 | орын ='''4.''' |pattern_la1=|pattern_b1=_collar|pattern_ra1=|pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=000000|body1=0000FF|rightarm1=000000|shorts1=0000FF|socks1=0000FF |pattern_la2=|pattern_b2=_collar|pattern_ra2=|pattern_sh2=|pattern_so2=|leftarm2=8B0000|body2=DD0000|rightarm2=8B0000|shorts2=DD0000|socks2=DD0000 |pattern_la3=|pattern_b3=_nikewhite|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3=|leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=FFFFFF|socks3=FFFFFF }} '''«Би Джи Патхум Юнайтед»''' ({{lang-en|BG Pathum United Football Club}}, {{lang-th|สโมสรฟุตบอลบีจี ปทุม ยูไนเต็ด}}) — [[Тайланд|Тайландтың]] Буэнгъитхо қаласындағы футбол клубы. 2006 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Тайланд чемпионаты ** Чемпион (1): 2020/21 * Таиланд кубогы ** Жеңімпаз (1): 2014 === Халыаралық === * Сингапур кубогы ** Жеңімпаз (1): 2010 == Сілтемелер == {{Бастама}} [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] fhbjgurm12jb5v7zofhawixi696jcvf 0 677245 3627598 3481693 2026-07-08T11:49:15Z Makenzis 71333 3627598 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | clubname = Чианграй Юнайтед | image = Chiangrai utd.png | image_size = 150px | fullname = Chiangrai United Football Club <br> สโมสรฟุตบอล เชียงราย ยูไนเต็ด | nickname = ''[[Xylotrupes gideon|The Beetles]]'' <br> ''(กว่างโซ้งมหาภัย)'' | short name= CRUTD | құрылған = 2009 | стадионы = Leo Chiangrai Stadium<br>[[Чианграй]], [[Тайланд]] | сыйымдылығы = 11,354 | chrtitle = President | chairman = Pawitsarat Tiyapairat | mgrtitle = Head coach | manager = [[Emerson (footballer, born 1973)|Emerson Pereira]] | жарыс = Таи Лига 1 | маусым = 2025/26 | орын = 7 орын | pattern_la1 = _chiangrai2122h | pattern_b1 = _chiangrai2122h | pattern_ra1 = _chiangrai2122h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = | body1 = FF5F00 | rightarm1 = | shorts1 = 000000 | socks1 = FF5F00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _chiangrai2122a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | current = 2021–22 Chiangrai United F.C. season | website = https://www.crutd.com/ }} '''Чианграи Юнайтед''' ({{lang-th|สโมสรฟุตบอล เชียงราย ยูไนเต็ด}}) — [[Тайланд]]тың [[Чианграй]] қаласындағы футбол клубы, 2009 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === ==== Лига ==== * '''Тайланд чемпионаты''' :: '''Чемпион (1) :''' 2019 * '''1 лига''' :: 3 орын (1): 2010 ==== Кубок ==== * '''Тайланд кубогы''' :: '''Жеңімпаз (3) :''' 2017, 2018, 2020–21 * '''Лига кубогы''' :: '''Жеңімпаз (1) :''' 2018 :: Финалист (1): 2017 * '''Тайланд чемпиондар кубогы''' :: '''Жеңімпаз (2) :''' 2018, 2020 :: Финалист (1): 2019, 2021 == Сілтемелер == * [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] tki5tkc5x0o65bnze18xn4o30wfglz4 0 677255 3627592 3481696 2026-07-08T11:33:33Z Makenzis 71333 3627592 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = Ратбури Митр Пол | image = Ratchaburi Mitr Phol logo 2019.png | image_size = 150px | fullname = Ratchaburi Mitr Phol Football Club <br /> สโมสรฟุตบอลจังหวัดราชบุรี | nickname = The Dragons <br /> ''(ราชันมังกร)'' | short name = RBMFC | құрылған =2004 | стадионы = Mitr Phol Stadium<br />[[Ратбури]], [[Тайланд]] | сыйымдылығы = 10,000 | owntitle = Owner | owner = [[Mitr Phol Group]] | chairman = Boonying Nitikarnchana | mgrtitle = Manager | manager = | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = | pattern_b1 = _vneck | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FB5503 | body1 = FB5503 | rightarm1 = FB5503 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FB5503 | pattern_la2 = _blackborder | pattern_b2 = _collarblack | pattern_ra2 = _blackborder | pattern_sh2 = _yellow_stripes | pattern_so2 = _3_stripes_navy | leftarm2 = FCE878 | body2 = FCE878 | rightarm2 = FCE878 | shorts2 = 000000 | socks2 = FCE878 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = }} '''Ratchaburi Mitr Phol Football Club''' — [[Тайланд|Тайландтың]] [[Ратбури]] қаласындағы футбол клубы, 2004 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Лига === * '''1 дивизион''' ** '''Чемпион:''' 2012 * '''2 дивизион''' ** '''Чемпион:''' 2011 === Кубок === * '''Лига кубогы:''' ** '''2 орын:''' 2012, 2013 * '''Тайланд кубогы''' ** '''1 орын:''' 2016 ** '''2 орын:''' 2019 == Сілтемелер == * https://www.facebook.com/RBMFCOFFICIAL * [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] 2j3iu4jsff097c2810k7kk61b4twdcb 3627593 3627592 2026-07-08T11:33:50Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3627593 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = Ратбури Митр Пол | image = Ratchaburi Mitr Phol logo 2019.png | image_size = 150px | fullname = Ratchaburi Mitr Phol Football Club <br /> สโมสรฟุตบอลจังหวัดราชบุรี | nickname = The Dragons <br /> ''(ราชันมังกร)'' | short name = RBMFC | құрылған =2004 | стадионы = Mitr Phol Stadium<br />[[Ратбури]], [[Тайланд]] | сыйымдылығы = 10,000 | owntitle = Owner | owner = [[Mitr Phol Group]] | chairman = Boonying Nitikarnchana | mgrtitle = Manager | manager = | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = | pattern_b1 = _vneck | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FB5503 | body1 = FB5503 | rightarm1 = FB5503 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FB5503 | pattern_la2 = _blackborder | pattern_b2 = _collarblack | pattern_ra2 = _blackborder | pattern_sh2 = _yellow_stripes | pattern_so2 = _3_stripes_navy | leftarm2 = FCE878 | body2 = FCE878 | rightarm2 = FCE878 | shorts2 = 000000 | socks2 = FCE878 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = }} '''Ratchaburi Mitr Phol Football Club''' — [[Тайланд|Тайландтың]] [[Ратбури]] қаласындағы футбол клубы, 2004 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Лига === * '''1 дивизион''' ** '''Чемпион:''' 2012 * '''2 дивизион''' ** '''Чемпион:''' 2011 === Кубок === * '''Лига кубогы:''' ** '''2 орын:''' 2012, 2013 * '''Тайланд кубогы''' ** '''1 орын:''' 2016 ** '''2 орын:''' 2019 == Сілтемелер == [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] 9nh74nunyo6fmpwh5yi5huyfigas0j2 0 677292 3627591 3481695 2026-07-08T11:30:32Z Makenzis 71333 3627591 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = Порт ФК | стадионы = Пат, [[Бангкок]], [[Тайланд]] | сыйымдылығы = 8,000 | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 2 орын | pattern_la1 = _blueborder | pattern_b1 = _aqua_left_half | pattern_ra1 = _orange_border | leftarm1 = ff8c00 | body1 = ff8c00 | rightarm1 = 0000FA | shorts1 = 0000FA | socks1 = ff8c00 | pattern_la2 = _blackborder | pattern_b2 = _blackcollar | pattern_ra2 = _blackborder | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _blackstripe | leftarm2 = FBEEC4 | body2 = FBEEC4 | rightarm2 = FBEEC4 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FBEEC4 | pattern_la3 = _orange_border | pattern_b3 = _orangecollar | pattern_ra3= _orange_border | pattern_sh3= | pattern_so3 = _orange_halfhorizontal | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | clubname = Port <br> การท่าเรือ เอฟซี | image = Port F.C. logo.png | image_size = 180px | fullname = Port Football Club <br> สโมสรฟุตบอล การท่าเรือ | құрылған = 1967 | league = 1 лига | position = 3 орын | сайты = http://portfootballclub.com/ }} {| class="infobox" style="font-size: 88%; width: 22em; text-align: center" ! colspan=3 style="font-size: 125%; background:#002FA7;color:white; text-align:center;"| Active departments of<br>Port Authority of Thailand |- ! width="33%" style="text-align:center;" |[[Image:Football pictogram.svg|30px]] ! style="text-align:center;" |[[Image:Football pictogram.svg|30px]] ! width="33%" style="text-align:center;" |[[Image:Futsal pictogram.svg|30px]] |- ! style="text-align:center;" |Football ! style="text-align:center;" |Football B ! style="text-align:center;" |[[Port Futsal Club|Futsal]] |} '''Порт футбол клубы''' ({{lang-th|สโมสรฟุตบอลการท่าเรือ}}) — [[Тайланд|Тайландтың]] [[Бангкок]] қаласындағы футбол клубы. 1967 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Пат" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 8 мың адам. Қазіргі күнде Тайланд 1 лигасында ойнайды. == Жетістіктері == * Тайланд чемпионатының күміс жүлдегері: 1999 * Қола жүлдегер: 2021 * Тайланд кубогы: 2009, 2019 == Сілтемелер == * http://portfootballclub.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220215083258/https://portfootballclub.com/ |date=2022-02-15 }} {{Бастама}} [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] skcimdu0eq0m3ur2hnjwtffgb6pkj2l 0 677489 3627304 3483806 2026-07-07T13:18:54Z Makenzis 71333 3627304 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Симба | құрылған = 1936 | стадионы = [[Убура (стадион)|Убура]]/[[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық стадион]] | сыйымдылығы = 30 000 / 60 000 | жаттықтырушы = {{ту|Франция}} [[Пабло Франко]] | капитаны = {{ту|Танзания}} [[Мұсса Хассан Мгоси]]<ref>{{Cite web |url=http://www.manothu.com/2015/10/mgosi-awatia-moyo-wapenzi-wa-simba-sc.html# |title=Musa Hassan Mgosi would rightly heart fans of Simba sports club |accessdate=2016-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602012131/http://www.manothu.com/2015/10/mgosi-awatia-moyo-wapenzi-wa-simba-sc.html# |archivedate=2016-06-02 |deadlink=yes }}</ref> | жарыс = Премьер-лига | маусым = 2025/26 | орын = '''2.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Симба»''' ({{lang-en|Simba Sports Club}}) — [[Танзания]]ның [[Дар-эс-Салам]] қаласындағы футбол клубы. 1936 жылы құрылған. Әуелі «Куинз» (Queens), деп, сонан соң — «Иглз» (Eagles), «Сандерленд» (Sunderland) деп, ал 1971 жылы қазіргі атауын алды. == Жетістіктері == Танзания чемпионы (17) * 1965, 1966, 1972, 1973, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1993, 1994, 1995, 2001/2002 , 2002/2003 , 2004/2005 , 2007/2008 , 2009/2010 Танзания кубогы (3) * 1984, 1995, 2000 КАФ кубогы * финалист — 1993 КЕСАФА клубтар кубогы (6) * 1974, 1991, 1992, 1995, 1996, 2002 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://simbasports.co.tz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416072357/http://simbasports.co.tz/ |date=2016-04-16 }} {{Бастама}} [[Санат:Танзания футбол клубтары]] eqyhspghfnuo1zt3zv2ki33rgpu5kxw 0 677569 3627293 3483815 2026-07-07T13:02:57Z Makenzis 71333 3627293 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Янг Африканс |құрылған = 1930 | стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық]] | сыйымдылығы = 60 000 | жарыс = Премьер Лига | маусым = 2025/26 | орын = '''1.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Янг Африканс»''' (толық атауы - "Янг Африка" спорт клубы, ағылш. Young Africans S.C.) — Дар-эс-саламнан Танзания кәсіпқой футбол клубы, Танзания футбол лигасы жүйесіндегі жоғары дивизион, Премьер-лигада өнер көрсетеді. 1935 жылы құрылған, үй матчтары Бенджамин Макапа атындағы Ұлттық стадионда өтеді. == Тарихы == Клуб 1935 жылы құрылған. 2020 жылы Янг Африканс Ла лигамен және Севилья клубымен үш жылдық консультациялық келісім жасады. Бұл келісім клубты басқару, жанкүйерлермен өзара әрекеттесу, маркетинг, экономикалық басқару және халықаралық даму бойынша кеңес беруді қамтиды<ref>https://www.consultancy.africa/news/1937/tanzanias-yanga-sc-signs-consultancy-deal-with-la-liga</ref>. 2023 жылы «Янг Африканс» КАФ Конфедерация Кубогының финалына өтіп, соңғы 30 жылда континенттік клубтық жарыстың финалына шыққан алғашқы Танзания командасы болды<ref>https://www.reuters.com/sports/soccer/young-africans-meet-usm-alger-african-confederation-cup-final-2023-05-17/</ref>. Финалда екі матчтың қорытындысы бойынша «УСМ Алжир» клубына жол берді<ref>https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/usm-algers-2023-caf-confederation-cup-win-brings-algeria-up-on-leaderboard</ref>. Халықаралық футбол тарихы және статистика Федерациясының рейтингіне сәйкес, мамыр айында жарияланған 2023, клуб үшінші орынға ие болып, Африканың үздік 10 футбол клубына кірді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2741</ref>. Әлемдік рейтингте клуб 104-ші орынды иеленді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2735</ref>. === Қарсыластары === Дерби Кариаку (ағылш. Derby Kariakoo) — «Симба» мен «Янг Африка» арасындағы футбол матчтары. Бұл ең жарқын және принципті африкалық Дербидің бірі болып саналады<ref>https://cheapgoals.com/top-10-famous-football-derbies-in-africa/</ref>. == Жетістіктері == * '''Премьер Лига''' Чемпион (25): 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1981, 1983, 1987, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005, 2006, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22, 2022/23, 2024/25 * '''Танзания Кубогы''' Иесі (4): 1975, 1994, 1999, 2015/16 Финалист: 2001 * '''КЕСАФА клуб Кубогы''' Иесі (5): 1975, 1993, 1999, 2011, 2012 Финалист (3): 1976, 1986, 1992 * '''Каф Конфедерация Кубогы''' «Финалист» (1): 2023 == Сілтемелер == * [http://www.yangasc.com Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218141110/https://yangasc.com/ |date=2022-02-18 }} * [http://yangatz.blogspot.com/ Фанаттар блогы] == Дереккөздер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] kj41a393ghh6jok7bj23d2l2b5ytyoh 3627294 3627293 2026-07-07T13:03:10Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627294 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Янг Африканс |құрылған = 1930 | стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық]] | сыйымдылығы = 60 000 | жарыс = Премьер Лига | маусым = 2025/26 | орын = '''1.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Янг Африканс»''' (толық атауы - "Янг Африка" спорт клубы, ағылш. Young Africans S.C.) — Дар-эс-саламнан Танзания кәсіпқой футбол клубы, Танзания футбол лигасы жүйесіндегі жоғары дивизион, Премьер-лигада өнер көрсетеді. 1935 жылы құрылған, үй матчтары Бенджамин Макапа атындағы Ұлттық стадионда өтеді. == Тарихы == Клуб 1935 жылы құрылған. 2020 жылы Янг Африканс Ла лигамен және Севилья клубымен үш жылдық консультациялық келісім жасады. Бұл келісім клубты басқару, жанкүйерлермен өзара әрекеттесу, маркетинг, экономикалық басқару және халықаралық даму бойынша кеңес беруді қамтиды<ref>https://www.consultancy.africa/news/1937/tanzanias-yanga-sc-signs-consultancy-deal-with-la-liga</ref>. 2023 жылы «Янг Африканс» КАФ Конфедерация Кубогының финалына өтіп, соңғы 30 жылда континенттік клубтық жарыстың финалына шыққан алғашқы Танзания командасы болды<ref>https://www.reuters.com/sports/soccer/young-africans-meet-usm-alger-african-confederation-cup-final-2023-05-17/</ref>. Финалда екі матчтың қорытындысы бойынша «УСМ Алжир» клубына жол берді<ref>https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/usm-algers-2023-caf-confederation-cup-win-brings-algeria-up-on-leaderboard</ref>. Халықаралық футбол тарихы және статистика Федерациясының рейтингіне сәйкес, мамыр айында жарияланған 2023, клуб үшінші орынға ие болып, Африканың үздік 10 футбол клубына кірді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2741</ref>. Әлемдік рейтингте клуб 104-ші орынды иеленді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2735</ref>. === Қарсыластары === Дерби Кариаку (ағылш. Derby Kariakoo) — «Симба» мен «Янг Африка» арасындағы футбол матчтары. Бұл ең жарқын және принципті африкалық Дербидің бірі болып саналады<ref>https://cheapgoals.com/top-10-famous-football-derbies-in-africa/</ref>. == Жетістіктері == * '''Премьер Лига''' Чемпион (25): 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1981, 1983, 1987, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005, 2006, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22, 2022/23, 2024/25, 2026/26 * '''Танзания Кубогы''' Иесі (4): 1975, 1994, 1999, 2015/16 Финалист: 2001 * '''КЕСАФА клуб Кубогы''' Иесі (5): 1975, 1993, 1999, 2011, 2012 Финалист (3): 1976, 1986, 1992 * '''Каф Конфедерация Кубогы''' «Финалист» (1): 2023 == Сілтемелер == * [http://www.yangasc.com Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218141110/https://yangasc.com/ |date=2022-02-18 }} * [http://yangatz.blogspot.com/ Фанаттар блогы] == Дереккөздер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] 2rwlawowa82ik03r36shzedw5blym9s 3627295 3627294 2026-07-07T13:03:33Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627295 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Янг Африканс |құрылған = 1930 | стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық]] | сыйымдылығы = 60 000 | жарыс = Премьер Лига | маусым = 2025/26 | орын = '''1.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Янг Африканс»''' (толық атауы - "Янг Африка" спорт клубы, ағылш. Young Africans S.C.) — Дар-эс-саламнан Танзания кәсіпқой футбол клубы, Танзания футбол лигасы жүйесіндегі жоғары дивизион, Премьер-лигада өнер көрсетеді. 1935 жылы құрылған, үй матчтары Бенджамин Макапа атындағы Ұлттық стадионда өтеді. == Тарихы == Клуб 1935 жылы құрылған. 2020 жылы Янг Африканс Ла лигамен және Севилья клубымен үш жылдық консультациялық келісім жасады. Бұл келісім клубты басқару, жанкүйерлермен өзара әрекеттесу, маркетинг, экономикалық басқару және халықаралық даму бойынша кеңес беруді қамтиды<ref>https://www.consultancy.africa/news/1937/tanzanias-yanga-sc-signs-consultancy-deal-with-la-liga</ref>. 2023 жылы «Янг Африканс» КАФ Конфедерация Кубогының финалына өтіп, соңғы 30 жылда континенттік клубтық жарыстың финалына шыққан алғашқы Танзания командасы болды<ref>https://www.reuters.com/sports/soccer/young-africans-meet-usm-alger-african-confederation-cup-final-2023-05-17/</ref>. Финалда екі матчтың қорытындысы бойынша «УСМ Алжир» клубына жол берді<ref>https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/usm-algers-2023-caf-confederation-cup-win-brings-algeria-up-on-leaderboard</ref>. Халықаралық футбол тарихы және статистика Федерациясының рейтингіне сәйкес, мамыр айында жарияланған 2023, клуб үшінші орынға ие болып, Африканың үздік 10 футбол клубына кірді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2741</ref>. Әлемдік рейтингте клуб 104-ші орынды иеленді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2735</ref>. === Қарсыластары === Дерби Кариаку (ағылш. Derby Kariakoo) — «Симба» мен «Янг Африка» арасындағы футбол матчтары. Бұл ең жарқын және принципті африкалық Дербидің бірі болып саналады<ref>https://cheapgoals.com/top-10-famous-football-derbies-in-africa/</ref>. == Жетістіктері == * '''Премьер Лига''' Чемпион (32): 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1981, 1983, 1987, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005, 2006, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22, 2022/23, 2023/24. 2024/25, 2026/26 * '''Танзания Кубогы''' Иесі (4): 1975, 1994, 1999, 2015/16 Финалист: 2001 * '''КЕСАФА клуб Кубогы''' Иесі (5): 1975, 1993, 1999, 2011, 2012 Финалист (3): 1976, 1986, 1992 * '''Каф Конфедерация Кубогы''' «Финалист» (1): 2023 == Сілтемелер == * [http://www.yangasc.com Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218141110/https://yangasc.com/ |date=2022-02-18 }} * [http://yangatz.blogspot.com/ Фанаттар блогы] == Дереккөздер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] bwajl1qutijds3g4zqgx5wliieeqhyu 3627298 3627295 2026-07-07T13:08:37Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627298 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Янг Африканс |құрылған = 1930 | стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық]] | сыйымдылығы = 60 000 | жарыс = Премьер Лига | маусым = 2025/26 | орын = '''1.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Янг Африканс»''' (толық атауы - "Янг Африка" спорт клубы, ағылш. Young Africans S.C.) — Дар-эс-саламнан Танзания кәсіпқой футбол клубы, Танзания футбол лигасы жүйесіндегі жоғары дивизион, Премьер-лигада өнер көрсетеді. 1935 жылы құрылған, үй матчтары Бенджамин Макапа атындағы Ұлттық стадионда өтеді. == Тарихы == Клуб 1935 жылы құрылған. 2020 жылы Янг Африканс Ла лигамен және Севилья клубымен үш жылдық консультациялық келісім жасады. Бұл келісім клубты басқару, жанкүйерлермен өзара әрекеттесу, маркетинг, экономикалық басқару және халықаралық даму бойынша кеңес беруді қамтиды<ref>https://www.consultancy.africa/news/1937/tanzanias-yanga-sc-signs-consultancy-deal-with-la-liga</ref>. 2023 жылы «Янг Африканс» КАФ Конфедерация Кубогының финалына өтіп, соңғы 30 жылда континенттік клубтық жарыстың финалына шыққан алғашқы Танзания командасы болды<ref>https://www.reuters.com/sports/soccer/young-africans-meet-usm-alger-african-confederation-cup-final-2023-05-17/</ref>. Финалда екі матчтың қорытындысы бойынша «УСМ Алжир» клубына жол берді<ref>https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/usm-algers-2023-caf-confederation-cup-win-brings-algeria-up-on-leaderboard</ref>. Халықаралық футбол тарихы және статистика Федерациясының рейтингіне сәйкес, мамыр айында жарияланған 2023, клуб үшінші орынға ие болып, Африканың үздік 10 футбол клубына кірді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2741</ref>. Әлемдік рейтингте клуб 104-ші орынды иеленді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2735</ref>. === Қарсыластары === Дерби Кариаку (ағылш. Derby Kariakoo) — «Симба» мен «Янг Африка» арасындағы футбол матчтары. Бұл ең жарқын және принципті африкалық Дербидің бірі болып саналады<ref>https://cheapgoals.com/top-10-famous-football-derbies-in-africa/</ref>. == Жетістіктері == * '''Премьер Лига''' Чемпион (27): 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1981, 1983, 1987, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005, 2006, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22, 2022/23, 2023/24. 2024/25, 2026/26 * '''Танзания Кубогы''' Иесі (4): 1975, 1994, 1999, 2015/16 Финалист: 2001 * '''КЕСАФА клуб Кубогы''' Иесі (5): 1975, 1993, 1999, 2011, 2012 Финалист (3): 1976, 1986, 1992 * '''Каф Конфедерация Кубогы''' «Финалист» (1): 2023 == Сілтемелер == * [http://www.yangasc.com Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218141110/https://yangasc.com/ |date=2022-02-18 }} * [http://yangatz.blogspot.com/ Фанаттар блогы] == Дереккөздер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] 0i037lfgwgjwmjl5hvkti81oz07u9y1 3627300 3627298 2026-07-07T13:08:49Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627300 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Танзания}} Янг Африканс |құрылған = 1930 | стадионы = [[Ұлттық стадион (Танзания)|Ұлттық]] | сыйымдылығы = 60 000 | жарыс = Премьер Лига | маусым = 2025/26 | орын = '''1.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Янг Африканс»''' (толық атауы - "Янг Африка" спорт клубы, ағылш. Young Africans S.C.) — Дар-эс-саламнан Танзания кәсіпқой футбол клубы, Танзания футбол лигасы жүйесіндегі жоғары дивизион, Премьер-лигада өнер көрсетеді. 1935 жылы құрылған, үй матчтары Бенджамин Макапа атындағы Ұлттық стадионда өтеді. == Тарихы == Клуб 1935 жылы құрылған. 2020 жылы Янг Африканс Ла лигамен және Севилья клубымен үш жылдық консультациялық келісім жасады. Бұл келісім клубты басқару, жанкүйерлермен өзара әрекеттесу, маркетинг, экономикалық басқару және халықаралық даму бойынша кеңес беруді қамтиды<ref>https://www.consultancy.africa/news/1937/tanzanias-yanga-sc-signs-consultancy-deal-with-la-liga</ref>. 2023 жылы «Янг Африканс» КАФ Конфедерация Кубогының финалына өтіп, соңғы 30 жылда континенттік клубтық жарыстың финалына шыққан алғашқы Танзания командасы болды<ref>https://www.reuters.com/sports/soccer/young-africans-meet-usm-alger-african-confederation-cup-final-2023-05-17/</ref>. Финалда екі матчтың қорытындысы бойынша «УСМ Алжир» клубына жол берді<ref>https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/usm-algers-2023-caf-confederation-cup-win-brings-algeria-up-on-leaderboard</ref>. Халықаралық футбол тарихы және статистика Федерациясының рейтингіне сәйкес, мамыр айында жарияланған 2023, клуб үшінші орынға ие болып, Африканың үздік 10 футбол клубына кірді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2741</ref>. Әлемдік рейтингте клуб 104-ші орынды иеленді<ref>https://www.iffhs.com/posts/2735</ref>. === Қарсыластары === Дерби Кариаку (ағылш. Derby Kariakoo) — «Симба» мен «Янг Африка» арасындағы футбол матчтары. Бұл ең жарқын және принципті африкалық Дербидің бірі болып саналады<ref>https://cheapgoals.com/top-10-famous-football-derbies-in-africa/</ref>. == Жетістіктері == * '''Премьер Лига''' Чемпион (27): 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1981, 1983, 1987, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005, 2006, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2026/26 * '''Танзания Кубогы''' Иесі (4): 1975, 1994, 1999, 2015/16 Финалист: 2001 * '''КЕСАФА клуб Кубогы''' Иесі (5): 1975, 1993, 1999, 2011, 2012 Финалист (3): 1976, 1986, 1992 * '''Каф Конфедерация Кубогы''' «Финалист» (1): 2023 == Сілтемелер == * [http://www.yangasc.com Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218141110/https://yangasc.com/ |date=2022-02-18 }} * [http://yangatz.blogspot.com/ Фанаттар блогы] == Дереккөздер == [[Санат:Танзания футбол клубтары]] nqdig5gimlse1pknswqnma4o7zmuolw 0 679302 3627480 3169235 2026-07-07T23:42:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627480 wikitext text/x-wiki {{Жарнама}} {{Компания | company_name = Intis Telecom | company_logo = | company_type = Жауапкершілігі шектеулі қоғам | traded_as = | foundation = 2008 | location = Казань <br> Нью-Йорк <br> Лондон <br> Гонконг | key_people = Андрей Инсаров | industry = Бағдарламалық қамтамасыз ету <br> Ақпараттық технологиялар | products = | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = | parent = | subsid = | homepage = [http://intistele.com intistele.com] | footnotes = }} '''Intis Telecom''' - халықаралық технологиялық компания, СМС-провайдері<ref>https://rg.ru/2021/04/27/rastet-eksport-cifrovyh-uslug-iz-rossii.html</ref><ref>https://tatarstan24.tv/news/novosti-tatarstana/kompaniya-intis-telecom-iz-tatarstana-prinyala-uchastie-v-mezhdunarodnoy-vystavke-v-barselone</ref><ref>https://www.finversia.ru/publication/tsifrovaya-ipoteka-103151</ref>, СМС тарату қызметтерін<ref>https://www.forbes.com/sites/josephdeacetis/2020/11/25/messaging-and-marketing-automation-heres-how-luxury-brands-are-hacking-growth-in-a-new-customer-era/</ref>, [http://Cli.com Cli.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317142452/https://cli.com/ |date=2022-03-17 }} [[URL]] сілтемелерінің мекен-жайларын қысқарту қызметін жасаушы, GSMA<ref>https://www.gsma.com/membership/m/intis-telecom-ltd/</ref>, Mobile Ecosystem Forum, RIPE және ICANN<ref>https://finance.yahoo.com/news/intis-telecom-launches-domain-zone-112700548.html</ref> Халықаралық ұялы байланыс операторлары қауымдастығының мүшесі. == Қызметі == Компания халықаралық СМС провайдері, Cli.co<ref>https://kazan.aif.ru/society/details/oni_stali_pervymi_sozdannyy_v_rossii_it-cervis_ocenil_bloomberg</ref> URL сілтемелерін қысқартудың жеке қызметін жасаушы және it.com<ref>https://regnum.ru/news/3467086.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102114428/https://regnum.ru/news/3467086.html |date=2022-01-02 }}</ref> домендік аймақтың иесі. Компанияның офистері [[Қазан (қала)|Қазан]] ([[Ресей]])<ref>https://companies.rbc.ru/id/1141690039391-ooo-intis-telekom/</ref>, [[Гонконг]]<ref>https://mycorporatedir.com/hongkong/intis-telecom-pacific-limited-3005086</ref>, [[Лондон]] ([[Ұлыбритания]])<ref>https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/11767499</ref>, [[Нью-Йорк]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])<ref>https://newyork-company.com/co/intis-telecom-inc</ref> қалаларында орналасқан, Қазақстанда, Өзбекстанда, Израильде, [[Германия Демократиялық Республикасы|Германияда]] өкілдіктері бар. Компанияның бағдарламалық өнімдері Ресейде, АҚШ-та, Ұлыбританияда тіркелген<ref>https://kazan.aif.ru/society/persona/rossiyskiy_inzhener_vydvinut_v_sostav_pravleniya_mobile_ecosystem_forum</ref><ref>https://kazan.aif.ru/society/persona/sms_v_epohu_interneta_kak_aytishnik_iz_rossii_pokoryaet_mirovoy_rynok</ref>. Компания әлемнің 180 еліндегі 1200 ұялы байланыс операторларының абоненттеріне хабарламалар жеткізеді<ref>https://kazan.aif.ru/society/details/tehnologii_budushchego_chetyre_it-kompanii_tatarstana_na_mirovom_rynke</ref>. 2021 жылы Intis Telecom it.com<ref>https://finance.yahoo.com/news/intis-telecom-launches-domain-zone-112700548.html</ref><ref>https://forbes.ge/en/kazan-s-alternative-to-silicone-valley-standards/</ref> домендік аймақты сатып алу арқылы домен нарығында ең жоғары жария етілген мәміле жасады. DN Journal мәліметі бойынша, мәміле бағасы 3,8 миллион долларды<ref>https://www.dnjournal.com/archive/lowdown/2021/dailyposts/20211101.htm</ref> құрады, бұрын Hippo.com ең қымбат домен болған - оның құны 3,3 млн долларды құрады<ref>https://www.dnjournal.com/ytd-sales-charts.htm</ref>. Компанияның жаңа жобасы Лиссабонда ([[Португалия]]) Web-sammit 2021 көрмесінде ұсынылды<ref>http://www.comnews.ru/content/217282/2021-11-09/2021-w45/svoy-sredi-it</ref><ref>https://trt-tv.ru/news/kompaniya-iz-tatarstana-prinyala-uchastie-v-texnologicheskoj-konferencii-v-lissabone/</ref><ref>https://regnum.ru/news/3467086.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102114428/https://regnum.ru/news/3467086.html |date=2022-01-02 }}</ref><ref>https://www.rbc.ua/ukr/news/kupit-horoshee-domennoe-imya-razoritsya-etom-1640941468.html</ref>. Сондай-ақ, компанияға it.uk домені тиесілі, 2021 жылдың ішінде Intis Telecom компаниясы broker, .hn, .to, .ax, .sb, .uy, .tn, .by, kz, .ae сияқты басқа кеңейтімдері бар екі әріпті .it домендерін сатып алды, олар үшін компания 2000-нан 25 000 долларға дейін төледі<ref>https://www.dnjournal.com/archive/lowdown/2021/dailyposts/20211101.htm</ref><ref>https://regnum.ru/news/3467086.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102114428/https://regnum.ru/news/3467086.html |date=2022-01-02 }}</ref>. == Тарих == Intis Telecom компаниясының негізін 2008 жылы Қазан қаласында кәсіпкер Андрей Инсаров қалады. СМС таратуда Компания 2009 жылы мамандандырыла бастады<ref>https://news.ru/business/biznes-rastushij-dazhe-v-krizis/</ref>. 2012 жылы компания Барселонада ([[Испания]]) өткен [[Mobile World Congress]] халықаралық көрмесіне қатысты, онда голландиялық Mobile Tulip және германиялық IDM-мен ынтымақтастық туралы шарттар жасалды. 2018-2020 жылдар аралығында [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Израиль]], Германияда өкілдіктер ашылды. 2020 жылы БАҚ компанияның Cli.co<ref>https://kazan.aif.ru/society/persona/rossiyskiy_inzhener_vydvinut_v_sostav_pravleniya_mobile_ecosystem_forum</ref> URL сілтемелерін қысқарту жеке қызметін іске қосқаны туралы хабарлады, 2021 жылы компания бұл қызметті Барселонадағы 2021 жылғы Mobile World Congress ұсынды<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4919426</ref><ref>https://tatarstan24.tv/news/novosti-tatarstana/kompaniya-intis-telecom-iz-tatarstana-prinyala-uchastie-v-mezhdunarodnoy-vystavke-v-barselone</ref><ref>http://www.comnews.ru/content/215325/2021-07-05/2021-w27/okno-mir-kliki-eksport</ref>. 2021 жылы Intis Telecom it.com домендік аймақтың ресми тіркеушісі болады, ол алғаш рет WebSummit-те ұсынылды. == Дереккөздер == jdlwom6ntmxnhq79cbc0qkecd0js642 10 692513 3627456 3104552 2026-07-07T18:34:01Z Орел Карл 81620 3627456 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|40px|link=Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін медалі (КСРО)|alt=Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін медалі (КСРО)]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін медалімен (КСРО) марапатталғандар]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО|Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін (КСРО)]]</noinclude> drjsxd51mzepnvdt8ce2jgn8zwiyugr 0 722188 3627485 3502051 2026-07-08T00:21:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3627485 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Leroy Merlin SA |логотипі = Leroy Merlin - logo (France, 1995-).svg |түрі = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = 1923 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = Au Stock Americain |құрушы = Адольф Леруа, Роза Мерлен |орналасуы = {{байрақ|Франция}}: [[Лилль]] |басты адамдары = Филипп Зимерманн (бас директор) |саласы = [[бөлшек сауда]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 14,6 млрд [[еуро]] (2014)<ref name=2014.own>{{cite web|url=http://www.leroymerlin.com/en/key-figures-0|title=Key figures|accessdate=2016-11-22}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 164,764 (2021) |басшы компания = Groupe Adeo |бағынышты компания = |сайты = {{URL|leroymerlin.com}} }} '''Leroy Merlin''' ([[транскрипция]]сы: «Леруа Мерлен») — франциялық компания, [[Еуропа]]дағы ең ірі DIY (Do-It-Yourself) сатушыларының бірі. 1923 жылы құрылған, Groupe Adeo құрамына кіреді. Леруа Мерлен — үй, саяжай мен бақты тұрғызу, әрлеу және жайластыруға арналған тауарларды сатуға мамандандырылған халықаралық ритейлер-компания. Groupe Adeo сату көлемдері бойынша әлемде 3-орынды және Еуропада 1-орынды иеленіп отыр, Грекия, Бразилия, Франция, Италия, Польша, Португалия, Испания, Ресей, Қытай, Түркия, Румыния және Украинадағы әр түрлі форматтағы (гипермаркеттер, орташа және кішкентай дүкендер, дискаунттерлер) DIY дүкендерін қамтиды. [[Сурет:Leroy Merlin map.svg|250px|нобай|оңға|Leroy Merlin гипермаркеттер желісі бар елдердің картасы]] Леруа Мерлен — бұл әлем бойынша 325 дүкен. Барлық дүкендерде бес негізгі бағыттар бойынша тауарлардың үлкен жиынтығы ұсынылған: үй, интерьер, құрылыс материалдары, жөндеу және бақ.<ref name="leroymerlin.kz"/> == Тарихы == === 1923 === Францияның солтүстігінде, Не-ле-Мин қаласында жұбайлар Адольф Леруа мен Роз Мерлен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияның солтүстік қалашықтарында америкалық әскерлер қалдырып кеткен заттарды сату бойынша "Сток Америкэн" алғашқы дүкенін ашады. Құрылыс және әрлеу материалдары ерекше сұранысқа ие болады. Адольф Леруа мен Роз Мерлен әрбір жанұяның өз арманындағы үйді тұрғызғысы келетіндігін өте тез түсінеді. === 1960 === "Сток Америкэн" сауда-саттық кәсіпорны Leroy Merlin-ге түрлендірілген. Бұл өз клиенттеріне тауарларды тегін жеткізу қағидасын қолданған Франциядағы алғашқы компания болып табылады. === 1973-1979 === Леруа Мерлен өз-өзіне қызмет көрсету дүкендері бүкіл Франция бойынша ашылады. Орталықтандырылған қызметтер (сатып алу бөлімі мен компьютерлік қызмет) құрылады. 70-жылдардың соңына қарай Леруа Мерлен штатында 500 адам жұмыс істейтін 8 дүкенді құрайды және ұлттық масштабтағы кәсіпорынға айналады. === 1979 === Леруа Мерлен Ашан тобымен ынтымақтастық туралы келісімшартқа қол қояды. === 1989-1999 === [[Сурет:Leroymerlinkalisz.jpg|250px|нобай|оңға|Польшаның Калише қаласындағы Leroy Merlin гипермаркеті]] Леруа Мерлен Испания, Италия, Польша және Бразилияда дүкендер ашады және DIY (Do-It-Yourself) секторында әлемдік нарықтарда алдыңғы орындарға ие болады. === 2003-2004 === Леруа Мерлен Португалия мен Испанияда (Aki), сонымен бірге Францияда (Obi) DIY компанияларын сатып алады. Леруа Мерлен DomPro және Weldom компанияларымен қосылады. === 2004 === Ресейдегі Мәскеу облысының Мытищи қаласында алғашқы дүкеннің ашылуы. === 2006 === GROUPE ADEO құрылады. === 2007-2009 === [[Сурет:Магазин Леруа Мерлен в Москве.jpg|250px|нобай|оңға|«Леруа Мерлен» гипермаркеті<br>Красногорск, Мәскеу облысы]] Леруа Мерлен Румыния, Украина, Грекия және Түркиядағы қызметінің басталуы. === 2008 === Леруа Мерлен Румыния мен Украинадағы қызметінің басталуы. === 2010 === Леруа Мерлен Италиядағы Касторама гипермаркеттер желісінің барлығын сатып алады. === 2018 === Қазақстандағы алғашқы Леруа Мерлен дүкенінің ашылуы.<ref name="leroymerlin.kz">{{cite web|url=https://leroymerlin.kz/kz/about/|title=Компания туралы|author=|date=|work=|publisher=Leroy Merlin|accessdate=2023-12-15|lang=}}</ref> == Қызықты деректер == * Компания негізін қалаушы Адольф Леруа өз ісін ашқан кезде оның жасы бар болғаны 22-де болды. * Соңғы 5 жылдың ішінде Leroy Merlin Франция, Италия, Испания және Бразилиядағы DIY нарығында нөмір 1-ші компания болып табылады. * Красногосктегі (Мәскеу облысы) Леруа Мерлен тауар айналымы мен сатып алушылар саны бойынша GROUPE ADEO барлық дүкендерінің ішінде әлем бойынша 1-орынға ие болды.<ref name="leroymerlin.kz"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://leroymerlin.kz/kz/ leroymerlin.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231214052945/https://leroymerlin.kz/kz/ |date=2023-12-14 }} — Leroy Merlin дүкенінің Қазақстандағы ресми сайты [[Санат:Франция компаниялары]] [[Санат:АКИТ]] 480rjm1hnu1v5ji9uz4gsnf4ptdtrm8 3 722571 3627466 3626975 2026-07-07T18:42:39Z І Хәріполла 155001 3627466 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) :::::::? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:36, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) == Мақала бастау == Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-29781-25|&#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) :Қайырлы күн! Мақала жазу үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:38, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Мақаланы көшіріп жазу == Жасанды интеллект мысалы ChatGPT ден алынған жауаптарды мақаланы көшіріп жазуға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 19:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қайырлы кеш, болмайды. Жасанды интеллекттің өзі ақпаратты уикипедиядан алады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) ::ChatGPT жазады уикипедияға сай қылып жазамын дейді. [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 20:03, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :::Сөйлемдерді түзетуге болмаса тек. Жалпы ол ақпараттың дереккөзін қалай табасын сосын? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) == Сен деп сөйлеу == Кейбір қатысушыларға «сен» деп сөйлеу мәдениетсіздік болуы мүмкін. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 20:47, 2026 ж. маусымның 6 (+05) == Жоюға ұсыныс == Ассалаумағалейкүм! [[Тоғыздан үшінші патшалық]] деген мақала өте күмәнді екен. Ондағы дереккөздердің бірі сілтеме емес, ал екіншісінде қозғлған тақырып бойынша ештеме жазылмаған. Жалпы бұл тақырып бізге жат және сапасыз етіп жазылған. Сондықтан оны жойған дұрыс болады деп санаймын! --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 17:48, 2026 ж. маусымның 14 (+05) :Уағалейкүмассалам. Асығыс шешім қабылдамайық, мақаланы жоймас бұрын авторға мақаланы толықтыру-жетілдіру жайлы жазып көрсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. маусымның 14 (+05) Қалай түсінбейсіз, бұл мақаланы толықтыру емес, жою керек. Еш маңызы жоқ, сапасыз мақала ғой. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. маусымның 14 (+05) == Help == [[en:Gaza genocide|This]] article is missing from the Kazakh Wikipedia. Could you please help me make it available in Kazakh? Thank you. [[Қатысушы:جودت|جودت]] ([[Қатысушы талқылауы:جودت|талқылау]]) 19:33, 2026 ж. маусымның 18 (+05) == Неге жойдың? == [[Үшқоңыр әні]] атты мақаланы жоюың асығыс шешім болған сияқты. Қалпына келтірші оны... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. маусымның 25 (+05) :Қарап шықтым, сапасыз жазылған екен. Толықтырып жақсартамын десең қалпына келтірейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:33, 2026 ж. маусымның 25 (+05) :: Қалпына келтіресің ба жоқ па??? --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:07, 2026 ж. маусымның 29 (+05) :: Неге үндемей қалдың?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. шілденің 1 (+05) :::Талқылауда бұйырып сөйлеудің қажеті жоқ. Шешім өзгерген жоқ: мақаланы талапқа сай жақсартуға дайын болсаңыз, қалпына келтіремін. Дайын болмасаңыз, қалпына келтіруге негіз жоқ. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:30, 2026 ж. шілденің 2 (+05) :::: Енді келтірсеш қалпына, жасай алсаң --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. шілденің 3 (+05) :::: Сен мақаланы қалпына келтірмесең, оны қалайша жақсарта аламын?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:42, 2026 ж. шілденің 7 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:41, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026 == Кеш жарық! Сәлеметсіз бе! 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасқан «Уикипедия: Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026» [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026]] Уики марафонының қорытындысы 30 сәуірден кейін бір апта ішінде жарияланады деп көрсетілген еді. Қорытынды жарияланды ма? Мен өткізіп алған шығармын деп сұрағаным [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:12, 2026 ж. шілденің 6 (+05) :Қайырлы кеш! Жоқ, әлі жарияланбады. Қорытындысы марафон бетінде жарияланады, сіз ештеңе өткізіп алмадыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:46, 2026 ж. шілденің 6 (+05) ltrgockudfaoyqbuta3axal40guwpid 3627468 3627466 2026-07-07T18:48:19Z 1nter pares 146705 /* Неге жойдың? */ Жауап беру 3627468 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) :::::::? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:36, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) == Мақала бастау == Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-29781-25|&#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) :Қайырлы күн! Мақала жазу үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:38, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Мақаланы көшіріп жазу == Жасанды интеллект мысалы ChatGPT ден алынған жауаптарды мақаланы көшіріп жазуға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 19:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қайырлы кеш, болмайды. Жасанды интеллекттің өзі ақпаратты уикипедиядан алады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) ::ChatGPT жазады уикипедияға сай қылып жазамын дейді. [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 20:03, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :::Сөйлемдерді түзетуге болмаса тек. Жалпы ол ақпараттың дереккөзін қалай табасын сосын? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) == Сен деп сөйлеу == Кейбір қатысушыларға «сен» деп сөйлеу мәдениетсіздік болуы мүмкін. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 20:47, 2026 ж. маусымның 6 (+05) == Жоюға ұсыныс == Ассалаумағалейкүм! [[Тоғыздан үшінші патшалық]] деген мақала өте күмәнді екен. Ондағы дереккөздердің бірі сілтеме емес, ал екіншісінде қозғлған тақырып бойынша ештеме жазылмаған. Жалпы бұл тақырып бізге жат және сапасыз етіп жазылған. Сондықтан оны жойған дұрыс болады деп санаймын! --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 17:48, 2026 ж. маусымның 14 (+05) :Уағалейкүмассалам. Асығыс шешім қабылдамайық, мақаланы жоймас бұрын авторға мақаланы толықтыру-жетілдіру жайлы жазып көрсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. маусымның 14 (+05) Қалай түсінбейсіз, бұл мақаланы толықтыру емес, жою керек. Еш маңызы жоқ, сапасыз мақала ғой. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. маусымның 14 (+05) == Help == [[en:Gaza genocide|This]] article is missing from the Kazakh Wikipedia. Could you please help me make it available in Kazakh? Thank you. [[Қатысушы:جودت|جودت]] ([[Қатысушы талқылауы:جودت|талқылау]]) 19:33, 2026 ж. маусымның 18 (+05) == Неге жойдың? == [[Үшқоңыр әні]] атты мақаланы жоюың асығыс шешім болған сияқты. Қалпына келтірші оны... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. маусымның 25 (+05) :Қарап шықтым, сапасыз жазылған екен. Толықтырып жақсартамын десең қалпына келтірейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:33, 2026 ж. маусымның 25 (+05) :: Қалпына келтіресің ба жоқ па??? --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:07, 2026 ж. маусымның 29 (+05) :: Неге үндемей қалдың?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. шілденің 1 (+05) :::Талқылауда бұйырып сөйлеудің қажеті жоқ. Шешім өзгерген жоқ: мақаланы талапқа сай жақсартуға дайын болсаңыз, қалпына келтіремін. Дайын болмасаңыз, қалпына келтіруге негіз жоқ. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:30, 2026 ж. шілденің 2 (+05) :::: Енді келтірсеш қалпына, жасай алсаң --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. шілденің 3 (+05) :::: Сен мақаланы қалпына келтірмесең, оны қалайша жақсарта аламын?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:42, 2026 ж. шілденің 7 (+05) :::::Осылай артық сөзсіз жазсаң болады ғой. Қазір қалпына келтіремін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. шілденің 7 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:41, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026 == Кеш жарық! Сәлеметсіз бе! 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасқан «Уикипедия: Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026» [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026]] Уики марафонының қорытындысы 30 сәуірден кейін бір апта ішінде жарияланады деп көрсетілген еді. Қорытынды жарияланды ма? Мен өткізіп алған шығармын деп сұрағаным [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:12, 2026 ж. шілденің 6 (+05) :Қайырлы кеш! Жоқ, әлі жарияланбады. Қорытындысы марафон бетінде жарияланады, сіз ештеңе өткізіп алмадыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:46, 2026 ж. шілденің 6 (+05) o15y5pegr0tkeq05slcybsi0s3zwcln 0 733827 3627302 3624929 2026-07-07T13:16:15Z Casserium 68287 /* Қарағанды облысы */ 3627302 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] әкімі — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]] (2024 жылғы 9 қазаннан). Тағайындалғанға дейін Ұлытау облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] әкімі — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] әкімі — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] (2022 жылғы 7 сәуірден). Тағайындалғанға дейін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] әкімі — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024-) # [[Байқоңыр ауданы]] — Талғат Абайұлы Рахманберді (2023-) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024-) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024-) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024-) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025-) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] әкімі — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025-) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024-) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023-) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025-) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024-) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022-) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023-) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026-) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] әкімі — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024-) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025-) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021-) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025-) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026-) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023-) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024-) # [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024-) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026-) # [[Бородулиха ауданы]] — Айдар Маратұлы Ибраев (2023-) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025-) # [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024-) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025-) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024-) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024-) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023-) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025-) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023-) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024-) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023-) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024-) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023-) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023-) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024-) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023-) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023-) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023-) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021-) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024-) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025-) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024-) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024-) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024-) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022-) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024-) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024-) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024-) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024-) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023-) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023-) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024-) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023-) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023-) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023-) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019-) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024-) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023-) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020-) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022-) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023-) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024-) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024-) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023-) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024-) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021-) # [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023-) # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022-) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025-) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023-) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023-) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024-) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024-) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024-) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] (2022 жылғы 7 сәуірден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022-) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024-) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023-) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023-) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022-) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024-) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022-) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023-) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023-) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020-) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021-) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022-) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023-) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023-) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023-) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021-) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023-) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023-) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023-) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023-) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024-) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024-) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022-) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022-) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022-) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024-) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024-) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023-) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022-) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022-) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023-) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022-) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025-) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025-) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023-) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021-) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022-) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026-) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023-) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023-) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022-) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022-) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023-) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022-) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023-) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023-) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024-) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026-) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022-) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022-) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020-) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2023-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023-) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023-) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024-) # [[Теміртау]] қаласы – [[Ғалым Әбіханұлы Әшімов]] (2024-) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022-) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023-) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023-) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022-) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024-) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023-) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020-) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023-) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024-) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024-) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023-) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021-) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024-) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024-) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021-) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023-) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024-) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024-) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016-) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021-) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022-) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021-) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023-) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024-) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023-) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026-) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025-) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023-) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023-) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024-) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024-) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023-) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023-) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022-) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024-) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024-) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024-) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024-) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Руслан Берекеленұлы Мұқанов (2023-) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018-) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023-) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024-) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021-) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021-) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024-) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022-) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023-) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023-) # [[Ақсу]] қаласы – Болатбек Кәрімұлы Шәріпов (2024-) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022-) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023-) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021-) # [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024-) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024-) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023-) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023-) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023-) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025-) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024-) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023-) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022-) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022-) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024-) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024-) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023-) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023-) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023-) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022-) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023-) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018-) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023-) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024-) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025-) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023-) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023-) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022-) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024-) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024-) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023-) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024-) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022-) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024-) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Дастан Адайұлы Рыспеков]] (2024 жылғы 9 қазаннан) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023-) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022-) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022-) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023-) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024-) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023-) # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022-) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023-) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024-) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024-) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024-) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024-) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022-) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024-) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024-) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024-) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024-) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024-) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] dl69oyakwzqf43u1vucibxardtmjlym 0 737999 3627386 3603664 2026-07-07T17:26:58Z Casserium 68287 3627386 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Берік Ноғайұлы Асылов | Шынайы есімі = | Суреті = Berik Asılov (2026-01-28) (cropped 1).jpg | Сурет ені = | Атауы = Асылов, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның 11-[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуроры]] | Ту = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 3 наурыз 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]]дың бірінші орынбасары | Ту_2 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 28 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 наурыз 2022 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары_2 = [[Тимур Ғазизбекұлы Тәшімбаев|Тимур Тәшімбаев]] | мәтін1_2 = Бас прокурор | тақырыпша2_2 = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Титулы_3 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның прокуроры | Ту_3 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 17 ақпан 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 наурыз 2019 | Ізашары_3 = [[Асқар Әдіханұлы Досекенов|Асқар Досекенов]]<br>[[Тимур Ғазизбекұлы Тәшімбаев|Тимур Тәшімбаев]] ({{м.а.}}) | Ізбасары_3 = [[Бағбан Тайымбетұлы Тайымбетов|Бағбан Тайымбетов]] | Титулы_4 = [[Алматы]] прокуроры | Ту_4 = Coat of arms of Almaty.svg | Ту2_4 = Flag of Almaty.svg | Басқара бастады_4 = 2 қыркүйек 2011 | Басқаруын аяқтады_4 = 17 ақпан 2017 | Ізашары_4 = [[Әмірхан Сырғалбайұлы Естаев|Әмірхан Естаев]] | Ізбасары_4 = [[Ғабит Төреұлы Миразов|Ғабит Миразов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]] орынбасары | Ту_5 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 29 маусым 2010 | Басқаруын аяқтады_5 = 2 қыркүйек 2011 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Мұхтар Әкебайұлы Жүргенбаев|Мұхтар Жүргенбаев]] | Ізбасары_5 = [[Нұрмаханбет Молдалыұлы Исаев|Нұрмаханбет Исаев]] | Титулы_6 = [[Ақтөбе облысы]]ның прокуроры | Ту_6 = Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png | Ту2_6 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Басқара бастады_6 = наурыз 2008 | Басқаруын аяқтады_6 = 29 маусым 2010 | Ізашары_6 = [[Виктор Михайлович Корчагин|Виктор Корчагин]] | Ізбасары_6 = [[Дастан Шаймерденұлы Сартаев|Дастан Сартаев]] | Туған күні = 28.02.1964 | Туған жері = [[Бірлік (Мойынқұм ауданы)|Бірлік]] ауылы, {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Гүлмира Асылова | Балалары = 5 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = {{Байрақ|КСРО}} ({{Байрақ|Литва КСР}}) | Әскер түрі = [[КСРО Қарулы Күштері]] | Атағы = І сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты =[https://www.gov.kz/memleket/entities/prokuror/about/structure/people/25358?lang=kk Бас прокуратураның ресми сайты] | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{1 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}} }} }} '''Берік Ноғайұлы Асылов''' ([[28 ақпан]] [[1964 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер, 2022 жылдан бергі [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстан Бас прокуроры]]. == Білімі == Асылов С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін «Құқықтану» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Асылов еңбек жолын 1991 жылы Алматы қаласы Алатау ауданы прокуратурасының тағылымдамашысы қызметінен бастаған. 1992–2001 жылдары — Алматы қаласы Алатау ауданы прокуратурасының аға тергеушісі, Бас прокуратура жанындағы аса маңызды істер жөніндегі аға тергеуші, тергеуші, Алматы әуе-көлік прокурорының орынбасары, Бас прокуратураның Мемлекеттік тергеу комитеті мен ұлттық қауіпсіздік органдарындағы, Қорғаныс министрлігінің әскери барлау және Президенттің күзет қызметіндегі жедел-іздестірудің заңдылығын қадағалау бойынша бөлім бастығы болып жұмыс істеген. 2001–2006 жылдар аралығында Оңтүстік Қазақстан облысы прокуратурасының басшылық лауазымдарында — Шымкент қаласының прокуроры, облыс прокурорының орынбасары, бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. 2006–2008 жылдары — Батыс өңірлік көлік прокуроры. 2008–2010 жылдары — Ақтөбе облысының прокуроры. 2010–2011 жылдары — Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының орынбасары. 2011–2017 жылдары — Алматы қаласының прокуроры. 2017–2019 жылдары — Солтүстік Қазақстан облысының прокуроры. 2019 жылғы наурыздан бастап — Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының бірінші орынбасары. 2022 жылғы 3 наурызда Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры болып тағайындалды. 2026 жылғы 7 шілдеде лауазымына қайта тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/bn-asylovty-tagayyndau-turaly-763146 Б.Н. Асыловты тағайындау туралы]</ref> == Марапаттары және атақтары == Асыловтың 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі сыныптық шені бар (2011). Асылов [[Ерен еңбегі үшін медалі]]мен марапатталған (2005), [[Даңқ ордені]]нің толық кавалері (ІІ дәреже – 2011, І дәреже – 2017). Ол — «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Конституциясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл», «ТМД БПҮК 20 жыл», «Әділет органдары жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін», «Қазақстан Республикасының прокуратурасына 20 жыл», «Астанаға 20 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ «Прокуратураның құрметті қызметкері» төсбелгісінің иегері. == Отбасылық жағдайы == Асылов үйленген, бес бала тәрбиелейді.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/asylov-berik-no-ay-ly/ АНЫҚТАМА Асылов Берік Ноғайұлы]</ref> Інісі Абай Ноғайұлы Асылов (1968 жылы туған) — 2022 жылдан бастап «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ басқарма төрағасы. Сондай-ақ Алматы облыстық мәслихатының депутаты болып сайланған.<ref>[https://kaz.inform.kz/person/abai-nogaiuly-asylov-1754809053 Абай Ноғайұлы Асылов]</ref><ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-maslihat/about/structure/people/36403?lang=kk Асылов Абай Ноғайұлы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Асылов, Берік Ноғайұлы}} [[Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары]] [[Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы прокурорлары]] [[Санат:Алматы прокурорлары]] [[Санат:Ақтөбе облысы прокурорлары]] bm82gu12rjb6yrbekmj0cd1z66smgoa 0 739385 3627474 3369847 2026-07-07T19:16:17Z Kaiyr 3134 /* Көбентай */ 3627474 wikitext text/x-wiki == Балықшы (Шыбынтай) == Балықшыдан екі бала – Өртілес, Қоршы-Жүйрік. Ескі деректерде Балықшының үш ұлы болған дейді, олар Қостай, Есберді, Жүйрік. == Қостай == Қостайдан төрт бала – Қожамберді (Қалдыаман), Қожағұл, Биғатай, Мәмбет. == Қожамберді == Қожамбердіден бес бала – Қарамырза, Орыс, Сақай, Сатыбалды, Төлебай. == Қожағұл == Қожағұлдан – бес бала, бәйбішеден - Бейбіт, Қадыр, екінші әйелінен – Аманқұл, үшінші әйелінен – Жантуған, Күнтуған. == Аманқұл == Аманқұлдан алты бала – Жұмақ, Шақан, Аймағанбет, Айжарық. == Жантуған == Жантуғаннан екі бала – Рах, Йін. == Күнтуған == Күнтуғаннан бес бала – Серікбай, Құрымсы, Домалақ, Амандық, Айбас. == Биғатай == Биғатайдан екі бала – Итас, Жұмат. == Жұмат == Жұматтан төрт бала – Дүйімбай, Елқаман, Түмен, Қорлыбай. == Итас (Итес-Есім) == Итастан бір бала – Қабыл. == Есберді == Есбердіден төрт бала – Естібай, Ыстыбай, Жемет, Жұма. Ескерту: Жеметтен бала жоқ. == Естібай == Естібайдан екі бала – Майон, Айтуар. Ескерту: Майоннан бала жоқ. == Айтуар (Естібай) == Айтуардан үш бала – Бабыс, Көрпесары, Айтбай. == Ыстыбай == Ыстыбайдан екі бала – Айтуар, Майтан. == Жұма == Жұмадан төрт бала – Болатбай, Есенгелді, Меңдіқұл, Әліқұл. == Айтуар (Ыстыбай) == Айтуардан сегіз бала – Арыстан, Жабас, Амалдық, Еркесары, Көрпесары, Өтеген, Айтбай, Жарты. == Есенгелді == Есенгелдіден үш бала – Демесін, Көбейсін, Бекболсын. == Қоршы-Жүйрік == Қоршыдан төрт бала – Ыршымбек, Атамбек, Жолдыбай-Жетіқара, Қазанғап. Ескерту: Атамбектен бала жоқ. == Ыршымбек == Ыршымбектен бір бала – Бекболат. == Бекболат == Бекболаттан бес бала – Бабай, Қожан, Атамбай, Ер Қармыс, Сары. == Жолдыбай-Жетіқара == Жолдыбайдан екі бала – Мәметек, Жатаған. == Мәметек == Мәметектен алты бала – Таңатар, Тойшыбай, Тұңғатар, Батық, Төлекбай, Құл. == Жатаған == Жатағаннан бір бала – Орда. == Қазанғап == Қазапғаптан бір бала – Көбентай. == Көбентай == Көбентайдан екі бала – Өтеген, Асан. {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] 9gbjbtutn4os22573p37e2jgkd26re3 0 739407 3627473 3512599 2026-07-07T19:16:03Z Kaiyr 3134 /* Онайбай-Жанайбай (Қармыс) */ 3627473 wikitext text/x-wiki == Ақпан батыр Келімбердіұлы == Ақпаннан үш бала – Қаракүшік, Қармыс, Сармыс. Ескерту: Сармыстан бала жоқ. == Қаракүшік == Қаракүшіктен үш бала – Құдайқұл, Құтый, Байділә. == Қармыс == Қармыстан екі бала – Онайбай, Жанайбай. == Құдайқұл == Құдайқұлдан төрт бала – Бөтек, Таңатар, Шуақ, Жылыс. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Қалматай, Бұлтақаш, Сапақ, Байсал. == Таңатар == Таңатардан бес бала – Омар, Шама, Ырысбай, Баубек, Сүйіндік. == Шуақ == Шуақтан бір бала – Айтбай. == Жылыс == Жылыстан екі бала – Алдаберген, Кұлшы. == Құтый == Құтыйдан үш бала – Өтемей, Төлемей, Бөтек. == Өтемей == Өтемейден екі бала – Мендібай, Жылысбай. == Төлемей == Төлемейден төрт бала – Таңатар, Шуақбай, Есенгелді, Байменбет. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Байсал, Қалматай, Бултакаш, Сапак. Ескерту: Бөтектің Калматай, Бултакай, Сапак деген ұлдарынан бала жоқ. == Байсал == Байсалдан төрт бала – Сакетай, Бегемис, Шолак, Караман. == Байділә == Байділәдан бір бала – Жанұзақ. == Жанұзақ == Жанұзақтан бір бала – Қарақұл. == Қарақұл == Қарақұлдан бір бала – Жұмағанбет. == Онайбай-Жанайбай (Қармыс) == Қармыстың Онайбай мен Жанайбай деген екі баласынан ұрпақ жоқ. {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] 5kf7221pvke85bcp7jnjt5i9orbsmwx 0 740700 3627433 3603150 2026-07-07T18:04:00Z Орел Карл 81620 /* Кәсіби ММА бойынша статистикасы */ 3627433 wikitext text/x-wiki {{Аралас стильдегі жауынгер |есімі = Асу Абайұлы Алмабаев |шынайы есімі = |суреті = |толық есімі = |лақап аты = Зұлпықар |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |туған күні = 25.1.1994 |туған жері = [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |тұрғылықты жері = [[Алматы]] |салмақ дәрежесі = Аса жеңіл салмақты (56 кг) |бойы = 162 см |қолдың қарқыны = |стилі = Грэпплинг, [[Аралас жекпе-жек|ММА]], бразилдік джиу-джитсу, [[Қазақ күресі|қазақша күрес]] |бапкері = |команда = DAR Pro Team |мансабы = 2013—әлі күнге дейін |чемпион белдігі = |жеңді_нокаут = 3 |жеңді_берілу = 10 |жеңді_шешім = 10 |жеңілді_нокаут = 2 |жеңілді_берілу = |жеңілді_шешім = 1 |тең = |өткізілмеген = |әуесқой_жалпы = |әуесқой_жеңді = |әуесқой_жеңді_нокаут = |әуесқой_жеңді_берілу = |әуесқой_жеңді_шешім = |әуесқой_тең = |әуесқой_жеңілді = |әуесқой_нокаут = |әуесқой_берілді = |әуесқой_шешім = |әуесқой_тең = |әуесқой_өткізілмеген = |мамандығы = |университет = |жұбайы = |бала = |туыс = |шәкірт = |twitter = |instagram = asu_zulfikar57 |boxrec = |sherdog = 219183 }} '''Асу Абайұлы Алмабаев''' ([[25 қаңтар]] [[1994 жыл|1994]], [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақ аралас жекпе-жек жауынгері UFC демеушілігімен аса жеңіл салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. М-1 аса жеңіл салмақтағы бұрынғы чемпионы. Сондай-ақ Absolute Championship Akhmat, AMC Fight Nights Global, BRAVE Combat Federation, M-1 Global және т.б. жауынгерлік ұйымдардың турнирлеріне қатысуымен танымал. == Өмірбаяны == Асу Алмабаев 1994 жылы 25 қаңтарда [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]], [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылында дүниеге келген. Ұлы жүздің [[Ысты]] руынан шыққан. Жастайынан ұлттық күрес — [[Қазақ күресі|қазақ күресімен]] айналыса бастады. Асу бесінші сыныпта оқып жүргенде, оның отбасы [[Алматы]] қаласына көшіп, сол жерде Асу басқа спорт түрлерімен — [[Бокс|бокс]], [[Каратэ|каратэ]], қоян-қолтық ұрыс және джиу-джитсумен айналыса бастады. Көптеген жаттығулардың арқасында ол өзінің қолынан ережесіз ұрыс (ММА) жақсы келетінін түсінді. Он жасар Асу Алматыға көшіп келгеннен бері ата-анасының шағын сауда нүктесі болған «Алтын Орда» базарында жұмыс істеді. Асу 23 жасына дейін базарда жұмыс істеп, кейін спортты таңдап, кәсіби түрде өнер көрсете бастады. === Лақап аты === Өзінің мансабының басында Асудың досы әзілдеп ойлап тапқан «Братан» деген лақап аты болды. Алмабаевты «Торнадо» деп те атаған. Кейінірек Асу кітап оқып, оған Мұхаммед пайғамбардың қылышы — [[Зұлпықар|Зұлпықар (семсер)]] туралы әңгімесі ұнап, жауынгер осыны алуды шешіп, тек осы лақап атпен өнер көрсетуді жалғастырады. === Кәсіби мансабының басы === 22 жасында Асу жеңіл салмақта (61 келі) «Alash Pride Selection» халықаралық бас жүлдесінің жеңімпазы атанды. 2013 жылдың 1 маусымында Алмабаев [[Мәскеу|Мәскеуде]] кәсіпқой аралас жекпе-жектен Rod Fighting – Shield and Sword 4: Russia vs. Kazakhstan турнирінде дебют жасады. Ресейлік Вадим Бусеевпен жекпе-жек қазақстандық үшін оңай болған жоқ, бірақ төрешілердің бірауыздан дауыс беруімен жеңіске жетті. 2016 жылы қазақстандық Краснодарда өткен «Оңтүстік майдан-3» турнирінде мерзімінен бұрын жеңіске жетті. 57 келіге дейінгі салмақта Асу Олег Эрикпен кездесті. Жекпе-жек бірінші раундта аяқталды. Бір айдан кейін тағы бір қызықты жекпе-жек болды. Енді бұл кәсіпқой мансабындағы дебюттік кездесуі болған Ғаламырза Айвазов Үфіде қазақстандыққа қарсы шықты. Ол қарсыласының шабуылын сабырмен қарсы алып, жауап беруді ұмытпады. Бірінші раундтың аяқталуына бір минуттан астам уақыт қалғанда Айвазов қарсыласының аяғын бас салып, оны жерге жатқызып үлгерді. Алайда ресейлік өзіне ең тиімді жағдайды орнатуға тырысып жатқанда, Алмабаев оны ауырту тәсілінде ұстап алып, бірінші раундтың шамамен 3 минут 41 секундында жекпе-жекті лезде аяқтады. Осы жекпе-жектердің арқасында Асу Алмабаев болашағынан үміт күттіретін жауынгерге айтылды. Көп ұзамай ресейлік Fight Nights ұйымы спортшыға әріптестікті ұсынды. Бұл қазақстандық үшін аралас жекпе-жек әлемінде жаңа мүмкіндіктерді ашты. 2017 жылы күрескер ақыры базардағы жұмысын тастап, тек жаттығуға көңіл бөлді. 2018 жылдың желтоқсанында Асу М-1 лигасында өнер көрсете бастап, [[Шавкат Рахмонов]] пен [[Хадис Баширұлы Ибраһимов|Хадис Ибраһимовпен]] бір картада жекпе-жек өткізді. 2019 жылы M-1 Challenge 105 турнирінде Асу канадалық Крис Келадесті жеңіп, аса жеңіл салмақта уақытша чемпион атанды. 2020 жылы Алматыда өткен Naiza Fighter Championship 27 турнирінде Асу Абайұлы қазақстандық Дархан Сқақовқа қарсы ұрыста NFC аса жеңіл салмақтағы белбеуін жеңіп алды. Ол тұншықтырғыш тәсілімен жеңді. === Brave CF мансабы === 2021 жылы Алмабаев Таяу Шығыстағы ең ірі MMA промоушені BRAVE Combat Federation келісімшартқа отырды. 15 айда Асу Brave CF турнирінде төрт жекпе-жекте жеңіске жетіп, ең жақсы нәтиже көрсетті. 2022 жылы қазақстандық Brave CF турнирінде жыл күрескері болып танылды. Көп ұзамай спортшыға титулдық жекпе-жек пен жаңа келісім-шарт ұсынылды, бірақ Асу келіспеді, өйткені алда одан да қызықты келешек — [[Ultimate Fighting Championship|UFC-ге]] қатысу күтіп тұрды. === UFC мансабы === 2023 жылдың сәуір айында Асу Алмабаев ресми түрде [[Ultimate Fighting Championship|UFC-мен]] келісімшартқа отырды<ref>{{cite web|author=Аян Несіпбеков|title=UFC жолы: Асу Алмабаев|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK_NBJg07Q&t=18s&ab_channel=PALMProduction|publisher=PALM agency|date=2023-08-01|access-date=2023-08-03|archive-date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803130518/https://www.youtube.com/watch?v=_oK_NBJg07Q&t=18s&ab_channel=PALMProduction|url-status=live}}</ref>. Қазақстандықтың әлемдегі ең үздік промоушендегі алғашқы қарсыласы ямайкалық Оди Осборн болды. Қарсыластар 2023 жылдың 5 тамызында UFC on ESPN 50 турнирінде жекпе-жек өткізді. Бұл жекпе-жек [[Нашвилл|Нашвиллдегі]] жекпе-жек кешінің кардын ашты. Раундтың бірінші минутында қазақстандық тамаша оң жақ оверхенд (бокс) көрсетті, кейіннен сәтті тейкдаун жасап, гардта белсенді жұмыс істей бастады. Бес минуттық кезеңнің соңында «Зұлпықар» тұншықтыру әдісін жасады, бірақ гонг Алмабаевқа ісін аяқтауға мүмкіндік бермеді. Асу екінші раундты дәл тиген оң жақ хай-киктен бастап, тұрыстан қарсыласынан басым түсті. Қазақстандықтың қысымы өз жемісін беріп, қарсыласын қайтадан төсенішке жатқызып, ямайкалықтың арқасын ұстап, тұншықтыру әдісін жасады. Үшінші минуттың соңында Осборн Алмабаевтың қысымынан берілуге мәжбүр болды. Турнир соңында бес жауынгер кештің ең жақсы өнер көрсеткен үшін $50 000 бонус алды. Олардың қатарында Асу Абайұлы та болды. == Титулдары мен жетістіктері == '''Джиу-джитсу''' *{{1}}Джиу-джитсудан әлем чемпионы *{{1}}Combat Jiu-Jitsu Азия чемпионатының алтын жүлдегері *{{1}}Combat Jiu-Jitsu Қазақстан чемпионы<br /> '''Alash Pride Selection''' * Жеңіл салмақтағы халықаралық Бас жүлде жеңімпазы (2017 жылы) '''M-1 Global''' * [[Сурет:Boxbelt Heavychamp.png|60px]] Аса жеңіл салмақтағы уақытша чемпионы (2019 жылы) '''Naiza Fighter Championship (NFC)''' * [[Сурет:Boxbelt Heavychamp.png|60px]] NFC аса жеңіл салмақтағы чемпионы (2020 жылы) '''BRAVE Combat Federation''' * Жылдың үздік сабмишены (2021 жылы) * Жылдың үздік күрескері (2022 жылы) '''[[Ultimate Fighting Championship]]''' * ESPN 50-де UFC-де Оди Осборнға қарсы (2023) ұрыста «Кештің ең жақсы нәтижесі үшін» бонус == Кәсіби ММА бойынша статистикасы == {{MMArecordbox |draws= |nc= |ko-wins=3 |sub-wins=11 |dec-wins=10 |ko-losses=2 |sub-losses= |dec-losses=1 |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} | {{yes|Жеңді}} | align=center|24-3 | {{Ту|АҚШ}} Чарльз Джонсон | Берілді (сулоев-стретч) | UFC Fight Night: Физиев vs. Торрес | 27 маусым 2026 | align=center|3 | align=center|3:33 | [[Баку]], [[Әзербайжан]] |«Кештің үздік өнер көрсетуі» (2) |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|23-3 | {{Ту|АҚШ}} Алекс Перес | Берілді (гильотина) | UFC Fight Night: Царукян vs. Хукер | 22 қараша 2025 | align=center|3 | align=center|0:22 | [[Доһа]], [[Қатар]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|22-3 | {{Ту|Перу}} Хосе Очоа | Бірауызды шешім | UFC on ABC: Уиттакер vs. Де Риддер | 26 шілде 2025 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center|21-3 | {{Ту|Португалия}} Манел Капе | Техникалық нокаут (соққылар) | UFC Fight Night: Капе vs. Алмабаев | 1 наурыз 2025 | align=center|3 | align=center|3:16 | [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|21-2 | {{Ту|Бразилия}} Матеус Николау | Бірауызды шешім | UFC Fight Night: Перейра vs. Эрнандез | 19 қазан 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|20-2 | {{Ту|АҚШ}} Хосе Джонсон | Бірауызды шешім | UFC on ESPN: Перес vs. Таир | 15 маусым 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Энтерпрайз]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|19-2 | {{Ту|АҚШ}} Си-Джей Вейгара | Бірауызды шешім | UFC 299 | 9 наурыз 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Майами]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|18-2 | {{Ту|Ямайка}} Оди Осборн | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | UFC on ESPN 50 | 5 тамыз 2023 | align=center|2 | align=center|3:11 | [[Нэшвилл]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | {{small|[[Ultimate Fighting Championship|UFC]] дебюті. «Кештің үздік өнер көрсетуі» (1)}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|17-2 | {{Ту|Филиппин}} Кенет Манингат | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Brave CF 66 - Brave Combat Federation 66 | 26 қараша 2022 | align=center|2 | align=center|3:30 | [[Бали]], [[Индонезия]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|16-2 | {{Ту|АҚШ}} Зак Маковски | Бөлінген шешім | Brave CF 60 - Brave Combat Federation 60 | 30 шілде 2022 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Бахрейн]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|15-2 | {{Ту|Әзербайжан}} Имран Магарамов | Бірауызды шешім | Brave CF 57 - Brave Combat Federation 57 | 11 наурыз 2022 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Бахрейн]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|14-2 | {{Ту|Бразилия}} Кайк Аленкар | Нокаут (соққы) | NFC 36 - Naiza Fighter Championship 36 | 29 желтоқсан 2021 | align=center|3 | align=center|0:27 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 13-2 | {{Ту|Украина}} Александр Доскальчук | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Brave CF 53 - Brave Combat Federation 53 | 21 тамыз 2021 | align=center| 2 | align=center| 3:47 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 12-2 | {{Ту|Қазақстан}} Дархан Сқақов | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | NFC 27 - Naiza Fighter Championship 27 | 25 желтоқсан 2020 | align=center| 1 | align=center| 3:29 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | {{small|NFC аса жеңіл салмақтағы (56 кг) чемпион титулын жеңіп алды }} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-2 | {{Ту|Канада}} Крис Келэйдс | Бірауызды шешім | M-1 Challenge 105: Реттингхауз - Морозов | 19 қазан 2019 | align=center| 5 | align=center| 5:00 | [[Астана]], [[Қазақстан]] | {{small|М-1 Global аса жеңіл салмақтағы уақытша чемпионы атанды }} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-2 | {{Ту|Франция}} Пьер Люде | Сабмишен (гильотинамен тұншықтыру) | M-1 Challenge 101: Приказа - Рахмонов | 30 наурыз 2019 | align=center| 2 | align=center| 1:50 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-2 | {{Ту|Ресей}} Кирилл Фоменков | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | M-1 Challenge Battle in Atyrau | 15 желтоқсан 2018 | align=center| 2 | align=center| 3:51 | [[Атырау]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-2 | {{Ту|Ресей}} Сауд Карагишов | Техникалық нокаут (соққылар) | FNG Fight Nights Global 88 | 31 тамыз 2018 | align=center| 2 | align=center| 4:09 | [[Астана]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-2 | {{Ту|Ресей}} Шәміл Ахмаев | Бірауызды шешім | BYE 4 2018 Berkut Young Eagles Grand Prix: Opening Round 4 | 29 сәуір 2018 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | Толстой-Юрт, [[Шешен Республикасы]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-2 | {{Ту|Әзербайжан}} Кенан Джафарли | Бірауызды шешім | Alash Pride FC | 30 желтоқсан 2017 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5–2 | {{Ту|Ресей}} Ибраһим Мамаев | Сабмишен (перуандық галстук) | ACB 69 Young Eagles 22 | 9 қыркүйек 2017 | align=center| 2 | align=center| 2:08 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 4–2 | {{Ту|Әзербайжан}} Мехман Мамедов | Шешіммен (бөлінген) | Alash Pride FC: Alash Aibary | 1 сәуір 2017 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 4–1 | {{Ту|Ресей}} Таһир Ұланбеков | Техникалық нокаут (соққылардан берілу) | EFN - Fight Nights Global 58 | 28 қаңтар 2017 | align=center| 3 | align=center| 4:51 | [[Махачқала]], [[Дағыстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-0 | {{Ту|Ресей}} Галамырза Айвазов | Сабмишен (шынтақ иінтірегі) | EFN - Fight Nights Global 45 | 22 сәуір 2016 | align=center| 1 | align=center| 3:41 | [[Үфі]], [[Ресей]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{Ту|Ресей}} Олег Эрик | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Tech-Krep FC - Southern Front 3 | 3 наурыз 2016 | align=center| 1 | align=center| 4:04 | [[Краснодар]], [[Ресей]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{Ту|Қазақстан}} Елдос Қалиев | Техникалық нокаут | Alash Pride Selection 13 | 14 ақпан 2016 | align=center| 1 | align=center| 4:31 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{Ту|Ресей}} Вадим Бусеев | Бірауызды шешім | Rod Fighting – Shield and Sword 4: Russia vs. Kazakhstan | 1 маусым 2013 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | [[Мәскеу]], [[Ресей]] | |- ! colspan="11"|Дереккөздер:<ref>{{Cite web|url=https://www.sherdog.com/fighter/Asu-Almabaev-219183|title=Asu Almabayev MMA Stats, Pictures, News, Videos, Biography - Sherdog.com|last=Sherdog.com|website=Sherdog|access-date=2023-08-05|archive-date=2023-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724175005/https://www.sherdog.com/fighter/Asu-Almabaev-219183|deadlink=no}}</ref> {{end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] odi32h6a00ff708mzsse4or4a7mxy2u 3627434 3627433 2026-07-07T18:05:23Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627434 wikitext text/x-wiki {{Аралас стильдегі жауынгер |есімі = Асу Абайұлы Алмабаев |шынайы есімі = |суреті = |толық есімі = |лақап аты = Зұлпықар |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |туған күні = 25.1.1994 |туған жері = [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |тұрғылықты жері = [[Алматы]] |салмақ дәрежесі = Аса жеңіл салмақты (56 кг) |бойы = 162 см |қолдың қарқыны = |стилі = Грэпплинг, [[Аралас жекпе-жек|ММА]], бразилдік джиу-джитсу, [[Қазақ күресі|қазақша күрес]] |бапкері = |команда = DAR Pro Team |мансабы = 2013—әлі күнге дейін |чемпион белдігі = |жеңді_нокаут = 3 |жеңді_берілу = 11 |жеңді_шешім = 10 |жеңілді_нокаут = 2 |жеңілді_берілу = |жеңілді_шешім = 1 |тең = |өткізілмеген = |әуесқой_жалпы = |әуесқой_жеңді = |әуесқой_жеңді_нокаут = |әуесқой_жеңді_берілу = |әуесқой_жеңді_шешім = |әуесқой_тең = |әуесқой_жеңілді = |әуесқой_нокаут = |әуесқой_берілді = |әуесқой_шешім = |әуесқой_тең = |әуесқой_өткізілмеген = |мамандығы = |университет = |жұбайы = |бала = |туыс = |шәкірт = |twitter = |instagram = asu_zulfikar57 |boxrec = |sherdog = 219183 }} '''Асу Абайұлы Алмабаев''' ([[25 қаңтар]] [[1994 жыл|1994]], [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақ аралас жекпе-жек жауынгері UFC демеушілігімен аса жеңіл салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. М-1 аса жеңіл салмақтағы бұрынғы чемпионы. Сондай-ақ Absolute Championship Akhmat, AMC Fight Nights Global, BRAVE Combat Federation, M-1 Global және т.б. жауынгерлік ұйымдардың турнирлеріне қатысуымен танымал. == Өмірбаяны == Асу Алмабаев 1994 жылы 25 қаңтарда [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]], [[Жаңаталап (Сарысу ауданы)|Жаңаталап]] ауылында дүниеге келген. Ұлы жүздің [[Ысты]] руынан шыққан. Жастайынан ұлттық күрес — [[Қазақ күресі|қазақ күресімен]] айналыса бастады. Асу бесінші сыныпта оқып жүргенде, оның отбасы [[Алматы]] қаласына көшіп, сол жерде Асу басқа спорт түрлерімен — [[Бокс|бокс]], [[Каратэ|каратэ]], қоян-қолтық ұрыс және джиу-джитсумен айналыса бастады. Көптеген жаттығулардың арқасында ол өзінің қолынан ережесіз ұрыс (ММА) жақсы келетінін түсінді. Он жасар Асу Алматыға көшіп келгеннен бері ата-анасының шағын сауда нүктесі болған «Алтын Орда» базарында жұмыс істеді. Асу 23 жасына дейін базарда жұмыс істеп, кейін спортты таңдап, кәсіби түрде өнер көрсете бастады. === Лақап аты === Өзінің мансабының басында Асудың досы әзілдеп ойлап тапқан «Братан» деген лақап аты болды. Алмабаевты «Торнадо» деп те атаған. Кейінірек Асу кітап оқып, оған Мұхаммед пайғамбардың қылышы — [[Зұлпықар|Зұлпықар (семсер)]] туралы әңгімесі ұнап, жауынгер осыны алуды шешіп, тек осы лақап атпен өнер көрсетуді жалғастырады. === Кәсіби мансабының басы === 22 жасында Асу жеңіл салмақта (61 келі) «Alash Pride Selection» халықаралық бас жүлдесінің жеңімпазы атанды. 2013 жылдың 1 маусымында Алмабаев [[Мәскеу|Мәскеуде]] кәсіпқой аралас жекпе-жектен Rod Fighting – Shield and Sword 4: Russia vs. Kazakhstan турнирінде дебют жасады. Ресейлік Вадим Бусеевпен жекпе-жек қазақстандық үшін оңай болған жоқ, бірақ төрешілердің бірауыздан дауыс беруімен жеңіске жетті. 2016 жылы қазақстандық Краснодарда өткен «Оңтүстік майдан-3» турнирінде мерзімінен бұрын жеңіске жетті. 57 келіге дейінгі салмақта Асу Олег Эрикпен кездесті. Жекпе-жек бірінші раундта аяқталды. Бір айдан кейін тағы бір қызықты жекпе-жек болды. Енді бұл кәсіпқой мансабындағы дебюттік кездесуі болған Ғаламырза Айвазов Үфіде қазақстандыққа қарсы шықты. Ол қарсыласының шабуылын сабырмен қарсы алып, жауап беруді ұмытпады. Бірінші раундтың аяқталуына бір минуттан астам уақыт қалғанда Айвазов қарсыласының аяғын бас салып, оны жерге жатқызып үлгерді. Алайда ресейлік өзіне ең тиімді жағдайды орнатуға тырысып жатқанда, Алмабаев оны ауырту тәсілінде ұстап алып, бірінші раундтың шамамен 3 минут 41 секундында жекпе-жекті лезде аяқтады. Осы жекпе-жектердің арқасында Асу Алмабаев болашағынан үміт күттіретін жауынгерге айтылды. Көп ұзамай ресейлік Fight Nights ұйымы спортшыға әріптестікті ұсынды. Бұл қазақстандық үшін аралас жекпе-жек әлемінде жаңа мүмкіндіктерді ашты. 2017 жылы күрескер ақыры базардағы жұмысын тастап, тек жаттығуға көңіл бөлді. 2018 жылдың желтоқсанында Асу М-1 лигасында өнер көрсете бастап, [[Шавкат Рахмонов]] пен [[Хадис Баширұлы Ибраһимов|Хадис Ибраһимовпен]] бір картада жекпе-жек өткізді. 2019 жылы M-1 Challenge 105 турнирінде Асу канадалық Крис Келадесті жеңіп, аса жеңіл салмақта уақытша чемпион атанды. 2020 жылы Алматыда өткен Naiza Fighter Championship 27 турнирінде Асу Абайұлы қазақстандық Дархан Сқақовқа қарсы ұрыста NFC аса жеңіл салмақтағы белбеуін жеңіп алды. Ол тұншықтырғыш тәсілімен жеңді. === Brave CF мансабы === 2021 жылы Алмабаев Таяу Шығыстағы ең ірі MMA промоушені BRAVE Combat Federation келісімшартқа отырды. 15 айда Асу Brave CF турнирінде төрт жекпе-жекте жеңіске жетіп, ең жақсы нәтиже көрсетті. 2022 жылы қазақстандық Brave CF турнирінде жыл күрескері болып танылды. Көп ұзамай спортшыға титулдық жекпе-жек пен жаңа келісім-шарт ұсынылды, бірақ Асу келіспеді, өйткені алда одан да қызықты келешек — [[Ultimate Fighting Championship|UFC-ге]] қатысу күтіп тұрды. === UFC мансабы === 2023 жылдың сәуір айында Асу Алмабаев ресми түрде [[Ultimate Fighting Championship|UFC-мен]] келісімшартқа отырды<ref>{{cite web|author=Аян Несіпбеков|title=UFC жолы: Асу Алмабаев|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK_NBJg07Q&t=18s&ab_channel=PALMProduction|publisher=PALM agency|date=2023-08-01|access-date=2023-08-03|archive-date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803130518/https://www.youtube.com/watch?v=_oK_NBJg07Q&t=18s&ab_channel=PALMProduction|url-status=live}}</ref>. Қазақстандықтың әлемдегі ең үздік промоушендегі алғашқы қарсыласы ямайкалық Оди Осборн болды. Қарсыластар 2023 жылдың 5 тамызында UFC on ESPN 50 турнирінде жекпе-жек өткізді. Бұл жекпе-жек [[Нашвилл|Нашвиллдегі]] жекпе-жек кешінің кардын ашты. Раундтың бірінші минутында қазақстандық тамаша оң жақ оверхенд (бокс) көрсетті, кейіннен сәтті тейкдаун жасап, гардта белсенді жұмыс істей бастады. Бес минуттық кезеңнің соңында «Зұлпықар» тұншықтыру әдісін жасады, бірақ гонг Алмабаевқа ісін аяқтауға мүмкіндік бермеді. Асу екінші раундты дәл тиген оң жақ хай-киктен бастап, тұрыстан қарсыласынан басым түсті. Қазақстандықтың қысымы өз жемісін беріп, қарсыласын қайтадан төсенішке жатқызып, ямайкалықтың арқасын ұстап, тұншықтыру әдісін жасады. Үшінші минуттың соңында Осборн Алмабаевтың қысымынан берілуге мәжбүр болды. Турнир соңында бес жауынгер кештің ең жақсы өнер көрсеткен үшін $50 000 бонус алды. Олардың қатарында Асу Абайұлы та болды. == Титулдары мен жетістіктері == '''Джиу-джитсу''' *{{1}}Джиу-джитсудан әлем чемпионы *{{1}}Combat Jiu-Jitsu Азия чемпионатының алтын жүлдегері *{{1}}Combat Jiu-Jitsu Қазақстан чемпионы<br /> '''Alash Pride Selection''' * Жеңіл салмақтағы халықаралық Бас жүлде жеңімпазы (2017 жылы) '''M-1 Global''' * [[Сурет:Boxbelt Heavychamp.png|60px]] Аса жеңіл салмақтағы уақытша чемпионы (2019 жылы) '''Naiza Fighter Championship (NFC)''' * [[Сурет:Boxbelt Heavychamp.png|60px]] NFC аса жеңіл салмақтағы чемпионы (2020 жылы) '''BRAVE Combat Federation''' * Жылдың үздік сабмишены (2021 жылы) * Жылдың үздік күрескері (2022 жылы) '''[[Ultimate Fighting Championship]]''' * ESPN 50-де UFC-де Оди Осборнға қарсы (2023) ұрыста «Кештің ең жақсы нәтижесі үшін» бонус == Кәсіби ММА бойынша статистикасы == {{MMArecordbox |draws= |nc= |ko-wins=3 |sub-wins=11 |dec-wins=10 |ko-losses=2 |sub-losses= |dec-losses=1 |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} | {{yes|Жеңді}} | align=center|24-3 | {{Ту|АҚШ}} Чарльз Джонсон | Берілді (сулоев-стретч) | UFC Fight Night: Физиев vs. Торрес | 27 маусым 2026 | align=center|3 | align=center|3:33 | [[Баку]], [[Әзербайжан]] |«Кештің үздік өнер көрсетуі» (2) |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|23-3 | {{Ту|АҚШ}} Алекс Перес | Берілді (гильотина) | UFC Fight Night: Царукян vs. Хукер | 22 қараша 2025 | align=center|3 | align=center|0:22 | [[Доһа]], [[Қатар]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|22-3 | {{Ту|Перу}} Хосе Очоа | Бірауызды шешім | UFC on ABC: Уиттакер vs. Де Риддер | 26 шілде 2025 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center|21-3 | {{Ту|Португалия}} Манел Капе | Техникалық нокаут (соққылар) | UFC Fight Night: Капе vs. Алмабаев | 1 наурыз 2025 | align=center|3 | align=center|3:16 | [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|21-2 | {{Ту|Бразилия}} Матеус Николау | Бірауызды шешім | UFC Fight Night: Перейра vs. Эрнандез | 19 қазан 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|20-2 | {{Ту|АҚШ}} Хосе Джонсон | Бірауызды шешім | UFC on ESPN: Перес vs. Таир | 15 маусым 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Энтерпрайз]], [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|19-2 | {{Ту|АҚШ}} Си-Джей Вейгара | Бірауызды шешім | UFC 299 | 9 наурыз 2024 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Майами]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|18-2 | {{Ту|Ямайка}} Оди Осборн | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | UFC on ESPN 50 | 5 тамыз 2023 | align=center|2 | align=center|3:11 | [[Нэшвилл]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | {{small|[[Ultimate Fighting Championship|UFC]] дебюті. «Кештің үздік өнер көрсетуі» (1)}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|17-2 | {{Ту|Филиппин}} Кенет Манингат | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Brave CF 66 - Brave Combat Federation 66 | 26 қараша 2022 | align=center|2 | align=center|3:30 | [[Бали]], [[Индонезия]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|16-2 | {{Ту|АҚШ}} Зак Маковски | Бөлінген шешім | Brave CF 60 - Brave Combat Federation 60 | 30 шілде 2022 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Бахрейн]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|15-2 | {{Ту|Әзербайжан}} Имран Магарамов | Бірауызды шешім | Brave CF 57 - Brave Combat Federation 57 | 11 наурыз 2022 | align=center|3 | align=center|5:00 | [[Бахрейн]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center|14-2 | {{Ту|Бразилия}} Кайк Аленкар | Нокаут (соққы) | NFC 36 - Naiza Fighter Championship 36 | 29 желтоқсан 2021 | align=center|3 | align=center|0:27 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 13-2 | {{Ту|Украина}} Александр Доскальчук | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Brave CF 53 - Brave Combat Federation 53 | 21 тамыз 2021 | align=center| 2 | align=center| 3:47 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 12-2 | {{Ту|Қазақстан}} Дархан Сқақов | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | NFC 27 - Naiza Fighter Championship 27 | 25 желтоқсан 2020 | align=center| 1 | align=center| 3:29 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | {{small|NFC аса жеңіл салмақтағы (56 кг) чемпион титулын жеңіп алды }} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-2 | {{Ту|Канада}} Крис Келэйдс | Бірауызды шешім | M-1 Challenge 105: Реттингхауз - Морозов | 19 қазан 2019 | align=center| 5 | align=center| 5:00 | [[Астана]], [[Қазақстан]] | {{small|М-1 Global аса жеңіл салмақтағы уақытша чемпионы атанды }} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-2 | {{Ту|Франция}} Пьер Люде | Сабмишен (гильотинамен тұншықтыру) | M-1 Challenge 101: Приказа - Рахмонов | 30 наурыз 2019 | align=center| 2 | align=center| 1:50 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-2 | {{Ту|Ресей}} Кирилл Фоменков | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | M-1 Challenge Battle in Atyrau | 15 желтоқсан 2018 | align=center| 2 | align=center| 3:51 | [[Атырау]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-2 | {{Ту|Ресей}} Сауд Карагишов | Техникалық нокаут (соққылар) | FNG Fight Nights Global 88 | 31 тамыз 2018 | align=center| 2 | align=center| 4:09 | [[Астана]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-2 | {{Ту|Ресей}} Шәміл Ахмаев | Бірауызды шешім | BYE 4 2018 Berkut Young Eagles Grand Prix: Opening Round 4 | 29 сәуір 2018 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | Толстой-Юрт, [[Шешен Республикасы]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-2 | {{Ту|Әзербайжан}} Кенан Джафарли | Бірауызды шешім | Alash Pride FC | 30 желтоқсан 2017 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5–2 | {{Ту|Ресей}} Ибраһим Мамаев | Сабмишен (перуандық галстук) | ACB 69 Young Eagles 22 | 9 қыркүйек 2017 | align=center| 2 | align=center| 2:08 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 4–2 | {{Ту|Әзербайжан}} Мехман Мамедов | Шешіммен (бөлінген) | Alash Pride FC: Alash Aibary | 1 сәуір 2017 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 4–1 | {{Ту|Ресей}} Таһир Ұланбеков | Техникалық нокаут (соққылардан берілу) | EFN - Fight Nights Global 58 | 28 қаңтар 2017 | align=center| 3 | align=center| 4:51 | [[Махачқала]], [[Дағыстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-0 | {{Ту|Ресей}} Галамырза Айвазов | Сабмишен (шынтақ иінтірегі) | EFN - Fight Nights Global 45 | 22 сәуір 2016 | align=center| 1 | align=center| 3:41 | [[Үфі]], [[Ресей]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{Ту|Ресей}} Олег Эрик | Сабмишен (арқасынан тұншықтыру) | Tech-Krep FC - Southern Front 3 | 3 наурыз 2016 | align=center| 1 | align=center| 4:04 | [[Краснодар]], [[Ресей]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{Ту|Қазақстан}} Елдос Қалиев | Техникалық нокаут | Alash Pride Selection 13 | 14 ақпан 2016 | align=center| 1 | align=center| 4:31 | [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{Ту|Ресей}} Вадим Бусеев | Бірауызды шешім | Rod Fighting – Shield and Sword 4: Russia vs. Kazakhstan | 1 маусым 2013 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | [[Мәскеу]], [[Ресей]] | |- ! colspan="11"|Дереккөздер:<ref>{{Cite web|url=https://www.sherdog.com/fighter/Asu-Almabaev-219183|title=Asu Almabayev MMA Stats, Pictures, News, Videos, Biography - Sherdog.com|last=Sherdog.com|website=Sherdog|access-date=2023-08-05|archive-date=2023-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724175005/https://www.sherdog.com/fighter/Asu-Almabaev-219183|deadlink=no}}</ref> {{end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] nmyyz6ko4ashrfdoedrhkgg1in8zl2b 0 744220 3627562 3517141 2026-07-08T10:01:41Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627562 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Сьерра-Леоне}} Бо Рейнджерс' | құрылған = 1954 | стадионы = Southern Arena Stadium <br>Бо | сыйымдылығы = 6,000 | жарыс = Ұлттық премьер лига | маусым = 2024–25 | орын = 3 орын }} '''Бо Рейнджерс''' ({{lang-en|Bo Rangers Football Club}}) — [[Сьерра-Леоне]]нің Бо қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері==, 2025/26 *Сьерра-Леоне чемпионы: 2021–22, 2022–23, 2023–24 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200725050915/https://awokonewspaper.com/bo-rangers-fc-was-below-the-ladder-chairman-bo-rangers/ Мұрағатталған] {{бастама}} [[Санат:Сьерра-Леоне футбол клубтары]] 3k7nqqyoejuz4dj0s36u62peouxlzgf 3627563 3627562 2026-07-08T10:02:07Z Makenzis 71333 3627563 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Сьерра-Леоне}} Бо Рейнджерс' | құрылған = 1954 | стадионы = Southern Arena Stadium <br>Бо | сыйымдылығы = 6,000 | жарыс = Ұлттық премьер лига | маусым = 2025–26 | орын = 1 орын }} '''Бо Рейнджерс''' ({{lang-en|Bo Rangers Football Club}}) — [[Сьерра-Леоне]]нің Бо қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері== *Сьерра-Леоне чемпионы: 2021–22, 2022–23, 2023–242025/26 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200725050915/https://awokonewspaper.com/bo-rangers-fc-was-below-the-ladder-chairman-bo-rangers/ Мұрағатталған] {{бастама}} [[Санат:Сьерра-Леоне футбол клубтары]] gqh4u9m9z1qqzobrnb1o2ftkmv2wagz 3627564 3627563 2026-07-08T10:02:28Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3627564 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Сьерра-Леоне}} Бо Рейнджерс' | құрылған = 1954 | стадионы = Southern Arena Stadium <br>Бо | сыйымдылығы = 6,000 | жарыс = Ұлттық премьер лига | маусым = 2025–26 | орын = 1 орын }} '''Бо Рейнджерс''' ({{lang-en|Bo Rangers Football Club}}) — [[Сьерра-Леоне]]нің Бо қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері== *Сьерра-Леоне чемпионы: 2021–22, 2022–23, 2023–242025/26 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200725050915/https://awokonewspaper.com/bo-rangers-fc-was-below-the-ladder-chairman-bo-rangers/ Мұрағатталған] * [https://www.soccerway.com/team/bo-rangers/hAQGxJs2/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/bo-rangers/hAQGxJs2/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/bo-rangers-fc/startseite/verein/82754 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/bo-rangers-fc/13693/ Globalsportsarchive] {{бастама}} [[Санат:Сьерра-Леоне футбол клубтары]] sq0rpckcnsre73kcdclhwjwf4f79d5c 3627574 3627564 2026-07-08T10:08:28Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3627574 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Сьерра-Леоне}} Бо Рейнджерс' | құрылған = 1954 | стадионы = Southern Arena Stadium <br>Бо | сыйымдылығы = 6,000 | жарыс = Ұлттық премьер лига | маусым = 2025–26 | орын = 1 орын }} '''Бо Рейнджерс''' ({{lang-en|Bo Rangers Football Club}}) — [[Сьерра-Леоне]]нің Бо қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері== *Сьерра-Леоне чемпионы: 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2025/26 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200725050915/https://awokonewspaper.com/bo-rangers-fc-was-below-the-ladder-chairman-bo-rangers/ Мұрағатталған] * [https://www.soccerway.com/team/bo-rangers/hAQGxJs2/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/bo-rangers/hAQGxJs2/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/bo-rangers-fc/startseite/verein/82754 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/bo-rangers-fc/13693/ Globalsportsarchive] {{бастама}} [[Санат:Сьерра-Леоне футбол клубтары]] 5jdmf68wmcrbma5g1mbidu9ddrw2qzh 0 744362 3627596 3481698 2026-07-08T11:42:16Z Makenzis 71333 3627596 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | құрылған= 1988<ref>[https://www.truebangkokunitedfc.com/about-us-new.html CLUB HISTORY 2505–PRESENT].</ref> | стадионы = Таммасат | сыйымдылығы = 25,000 | жарыс = Thai League 1 | маусым = 2025/26 | орын = 5 орын | сайты = https://www.truebangkokunitedfc.com/ | pattern_la1 = _redborder | pattern_b1 = _kashima0809h | pattern_ra1 = _redborder | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _blackborder | pattern_b2 = _blackcollar | pattern_ra2 = _blackborder | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = f3d21a | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 95c7e0 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _liverpool2021A | pattern_b3 = _liverpool2021A | pattern_ra3 = _liverpool2021A | pattern_sh3 = _liverpool2021A | pattern_so3 = _lfc2021a | leftarm3 = 39C3CD | body3 = 39C3CD | rightarm3 = 39C3CD | shorts3 = 39C3CD | socks3 = 39C3CD }} '''Бангкок Юнайтед''' (''สโมสรฟุตบอลทรู แบงค็อก ยูไนเต็ด'') — [[Тайланд|Тайландтың]] [[Бангкок]] қаласындағы футбол клубы. 1988 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Таммасат стадионында өткізеді, сыйымдылығы 25000 адам. Қазіргі күнде Тайланд бірінші лигасында ойнайды. == Жетістіктері == === Ұлттық === ==== Тайланд 1 лигасы ==== * '''Жеңімпаз (1)''' : 2006 * 2 орын (4): 2016, 2018, 2022–23, 2023–24 '''Тайланд 2 лигасы''' * '''Жеңімпаз (1)''' : 2002–03 ==== Тайланд кубогы ==== * '''Жеңімпаз (1)''': 2023–24 * Финалист (2): 2017, 2022–23 '''Тайланд чемпиондар кубогы''' * '''Жеңімпаз (1)''': 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.bangkokunited.com/ [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] [[Санат:1988 жылы құрылған футбол клубтары]] hnlk28p7klqqstqto5rhthx7idx8z2h 0 744369 3627590 3372136 2026-07-08T11:22:20Z Makenzis 71333 /* Тайланд чемпионаты */ 3627590 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы|құрылған=1970|стадионы=[[Чанг Арена]],<br>[[Бурирам (провинция)|Бурирам]]|сыйымдылығы=32 600|сайты=[https://www.buriramunited.com]|жарыс=Тай Премьер-лигасы|pattern_la1=|pattern_b1=_collarblack|pattern_ra1=|leftarm1=091930|body1=091930|rightarm1=091930|shorts1=091930|socks1=091930|pattern_la2=_grayborder|pattern_b2=_collarwhite|pattern_ra2=_grayborder|pattern_sh2=|leftarm2=ffffff|body2=ffffff|rightarm2=ffffff|shorts2=ffffff|socks2=ffffff|pattern_la3=|pattern_b3=|pattern_ra3=|leftarm3=F3B9D2|body3=F3B9D2|rightarm3=F3B9D2|shorts3=000000|socks3=000000}} '''Бурирам Юнайтед футбол клубы''' ({{Lang-th|สโมสรฟุตบอลบุรีรัมย์ ยูไนเต็ด}}) — Тайландтың [[Бурирам]] қаласындағы [[футбол]] клубы. Клуб көп уақыт бойы Тайланд футболының жоғарғы лигаларында ойнайды. 2009 жылғы дейін ПЭА деп аталды. == Жетістіктері == === Тайланд чемпионаты === * '''Чемпион (12)''': 2008, 2011, 2013, 2014, 2015, 2017, 2018, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2024/25, 2025/26 * 2 орын (4): 2004–05, 2010, 2019, 2020–21 {{Бастама}} [[Санат:Тайланд футбол клубтары]] 1uk3o9q1rzm3ynlkoanptt3jti76qjr 0 750166 3627438 3617577 2026-07-07T18:10:05Z Орел Карл 81620 /* Статисткасы */ 3627438 wikitext text/x-wiki {{Аралас стильдегі жауынгер |есімі = Бекзат Алмахан |суреті = BekzatAlmahan.png |лақап аты = Turan Warrior ({{lang-kz|Тұран жауынгері}}) |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |туған күні = 8.10.1997 |туған жері = [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар ауылы]], {{туғанжері|Байзақ ауданы|Байзақ ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] |тұрғылықты жері = [[Алматы]] |салмақ дәрежесі = Супер жеңіл салмақ (2018 бастап)<br>Жартылай жеңіл салмақ (2021) |салмағы = 61 кг |бойы = 170 см |қолдың қарқыны = 173 см |толық есімі = Бекзат Алмахан Ерболұлы |команда = DDV Team 777, Triumph Fights |бапкері = Дәнеш Дүнгенбай |стилі = [[Каратэ]] |мансабы = [[2018 жыл|2018]] жылдан бастап |жеңді_нокаут = 10 |жеңді_берілу = 1 |жеңді_шешім = 1 |жеңілді_нокаут = |жеңілді_берілу = 1 |жеңілді_шешім = 2 |тең = |өткізілмеген = |әжеңді_нокаут = 6 |әжеңді_берілу = 2 |әжеңді_шешім = 3 |әжеңілді_нокаут = |әжеңілді_берілді = |әжеңілді_шешім = |әтең = |әөткізілмеген = |instagram = bekzatalmahan |sherdog = 294895 }} '''Бекзат Алмахан Ерболұлы''' ([[8 қазан]] [[1997 жыл|1997 жылы]], [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]], [[Қазақстан]]) — супер жеңіл салмақ санатында өнер көрсететін [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC) демеушілік ететін қазақ аралас жекпе-жек шебері. <ref>https://www.ufc.com/athlete/bekzat-almakhan</ref> == Өмірбаяны == Бекзат 1997 жылғы 8 қазанда Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Ақжар ауылында, қазақ отбасында дүниеге келген. Тараз қаласында өскен.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=wU869uBSu8g</ref> Спортқа 3 сыныптан бастап қызығып, мектеп бітіргенге дейін каратэге қатысқан. Университетке түскеннен кейін кәсіби түрде жаттыға бастады.<ref>https://tengrisport.kz/trends/taraza-las-vegas-pochemu-UFC-reshil-podpisat-bekzata-524813/</ref> Бекзат ата-анасына аралас жекпе-жекпен кәсіби түрде айналысам дегенінде анасы қарсы болғанымен, әкесі қолдаған.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=hOXyW4yz1bU&t=3969s</ref> == Мансабы == '''Алғашқы қадамы''' Бекзат 2018 жылға 28 шілдеде Alash Pride FC - Alash Pride стадионында Сер-од Билгуунге қарсы кәсіпқой дебюті болды. Жекпе-жекті секундант тоқтатқандықтан, техникалық нокаут жасады деп жеңіске жетті.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> 2020 жылы ол Bushido Kazakhstan турнирінде бірінші рет жеңілді. Ол гран-приде [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] жекпе-жекшісі Султан Жолдошбектен жеңіліп қалды.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> '''Sherdog статистикасы''' Бұрын Бекзаттың сайттағы рекорды 17 жеңіс пен бір жеңіліс болған, бірақ классикалық ММА ережелері бойынша бірқатар жеңістер алынбағаны анықталған соң Sherdog командасы оны 11-1-ге дейін қысқартты.<ref>https://www.sports.kz/news/debyutanta-ufc-izkazahstana-lishili-shesti-pobed</ref> '''Ultimate Fighting Championship''' Бекзатқа UFC ұйымы 2024 жылдың 2 наурызында UFC Fight Night 238 турнирінде жеңіліске ұшырамаған Умар Нурмагомедовпен жекпе-жекке шығуға келісім-шарт ұсынды.<ref>https://mmajunkie.usatoday.com/2024/02/ufc-news-umar-nurmagomedov-next-fight-vs-bekzat-almakhan</ref> Бекзат Умар Нурмагомедовты бірінші раундта нокдаунға жіберді, алайда Нурмагомедов жекпе-жектің басым бөлігіне үстемдік етті. Нәтижесінде Бекзат төрешілердің бірауызды шешімі арқылы жекпе-жекте жеңіліп қалды.<ref>https://cagesidepress.com/2024/03/02/ufc-vegas-87-umar-nurmagomedov-survives-knockdown-decisions-bekzat-almakhan/</ref> 2025 жылдың 10 мамырда Бекзат Канаданың жекпе-жекшісі Брэд Катонамен кездесіп, жекпе-жекті бірінші рауданта нокаут әдісімен жеңді.<ref>https://aikyn.kz/284338/bekzat-almahan-ufc-tarihyndag-y-k-azak-stan-ushin-en--zhyldam-nokautty-tirkedi</ref> 2025 жылдың 22 қарашада UFC Fight Night 265 турнирінде Александр Топуриямен кездеседі деп жоспарланған.<ref>https://www.marca.com/combates-ufc/2025/09/03/aleksandre-topuria-volvera-pelear-ufc-22-noviembre.html</ref> == Титулдары мен жетістіктері == '''Каратэ''' * Қара белбеу == Статисткасы == {{MMArecordbox |draws= |nc= |ko-wins=10 |sub-wins=1 |dec-wins=1 |ko-losses= |sub-losses=1 |dec-losses=3 |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-4 | {{flagicon|Brazil}} Жан Мацумото | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Физиев vs. Торрес | 27 маусым 2026 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-3 | {{flagicon|Georgia}} Александр Топурия | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker | 22 қараша 2025 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Qatar}} [[Әл-Райян|Әл-Райян]], [[Катар]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 12-2 | {{flagicon|Canada}} Брэд Катона | Нокаут (апперкот және соққылау) | UFC 315 | 10 мамыр 2025 | align=center| 1 | align=center| 1:04 | {{flagicon|Canada}} [[Монреаль|Монреаль]], [[Канада]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 11-2 | {{flagicon|Dagestan}} Умар Нурмагомедов | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Rozenstruik vs. Gaziev | 2 наурыз 2024 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас|Лас Вегас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | {{small|[[Ultimate Fighting Championship|UFC]]-дегі бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-1 | {{flagicon|Brazil}} Ян Ферраз | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 52 | 18 қараша 2023 | align=center| 3 | align=center| 4:58 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-1 | {{flagicon|Brazil}} Матеус Родригес Глория | Нокаут (бас соққысы және соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 47: Almakhan vs. Gloria | 22 шілде 2023 | align=center| 1 | align=center| 0:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-1 | {{flagicon|Argentina}} Мауро Мастромарини | Шешім (бірауызды) | UAE Warriors 36 - Machado vs. Jung | 25 ақпан 2023 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|UAE}} [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-1 | {{flagicon|Brazil}} Женилтон Матос | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Octagon Promotion - Octagon 38: Tolenov vs. Leylizade | 21 желтоқсан 2022 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-1 | {{flagicon|Brazil}} Geovane Vargas | Техникалық нокаут (бас соққысы) | Octagon Promotion - Octagon 32 | 1 шілде 2022 | align=center| 3 | align=center| 3:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Сабухи Гулиев | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 29: Naimanbayev vs. Kalilov | 24 наурыз 2022 | align=center| 1 | align=center| 4:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмаққа қайтып келді}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Фуад Мусаев | Техникалық нокаут (сабмишнде соққылау) | MMA Series 43 - Moscow Calling | 30 қазан 2021 | align=center| 1 | align=center| 4:23 | {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]], [[Ресей]] | {{small|Жартылай жеңіл салмақтағы бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-1 | {{flagicon|Kazakhstan}} Бекжан Өтемісов | Берілу (қылғындыру) | Octagon Promotion - Octagon 20 | 16 маусым 2021 | align=center| 3 | align=center| 1:17 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 3-1 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Султан Жолдошбек | Берілу (гильотин) | rowspan=3| Bushido Kazakhstan - Grand Prix of Bushido Qazaqstan | rowspan=3| 25 қазан 2020 | align=center| 2 | align=center| 0:44 | rowspan=3|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айдын Көдеков | Техникалық нокаут (дәрігер тоқтатты) | align=center| 1 | align=center| 3:33 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Талғат Қалмұрат | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 3 | align=center| 3:03 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Alash Pride FC - Alash Pride | 28 шілде 2018 | align=center| 2 | align=center| 3:11 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмақтағы бастамасы}} {{end}} {{MMA exhibition record box |draws= |nc= |ko-wins=5 |ko-losses= |sub-wins=3 |sub-losses= |dec-wins=3 |dec-losses= |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-0 | {{flagicon|Sakha}} Борис Игнатиев | Шешім (бірауызды) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 4 желтоқсан 2021 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Рауан Бекболат | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 1 наурыз 2020 | align=center| 2 | align=center| 2:55 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Берілу (қол қайыру) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | rowspan=2| 17 қаңтар 2019 | align=center| 2 | align=center| 3:13 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Нургелды Мухтаров | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 1 | align=center| 1:24 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айбол Ахметов | Шешім (бірауызды) | Alash Pride FC - Alash Pride | 3 наурыз 2019 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Сергей Морозов | Шешім (бірауызды) | rowspan=2| AFCA / Fight Club 777 - Tournament 777 | rowspan=2| 8 мамыр 2018 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Фараби Саутбаев | Берілу (қол қайыру) | align=center| 1 | align=center| 1:35 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Темирлан Жумабек | Техникалық нокаут (соққылар) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Asian Cup | rowspan=2| 3 қараша 2017 | align=center| 1 | align=center| 0:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Елмурат Урамов | Нокаут (соққы) | align=center| 1 | align=center| 3:37 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Манибек Набаев | Техникалық нокаут (соққылар) | Zhekpe Zhek - Pro MMA Tournament | 27 қаңтар 2017 | align=center| 2 | align=center| 3:32 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Асылбек Салижанов | Нокаут (соққы) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | 10 қыркүйек 2016 | align=center| 1 | align=center| 1:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]] | |- {{end}} <ref>{{Cite web |last=Sherdog.com |title=Bekzat Almakhan |url=https://www.sherdog.com/fighter/Bekzat-Almakhan-294895 |website=Sherdog}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] mi1t0bn3nkbekz8qgfrz7fhzeg9rgdu 3627440 3627438 2026-07-07T18:10:52Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627440 wikitext text/x-wiki {{Аралас стильдегі жауынгер |есімі = Бекзат Алмахан |суреті = BekzatAlmahan.png |лақап аты = Turan Warrior ({{lang-kz|Тұран жауынгері}}) |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |туған күні = 8.10.1997 |туған жері = [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар ауылы]], {{туғанжері|Байзақ ауданы|Байзақ ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] |тұрғылықты жері = [[Алматы]] |салмақ дәрежесі = Супер жеңіл салмақ (2018 бастап)<br>Жартылай жеңіл салмақ (2021) |салмағы = 61 кг |бойы = 170 см |қолдың қарқыны = 173 см |толық есімі = Бекзат Алмахан Ерболұлы |команда = DDV Team 777, Triumph Fights |бапкері = Дәнеш Дүнгенбай |стилі = [[Каратэ]] |мансабы = [[2018 жыл|2018]] жылдан бастап |жеңді_нокаут = 10 |жеңді_берілу = 1 |жеңді_шешім = 1 |жеңілді_нокаут = |жеңілді_берілу = 1 |жеңілді_шешім = 3 |тең = |өткізілмеген = |әжеңді_нокаут = 6 |әжеңді_берілу = 2 |әжеңді_шешім = 3 |әжеңілді_нокаут = |әжеңілді_берілді = |әжеңілді_шешім = |әтең = |әөткізілмеген = |instagram = bekzatalmahan |sherdog = 294895 }} '''Бекзат Алмахан Ерболұлы''' ([[8 қазан]] [[1997 жыл|1997 жылы]], [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]], [[Қазақстан]]) — супер жеңіл салмақ санатында өнер көрсететін [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC) демеушілік ететін қазақ аралас жекпе-жек шебері. <ref>https://www.ufc.com/athlete/bekzat-almakhan</ref> == Өмірбаяны == Бекзат 1997 жылғы 8 қазанда Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Ақжар ауылында, қазақ отбасында дүниеге келген. Тараз қаласында өскен.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=wU869uBSu8g</ref> Спортқа 3 сыныптан бастап қызығып, мектеп бітіргенге дейін каратэге қатысқан. Университетке түскеннен кейін кәсіби түрде жаттыға бастады.<ref>https://tengrisport.kz/trends/taraza-las-vegas-pochemu-UFC-reshil-podpisat-bekzata-524813/</ref> Бекзат ата-анасына аралас жекпе-жекпен кәсіби түрде айналысам дегенінде анасы қарсы болғанымен, әкесі қолдаған.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=hOXyW4yz1bU&t=3969s</ref> == Мансабы == '''Алғашқы қадамы''' Бекзат 2018 жылға 28 шілдеде Alash Pride FC - Alash Pride стадионында Сер-од Билгуунге қарсы кәсіпқой дебюті болды. Жекпе-жекті секундант тоқтатқандықтан, техникалық нокаут жасады деп жеңіске жетті.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> 2020 жылы ол Bushido Kazakhstan турнирінде бірінші рет жеңілді. Ол гран-приде [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] жекпе-жекшісі Султан Жолдошбектен жеңіліп қалды.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> '''Sherdog статистикасы''' Бұрын Бекзаттың сайттағы рекорды 17 жеңіс пен бір жеңіліс болған, бірақ классикалық ММА ережелері бойынша бірқатар жеңістер алынбағаны анықталған соң Sherdog командасы оны 11-1-ге дейін қысқартты.<ref>https://www.sports.kz/news/debyutanta-ufc-izkazahstana-lishili-shesti-pobed</ref> '''Ultimate Fighting Championship''' Бекзатқа UFC ұйымы 2024 жылдың 2 наурызында UFC Fight Night 238 турнирінде жеңіліске ұшырамаған Умар Нурмагомедовпен жекпе-жекке шығуға келісім-шарт ұсынды.<ref>https://mmajunkie.usatoday.com/2024/02/ufc-news-umar-nurmagomedov-next-fight-vs-bekzat-almakhan</ref> Бекзат Умар Нурмагомедовты бірінші раундта нокдаунға жіберді, алайда Нурмагомедов жекпе-жектің басым бөлігіне үстемдік етті. Нәтижесінде Бекзат төрешілердің бірауызды шешімі арқылы жекпе-жекте жеңіліп қалды.<ref>https://cagesidepress.com/2024/03/02/ufc-vegas-87-umar-nurmagomedov-survives-knockdown-decisions-bekzat-almakhan/</ref> 2025 жылдың 10 мамырда Бекзат Канаданың жекпе-жекшісі Брэд Катонамен кездесіп, жекпе-жекті бірінші рауданта нокаут әдісімен жеңді.<ref>https://aikyn.kz/284338/bekzat-almahan-ufc-tarihyndag-y-k-azak-stan-ushin-en--zhyldam-nokautty-tirkedi</ref> 2025 жылдың 22 қарашада UFC Fight Night 265 турнирінде Александр Топуриямен кездеседі деп жоспарланған.<ref>https://www.marca.com/combates-ufc/2025/09/03/aleksandre-topuria-volvera-pelear-ufc-22-noviembre.html</ref> == Титулдары мен жетістіктері == '''Каратэ''' * Қара белбеу == Статисткасы == {{MMArecordbox |draws= |nc= |ko-wins=10 |sub-wins=1 |dec-wins=1 |ko-losses= |sub-losses=1 |dec-losses=3 |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-4 | {{flagicon|Brazil}} Жан Мацумото | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Физиев vs. Торрес | 27 маусым 2026 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-3 | {{flagicon|Georgia}} Александр Топурия | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker | 22 қараша 2025 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Qatar}} [[Әл-Райян|Әл-Райян]], [[Катар]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 12-2 | {{flagicon|Canada}} Брэд Катона | Нокаут (апперкот және соққылау) | UFC 315 | 10 мамыр 2025 | align=center| 1 | align=center| 1:04 | {{flagicon|Canada}} [[Монреаль|Монреаль]], [[Канада]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 11-2 | {{flagicon|Dagestan}} Умар Нурмагомедов | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Rozenstruik vs. Gaziev | 2 наурыз 2024 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас|Лас Вегас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | {{small|[[Ultimate Fighting Championship|UFC]]-дегі бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-1 | {{flagicon|Brazil}} Ян Ферраз | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 52 | 18 қараша 2023 | align=center| 3 | align=center| 4:58 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-1 | {{flagicon|Brazil}} Матеус Родригес Глория | Нокаут (бас соққысы және соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 47: Almakhan vs. Gloria | 22 шілде 2023 | align=center| 1 | align=center| 0:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-1 | {{flagicon|Argentina}} Мауро Мастромарини | Шешім (бірауызды) | UAE Warriors 36 - Machado vs. Jung | 25 ақпан 2023 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|UAE}} [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-1 | {{flagicon|Brazil}} Женилтон Матос | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Octagon Promotion - Octagon 38: Tolenov vs. Leylizade | 21 желтоқсан 2022 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-1 | {{flagicon|Brazil}} Geovane Vargas | Техникалық нокаут (бас соққысы) | Octagon Promotion - Octagon 32 | 1 шілде 2022 | align=center| 3 | align=center| 3:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Сабухи Гулиев | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 29: Naimanbayev vs. Kalilov | 24 наурыз 2022 | align=center| 1 | align=center| 4:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмаққа қайтып келді}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Фуад Мусаев | Техникалық нокаут (сабмишнде соққылау) | MMA Series 43 - Moscow Calling | 30 қазан 2021 | align=center| 1 | align=center| 4:23 | {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]], [[Ресей]] | {{small|Жартылай жеңіл салмақтағы бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-1 | {{flagicon|Kazakhstan}} Бекжан Өтемісов | Берілу (қылғындыру) | Octagon Promotion - Octagon 20 | 16 маусым 2021 | align=center| 3 | align=center| 1:17 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 3-1 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Султан Жолдошбек | Берілу (гильотин) | rowspan=3| Bushido Kazakhstan - Grand Prix of Bushido Qazaqstan | rowspan=3| 25 қазан 2020 | align=center| 2 | align=center| 0:44 | rowspan=3|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айдын Көдеков | Техникалық нокаут (дәрігер тоқтатты) | align=center| 1 | align=center| 3:33 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Талғат Қалмұрат | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 3 | align=center| 3:03 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Alash Pride FC - Alash Pride | 28 шілде 2018 | align=center| 2 | align=center| 3:11 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмақтағы бастамасы}} {{end}} {{MMA exhibition record box |draws= |nc= |ko-wins=5 |ko-losses= |sub-wins=3 |sub-losses= |dec-wins=3 |dec-losses= |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-0 | {{flagicon|Sakha}} Борис Игнатиев | Шешім (бірауызды) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 4 желтоқсан 2021 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Рауан Бекболат | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 1 наурыз 2020 | align=center| 2 | align=center| 2:55 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Берілу (қол қайыру) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | rowspan=2| 17 қаңтар 2019 | align=center| 2 | align=center| 3:13 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Нургелды Мухтаров | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 1 | align=center| 1:24 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айбол Ахметов | Шешім (бірауызды) | Alash Pride FC - Alash Pride | 3 наурыз 2019 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Сергей Морозов | Шешім (бірауызды) | rowspan=2| AFCA / Fight Club 777 - Tournament 777 | rowspan=2| 8 мамыр 2018 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Фараби Саутбаев | Берілу (қол қайыру) | align=center| 1 | align=center| 1:35 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Темирлан Жумабек | Техникалық нокаут (соққылар) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Asian Cup | rowspan=2| 3 қараша 2017 | align=center| 1 | align=center| 0:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Елмурат Урамов | Нокаут (соққы) | align=center| 1 | align=center| 3:37 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Манибек Набаев | Техникалық нокаут (соққылар) | Zhekpe Zhek - Pro MMA Tournament | 27 қаңтар 2017 | align=center| 2 | align=center| 3:32 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Асылбек Салижанов | Нокаут (соққы) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | 10 қыркүйек 2016 | align=center| 1 | align=center| 1:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]] | |- {{end}} <ref>{{Cite web |last=Sherdog.com |title=Bekzat Almakhan |url=https://www.sherdog.com/fighter/Bekzat-Almakhan-294895 |website=Sherdog}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] 4j49cnc3ac3jg425otkhsxvvrzesg3w 3627441 3627440 2026-07-07T18:11:09Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627441 wikitext text/x-wiki {{Аралас стильдегі жауынгер |есімі = Бекзат Алмахан |суреті = BekzatAlmahan.png |лақап аты = Turan Warrior ({{lang-kz|Тұран жауынгері}}) |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |туған күні = 8.10.1997 |туған жері = [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар ауылы]], {{туғанжері|Байзақ ауданы|Байзақ ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] |тұрғылықты жері = [[Алматы]] |салмақ дәрежесі = Супер жеңіл салмақ (2018 бастап)<br>Жартылай жеңіл салмақ (2021) |салмағы = 61 кг |бойы = 170 см |қолдың қарқыны = 173 см |толық есімі = Бекзат Алмахан Ерболұлы |команда = DDV Team 777, Triumph Fights |бапкері = Дәнеш Дүнгенбай |стилі = [[Каратэ]] |мансабы = [[2018 жыл|2018]] жылдан бастап |жеңді_нокаут = 10 |жеңді_берілу = 1 |жеңді_шешім = 1 |жеңілді_нокаут = |жеңілді_берілу = 1 |жеңілді_шешім = 3 |тең = |өткізілмеген = |әжеңді_нокаут = 6 |әжеңді_берілу = 2 |әжеңді_шешім = 3 |әжеңілді_нокаут = |әжеңілді_берілді = |әжеңілді_шешім = |әтең = |әөткізілмеген = |instagram = bekzatalmahan |sherdog = 294895 }} '''Бекзат Ерболұлы Алмахан''' ([[8 қазан]] [[1997 жыл|1997 жылы]], [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]], [[Қазақстан]]) — супер жеңіл салмақ санатында өнер көрсететін [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC) демеушілік ететін қазақ аралас жекпе-жек шебері. <ref>https://www.ufc.com/athlete/bekzat-almakhan</ref> == Өмірбаяны == Бекзат 1997 жылғы 8 қазанда Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Ақжар ауылында, қазақ отбасында дүниеге келген. Тараз қаласында өскен.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=wU869uBSu8g</ref> Спортқа 3 сыныптан бастап қызығып, мектеп бітіргенге дейін каратэге қатысқан. Университетке түскеннен кейін кәсіби түрде жаттыға бастады.<ref>https://tengrisport.kz/trends/taraza-las-vegas-pochemu-UFC-reshil-podpisat-bekzata-524813/</ref> Бекзат ата-анасына аралас жекпе-жекпен кәсіби түрде айналысам дегенінде анасы қарсы болғанымен, әкесі қолдаған.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=hOXyW4yz1bU&t=3969s</ref> == Мансабы == '''Алғашқы қадамы''' Бекзат 2018 жылға 28 шілдеде Alash Pride FC - Alash Pride стадионында Сер-од Билгуунге қарсы кәсіпқой дебюті болды. Жекпе-жекті секундант тоқтатқандықтан, техникалық нокаут жасады деп жеңіске жетті.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> 2020 жылы ол Bushido Kazakhstan турнирінде бірінші рет жеңілді. Ол гран-приде [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] жекпе-жекшісі Султан Жолдошбектен жеңіліп қалды.<ref>https://www.zakon.kz/sport/6422702-UFC-popolnil-kazakhstanskiy-fayter-bekzat-almakhan.html</ref> '''Sherdog статистикасы''' Бұрын Бекзаттың сайттағы рекорды 17 жеңіс пен бір жеңіліс болған, бірақ классикалық ММА ережелері бойынша бірқатар жеңістер алынбағаны анықталған соң Sherdog командасы оны 11-1-ге дейін қысқартты.<ref>https://www.sports.kz/news/debyutanta-ufc-izkazahstana-lishili-shesti-pobed</ref> '''Ultimate Fighting Championship''' Бекзатқа UFC ұйымы 2024 жылдың 2 наурызында UFC Fight Night 238 турнирінде жеңіліске ұшырамаған Умар Нурмагомедовпен жекпе-жекке шығуға келісім-шарт ұсынды.<ref>https://mmajunkie.usatoday.com/2024/02/ufc-news-umar-nurmagomedov-next-fight-vs-bekzat-almakhan</ref> Бекзат Умар Нурмагомедовты бірінші раундта нокдаунға жіберді, алайда Нурмагомедов жекпе-жектің басым бөлігіне үстемдік етті. Нәтижесінде Бекзат төрешілердің бірауызды шешімі арқылы жекпе-жекте жеңіліп қалды.<ref>https://cagesidepress.com/2024/03/02/ufc-vegas-87-umar-nurmagomedov-survives-knockdown-decisions-bekzat-almakhan/</ref> 2025 жылдың 10 мамырда Бекзат Канаданың жекпе-жекшісі Брэд Катонамен кездесіп, жекпе-жекті бірінші рауданта нокаут әдісімен жеңді.<ref>https://aikyn.kz/284338/bekzat-almahan-ufc-tarihyndag-y-k-azak-stan-ushin-en--zhyldam-nokautty-tirkedi</ref> 2025 жылдың 22 қарашада UFC Fight Night 265 турнирінде Александр Топуриямен кездеседі деп жоспарланған.<ref>https://www.marca.com/combates-ufc/2025/09/03/aleksandre-topuria-volvera-pelear-ufc-22-noviembre.html</ref> == Титулдары мен жетістіктері == '''Каратэ''' * Қара белбеу == Статисткасы == {{MMArecordbox |draws= |nc= |ko-wins=10 |sub-wins=1 |dec-wins=1 |ko-losses= |sub-losses=1 |dec-losses=3 |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-4 | {{flagicon|Brazil}} Жан Мацумото | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Физиев vs. Торрес | 27 маусым 2026 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 12-3 | {{flagicon|Georgia}} Александр Топурия | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker | 22 қараша 2025 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Qatar}} [[Әл-Райян|Әл-Райян]], [[Катар]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 12-2 | {{flagicon|Canada}} Брэд Катона | Нокаут (апперкот және соққылау) | UFC 315 | 10 мамыр 2025 | align=center| 1 | align=center| 1:04 | {{flagicon|Canada}} [[Монреаль|Монреаль]], [[Канада]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 11-2 | {{flagicon|Dagestan}} Умар Нурмагомедов | Шешім (бірауызды) | UFC Fight Night: Rozenstruik vs. Gaziev | 2 наурыз 2024 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас|Лас Вегас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | {{small|[[Ultimate Fighting Championship|UFC]]-дегі бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-1 | {{flagicon|Brazil}} Ян Ферраз | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 52 | 18 қараша 2023 | align=center| 3 | align=center| 4:58 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-1 | {{flagicon|Brazil}} Матеус Родригес Глория | Нокаут (бас соққысы және соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 47: Almakhan vs. Gloria | 22 шілде 2023 | align=center| 1 | align=center| 0:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-1 | {{flagicon|Argentina}} Мауро Мастромарини | Шешім (бірауызды) | UAE Warriors 36 - Machado vs. Jung | 25 ақпан 2023 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | {{flagicon|UAE}} [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-1 | {{flagicon|Brazil}} Женилтон Матос | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Octagon Promotion - Octagon 38: Tolenov vs. Leylizade | 21 желтоқсан 2022 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-1 | {{flagicon|Brazil}} Geovane Vargas | Техникалық нокаут (бас соққысы) | Octagon Promotion - Octagon 32 | 1 шілде 2022 | align=center| 3 | align=center| 3:07 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Сабухи Гулиев | Техникалық нокаут (соққылар) | Octagon Promotion - Octagon 29: Naimanbayev vs. Kalilov | 24 наурыз 2022 | align=center| 1 | align=center| 4:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмаққа қайтып келді}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-1 | {{flagicon|Azerbaijan}} Фуад Мусаев | Техникалық нокаут (сабмишнде соққылау) | MMA Series 43 - Moscow Calling | 30 қазан 2021 | align=center| 1 | align=center| 4:23 | {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]], [[Ресей]] | {{small|Жартылай жеңіл салмақтағы бастамасы}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-1 | {{flagicon|Kazakhstan}} Бекжан Өтемісов | Берілу (қылғындыру) | Octagon Promotion - Octagon 20 | 16 маусым 2021 | align=center| 3 | align=center| 1:17 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{no|Жеңілді}} | align=center| 3-1 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Султан Жолдошбек | Берілу (гильотин) | rowspan=3| Bushido Kazakhstan - Grand Prix of Bushido Qazaqstan | rowspan=3| 25 қазан 2020 | align=center| 2 | align=center| 0:44 | rowspan=3|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айдын Көдеков | Техникалық нокаут (дәрігер тоқтатты) | align=center| 1 | align=center| 3:33 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Талғат Қалмұрат | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 3 | align=center| 3:03 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Alash Pride FC - Alash Pride | 28 шілде 2018 | align=center| 2 | align=center| 3:11 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | {{small|Супер жеңіл салмақтағы бастамасы}} {{end}} {{MMA exhibition record box |draws= |nc= |ko-wins=5 |ko-losses= |sub-wins=3 |sub-losses= |dec-wins=3 |dec-losses= |dq-wins= |dq-losses= |other-wins= |other-losses= }} {{MMA record start}} |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 11-0 | {{flagicon|Sakha}} Борис Игнатиев | Шешім (бірауызды) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 4 желтоқсан 2021 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 10-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Рауан Бекболат | Техникалық нокаут (секундант тоқтатты) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek Championship | 1 наурыз 2020 | align=center| 2 | align=center| 2:55 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 9-0 | {{flagicon|Mongolia}} Сер-од Билгуун | Берілу (қол қайыру) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | rowspan=2| 17 қаңтар 2019 | align=center| 2 | align=center| 3:13 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 8-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Нургелды Мухтаров | Техникалық нокаут (соққылар) | align=center| 1 | align=center| 1:24 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 7-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Айбол Ахметов | Шешім (бірауызды) | Alash Pride FC - Alash Pride | 3 наурыз 2019 | align=center| 2 | align=center| 5:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 6-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Сергей Морозов | Шешім (бірауызды) | rowspan=2| AFCA / Fight Club 777 - Tournament 777 | rowspan=2| 8 мамыр 2018 | align=center| 3 | align=center| 5:00 | rowspan=2|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 5-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Фараби Саутбаев | Берілу (қол қайыру) | align=center| 1 | align=center| 1:35 | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 4-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Темирлан Жумабек | Техникалық нокаут (соққылар) | rowspan=2| Zhekpe Zhek - Asian Cup | rowspan=2| 3 қараша 2017 | align=center| 1 | align=center| 0:00 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 3-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Елмурат Урамов | Нокаут (соққы) | align=center| 1 | align=center| 3:37 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 2-0 | {{flagicon|Kazakhstan}} Манибек Набаев | Техникалық нокаут (соққылар) | Zhekpe Zhek - Pro MMA Tournament | 27 қаңтар 2017 | align=center| 2 | align=center| 3:32 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] | |- | {{yes|Жеңді}} | align=center| 1-0 | {{flagicon|Kyrgyzstan}} Асылбек Салижанов | Нокаут (соққы) | Zhekpe Zhek - Zhekpe Zhek | 10 қыркүйек 2016 | align=center| 1 | align=center| 1:35 | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]] | |- {{end}} <ref>{{Cite web |last=Sherdog.com |title=Bekzat Almakhan |url=https://www.sherdog.com/fighter/Bekzat-Almakhan-294895 |website=Sherdog}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] f04wt816o21vbz0qdxqmi5py0jplo93 0 754784 3627583 3609078 2026-07-08T10:35:59Z Casserium 68287 3627583 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Асламбек Амангелдіұлы Мерғалиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Жоғарғы Соты]]ның төрағасы | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 8 желтоқсан 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = Ақтөбе облыстық сотының төрағасы | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 31 желтоқсан 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 8 желтоқсан 2022 | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Сәкен Жүсіпахметұлы Абдолла|Сәкен Абдолла]] | Ізбасары_2 = [[Айдар Әскербекұлы Смағұлов|Айдар Смағұлов]] | Титулы_3 = Қостанай облыстық сотының төрағасы | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 18 желтоқсан 2015 | Басқаруын аяқтады_3 = 31 желтоқсан 2020 | Премьер_3 = | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br/>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ғалымжан Жарлықасынұлы Мырзаке|Ғалымжан Мырзаке]] | Ізбасары_3 = [[Анатолий Сергеевич Смолин|Анатолий Смолин]] | Туған күні = 02.04.1972 | Туған жері = [[Қарақұдық (Павлодар облысы)|Қарақұдық]] ауылы, {{туғанжері|Ертіс ауданы|Ертіс ауданында}}, [[Павлодар облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31438996 |title= Мергалиев Асламбек Амангельдинович |lang= ru |publisher= online.zakon.kz |date= |accessdate= 2025-03-15}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Гүлсара Мерғалиева | Балалары = 3 | Партиясы = | Білімі = [[Ыстанбұл университеті|Стамбул мемлекеттік университеті]] (1999) | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Commons = | Марапаттары = {{Барыс ордені}} }} '''Асламбек Амангелдіұлы Мерғалиев''' ([[2 сәуір]] [[1972 жыл]], [[Ертіс ауданы]], [[Павлодар облысы]]) — қазақстандық заңгер және саясаткер, 2022 жылдан бастап [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы сот]] төрағасы. == Білімі == 1999 жылы [[Ыстанбұл университеті|Стамбул мемлекеттік университетін]] «Құқықтану» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == 1998-1999 жж. – Екібастұз қаласындағы жекеменшік фирманың заңгері. 1999-2001 жж. – Павлодар облысы Әділет басқармасының бас маманы. 2001-2003 жж. – Павлодар облыстық сотының бас маманы. 2003-2007 жж. – Павлодар қалалық сотының судьясы. 2007-2008 жж. – Павлодар облысы Екібастұз қалалық мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының төрағасы. 2008-2012 жж. – Екібастұз қалалық сотының төрағасы. 2012-2014 жж. – Павлодар қаласы №2 сотының төрағасы. 2014-2015 жж. – Солтүстік Қазақстан облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі апелляциялық сот алқасының төрағасы. 2015-2020 жж. – Қостанай облыстық сотының төрағасы. 2020-2022 жж. – Ақтөбе облыстық сотының төрағасы.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jogargyi-sot-toragasyi-lauazyimyina-aslambek-mergalievtn-345969/ Жоғарғы Сот төрағасы лауазымына Асламбек Мерғалиевтің кандидатурасы ұсынылды]</ref> 2022 жылдың 8 желтоқсанынан бастап – [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының]] төрағасы.<ref>{{Cite web|url= https://sud.gov.kz/kaz/content/kr-zhogargy-sotynyn-toragasy-0 |title= Мерғалиев Асламбек Амангелдіұлы |lang= kk |publisher= sud.gov.kz |date= |accessdate= 2025-03-15}}</ref> 2026 жылғы 8 шілдеде лауазымына қайта тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/aa-mergalievti-tagayyndau-turaly-864737 А.А. Мерғалиевті тағайындау туралы]</ref> == Отбасы == Үйленген, жұбайының есімі — Гүлсара Мерғалиева (1973 жылғы). Үш баласы бар: Әмина (1996 жылғы), Адель (2002 жылғы), Ерсұлтан (2007 жылғы).<ref>[https://yedilov.online/person/3782 Мергалиев Асламбек Амангельдинович]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағалары]] gn6nf1z34qfjk15rpdauarqfchn4tsg 3 755690 3627532 3450374 2026-07-08T06:42:26Z Vladimir Solovjev 28571 Vladimir Solovjev [[Қатысушы талқылауы:IskoPlay]] бетін [[Қатысушы талқылауы:ISNr]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/IskoPlay|IskoPlay]]" to "[[Special:CentralAuth/ISNr|ISNr]]" 3450374 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=IskoPlay}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:37, 2025 ж. наурыздың 31 (+05) q95d97yw0ooa9sz7na2oq83mtsy3m1i 0 763693 3627402 3558285 2026-07-07T17:30:58Z Kaiyr 3134 /* Закаспий облысы */ 3627402 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| арғын:қаракесек(майқы, бошан, қамбар), қанжығалы; керей (абақ: жастабан), қожа, жетіру(табын, телеу, тама), алшын, |- | 2. || Темірші|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар); қырғыз, қожа, қоңырат, жетіру(табын), найман, үйсін? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| арғын:қаракесек(шұбыртпалы, бошан); уақ |- | 4. || Абыралы|| арғын:қаракесек(бошан, жалықпас, қамбар), қуандық(алтай), сүйіндік; төре , қожа, қырғыз, жетіру(жағалбайлы), қаңлы(ырғақты), қыпшақ |- | 5. || Сарытау || арғын:қаракесек(бошан) |- | 6. || Қу|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; қыпшақ, жетіру(тама) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; үйсін? |- | 8. || Кент || арғын: қаракесек(танас), қарауыл, қанжығалы; уақ(сіргелі), жетіру(рамадан, табын, жағалбайлы), найман(көкжарлы), төлеңгіт, қожа, қырғыз |- | 9. || Едірей || арғын:қаракесек(бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || арғын(тобықты), керей, қыпшақ, төре |- | 11. || Берікқара || арғын: қаракесек(танас), қуандық(алтай, темеш); төре, төлеңгіт, найман(садыр), жалайыр, жетіру (тама, рамадан, телеу), қырғыз(накыс) |- | 12. || Бөрілі || арғын: қаракесек(жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| арғын: қаракесек(майқы, бошан); төре, қожа, төлеңгіт, жетіру(табын, тама), керей |- | 14. || Шұбартау|| арғын: қуандық(алтай), қаракесек; төре, қырғыз(саяк), төлеңгіт |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || арғын: қаракесек(бошан); төре, төлеңгіт |- | 16. || Дегелең|| арғын: қаракесек(бошан, майқы), тобықты, сүйіндік, тарақты; жетіру(жағалбайлы), төре, қаңлы(ырғақты), қожа |- | 17. || Ақсары|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар), қуандық(алтай, темеш), қанжығалы, тарақты; керей, жетіру(рамадан), қырғыз, қожа, төре, төлеңгіт |- | 18. || Балқаш|| арғын(тобықты) |- | 19. || Ақбота|| арғын: қаракесек(бошан, жалықпас), сүйіндік, қуандық; қожа, төре, төлеңгіт, уақ, қыпшақ |- | 20. || Дағандел|| арғын(қаракесек, тобықты, тарақты), керей(абақ, ашамайлы), найман(садыр) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || найман(бура), арғын(тарақты, бәсентиін), уақ |- | 2. || Айғыржал || найман(бура), уақ, төре, арғын(бәсентиін) |- | 3. || Семізтау || найман(бура, терістаңбалы), арғын(тобықты), төре |- | 4. || Қоқан|| уақ, арғын(тобықты, қуандық, тарақты), найман(бура, матай, терістаңбалы, …) |- | 5. || Аршалы || арғын(қанжығалы, тарақты), уақ, керей(ашамайлы), найман(бура, көкжарлы, матай, қаракерей) |- | 6. || Шаған || арғын(тобықты, тарақты), жетіру(табын, тама), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, қаңлы, керей |- | 7. || Бұғылы || арғын(тобықты), төре, қожа, керей |- | 8. || Шыңғыс || арғын(тобықты), уақ, керей, қожа |- | 9. || Мұқыр || арғын(тобықты), найман(қаракерей) |- | 10. || Енрікей || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре, шалақазақ, қожа, шанышқылы, қырғыз |- | 11. || Қандығатай || найман(қаракерей), шалақазақ, |- | 12. || Қызылмола? || арғын(тобықты), уақ, керей, жетіру(тама), қожа, найман(бура, қаракерей), |- | 13. || Делбегетей || найман(қаракерей, терістаңбалы, бура, матай) |- | 14. || Сейтен || уақ(жансары, бидалы, шоға,…) найман, қожа арғын(қаракесек, бәсентиін, сүйіндік,…), керей |- | 15. || Малыбай || уақ(жансары), керей(ашамайлы), арғын(қаракесек, сүйіндік…) |- | 16. || Бесқарағай || уақ, арғын(бәсентиін, қаракесек, сүйіндік), төре, керей, найман(бура, терістаңбалы, ергенекті, сарыжомарт), шанышқылы, қожа |- | 17. || Александров || арғын, уақ, найман, керей |- | 18. || Аққұм || уақ, найман(бура, терістаңбалы,…), жетіру(табын), арғын(қаракесек, бәсентиін) |- | 19. || Белағаш || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман(терістаңбалы,.), уақ, керей, жетіру(жағалбайлы) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || найман(бура, сарыжомарт), қыпшақ |- | 2. || Сұлусары || төре, төлеңгіт, найман(бура, қаракерей, матай) |- | 3. || Қалба || найман(қаракерей, бура, матай, терістаңбалы, сарыжомарт) |- | 4. || Айыртау || найман(терістаңбалы, қаракерей) |- | 5. || Ұлан || найман(терістаңбалы, қаракерей), керей(абақ), уақ, төлеңгіт |- | 6. || Себін || найман(сарыжомарт, қаракерей, көкжарлы) |- | 7. || Тарғын || найман(сарыжомарт, көкжарлы) |- | 8. || Құлұжүн || найман(матай, көкжарлы), шалақазақ |- | 9. || Күршім || найман(көкжарлы, бура), төлеңгіт |- | 10. || Үркер || найман(көкжарлы, қаракерей, бура,) керей, шалақазақ |- | 11. || Алтай || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы) |- | 12. || Шанғыстай|| найман (қаратай, көкжарлы), керей(абақ) |- | 13. || Нарым || найман(көкжарлы, қаракерей, матай) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || арғын(сүйіндік, бегендік), төре, қожа |- | 2. || Ақкөл || арғын(қанжығалы, шегендік), төре, уақ, қыпшақ(бұлтың) |- | 3. || Ақбеттау || арғын(сүйіндік, бәсентиін, шегендік, бегендік), жетіру(телеу), уақ |- | 4. || Ақсу || арғын(бәсентиін, қанжығалы, сүйіндік), қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ |- | 5. || Алқакөл|| арғын(бәсентиін, сүйіндік), найман(бура), жетіру(телеу) |- | 6. || Алтыбай || арғын(бәсентиін, сүйіндік, қанжығалы) найман(бура), қыпшақ(құлан, бұлтың) |- | 7. || Атакөз || арғын(сүйіндік) |- | 8. || Баянауыл || арғын(сүйіндік, бәсентиін) |- | 9. || Далба || арғын(сүйіндік, бегендік) |- | 10. || Қарамола || арғын(бегендік, сүйіндік) |- | 11. || Қызылағаш || қыпшақ(бұлтың), керей(ашамайлы), арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт |- | 12. || Қызылтау || арғын(сүйіндік, шегендік, қаракесек) |- | 13. || Маралды || арғын(бәсентиін), төре, төлеңгіт, найман(бура) |- | 14. || Теренкөл|| уақ(абрай, ажибек, шоға), керей(ашамайлы), қыпшақ(бұлтың), найман(бура), арғын(бәсентиін, бегендік, қанжығалы, сүйіндік) |- | 15. || Ұрық|| арғын(бәсентиін, тарақты, қанжығалы, қаракесек, сүйіндік, бегендік), қыпшақ(бұлтың, құлан), найман(бура) |- | 16. || Шақшан || арғын(қанжығалы, сүйіндік, бәсентиін) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре |- | 2. || Майтерек || найман(қаракерей, терістаңбалы), арғын(тобықты), қожа, шанышқылы, |- | 3. || Қара Ертіс || найман(тортуыл) |- | 4. || Кендірлік || керей(абақ), уақ, найман, шалақазақ |- | 5. || Маңырақ || найман(қаракерей, тортуыл), уақ, жетіру(табын), керей, қыпшақ, төре, қожа, төлеңгіт, туркпен, алшын? |- | 6. || Шілікті || найман(қаракерей, тортуыл), төре, төлеңгіт, уақ |- | 7. || Шорғын || найман(қаракерей) |- | 8. || Терісайрық || найман(қаракерей), төре |- | 9. || Хабар асу || найман(қаракерей) |- | 10. || Құмкөл|| найман(қаракерей) |- | 11. || Базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ |- | 12. || Нарын || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ, арғын(тарақты) |- | 13. || Қарабөген || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |- | 14. || Лабы || найман(қаракерей) |- | 15. || Богасов || найман(қаракерей), шанышқылы |- | 16. || Өкпекті || найман(қаракерей, бура, терістаңбалы), төре, арғын(тобықты, тарақты), уақ, керей, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, калмак, қырғыз, сарт, қожа |- | 17. || Баспан-базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || найман (қаракерей), керей, төре, қожа жетіру(рамадан, телеу), үйсін(ошақты)? |- | 2. || Аягөз|| найман(қаракерей), төлеңгіт, керей, қожа |- | 3. || Арғанаты || найман(қаракерей), керей, жетіру(телеу), арғын(тарақты) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || найман(қаракерей), арғын, төлеңгіт |- | 5. || Мырзатай-Қарасу || найман(қаракерей) |- | 6. || Үржар|| найман(қаракерей) |- | 7. || Барлық || найман(қаракерей, матай), арғын(тарақты), шалақазақ, төре, төлеңгіт |- | 8. || Еміл || найман(қаракерей, тортуыл), керей, шалақазақ |- | 9. || Алакөл || найман(қаракерей) |- | 10. || Шарбақты || найман(қаракерей),қожа, керей, қырғыз |- | 11. || Мақаншы-Садыр || найман(садыр), керей, қоңырат, уақ, жалайыр |- | 12. || Балқаш-Лепсі || найман(садыр, матай), төре |- | 13. || Қысқаш-Садыр || найман(садыр), төре, төлеңгіт |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || найман(садыр, қаракерей), төре, төлеңгіт |- | 15. || Батыс Шынжылы || найман(қаракерей, матай), төре, төлеңгіт |- | 16. || Шынжылы || найман(қаракерей), уақ, төре, қыпшақ |- | 17. || Каракольская || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || Жаныс || дулат(жаныс), шапырашты(есқожа), сіргелі(байжігіт) |- | 2. || Чумышевская || дулат (ботпай) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| дулат(жаныс) |- | 4. || Қалғұты || дулат(жаныс) |- | 5. || Жыланкөз || дулат(жаныс, ботпай), шапырашты |- | 6. || Ботпай || дулат(ботпай) |- | 7. || Қыбырай || дулат(жаныс) |- | 8. || Жаңа-Шу || дулат(ботпай) |- | 9. || Шу || дулат(ботпай, сиқым) |- | 10. || Сиқым || дулат(сиқым, жаныс), төре, төлеңгіт |- | 11. || Дулат || дулат(жаныс, шымыр) |- | 12. || Көкірек || дулат(шымыр, жаныс, сиқым) |- | 13. || Қарабұлақ || шапырашты(есқожа) |- | 14. || Сұқылық || дулат(сиқым) |- | 15. || Сусамыр || дулат(сиқым) |- | 16. || Қарабалта|| дулат(жаныс) |- | 17. || Ысық-Ата || дулат(жаныс) |- | 18. || Сарыбағыш || арғын |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || найман(матай, садыр), төре, төлеңгіт, арғын(қаракесек) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| найман(матай, садыр), қыпшақ, арғын |- | 3. || Таулы-Ақсу || найман(матай) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || найман(матай) |- | 5. || Балғалы || жалайыр(балғалы, байшегір, қайшылы), албан, дулат, шапырашты, арғын(қаракесек), ысты |- | 6. || Чолаковская || жалайыр(акбиюм, карашапан), төре, төлеңгіт , торкпен, найман, уақ |- | 7. || Андас || жалайыр(андас, оракты) |- | 8. || Таз || жалайыр(күшік, сыпатай), қырғыз |- | 9. || Алтынемел|| қаңлы(каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, арғын, жалайыр, найман, төре, керей, қырғыз, дулат(ботпай), суан, албан, |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| жалайыр(андас, күшік), төре, төлеңгіт, қырғыз, ысты, керей, дулат(жаныс, ботпай), алшын? |- | 12. || Таулы-Жалайыр|| жалайыр(мырза, андас, сыпатай), албан, дулат, шапырашты, қырғыз |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| жалайыр(сиыршы, мырза), төре, төлеңгіт, дулат(ботпай), шапырашты, ысты |- | 14. || Сарытау|| найман(матай), төре, төлеңгіт |- | 15. || Арасан || найман(матай, садыр), арғын(қаракесек), төлеңгіт, керей, қарақалпақ, қыпшақ |- | 16. || Күлдей-Жұмай || найман(матай) |- | 17. || Ак-ичкинская || найман(матай) |- | 18. || Мырза|| жалайыр(мырза, сиыршы, андас), арғын, шалақазақ |- | 19. || Сыпатай || жалайыр(мырза, сыпатай) |- | 20. || Ши || жалайыр(андас, карашапан, қалпе, орақты) |- | 21. || Южно-прибалхашская || жалайыр(арыктыным, байшегір), дулат, төре, сіргелі |- | 22. || Күшік || жалайыр(күшік, оракты, сыпатай), қыпшақ, төре, төлеңгіт, дулат |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| найман(матай, садыр), қоңырат, қаңлы, шапырашты, арғын |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || албан(сары: досалы, шоған) |- | 2. || Құрман || албан(сары: бозым) |- | 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік) |- | 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым) |- | 5. || Меркі || албан(сары: бозым) |- | 6. || Алжан || албан(сары: алжан) |- | 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт) |- | 8. || Айт || албан(сары: айт) |- | 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан) |- | 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет) |- | 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік) |- | 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт) |- | 13. || Бурақожыр || суан(тоқарыстан), қырғыз, уақ, сарыүйсін, найман |- | 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), төре, төлеңгіт |- | 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан) |- | 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан) |- | 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| дулат(жаныс, ботпай, шымыр), шапырашты, албан(сары), шалақазақ |- | 2. || Батыс-Талғар|| дулат(жаныс), албан(сары), шапырашты(асыл) |- | 3. || Үлкен Алматы || дулат(жаныс, ботпай, шымыр) |- | 4. || Кіші Алматы || дулат(шымыр, сиқым), ысты(ойық), шапырашты(есқожа, асыл) |- | 5. || Шамалған||дулат(жаныс, сиқым, ботпай), ысты(ойық), шапырашты(асыл, есқожа), албан(шыбыл) |- | 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл) |- | 7. || Сөгіті || албан(сары), қаңлы |- | 8. || Бақай || қаңлы, албан(сары), |- | 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, есқожа), дулат(ботпай), төре, төлеңгіт |- | 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, есқожа, екей), ысты(ойық) |- | 11. || Жайылмыш || дулат(жаныс, шымыр), шапырашты(айкым), |- | 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым) |- | 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, есқожа), арғын(қаракесек) |- | 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(есқожа), арғын(қаракесек), қырғыз |- | 15. || Батыс Қастек || шапырашты(есқожа), ысты |- | 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), дулат(жаныс) |- | 17. || Ырғайты || дулат(жаныс), жалайыр(андас), шапырашты(шыбыл) |- | 18. || Қордай || дулат(жаныс), жалайыр(күшік) |- | 19. || Ботпай || дулат(ботпай, сиқым), қоңырат(құлшығаш) |- | 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл) |- | 21. || Мойынқұм|| сарыүйсін(қалша) |- | 22. || Сарытауқұм || сарыүйсін(жакып), қаңлы(караманас), шанышқылы(саңырау) жалайыр(қалпе), найман, қыпшақ, жетіру(тама), арғын(тобықты), дулат(ботпай, шымыр, жаныс), шақшам, ысты |- | 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), дулат(сиқым) |- | 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), жалайыр(байшегір) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| арғын(қуандық:алтай; қанжығалы), қыпшақ, қоңырат, төре, қырғыз |- | 2. || Спасск || арғын(қуандық:алтай), төре, төлеңгіт |- | 3. || Нұра|| арғын(қуандық:темеш, бөрші; сүйіндік), қырғыз, жалайыр, қыпшақ, төре, төлеңгіт |- | 4. || Ақмола|| қыпшақ(бұлтың, кольденен, қарабалық, құлан, торы), арғын(қуандық: алтай, қарпық, темеш; бегендік; атығай; қанжығалы; тарақты; қаракесек), керей, қырғыз, жетіру(жағалбайлы, табын) |- | 5. || Моншақты || керей(ақсары, құрсары, балта), арғын(бегендік), қыпшақ, жетіру(рамадан), төре, төлеңгіт, |- | 6. || Қызыл-Топырақ || керей(құрсары, тезегай), уақ |- | 7. || Есіл || қыпшақ(бұлтың, қарабалық, құлан), арғын(атығай; қуандық, қанжығалы; шегендік, бегендік, қаракесек;), найман, қырғыз, жетіру(керейіт) |- | 8. || Қарағаш|| арғын(қуандық, тарақты, бәсентиін), найман, қыпшақ, қожа, керей, қырғыз |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || арғын(қуандық, тарақты, қаракесек, қарауыл, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, найман, уақ, қыпшақ |- | 10. || Нілді|| арғын(қуандық, атығай, қарауыл) төре, төлеңгіт, қожа |- | 11. || Қоржынкөл|| арғын(қанжығалы, қуандық, сүйіндік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, уақ |- | 12. || Ортау|| арғын(қуандық:алтай) |- | 13. || Жыланды|| арғын(қуандық:қарпық; бәсентиін, қаракесек, қыпшақ(құлан) |- | 14. || Ереймен|| арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт |- | 15. || Атасу|| арғын(қуандық: алтай) |- | 16. || Сораң|| арғын(қуандық, қаракесек, тарақты) |- | 17. || Мұңлы || арғын(қуандық, қаракесек, тарақты), жетіру(тама) |- | 18. || Қорғалжын|| арғын(қуандық,тарақты) |- | 19. || Шу|| арғын(қуандық, қаракесек), жетіру(тама) |- | 20. || Сарыөзен|| арғын(тарақты, қуандық) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || қыпшақ(құлан, бұлтың, қарабалық), төре,төлеңгіт |- | 2. || Покров || керей(ақсары, құрсары, балта), төре, төлеңгіт, қожа, қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ, жетіру(жағалбайлы) арғын(атығай, қанжығалы, қуандық, шегендік) |- | 3. || Омбы || арғын(атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; қанжығалы, қарауыл), қыпшақ(құлан), жетіру(табын), найман, қожа |- | 4. || Қорған|| керей(құрсары, ақсары), арғын(атығай), қожа, калмак |- | 5. || Николаев || арғын(қарауыл, қанжығалы), қаңлы, қожа |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| арғын(қарауыл, қаракесек) |- | 2. || Мезгіл || арғын(қарауыл, атығай, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| арғын(атығай, қарауыл), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз, жетіру(телеу) |- | 4. || Восточная || арғын(қарауыл), қаңлы, шанышқылы, қарақалпақ, төре, төлеңгіт, қыпшақ, жетіру(телеу) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| керей(ақсары), жалайыр, қырғыз, шапырашты, төре, дулат, төлеңгіт, әлімулы, арғын(атығай), жетіру(телеу) |- | 6. || Карачинская || арғын(қарауыл, атығай), қырғыз |- | 7. || Зеренді || арғын(қарауыл, қаракесек, қуандық), уақ жетіру(керейіт), қырғыз, төре |- | 8. || Жыланды || арғын(қарауыл) |- | 9. || Айыртау ||арғын(атығай, бәсентиін), төре, төлеңгіт, дулат(шымыр) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| найман(бағаналы) |- | 2. || Атбасар || арғын(бегендік, қарауыл, қуандық, тобықты, шегендік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз |- | 3. || Теңіз|| арғын(қуандық, сүйіндік, бегендік), жетіру(тама) |- | 4. || Терісаққан|| арғын(қуандық, сүйіндік, қаракесек), қожа |- | 5. || Кзылкульская || арғын(сүйіндік, қуандық, қарауыл, қаракесек), қырғыз |- | 6. || Кентубекская || найман(бағаналы), арғын(қарауыл, тарақты) |- | 7. || Жарқайын|| найман(бағаналы, балталы, көкжарлы), арғын(қарауыл), қожа |- | 8. || Кеңгір|| найман(бағаналы) |- | 9. || Кумконырская || найман(бағаналы, балталы), жетіру(тама), қожа |- | 10. || Сарысу || найман(бағаналы, балталы), қожа |- | 11. || Жезді|| найман(бағаналы) |- | 12. || Айнакөл || найман(бағаналы) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || керей(құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), уақ(шоға), арғын(атығай) |- | 2. || Преснов || керей(балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), уақ(сарман, шоға, бидалы, жансары, шайкөз, баржақсы), төре, төлеңгіт |- | 3. || Құсмұрын || керей(ақсары, сибан), уақ(бидалы, жансары, баржақсы, еренши) |- | 4. || Пресногорьков || керей(сибан), уақ(жансары, шайкөз, баржақсы),төре, төлеңгіт, жетіру(телеу) |- | 5. || Полуденская || арғын(даут:баба, құдайберді-бәйімбет; қарауыл, қаракесек), керей, уақ, қожа |- | 6. || Тайынша || арғын(даут:бабасан, атығай) |- | 7. || Петропавлов || арғын(даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, қарауыл), жетіру(керейіт) |- | 8. || Средняя || арғын(қанжығалы), қыпшақ(торайғыр, бұлтың) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бестамақ || әлім(қаракесек, шөмекей, шекті, кете), жетіру(табын, тама, жағалбайлы), ноғай |- | 2. || Бөрте || жетіру(тама, табын, кердері), төре, уақ, қырғыз, әлім(шекті, қаракесек, төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), қожа |- | 3. || Елек || жетіру(тама, табын) |- | 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, қаракесек), уақ, жетіру(табын, тама, кердері), төре, төлеңгіт |- | 5. || Қобда || жетіру(табын, тама) |- | 6. || Бөрлі || әлім(шекті, қаракесек, кете), жетіру(тама, кердері), қожа |- | 7. || Қаратоғай || жетіру(табын, тама), әлім(шекті) |- | 8. || Тұзтөбе || жетіру(табын, тама, кердері), әлім(кете, шекті), уақ, төре, төлеңгіт |- | 9. || Ойсылқара || жетіру(тама, жағалбайлы), әлім(шекті, қаракесек,), байұлы(алтын, жаппас), төре, төлеңгіт |- | 10. || Ақтөбе || жетіру(тама, табын, жағалбайлы), уақ, төре, әлім(кете, қаракесек, шөмекей, шекті), төлеңгіт, |- | 11. || Теректі || жетіру(жағалбайлы, тама), төре, қожа әлім (кете, шөмекей, шекті), |- | 12. || Аралтөбе || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), арғын, байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, қаракесек) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті) |- | 2. || 2 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 3. || Тосын || арғын(елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), керей(ашамайлы) |- | 4. || Майқара, Майқарау || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті) |- | 5. || Шұбалаң || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 6. || Қарақоға || арғын(елемес: даут, ермен) төре, төлеңгіт, керей, жетіру(телеу), байұлы(жаппас), найман(бағаналы) |- | 7. || Сарықопа || қыпшақ(құлан, ұзын), арғын(ермен, даут) |- | 8. || Қараторғай || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 9. || Сарыторғай || қыпшақ(колденен, құлан, торайғыр, ұзын) |- | 10. || Аққұм || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || қыпшақ(қарабалық, ұзын, торайғыр, құлан) байұлы(жаппас), жетіру(тама) |- | 12. || Қызылжыңғыл || қыпшақ(торайғыр, құлан), жетіру(тама), найман(бағаналы) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || әлім(төртқара), жетіру(жағалбайлы:малатау) |- | 2. || Бақсай || әлім(төртқара) |- | 3. || Қызылжар || әлім(төртқара) |- | 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей) |- | 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей) |- | 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын) |- | 7. || Теректі || әлім(төртқара) |- | 8. || Толағай || әлім(төртқара) |- | 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті) |- | 10. || Қарасай || әлім(шекті, қаракесек) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), қырғыз |- | 12. || Қабырға || әлім(қаракесек, шекті) |- | 13. || Ордақонған || әлім(шекті) |- | 14. || Құланды || әлім(шекті), уақ |- | colspan="3" | [[Қостанай уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || керей(танат, балта, тезегай), төре |- | 2. || Кеңарал || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), төре, төлеңгіт, жетіру(тама, табын), байұлы(жаппас) |- | 3. || Обаған || арғын(ермен:шагыр), керей, қыпшақ |- | 4. || Арақарағай || қыпшақ(торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), жетіру(телеу), керей, төре |- | 5. || Қарабалық || қыпшақ(кольденен, қарабалық, бұлтың, торайғыр, ұзын), жетіру(табын), байұлы(жаппас, алтын), қожа |- | 6. || Аманқарағай || арғын(бәсентиін, ермен :шагыр), төре, қожа, төлеңгіт, қыпшақ(қарабалық, кольденен), керей, төре, байұлы(жаппас) |- | 7. || Дәмбар || қыпшақ(қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) жетіру(жағалбайлы, тама) |- | 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), жетіру(телеу, тама), шанышқылы, үйсін? |- | 9. || Жітіқара || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), байұлы(алаша, жаппас) |- | 10. || Сарыой || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр), арғын, әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), жетіру(телеу, табын) |- | 11. || Құмақ || жетіру(жағалбайлы), төре |- | 12. || Шұбар || қыпшақ(қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), жетіру(рамадан, телеу), арғын(ермен : қырықмылтық), қожа |- | 13. || Желқуар || жетіру(жағалбайлы) |- | 14. || Сүйіндік || жетіру(жағалбайлы), төре |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || жетіру(кердері, тама),… |- | 2. || Красноуметская || жетіру(кердері, тама),… |- | 3. || Благодарнов || жетіру(табын, тама) |- | 4. || Мустаевская || жетіру(табын),… |- | 5. || Мухрановская || жетіру(табын), … |- | 6. || Кирсановская || жетіру(тама),… |- | 7. || Рубежинская || жетіру(тама),… |- | 8. || Теректі || жетіру(кердері),… |- | 9. || Қароба|| жетіру(кердері, табын), төлеңгіт |- | 10. || Бөрлі|| жетіру(тама, табын) |- | 11. || Шыңғырлау|| жетіру(тама) |- | 12. || Қарашығанақ || жетіру(табын), байұлы(таз, ысық) |- | 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана) |- | 14. || Шілік || жетіру(табын) |- | 15. || Қарағаш || жетіру(табын) |- | 16. || Круглоозерновская || жетіру(табын, кердері),… |- | 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), жетіру(кердері, табын) |- | 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), жетіру(кердері) |- | 19. || Жиренқопа || жетіру(табын, тама), әлім(кете) |- | 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана) |- | 21. || Иіртек || жетіру(табын, тама),… |- | 22. || Студеновская || жетіру(табын), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), жетіру(кердері) |- | 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай) |- | 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір) |- | 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір) |- | 5. || Есбол || байұлы(беріш) |- | 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), төре, қожа |- | 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш) |- | 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық) |- | 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш) |- | 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық) |- | 11. || Жаршық|| байұлы(таз), қожа |- | 12. || Ембі || байұлы(таз) |- | 13 || Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш) |- | 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша) |- | 15. || Қарашағыр || әлім(шекті) |- | 16. || Ақжал || әлім(кете) |- | 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз) |- | 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім(қаракесек) |- | 19. || Орловская || байұлы(беріш) |- | 20. || Жаманқала || байұлы(беріш) |- | 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || жетіру(табын, кердері) |- | 2. || Скворкин || жетіру(кердері), байұлы… |- | 3. || Бударин || жетіру(кердері), байұлы |- | 4. || Жұбанышкөл || жетіру(кердері, тама, табын) |- | 5. || Өріктікөл || жетіру(кердері, тама), байұлы(адай) |- | 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), жетіру(кердері),…. |- | 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), жетіру(табын, кердері) |- | 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),… |- | 9. || Қарасу || байұлы(байбақты) |- | 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір) |- | 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана) |- | 12. || Өлеңті || байұлы(байбақты, тана), төре |- | 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), жетіру(табын) |- | 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), жетіру(табын), төре |- | 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша) |- | 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты) |- | 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық) |- | 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша) |- | 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты) |- | 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша) |- | 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)… |- | 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт) |- | 23. || Қаракөл || байұлы(ысық) |- | 24. || Қызылжар || байұлы(тана) |- | 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), төре |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| әлім(кете) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), қыпшақ |- | 3. || Қайыңды || әлім(кете) |- | 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт) |- | 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана) |- | 6. || Ойыл|| әлім(кете) |- | 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), жетіру(табын) |- | 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), жетіру(табын, тама) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), жетіру(табын, кердері) |- | 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), қырғыз |- | 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті) |- | 12. || Ембі || әлім(шекті) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || әлім(қаракесек), байұлы(адай) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| жетіру(табын) |- | 15. || Ұлысам || жетіру(табын), байұлы(адай) |- | 16. || Қошқарата|| әлім(шекті) |- | 17. || Сам-Матай|| жетіру(табын) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(кулкеш) |- | 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| байұлы:адай |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы) |- | 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали жетіру(табын, кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), қожа. Табынцы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || Ошақты || ошақты (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл) |- | 2. || Арғын || арғыны:қаракесек(шұбыртпалы, бошан, майқы), бәсентиін |- | 3. || Аққолтық || дулат (шымыр) |- | 4. || Ойық || ысты (ойық) |- | 5. || Шу || жалайыр(қайшылы) |- | 6. || Ағашақ || жалайыр (қалпе), сарыүйсін, дулат (шымыр, ботпай) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), арғын |- | 7. || Ашы || дулат(шымыр), сарыүйсін, қыпшақ, шалақазақ |- | 8. || Аспара || дулат(ботпай), шақшам |- | 9. || Асы || дулат(шымыр, жаныс), қаңлы, шанышқылы шақшам, сарыүйсін, ошақты, жалайыр(қайшылы) |- | 10. || Билікөл || дулат (шымыр, сиқым, жаныс), қаңлы, ошақты, қыпшақ, жалайыр(қайшылы), сіргелі |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, шанышқылы, ошақты, шапырашты, керей, жетіру(тама) |- | 12. || Мақпал || дулат(сиқым, шымыр) |- | 13. || Талас || дулат(сиқым, шымыр), қыпшақ |- | 14. || Тастөбе || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, албан, суан, жалайыр(күшік), қоңырат(котенши) |- | 15. || Қарабақыр || дулат(жаныс), төре |- | 16. || Қарақыстақ || дулат(ботпай, жаныс, сиқым), төре, ошақты |- | 17. || Көшеней || дулат(шымыр) |- | 18. || Күйік || дулат(шымыр, сиқым, жаныс), ошақты, қаңлы(енке), жетіру(тама) |- | 19. || Қорағаты || дулат(ботпай, сиқым) |- | 20. || Үшқорған || дулат, жетіру(тама), шалақазақ |- | 21. || Құмарық || дулат(сиқым, шымыр), жалайыр(күшік), сіргелі |- | 22. || Чонгурская || дулат(сиқым, шымыр), төре, |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), қожа, жетіру(тама, жағалбайлы)? |- | 2. || Жылыбұлақ || сіргелі (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), дулат, төре, төлеңгіт, қыпшақ, қожа |- | 3. || Қаракөл || ысты (тылик), қожа |- | 4. || Құршу|| жетіру(тама:алип), арғын(тарақты), уақ, керей |- | 5. || Шу || жетіру(тама:алип, жогы, жағалбайлы:лез), байұлы(шеркеш:қосым), |- | 6. || Қаратау || қоңырат(божбан, жаманбай, алгый), дулат(ботпай) арғын, қаңлы |- | 7. || Машат || дулат (сиқым, жаныс, ботпай), жетіру(жағалбайлы) |- | 8. || Қарамұрт || дулат(сиқым, ботпай, шымыр), сіргелі, ысты, арғын, ошақты, шапырашты(екей, есқожа), қаңлы, албан, |- | 9. || Майлыкент || дулат(шымыр, ботпай, жаныс, сиқым), қыпшақ, шақшам, сіргелі(конирдек), қаңлы |- | 10. || Қошқарата|| дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, найман, шақшам, сіргелі(тутаңбалы), қаңлы, қыпшақ |- | 11. || Арыс || дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, албан, сіргелі |- | 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), сіргелі |- | 13. || Түлкібас || дулат(сиқым, жаныс, ботбай, шымыр), шанышқылы(дархан, санырау, курпик), қаңлы(онбай), шапырашты, сіргелі |- | 14. || Боралдай || дулат(шымыр, сиқым, жаныс, ботпай), албан |- | 15. || Бадам || дулат(жаныс), жетіру(тама), сіргелі, төре |- | 16. || Қазығұрт|| дулат(жаныс, сиқым, шымыр) |- | 17. || Ақтөбе || қоңырат(құрбан, жетімдер), найман, |- | 18. || Көкшеқұм || қоңырат(саңғыл, маңғытай), шалақазақ |- | 19. || Шілік || қоңырат, қыпшақ , керей, арғын |- | 20. || Сарыбұлақ || дулат(шымыр, сиқым) |- | 21. || Шағатай || қоңырат(божбан, маңғытай), арғын(қаракесек) |- | 22. || Ақтас || сіргелі, арғын(тобықты) |- | 23. || Байырқұм || қоңырат(жандар) |- | 24. || Шаян|| сіргелі(карабатыр, шалдар, байжігіт), ошақты, қожа |- | 25. || Хантағы || қоңырат, қаңлы, арғын(қуандық) |- | 26. || Ноғайқора || қоңырат(жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан) |- | 27. || Бөржар || қоңырат, арғын(қаракесек, тобықты, қуандық, сүйіндік) найман(балталы), төре, төлеңгіт, керей, ысты, қыпшақ, уақ, қожа |- | 28. || Сарыкөл || қоңырат(жандар, құлшығаш, оразгелді), жалайыр, қожа |- | 29. || Сырдария || қоңырат(байлар), қыпшақ, қожа, жетіру(телеу) |- | 30. || Бөген || сіргелі(байлы), ошақты, дулат(ботпай, сиқым), жалайыр, ысты |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей) |- | 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара) |- | 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), жетіру(кердері) |- | 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара) |- | 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), арғын, төре |- | 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), қожа |- | 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), қожа |- | 8. || Қарабастоғай || әлім(шөмекей ), қожа |- | 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, қаракесек, шөмекей, төртқара), жетіру(керейіт), байұлы(алтын) |- | 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), жетіру(табын, керейіт, телеу), әлім(шөмекей), қыпшақ, арғын, төре, төлеңгіт |- | 11. || Қостам || әлім(шекті), жетіру(телеу), қожа, төлеңгіт |- | 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), жетіру(керейіт, телеу, рамадан) |- | 13. || Көшербай || әлім(шөмекей) |- | 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), жетіру(тама)? |- | 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), төре, төлеңгіт |- | 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), қырғыз |- | 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара) |- | 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), жалайыр |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас) |- | 2. || Аламесек || жетіру(керейіт, тама), ошақты, қожа |- | 3. || Байзақ || жетіру(табын, тама) |- | 4. || Головачев || қыпшақ, арғын, байұлы(жаппас) |- | 5. || Гродеков || қыпшақ |- | 6. || Жөлек || қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама), байұлы(жаппас) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), қожа |- | 8. || Қараөзек || арғын, найман, байұлы(жаппас), жалайыр, дулат |- | 9. || Кеңтүп || байұлы(жаппас), қожа |- | 10. || Қостам || әлім(шөмекей), қожа |- | 11. || Көткеншек || қожа, төре, төлеңгіт, әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || жетіру( керейіт, телеу, рамадан), әлім(шөмекей) |- | 13. || Маслов || жетіру(табын) |- | 14. || Приречная || қоңырат(котенши), найман(матай, садыр), арғын(тарақты), қыпшақ, сунак |- | 15. || Сауран || қоңырат(котенши), қожа, қаңлы |- | 16. || Скобелев || найман, қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама) |- | 17. || Телікөл || найман, қыпшақ, төре, төлеңгіт |- | 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), жалайыр, қожа |- | 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), төре, төлеңгіт, жетіру(телеу), бактияр? |- | 20. || Жаңақорған || қоңырат(котенши), сунак, қожа, арғын, ошақты, қаңлы… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || сіргелі, шанышқылы, байұлы(таз), жетіру(телеу) |- | 2. || Ақжар || қаңлы, шанышқылы, арғын, дулат, қожа, қоңырат байұлы(алтын) |- | 3. || Алтын || қаңлы, шанышқылы, дулат, ошақты, қыпшақ, қарақалпақ, ысты, найман, қатаған, қоңырат, сіргелі, жетіру(рамадан), маңғыт, төре, кият |- | 4. || Болат || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, сарыүйсін, жетіру(жағалбайлы), қожа, төре |- | 5. || Ниязбек || шанышқылы, қыпшақ, сіргелі, қожа, қаңлы, ошақты, жалайыр, жетіру(жағалбайлы, рамадан), дулат, ысты, арғын(қаракесек), шалақазақ, дурмен |- | 6. || Шыназ || жетіру(рамадан, кердері), шанышқылы, дулат, қожа, найман(балгалы), шақшам, сіргелі, керей, ысты, қоңырат, маңғыт, қатаған, құрама |- | 7. || '''Ескендір''' || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, дулат |- | 8. || Қосқорған || қаңлы, сіргелі, дулат, қоңырат, шақшам |- | 9. || Жетікент || сіргелі, шанышқылы, қаңлы, ошақты |- | 10. || Зеңгіата|| жетіру(рамадан), қаңлы, шанышқылы, жалайыр,… |- | 11. || Қытай-төбе || шанышқылы, қаңлы, сіргелі, қожа, жетіру(тама) |- | 12. || Жалелтөбе || шанышқылы, қаңлы, төре, төлеңгіт, қыпшақ |- | 13. || Ғайып-төбе || қаңлы, дулат, ошақты, шанышқылы, сіргелі, найман(балгалы), жалайыр, қожа |- | 14. || Тойтөбе || шанышқылы, арғын, сіргелі, қаңлы, ысты, дулат, жалайыр, шапырашты, қожа |- | 15. || '''Османата''' || шанышқылы, қаңлы, қожа, жетіру(тама), шақшам |- | 16. || Майдантал || шанышқылы, қожа, қаңлы, найман, ошақты, жалайыр, жетіру(рамадан, тама), сіргелі, байұлы(адай), ошақты |- | 17. || Кенжеғали|| қожа, қаңлы, жалайыр… |- | 18. || Піскент || қоңырат, сіргелі |- | 19. || Аққорған || қожа, жалайыр, найман, қаңлы, қыпшақ жетіру(керейіт, жагайбайлы), |- | 20. || Кәріз || қаңлы, құрама |- | 21. || Бөке || жалайыр, байұлы(алтын), қоңырат, шанышқылы, ошақты, қаңлы, жетіру(жағалбайлы, тама), |- | 22. || Жаушықұм|| қоңырат, дулат, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, жетіру(рамадан), жалайыр(күшік) |- | 23. || Шарапхана || жетіру(рамадан), дулат, қоңырат, сарыүйсін, суан, қаңлы |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || жетіру(табын, тама, керейіт), әлім(шекті), қыпшақ(колденен), қаңлы, қожа |- | 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, қаракесек), арғын(қуандық, қаракесек), төре, төлеңгіт, қожа |- | 3. || Ишимская || қоңырат, қаңлы |- | 4. || Кегейлі || әлім(шекті), жетіру(табын), кенегес, маңғыт |- | 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, қаракесек, карасакал, шөмекей), жетіру(табын, тама), қырғыз, төре |- | 6. || Көкөзек || қыпшақ (торы, ктай), қоңырат |- | 7. || Қоңырат || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), жетіру(табын), байұлы(алаша), жалайыр |- | 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) жетіру(тама), қыпшақ, қожа |- | 9. || Наупыр || жетіру(керейіт, табын), әлім(төртқара, шекті), қыпшақ, найман |- | 10. || Нүкіс|| қоңырат, қаңлы, жетіру(табын), қожа, төре әлім(шекті, төртқара), қыпшақ, маңғыт |- | 11. || Талдық || жетіру(табын), әлім(төртқара, шекті) |- | 12. || Тамды || жетіру(керейіт), әлім(кете, шөмекей, қаракесек), байұлы(алаша) |- | 13. || Шымбай || әлім, жетіру(табын), қаңлы, қыпшақ |- | 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, қыпшақ |- | 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), жетіру(табын), найман |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), жетіру(табын, керейіт) |- | 17. || Сарыби || жетіру, әлім(шөмекей), байұлы |- | 18. || Төрткөл|| жетіру(керейіт, табын), әлім(шөмекей), байұлы |- | 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), жетіру(табын), төре |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын) |- | 1. || Қожалы || жетіру(табын), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті) |- | 2. || Қыпшақ || жетіру(табын), қаңлы, байұлы(адай, алаша) |- | 3. || Қытай|| жетіру(табын), |- | 4. || Қоңырат|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), жетіру(табын) |- | 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын) |- | 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), қаңлы, |- | 7. || Қият|| қоңырат, әлім, байұлы |- | 8. || Гүрлен || жетіру(табын), әлім(төртқара) |- | 9. || Маңғыт || жетіру(табын), байұлы Афганистан : қатаған, сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || арғын, қыпшақ, байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) жетіру(табын, жағалбайлы, кердері, керейіт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, қаракесек, карасакал), қатаған, жалайыр, ошақты |- | 3. || Кермене || найман, қатаған, қыпшақ, қожа, жалайыр, жетіру(керейіт, тама), байұлы(жаппас) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, қоңырат, кенегес, қатаған, найман, қыпшақ, қожа, сеид, жалайыр, алшын?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || дулат(оймаут), маңғыт, кенегес, найман, қожа, кият, қаңлы |- | 6. || Куляб || қоңырат, қатаған, дулат(оймаут) алшын?…. |- | 7. || Қорғантөбе || қоңырат, маңғыт, найман, әлім, байұлы(адай), жетіру(табын) |- | 8. || Кабадианское || қоңырат, найман, байұлы(адай), жетіру(табын)….. |- | 9. || Қатыршы || жалайыр, найман, арғын, маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || қоңырат, арғын, байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), қыпшақ, қаңлы, жалайыр |- | 2. || Қызылқұм || арғын, жалайыр, ошақты, қаңлы, найман, қоңырат, байұлы(жаппас), әлім(шекті), жетіру(табын), шапырашты, маңғыт, қыпшақ |- | 3. || Атақорған || қоңырат, арғын(тарақты), жетіру(керейіт, тама), қыпшақ, колеген |- | 4. || Фистаулинская || қоңырат, қаңлы… |- | 5. || Шардара|| қоңырат,… |- | 6. || Синтаб || қоңырат,… |- | 7. || Фарыш || қоңырат, қаңлы,… |- | 8. || Богдан || қоңырат, қаңлы,… |- | 9. || Көктөбе || қоңырат, арғын… |- | 10. || Өзбек || қаңлы,… |- | 11. || Жаңақорған || жалайыр, қаңлы, қатаған, қоңырат, найман |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || қоңырат, жетіру(рамадан), әлім (қаракесек) |- | 2. || Сабат || найман, жетіру(рамадан, кердері) |- | 3. || Орал || қаңлы, жетіру(рамадан) Катта-курганский уезд |- | 1. || Төрткөл || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), шапырашты, найман, қоңырат, байұлы |- | 2. || Жарбасы || жалайыр, қаңлы |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |арғын, қыпшақ, уақ, керей и жетіру. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |арғын, қыпшақ, уақ, керей және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |керей |- | || Тюменский округ |керей, арғын |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || найман |- | 2. || Сарасинская управа || найман, керей, уақ |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || найман(қожамбет, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | 4. || Уймонская || найман, керей |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |арғын, қыпшақ, керей, уақ, найман |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || керей, арғын, қыпшақ |- | 2. || Казаткульская волость || керей, арғын, қыпшақ |- | 3. || Юдинская волость || арғын, уақ, керей |- | 4. || Казанская волость || арғын, керей, уақ, қыпшақ |- | 5. || Верхне-каинская || керей, арғын, қыпшақ |- | 6. || Верхне-омская || керей, арғын, қыпшақ |- | 7. || Вознесенская || керей, арғын, қыпшақ |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || найман, арғын, керей |- | 2. || Алейская || уақ, арғын, керей, найман |- | 3. || Верх-алейская || найман, уақ, керей |- | 4. || Ново-алейская || уақ, арғын, керей, найман |- | 5. || Бобровская || найман (терістаңбалы, қаракерей) |- | 6. || Бухтарминская || найман(сарыжомарт, көкжарлы), |- | 7. || Верх-бухтарминская || найман(көкжарлы, қаракерей, тортуыл) |- | 8. || Владимирская || найман, керей |- | 9. || Змеиногорская || найман(бура..) |- | 10. || Зыряновская || найман(сарыжомарт, көкжарлы) |- | 11. || Колывановская || керей, найман(бура) |- | 12. || Курьинская || арғын, керей, уақ |- | 13. || Локтевская || найман(бура)… |- | 14. || Нарымская || найман(көкжарлы, қаратай, тортуыл) |- | 15. || Покровская || уақ, керей, найман, арғын |- | 16. || Риддерская || найман |- | 17. || Устькаменогорская || найман (терістаңбалы, қаракерей), арғын |- | 18. || Чарышская || уақ, арғын, керей |- | 19. || Шелковниковская || арғын, керей, найман, уақ |- | 20. || Новошульбинская || арғын, найман, керей, жетіру(жағалбайлы) |- | 21. || Бель-агачская степь || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман, уақ, керей, жетіру(жағалбайлы) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || қыпшақ(қарабалық, кольденен), арғын(қырықмылтық), жетіру(жағалбайлы, рамадан), байұлы(жаппас) |- | 2. || Ключевская || қыпшақ, керей, арғын, жетіру(жағалбайлы) |- | 3. || Нижнее-увельская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || жетіру(жағалбайлы) |- | 2. || Березинская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас) |- | 3. || Магнитная || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ |- | 4. || Великопетровская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ |- | 5. || Кизильская || жетіру(жағалбайлы),… |- | 6. || Варшавская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас) |- | 7. || Карагайская || жетіру(жағалбайлы, телеу),… |- | 8. || Николаевская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), керей |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || жетіру(жағалбайлы) |- | 2. || Таналыкская || жетіру(жағалбайлы) |- | 3. || Кваркенская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт |- | 4. || Ильинская || жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт |- | 5. || Гирьяльская || жетіру(жағалбайлы, тама, табын) |- | 6. || Воздвиженская || жетіру, әлім |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || қыпшақ, арғын, керей(балта) |- | 2. || Звериноголовская || керей, уақ, арғын, қыпшақ |- | 3. || Кочердыкская || керей, қыпшақ |- | 4. || Каминская || керей, арғын, уақ, қыпшақ |- | 5. || Куртамышская || керей, уақ, арғын, қыпшақ |- | 6. || Становская || керей, қыпшақ |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || жетіру(табын, тама, кердері) |- | 2. || Павловская || жетіру(табын, тама), әлім(шекті, кете) |- | 3. || Оренбургская || жетіру, әлім |- | 4. || Татищевская || жетіру(тама), әлім, уақ |- | 6. || Нижеозерская || жетіру(тама, табын) |- | 7. || Буранная || жетіру(табын) |- | 8. || Илецкая || жетіру(табын) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), жетіру(тама, кердері, табын),беріш әлім(қаракесек), төлеңгіт және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |әлім(кете), байұлы(почти все рода), жетіру(тама, табын, кердері), төлеңгіт және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Тарғын || төре, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, жетіру(кердері, табын), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете) |- | 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), төре, төлеңгіт, қожа, қарақалпақ, ноғай, әлім(кете), жетіру(кердері, табын, тама), |- | 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), ноғай, төре, төлеңгіт, қожа, жетіру(кердері,табын,тама) |- | 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), төре, төлеңгіт, қожа |- | 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), төре, төлеңгіт, қожа жетіру(тама, табын, кердері), әлім(кете) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), төлеңгіт, қожа, әлім(кете), жетіру(табын, тама, кердері) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), жетіру(тама, табын), төре, төлеңгіт, әлім(кете), ноғай |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || Сарысүмбе || керей(жантекей, жәдік, шеруші) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || керей(жәдік, жантекей) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || керей(жәдік, шұбарайғыр, жантекей), найман(қожамбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || керей(жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| керей(жантекей, ителі, меркіт), уақ |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| керей(қарақас, молқы, сарбас) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || керей(жантекей, молқы, қарақас, шеруші) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || найман, керей |- | 2. || Шағантоғай || найман, керей, уақ |- | 3. || Дөрбілжін|| найман |- | 4. || Қостолағай || уақ, найман, керей |- | 5. || Сауан || керей, уақ, найман |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || керей, найман |- | 7. || Толы || найман, керей |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, найман |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, найман |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, найман |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| керей, суан, найман |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || керей, суан, найман |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || найман, албан |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || найман, албан |- | 8. || Арасан || найман, керей |- | 9. || Буратал || найман, керей |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || найман, керей |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || керей, найман |- | 2. || Құтыби || керей, найман |- | 3. || Сулай (Манас) || керей, найман |- | 4. || Жемсары || керей, найман |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || керей, найман |- | 6. || Шонжы || керей, найман |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || керей, найман |- | 8. || Мишуан (Шамды) || керей, найман |- | 9. || [[Үрімжі]]|| керей, найман |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || керей, найман |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар (дулат, жалайыр, қыпшақ, арғын, қоңырат, төре, төлеңгіт, қожа мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || Шеруші || керей(абақ:шеруші) |- | 2. || Ботакара || керей(абақ:жантекей) |- | 3. || Молқы || керей(абақ:молқы) |- | 4. || Қарақас || керей(абақ:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік Абақ-Керей руынан. Кішкене болсын наймандар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | Абақ-керейлер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] c4pab1hu2flb1g953e195hokrhjg8yj 3627403 3627402 2026-07-07T17:31:49Z Kaiyr 3134 /* Закаспий облысы */ 3627403 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| арғын:қаракесек(майқы, бошан, қамбар), қанжығалы; керей (абақ: жастабан), қожа, жетіру(табын, телеу, тама), алшын, |- | 2. || Темірші|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар); қырғыз, қожа, қоңырат, жетіру(табын), найман, үйсін? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| арғын:қаракесек(шұбыртпалы, бошан); уақ |- | 4. || Абыралы|| арғын:қаракесек(бошан, жалықпас, қамбар), қуандық(алтай), сүйіндік; төре , қожа, қырғыз, жетіру(жағалбайлы), қаңлы(ырғақты), қыпшақ |- | 5. || Сарытау || арғын:қаракесек(бошан) |- | 6. || Қу|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; қыпшақ, жетіру(тама) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; үйсін? |- | 8. || Кент || арғын: қаракесек(танас), қарауыл, қанжығалы; уақ(сіргелі), жетіру(рамадан, табын, жағалбайлы), найман(көкжарлы), төлеңгіт, қожа, қырғыз |- | 9. || Едірей || арғын:қаракесек(бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || арғын(тобықты), керей, қыпшақ, төре |- | 11. || Берікқара || арғын: қаракесек(танас), қуандық(алтай, темеш); төре, төлеңгіт, найман(садыр), жалайыр, жетіру (тама, рамадан, телеу), қырғыз(накыс) |- | 12. || Бөрілі || арғын: қаракесек(жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| арғын: қаракесек(майқы, бошан); төре, қожа, төлеңгіт, жетіру(табын, тама), керей |- | 14. || Шұбартау|| арғын: қуандық(алтай), қаракесек; төре, қырғыз(саяк), төлеңгіт |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || арғын: қаракесек(бошан); төре, төлеңгіт |- | 16. || Дегелең|| арғын: қаракесек(бошан, майқы), тобықты, сүйіндік, тарақты; жетіру(жағалбайлы), төре, қаңлы(ырғақты), қожа |- | 17. || Ақсары|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар), қуандық(алтай, темеш), қанжығалы, тарақты; керей, жетіру(рамадан), қырғыз, қожа, төре, төлеңгіт |- | 18. || Балқаш|| арғын(тобықты) |- | 19. || Ақбота|| арғын: қаракесек(бошан, жалықпас), сүйіндік, қуандық; қожа, төре, төлеңгіт, уақ, қыпшақ |- | 20. || Дағандел|| арғын(қаракесек, тобықты, тарақты), керей(абақ, ашамайлы), найман(садыр) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || найман(бура), арғын(тарақты, бәсентиін), уақ |- | 2. || Айғыржал || найман(бура), уақ, төре, арғын(бәсентиін) |- | 3. || Семізтау || найман(бура, терістаңбалы), арғын(тобықты), төре |- | 4. || Қоқан|| уақ, арғын(тобықты, қуандық, тарақты), найман(бура, матай, терістаңбалы, …) |- | 5. || Аршалы || арғын(қанжығалы, тарақты), уақ, керей(ашамайлы), найман(бура, көкжарлы, матай, қаракерей) |- | 6. || Шаған || арғын(тобықты, тарақты), жетіру(табын, тама), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, қаңлы, керей |- | 7. || Бұғылы || арғын(тобықты), төре, қожа, керей |- | 8. || Шыңғыс || арғын(тобықты), уақ, керей, қожа |- | 9. || Мұқыр || арғын(тобықты), найман(қаракерей) |- | 10. || Енрікей || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре, шалақазақ, қожа, шанышқылы, қырғыз |- | 11. || Қандығатай || найман(қаракерей), шалақазақ, |- | 12. || Қызылмола? || арғын(тобықты), уақ, керей, жетіру(тама), қожа, найман(бура, қаракерей), |- | 13. || Делбегетей || найман(қаракерей, терістаңбалы, бура, матай) |- | 14. || Сейтен || уақ(жансары, бидалы, шоға,…) найман, қожа арғын(қаракесек, бәсентиін, сүйіндік,…), керей |- | 15. || Малыбай || уақ(жансары), керей(ашамайлы), арғын(қаракесек, сүйіндік…) |- | 16. || Бесқарағай || уақ, арғын(бәсентиін, қаракесек, сүйіндік), төре, керей, найман(бура, терістаңбалы, ергенекті, сарыжомарт), шанышқылы, қожа |- | 17. || Александров || арғын, уақ, найман, керей |- | 18. || Аққұм || уақ, найман(бура, терістаңбалы,…), жетіру(табын), арғын(қаракесек, бәсентиін) |- | 19. || Белағаш || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман(терістаңбалы,.), уақ, керей, жетіру(жағалбайлы) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || найман(бура, сарыжомарт), қыпшақ |- | 2. || Сұлусары || төре, төлеңгіт, найман(бура, қаракерей, матай) |- | 3. || Қалба || найман(қаракерей, бура, матай, терістаңбалы, сарыжомарт) |- | 4. || Айыртау || найман(терістаңбалы, қаракерей) |- | 5. || Ұлан || найман(терістаңбалы, қаракерей), керей(абақ), уақ, төлеңгіт |- | 6. || Себін || найман(сарыжомарт, қаракерей, көкжарлы) |- | 7. || Тарғын || найман(сарыжомарт, көкжарлы) |- | 8. || Құлұжүн || найман(матай, көкжарлы), шалақазақ |- | 9. || Күршім || найман(көкжарлы, бура), төлеңгіт |- | 10. || Үркер || найман(көкжарлы, қаракерей, бура,) керей, шалақазақ |- | 11. || Алтай || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы) |- | 12. || Шанғыстай|| найман (қаратай, көкжарлы), керей(абақ) |- | 13. || Нарым || найман(көкжарлы, қаракерей, матай) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || арғын(сүйіндік, бегендік), төре, қожа |- | 2. || Ақкөл || арғын(қанжығалы, шегендік), төре, уақ, қыпшақ(бұлтың) |- | 3. || Ақбеттау || арғын(сүйіндік, бәсентиін, шегендік, бегендік), жетіру(телеу), уақ |- | 4. || Ақсу || арғын(бәсентиін, қанжығалы, сүйіндік), қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ |- | 5. || Алқакөл|| арғын(бәсентиін, сүйіндік), найман(бура), жетіру(телеу) |- | 6. || Алтыбай || арғын(бәсентиін, сүйіндік, қанжығалы) найман(бура), қыпшақ(құлан, бұлтың) |- | 7. || Атакөз || арғын(сүйіндік) |- | 8. || Баянауыл || арғын(сүйіндік, бәсентиін) |- | 9. || Далба || арғын(сүйіндік, бегендік) |- | 10. || Қарамола || арғын(бегендік, сүйіндік) |- | 11. || Қызылағаш || қыпшақ(бұлтың), керей(ашамайлы), арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт |- | 12. || Қызылтау || арғын(сүйіндік, шегендік, қаракесек) |- | 13. || Маралды || арғын(бәсентиін), төре, төлеңгіт, найман(бура) |- | 14. || Теренкөл|| уақ(абрай, ажибек, шоға), керей(ашамайлы), қыпшақ(бұлтың), найман(бура), арғын(бәсентиін, бегендік, қанжығалы, сүйіндік) |- | 15. || Ұрық|| арғын(бәсентиін, тарақты, қанжығалы, қаракесек, сүйіндік, бегендік), қыпшақ(бұлтың, құлан), найман(бура) |- | 16. || Шақшан || арғын(қанжығалы, сүйіндік, бәсентиін) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре |- | 2. || Майтерек || найман(қаракерей, терістаңбалы), арғын(тобықты), қожа, шанышқылы, |- | 3. || Қара Ертіс || найман(тортуыл) |- | 4. || Кендірлік || керей(абақ), уақ, найман, шалақазақ |- | 5. || Маңырақ || найман(қаракерей, тортуыл), уақ, жетіру(табын), керей, қыпшақ, төре, қожа, төлеңгіт, туркпен, алшын? |- | 6. || Шілікті || найман(қаракерей, тортуыл), төре, төлеңгіт, уақ |- | 7. || Шорғын || найман(қаракерей) |- | 8. || Терісайрық || найман(қаракерей), төре |- | 9. || Хабар асу || найман(қаракерей) |- | 10. || Құмкөл|| найман(қаракерей) |- | 11. || Базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ |- | 12. || Нарын || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ, арғын(тарақты) |- | 13. || Қарабөген || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |- | 14. || Лабы || найман(қаракерей) |- | 15. || Богасов || найман(қаракерей), шанышқылы |- | 16. || Өкпекті || найман(қаракерей, бура, терістаңбалы), төре, арғын(тобықты, тарақты), уақ, керей, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, калмак, қырғыз, сарт, қожа |- | 17. || Баспан-базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || найман (қаракерей), керей, төре, қожа жетіру(рамадан, телеу), үйсін(ошақты)? |- | 2. || Аягөз|| найман(қаракерей), төлеңгіт, керей, қожа |- | 3. || Арғанаты || найман(қаракерей), керей, жетіру(телеу), арғын(тарақты) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || найман(қаракерей), арғын, төлеңгіт |- | 5. || Мырзатай-Қарасу || найман(қаракерей) |- | 6. || Үржар|| найман(қаракерей) |- | 7. || Барлық || найман(қаракерей, матай), арғын(тарақты), шалақазақ, төре, төлеңгіт |- | 8. || Еміл || найман(қаракерей, тортуыл), керей, шалақазақ |- | 9. || Алакөл || найман(қаракерей) |- | 10. || Шарбақты || найман(қаракерей),қожа, керей, қырғыз |- | 11. || Мақаншы-Садыр || найман(садыр), керей, қоңырат, уақ, жалайыр |- | 12. || Балқаш-Лепсі || найман(садыр, матай), төре |- | 13. || Қысқаш-Садыр || найман(садыр), төре, төлеңгіт |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || найман(садыр, қаракерей), төре, төлеңгіт |- | 15. || Батыс Шынжылы || найман(қаракерей, матай), төре, төлеңгіт |- | 16. || Шынжылы || найман(қаракерей), уақ, төре, қыпшақ |- | 17. || Каракольская || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || Жаныс || дулат(жаныс), шапырашты(есқожа), сіргелі(байжігіт) |- | 2. || Чумышевская || дулат (ботпай) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| дулат(жаныс) |- | 4. || Қалғұты || дулат(жаныс) |- | 5. || Жыланкөз || дулат(жаныс, ботпай), шапырашты |- | 6. || Ботпай || дулат(ботпай) |- | 7. || Қыбырай || дулат(жаныс) |- | 8. || Жаңа-Шу || дулат(ботпай) |- | 9. || Шу || дулат(ботпай, сиқым) |- | 10. || Сиқым || дулат(сиқым, жаныс), төре, төлеңгіт |- | 11. || Дулат || дулат(жаныс, шымыр) |- | 12. || Көкірек || дулат(шымыр, жаныс, сиқым) |- | 13. || Қарабұлақ || шапырашты(есқожа) |- | 14. || Сұқылық || дулат(сиқым) |- | 15. || Сусамыр || дулат(сиқым) |- | 16. || Қарабалта|| дулат(жаныс) |- | 17. || Ысық-Ата || дулат(жаныс) |- | 18. || Сарыбағыш || арғын |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || найман(матай, садыр), төре, төлеңгіт, арғын(қаракесек) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| найман(матай, садыр), қыпшақ, арғын |- | 3. || Таулы-Ақсу || найман(матай) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || найман(матай) |- | 5. || Балғалы || жалайыр(балғалы, байшегір, қайшылы), албан, дулат, шапырашты, арғын(қаракесек), ысты |- | 6. || Чолаковская || жалайыр(акбиюм, карашапан), төре, төлеңгіт , торкпен, найман, уақ |- | 7. || Андас || жалайыр(андас, оракты) |- | 8. || Таз || жалайыр(күшік, сыпатай), қырғыз |- | 9. || Алтынемел|| қаңлы(каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, арғын, жалайыр, найман, төре, керей, қырғыз, дулат(ботпай), суан, албан, |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| жалайыр(андас, күшік), төре, төлеңгіт, қырғыз, ысты, керей, дулат(жаныс, ботпай), алшын? |- | 12. || Таулы-Жалайыр|| жалайыр(мырза, андас, сыпатай), албан, дулат, шапырашты, қырғыз |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| жалайыр(сиыршы, мырза), төре, төлеңгіт, дулат(ботпай), шапырашты, ысты |- | 14. || Сарытау|| найман(матай), төре, төлеңгіт |- | 15. || Арасан || найман(матай, садыр), арғын(қаракесек), төлеңгіт, керей, қарақалпақ, қыпшақ |- | 16. || Күлдей-Жұмай || найман(матай) |- | 17. || Ак-ичкинская || найман(матай) |- | 18. || Мырза|| жалайыр(мырза, сиыршы, андас), арғын, шалақазақ |- | 19. || Сыпатай || жалайыр(мырза, сыпатай) |- | 20. || Ши || жалайыр(андас, карашапан, қалпе, орақты) |- | 21. || Южно-прибалхашская || жалайыр(арыктыным, байшегір), дулат, төре, сіргелі |- | 22. || Күшік || жалайыр(күшік, оракты, сыпатай), қыпшақ, төре, төлеңгіт, дулат |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| найман(матай, садыр), қоңырат, қаңлы, шапырашты, арғын |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || албан(сары: досалы, шоған) |- | 2. || Құрман || албан(сары: бозым) |- | 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік) |- | 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым) |- | 5. || Меркі || албан(сары: бозым) |- | 6. || Алжан || албан(сары: алжан) |- | 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт) |- | 8. || Айт || албан(сары: айт) |- | 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан) |- | 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет) |- | 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік) |- | 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт) |- | 13. || Бурақожыр || суан(тоқарыстан), қырғыз, уақ, сарыүйсін, найман |- | 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), төре, төлеңгіт |- | 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан) |- | 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан) |- | 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| дулат(жаныс, ботпай, шымыр), шапырашты, албан(сары), шалақазақ |- | 2. || Батыс-Талғар|| дулат(жаныс), албан(сары), шапырашты(асыл) |- | 3. || Үлкен Алматы || дулат(жаныс, ботпай, шымыр) |- | 4. || Кіші Алматы || дулат(шымыр, сиқым), ысты(ойық), шапырашты(есқожа, асыл) |- | 5. || Шамалған||дулат(жаныс, сиқым, ботпай), ысты(ойық), шапырашты(асыл, есқожа), албан(шыбыл) |- | 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл) |- | 7. || Сөгіті || албан(сары), қаңлы |- | 8. || Бақай || қаңлы, албан(сары), |- | 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, есқожа), дулат(ботпай), төре, төлеңгіт |- | 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, есқожа, екей), ысты(ойық) |- | 11. || Жайылмыш || дулат(жаныс, шымыр), шапырашты(айкым), |- | 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым) |- | 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, есқожа), арғын(қаракесек) |- | 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(есқожа), арғын(қаракесек), қырғыз |- | 15. || Батыс Қастек || шапырашты(есқожа), ысты |- | 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), дулат(жаныс) |- | 17. || Ырғайты || дулат(жаныс), жалайыр(андас), шапырашты(шыбыл) |- | 18. || Қордай || дулат(жаныс), жалайыр(күшік) |- | 19. || Ботпай || дулат(ботпай, сиқым), қоңырат(құлшығаш) |- | 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл) |- | 21. || Мойынқұм|| сарыүйсін(қалша) |- | 22. || Сарытауқұм || сарыүйсін(жакып), қаңлы(караманас), шанышқылы(саңырау) жалайыр(қалпе), найман, қыпшақ, жетіру(тама), арғын(тобықты), дулат(ботпай, шымыр, жаныс), шақшам, ысты |- | 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), дулат(сиқым) |- | 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), жалайыр(байшегір) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| арғын(қуандық:алтай; қанжығалы), қыпшақ, қоңырат, төре, қырғыз |- | 2. || Спасск || арғын(қуандық:алтай), төре, төлеңгіт |- | 3. || Нұра|| арғын(қуандық:темеш, бөрші; сүйіндік), қырғыз, жалайыр, қыпшақ, төре, төлеңгіт |- | 4. || Ақмола|| қыпшақ(бұлтың, кольденен, қарабалық, құлан, торы), арғын(қуандық: алтай, қарпық, темеш; бегендік; атығай; қанжығалы; тарақты; қаракесек), керей, қырғыз, жетіру(жағалбайлы, табын) |- | 5. || Моншақты || керей(ақсары, құрсары, балта), арғын(бегендік), қыпшақ, жетіру(рамадан), төре, төлеңгіт, |- | 6. || Қызыл-Топырақ || керей(құрсары, тезегай), уақ |- | 7. || Есіл || қыпшақ(бұлтың, қарабалық, құлан), арғын(атығай; қуандық, қанжығалы; шегендік, бегендік, қаракесек;), найман, қырғыз, жетіру(керейіт) |- | 8. || Қарағаш|| арғын(қуандық, тарақты, бәсентиін), найман, қыпшақ, қожа, керей, қырғыз |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || арғын(қуандық, тарақты, қаракесек, қарауыл, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, найман, уақ, қыпшақ |- | 10. || Нілді|| арғын(қуандық, атығай, қарауыл) төре, төлеңгіт, қожа |- | 11. || Қоржынкөл|| арғын(қанжығалы, қуандық, сүйіндік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, уақ |- | 12. || Ортау|| арғын(қуандық:алтай) |- | 13. || Жыланды|| арғын(қуандық:қарпық; бәсентиін, қаракесек, қыпшақ(құлан) |- | 14. || Ереймен|| арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт |- | 15. || Атасу|| арғын(қуандық: алтай) |- | 16. || Сораң|| арғын(қуандық, қаракесек, тарақты) |- | 17. || Мұңлы || арғын(қуандық, қаракесек, тарақты), жетіру(тама) |- | 18. || Қорғалжын|| арғын(қуандық,тарақты) |- | 19. || Шу|| арғын(қуандық, қаракесек), жетіру(тама) |- | 20. || Сарыөзен|| арғын(тарақты, қуандық) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || қыпшақ(құлан, бұлтың, қарабалық), төре,төлеңгіт |- | 2. || Покров || керей(ақсары, құрсары, балта), төре, төлеңгіт, қожа, қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ, жетіру(жағалбайлы) арғын(атығай, қанжығалы, қуандық, шегендік) |- | 3. || Омбы || арғын(атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; қанжығалы, қарауыл), қыпшақ(құлан), жетіру(табын), найман, қожа |- | 4. || Қорған|| керей(құрсары, ақсары), арғын(атығай), қожа, калмак |- | 5. || Николаев || арғын(қарауыл, қанжығалы), қаңлы, қожа |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| арғын(қарауыл, қаракесек) |- | 2. || Мезгіл || арғын(қарауыл, атығай, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| арғын(атығай, қарауыл), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз, жетіру(телеу) |- | 4. || Восточная || арғын(қарауыл), қаңлы, шанышқылы, қарақалпақ, төре, төлеңгіт, қыпшақ, жетіру(телеу) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| керей(ақсары), жалайыр, қырғыз, шапырашты, төре, дулат, төлеңгіт, әлімулы, арғын(атығай), жетіру(телеу) |- | 6. || Карачинская || арғын(қарауыл, атығай), қырғыз |- | 7. || Зеренді || арғын(қарауыл, қаракесек, қуандық), уақ жетіру(керейіт), қырғыз, төре |- | 8. || Жыланды || арғын(қарауыл) |- | 9. || Айыртау ||арғын(атығай, бәсентиін), төре, төлеңгіт, дулат(шымыр) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| найман(бағаналы) |- | 2. || Атбасар || арғын(бегендік, қарауыл, қуандық, тобықты, шегендік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз |- | 3. || Теңіз|| арғын(қуандық, сүйіндік, бегендік), жетіру(тама) |- | 4. || Терісаққан|| арғын(қуандық, сүйіндік, қаракесек), қожа |- | 5. || Кзылкульская || арғын(сүйіндік, қуандық, қарауыл, қаракесек), қырғыз |- | 6. || Кентубекская || найман(бағаналы), арғын(қарауыл, тарақты) |- | 7. || Жарқайын|| найман(бағаналы, балталы, көкжарлы), арғын(қарауыл), қожа |- | 8. || Кеңгір|| найман(бағаналы) |- | 9. || Кумконырская || найман(бағаналы, балталы), жетіру(тама), қожа |- | 10. || Сарысу || найман(бағаналы, балталы), қожа |- | 11. || Жезді|| найман(бағаналы) |- | 12. || Айнакөл || найман(бағаналы) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || керей(құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), уақ(шоға), арғын(атығай) |- | 2. || Преснов || керей(балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), уақ(сарман, шоға, бидалы, жансары, шайкөз, баржақсы), төре, төлеңгіт |- | 3. || Құсмұрын || керей(ақсары, сибан), уақ(бидалы, жансары, баржақсы, еренши) |- | 4. || Пресногорьков || керей(сибан), уақ(жансары, шайкөз, баржақсы),төре, төлеңгіт, жетіру(телеу) |- | 5. || Полуденская || арғын(даут:баба, құдайберді-бәйімбет; қарауыл, қаракесек), керей, уақ, қожа |- | 6. || Тайынша || арғын(даут:бабасан, атығай) |- | 7. || Петропавлов || арғын(даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, қарауыл), жетіру(керейіт) |- | 8. || Средняя || арғын(қанжығалы), қыпшақ(торайғыр, бұлтың) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бестамақ || әлім(қаракесек, шөмекей, шекті, кете), жетіру(табын, тама, жағалбайлы), ноғай |- | 2. || Бөрте || жетіру(тама, табын, кердері), төре, уақ, қырғыз, әлім(шекті, қаракесек, төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), қожа |- | 3. || Елек || жетіру(тама, табын) |- | 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, қаракесек), уақ, жетіру(табын, тама, кердері), төре, төлеңгіт |- | 5. || Қобда || жетіру(табын, тама) |- | 6. || Бөрлі || әлім(шекті, қаракесек, кете), жетіру(тама, кердері), қожа |- | 7. || Қаратоғай || жетіру(табын, тама), әлім(шекті) |- | 8. || Тұзтөбе || жетіру(табын, тама, кердері), әлім(кете, шекті), уақ, төре, төлеңгіт |- | 9. || Ойсылқара || жетіру(тама, жағалбайлы), әлім(шекті, қаракесек,), байұлы(алтын, жаппас), төре, төлеңгіт |- | 10. || Ақтөбе || жетіру(тама, табын, жағалбайлы), уақ, төре, әлім(кете, қаракесек, шөмекей, шекті), төлеңгіт, |- | 11. || Теректі || жетіру(жағалбайлы, тама), төре, қожа әлім (кете, шөмекей, шекті), |- | 12. || Аралтөбе || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), арғын, байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, қаракесек) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті) |- | 2. || 2 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 3. || Тосын || арғын(елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), керей(ашамайлы) |- | 4. || Майқара, Майқарау || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті) |- | 5. || Шұбалаң || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 6. || Қарақоға || арғын(елемес: даут, ермен) төре, төлеңгіт, керей, жетіру(телеу), байұлы(жаппас), найман(бағаналы) |- | 7. || Сарықопа || қыпшақ(құлан, ұзын), арғын(ермен, даут) |- | 8. || Қараторғай || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 9. || Сарыторғай || қыпшақ(колденен, құлан, торайғыр, ұзын) |- | 10. || Аққұм || арғын(елемес: даут, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || қыпшақ(қарабалық, ұзын, торайғыр, құлан) байұлы(жаппас), жетіру(тама) |- | 12. || Қызылжыңғыл || қыпшақ(торайғыр, құлан), жетіру(тама), найман(бағаналы) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || әлім(төртқара), жетіру(жағалбайлы:малатау) |- | 2. || Бақсай || әлім(төртқара) |- | 3. || Қызылжар || әлім(төртқара) |- | 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей) |- | 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей) |- | 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын) |- | 7. || Теректі || әлім(төртқара) |- | 8. || Толағай || әлім(төртқара) |- | 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті) |- | 10. || Қарасай || әлім(шекті, қаракесек) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), қырғыз |- | 12. || Қабырға || әлім(қаракесек, шекті) |- | 13. || Ордақонған || әлім(шекті) |- | 14. || Құланды || әлім(шекті), уақ |- | colspan="3" | [[Қостанай уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || керей(танат, балта, тезегай), төре |- | 2. || Кеңарал || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), төре, төлеңгіт, жетіру(тама, табын), байұлы(жаппас) |- | 3. || Обаған || арғын(ермен:шагыр), керей, қыпшақ |- | 4. || Арақарағай || қыпшақ(торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), жетіру(телеу), керей, төре |- | 5. || Қарабалық || қыпшақ(кольденен, қарабалық, бұлтың, торайғыр, ұзын), жетіру(табын), байұлы(жаппас, алтын), қожа |- | 6. || Аманқарағай || арғын(бәсентиін, ермен :шагыр), төре, қожа, төлеңгіт, қыпшақ(қарабалық, кольденен), керей, төре, байұлы(жаппас) |- | 7. || Дәмбар || қыпшақ(қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) жетіру(жағалбайлы, тама) |- | 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), жетіру(телеу, тама), шанышқылы, үйсін? |- | 9. || Жітіқара || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), байұлы(алаша, жаппас) |- | 10. || Сарыой || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр), арғын, әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), жетіру(телеу, табын) |- | 11. || Құмақ || жетіру(жағалбайлы), төре |- | 12. || Шұбар || қыпшақ(қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), жетіру(рамадан, телеу), арғын(ермен : қырықмылтық), қожа |- | 13. || Желқуар || жетіру(жағалбайлы) |- | 14. || Сүйіндік || жетіру(жағалбайлы), төре |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || жетіру(кердері, тама),… |- | 2. || Красноуметская || жетіру(кердері, тама),… |- | 3. || Благодарнов || жетіру(табын, тама) |- | 4. || Мустаевская || жетіру(табын),… |- | 5. || Мухрановская || жетіру(табын), … |- | 6. || Кирсановская || жетіру(тама),… |- | 7. || Рубежинская || жетіру(тама),… |- | 8. || Теректі || жетіру(кердері),… |- | 9. || Қароба|| жетіру(кердері, табын), төлеңгіт |- | 10. || Бөрлі|| жетіру(тама, табын) |- | 11. || Шыңғырлау|| жетіру(тама) |- | 12. || Қарашығанақ || жетіру(табын), байұлы(таз, ысық) |- | 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана) |- | 14. || Шілік || жетіру(табын) |- | 15. || Қарағаш || жетіру(табын) |- | 16. || Круглоозерновская || жетіру(табын, кердері),… |- | 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), жетіру(кердері, табын) |- | 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), жетіру(кердері) |- | 19. || Жиренқопа || жетіру(табын, тама), әлім(кете) |- | 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана) |- | 21. || Иіртек || жетіру(табын, тама),… |- | 22. || Студеновская || жетіру(табын), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), жетіру(кердері) |- | 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай) |- | 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір) |- | 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір) |- | 5. || Есбол || байұлы(беріш) |- | 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), төре, қожа |- | 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш) |- | 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық) |- | 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш) |- | 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық) |- | 11. || Жаршық|| байұлы(таз), қожа |- | 12. || Ембі || байұлы(таз) |- | 13 || Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш) |- | 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша) |- | 15. || Қарашағыр || әлім(шекті) |- | 16. || Ақжал || әлім(кете) |- | 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз) |- | 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім(қаракесек) |- | 19. || Орловская || байұлы(беріш) |- | 20. || Жаманқала || байұлы(беріш) |- | 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || жетіру(табын, кердері) |- | 2. || Скворкин || жетіру(кердері), байұлы… |- | 3. || Бударин || жетіру(кердері), байұлы |- | 4. || Жұбанышкөл || жетіру(кердері, тама, табын) |- | 5. || Өріктікөл || жетіру(кердері, тама), байұлы(адай) |- | 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), жетіру(кердері),…. |- | 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), жетіру(табын, кердері) |- | 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),… |- | 9. || Қарасу || байұлы(байбақты) |- | 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір) |- | 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана) |- | 12. || Өлеңті || байұлы(байбақты, тана), төре |- | 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), жетіру(табын) |- | 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), жетіру(табын), төре |- | 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша) |- | 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты) |- | 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық) |- | 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша) |- | 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты) |- | 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша) |- | 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)… |- | 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт) |- | 23. || Қаракөл || байұлы(ысық) |- | 24. || Қызылжар || байұлы(тана) |- | 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), төре |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| әлім(кете) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), қыпшақ |- | 3. || Қайыңды || әлім(кете) |- | 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт) |- | 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана) |- | 6. || Ойыл|| әлім(кете) |- | 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), жетіру(табын) |- | 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), жетіру(табын, тама) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), жетіру(табын, кердері) |- | 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), қырғыз |- | 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті) |- | 12. || Ембі || әлім(шекті) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || әлім(қаракесек), байұлы(адай) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| жетіру(табын) |- | 15. || Ұлысам || жетіру(табын), байұлы(адай) |- | 16. || Қошқарата|| әлім(шекті) |- | 17. || Сам-Матай|| жетіру(табын) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) |- | 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| байұлы:адай |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы) |- | 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали жетіру(табын, кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), қожа. Табынцы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || Ошақты || ошақты (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл) |- | 2. || Арғын || арғыны:қаракесек(шұбыртпалы, бошан, майқы), бәсентиін |- | 3. || Аққолтық || дулат (шымыр) |- | 4. || Ойық || ысты (ойық) |- | 5. || Шу || жалайыр(қайшылы) |- | 6. || Ағашақ || жалайыр (қалпе), сарыүйсін, дулат (шымыр, ботпай) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), арғын |- | 7. || Ашы || дулат(шымыр), сарыүйсін, қыпшақ, шалақазақ |- | 8. || Аспара || дулат(ботпай), шақшам |- | 9. || Асы || дулат(шымыр, жаныс), қаңлы, шанышқылы шақшам, сарыүйсін, ошақты, жалайыр(қайшылы) |- | 10. || Билікөл || дулат (шымыр, сиқым, жаныс), қаңлы, ошақты, қыпшақ, жалайыр(қайшылы), сіргелі |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, шанышқылы, ошақты, шапырашты, керей, жетіру(тама) |- | 12. || Мақпал || дулат(сиқым, шымыр) |- | 13. || Талас || дулат(сиқым, шымыр), қыпшақ |- | 14. || Тастөбе || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, албан, суан, жалайыр(күшік), қоңырат(котенши) |- | 15. || Қарабақыр || дулат(жаныс), төре |- | 16. || Қарақыстақ || дулат(ботпай, жаныс, сиқым), төре, ошақты |- | 17. || Көшеней || дулат(шымыр) |- | 18. || Күйік || дулат(шымыр, сиқым, жаныс), ошақты, қаңлы(енке), жетіру(тама) |- | 19. || Қорағаты || дулат(ботпай, сиқым) |- | 20. || Үшқорған || дулат, жетіру(тама), шалақазақ |- | 21. || Құмарық || дулат(сиқым, шымыр), жалайыр(күшік), сіргелі |- | 22. || Чонгурская || дулат(сиқым, шымыр), төре, |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), қожа, жетіру(тама, жағалбайлы)? |- | 2. || Жылыбұлақ || сіргелі (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), дулат, төре, төлеңгіт, қыпшақ, қожа |- | 3. || Қаракөл || ысты (тылик), қожа |- | 4. || Құршу|| жетіру(тама:алип), арғын(тарақты), уақ, керей |- | 5. || Шу || жетіру(тама:алип, жогы, жағалбайлы:лез), байұлы(шеркеш:қосым), |- | 6. || Қаратау || қоңырат(божбан, жаманбай, алгый), дулат(ботпай) арғын, қаңлы |- | 7. || Машат || дулат (сиқым, жаныс, ботпай), жетіру(жағалбайлы) |- | 8. || Қарамұрт || дулат(сиқым, ботпай, шымыр), сіргелі, ысты, арғын, ошақты, шапырашты(екей, есқожа), қаңлы, албан, |- | 9. || Майлыкент || дулат(шымыр, ботпай, жаныс, сиқым), қыпшақ, шақшам, сіргелі(конирдек), қаңлы |- | 10. || Қошқарата|| дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, найман, шақшам, сіргелі(тутаңбалы), қаңлы, қыпшақ |- | 11. || Арыс || дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, албан, сіргелі |- | 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), сіргелі |- | 13. || Түлкібас || дулат(сиқым, жаныс, ботбай, шымыр), шанышқылы(дархан, санырау, курпик), қаңлы(онбай), шапырашты, сіргелі |- | 14. || Боралдай || дулат(шымыр, сиқым, жаныс, ботпай), албан |- | 15. || Бадам || дулат(жаныс), жетіру(тама), сіргелі, төре |- | 16. || Қазығұрт|| дулат(жаныс, сиқым, шымыр) |- | 17. || Ақтөбе || қоңырат(құрбан, жетімдер), найман, |- | 18. || Көкшеқұм || қоңырат(саңғыл, маңғытай), шалақазақ |- | 19. || Шілік || қоңырат, қыпшақ , керей, арғын |- | 20. || Сарыбұлақ || дулат(шымыр, сиқым) |- | 21. || Шағатай || қоңырат(божбан, маңғытай), арғын(қаракесек) |- | 22. || Ақтас || сіргелі, арғын(тобықты) |- | 23. || Байырқұм || қоңырат(жандар) |- | 24. || Шаян|| сіргелі(карабатыр, шалдар, байжігіт), ошақты, қожа |- | 25. || Хантағы || қоңырат, қаңлы, арғын(қуандық) |- | 26. || Ноғайқора || қоңырат(жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан) |- | 27. || Бөржар || қоңырат, арғын(қаракесек, тобықты, қуандық, сүйіндік) найман(балталы), төре, төлеңгіт, керей, ысты, қыпшақ, уақ, қожа |- | 28. || Сарыкөл || қоңырат(жандар, құлшығаш, оразгелді), жалайыр, қожа |- | 29. || Сырдария || қоңырат(байлар), қыпшақ, қожа, жетіру(телеу) |- | 30. || Бөген || сіргелі(байлы), ошақты, дулат(ботпай, сиқым), жалайыр, ысты |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей) |- | 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара) |- | 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), жетіру(кердері) |- | 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара) |- | 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), арғын, төре |- | 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), қожа |- | 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), қожа |- | 8. || Қарабастоғай || әлім(шөмекей ), қожа |- | 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, қаракесек, шөмекей, төртқара), жетіру(керейіт), байұлы(алтын) |- | 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), жетіру(табын, керейіт, телеу), әлім(шөмекей), қыпшақ, арғын, төре, төлеңгіт |- | 11. || Қостам || әлім(шекті), жетіру(телеу), қожа, төлеңгіт |- | 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), жетіру(керейіт, телеу, рамадан) |- | 13. || Көшербай || әлім(шөмекей) |- | 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), жетіру(тама)? |- | 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), төре, төлеңгіт |- | 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), қырғыз |- | 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара) |- | 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), жалайыр |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас) |- | 2. || Аламесек || жетіру(керейіт, тама), ошақты, қожа |- | 3. || Байзақ || жетіру(табын, тама) |- | 4. || Головачев || қыпшақ, арғын, байұлы(жаппас) |- | 5. || Гродеков || қыпшақ |- | 6. || Жөлек || қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама), байұлы(жаппас) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), қожа |- | 8. || Қараөзек || арғын, найман, байұлы(жаппас), жалайыр, дулат |- | 9. || Кеңтүп || байұлы(жаппас), қожа |- | 10. || Қостам || әлім(шөмекей), қожа |- | 11. || Көткеншек || қожа, төре, төлеңгіт, әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || жетіру( керейіт, телеу, рамадан), әлім(шөмекей) |- | 13. || Маслов || жетіру(табын) |- | 14. || Приречная || қоңырат(котенши), найман(матай, садыр), арғын(тарақты), қыпшақ, сунак |- | 15. || Сауран || қоңырат(котенши), қожа, қаңлы |- | 16. || Скобелев || найман, қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама) |- | 17. || Телікөл || найман, қыпшақ, төре, төлеңгіт |- | 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), жалайыр, қожа |- | 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), төре, төлеңгіт, жетіру(телеу), бактияр? |- | 20. || Жаңақорған || қоңырат(котенши), сунак, қожа, арғын, ошақты, қаңлы… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || сіргелі, шанышқылы, байұлы(таз), жетіру(телеу) |- | 2. || Ақжар || қаңлы, шанышқылы, арғын, дулат, қожа, қоңырат байұлы(алтын) |- | 3. || Алтын || қаңлы, шанышқылы, дулат, ошақты, қыпшақ, қарақалпақ, ысты, найман, қатаған, қоңырат, сіргелі, жетіру(рамадан), маңғыт, төре, кият |- | 4. || Болат || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, сарыүйсін, жетіру(жағалбайлы), қожа, төре |- | 5. || Ниязбек || шанышқылы, қыпшақ, сіргелі, қожа, қаңлы, ошақты, жалайыр, жетіру(жағалбайлы, рамадан), дулат, ысты, арғын(қаракесек), шалақазақ, дурмен |- | 6. || Шыназ || жетіру(рамадан, кердері), шанышқылы, дулат, қожа, найман(балгалы), шақшам, сіргелі, керей, ысты, қоңырат, маңғыт, қатаған, құрама |- | 7. || '''Ескендір''' || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, дулат |- | 8. || Қосқорған || қаңлы, сіргелі, дулат, қоңырат, шақшам |- | 9. || Жетікент || сіргелі, шанышқылы, қаңлы, ошақты |- | 10. || Зеңгіата|| жетіру(рамадан), қаңлы, шанышқылы, жалайыр,… |- | 11. || Қытай-төбе || шанышқылы, қаңлы, сіргелі, қожа, жетіру(тама) |- | 12. || Жалелтөбе || шанышқылы, қаңлы, төре, төлеңгіт, қыпшақ |- | 13. || Ғайып-төбе || қаңлы, дулат, ошақты, шанышқылы, сіргелі, найман(балгалы), жалайыр, қожа |- | 14. || Тойтөбе || шанышқылы, арғын, сіргелі, қаңлы, ысты, дулат, жалайыр, шапырашты, қожа |- | 15. || '''Османата''' || шанышқылы, қаңлы, қожа, жетіру(тама), шақшам |- | 16. || Майдантал || шанышқылы, қожа, қаңлы, найман, ошақты, жалайыр, жетіру(рамадан, тама), сіргелі, байұлы(адай), ошақты |- | 17. || Кенжеғали|| қожа, қаңлы, жалайыр… |- | 18. || Піскент || қоңырат, сіргелі |- | 19. || Аққорған || қожа, жалайыр, найман, қаңлы, қыпшақ жетіру(керейіт, жагайбайлы), |- | 20. || Кәріз || қаңлы, құрама |- | 21. || Бөке || жалайыр, байұлы(алтын), қоңырат, шанышқылы, ошақты, қаңлы, жетіру(жағалбайлы, тама), |- | 22. || Жаушықұм|| қоңырат, дулат, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, жетіру(рамадан), жалайыр(күшік) |- | 23. || Шарапхана || жетіру(рамадан), дулат, қоңырат, сарыүйсін, суан, қаңлы |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || жетіру(табын, тама, керейіт), әлім(шекті), қыпшақ(колденен), қаңлы, қожа |- | 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, қаракесек), арғын(қуандық, қаракесек), төре, төлеңгіт, қожа |- | 3. || Ишимская || қоңырат, қаңлы |- | 4. || Кегейлі || әлім(шекті), жетіру(табын), кенегес, маңғыт |- | 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, қаракесек, карасакал, шөмекей), жетіру(табын, тама), қырғыз, төре |- | 6. || Көкөзек || қыпшақ (торы, ктай), қоңырат |- | 7. || Қоңырат || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), жетіру(табын), байұлы(алаша), жалайыр |- | 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) жетіру(тама), қыпшақ, қожа |- | 9. || Наупыр || жетіру(керейіт, табын), әлім(төртқара, шекті), қыпшақ, найман |- | 10. || Нүкіс|| қоңырат, қаңлы, жетіру(табын), қожа, төре әлім(шекті, төртқара), қыпшақ, маңғыт |- | 11. || Талдық || жетіру(табын), әлім(төртқара, шекті) |- | 12. || Тамды || жетіру(керейіт), әлім(кете, шөмекей, қаракесек), байұлы(алаша) |- | 13. || Шымбай || әлім, жетіру(табын), қаңлы, қыпшақ |- | 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, қыпшақ |- | 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), жетіру(табын), найман |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), жетіру(табын, керейіт) |- | 17. || Сарыби || жетіру, әлім(шөмекей), байұлы |- | 18. || Төрткөл|| жетіру(керейіт, табын), әлім(шөмекей), байұлы |- | 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), жетіру(табын), төре |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын) |- | 1. || Қожалы || жетіру(табын), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті) |- | 2. || Қыпшақ || жетіру(табын), қаңлы, байұлы(адай, алаша) |- | 3. || Қытай|| жетіру(табын), |- | 4. || Қоңырат|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), жетіру(табын) |- | 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын) |- | 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), қаңлы, |- | 7. || Қият|| қоңырат, әлім, байұлы |- | 8. || Гүрлен || жетіру(табын), әлім(төртқара) |- | 9. || Маңғыт || жетіру(табын), байұлы Афганистан : қатаған, сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || арғын, қыпшақ, байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) жетіру(табын, жағалбайлы, кердері, керейіт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, қаракесек, карасакал), қатаған, жалайыр, ошақты |- | 3. || Кермене || найман, қатаған, қыпшақ, қожа, жалайыр, жетіру(керейіт, тама), байұлы(жаппас) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, қоңырат, кенегес, қатаған, найман, қыпшақ, қожа, сеид, жалайыр, алшын?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || дулат(оймаут), маңғыт, кенегес, найман, қожа, кият, қаңлы |- | 6. || Куляб || қоңырат, қатаған, дулат(оймаут) алшын?…. |- | 7. || Қорғантөбе || қоңырат, маңғыт, найман, әлім, байұлы(адай), жетіру(табын) |- | 8. || Кабадианское || қоңырат, найман, байұлы(адай), жетіру(табын)….. |- | 9. || Қатыршы || жалайыр, найман, арғын, маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || қоңырат, арғын, байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), қыпшақ, қаңлы, жалайыр |- | 2. || Қызылқұм || арғын, жалайыр, ошақты, қаңлы, найман, қоңырат, байұлы(жаппас), әлім(шекті), жетіру(табын), шапырашты, маңғыт, қыпшақ |- | 3. || Атақорған || қоңырат, арғын(тарақты), жетіру(керейіт, тама), қыпшақ, колеген |- | 4. || Фистаулинская || қоңырат, қаңлы… |- | 5. || Шардара|| қоңырат,… |- | 6. || Синтаб || қоңырат,… |- | 7. || Фарыш || қоңырат, қаңлы,… |- | 8. || Богдан || қоңырат, қаңлы,… |- | 9. || Көктөбе || қоңырат, арғын… |- | 10. || Өзбек || қаңлы,… |- | 11. || Жаңақорған || жалайыр, қаңлы, қатаған, қоңырат, найман |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || қоңырат, жетіру(рамадан), әлім (қаракесек) |- | 2. || Сабат || найман, жетіру(рамадан, кердері) |- | 3. || Орал || қаңлы, жетіру(рамадан) Катта-курганский уезд |- | 1. || Төрткөл || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), шапырашты, найман, қоңырат, байұлы |- | 2. || Жарбасы || жалайыр, қаңлы |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |арғын, қыпшақ, уақ, керей и жетіру. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |арғын, қыпшақ, уақ, керей және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |керей |- | || Тюменский округ |керей, арғын |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |арғын, қыпшақ, уақ, керей |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || найман |- | 2. || Сарасинская управа || найман, керей, уақ |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || найман(қожамбет, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | 4. || Уймонская || найман, керей |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |арғын, қыпшақ, керей, уақ, найман |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || керей, арғын, қыпшақ |- | 2. || Казаткульская волость || керей, арғын, қыпшақ |- | 3. || Юдинская волость || арғын, уақ, керей |- | 4. || Казанская волость || арғын, керей, уақ, қыпшақ |- | 5. || Верхне-каинская || керей, арғын, қыпшақ |- | 6. || Верхне-омская || керей, арғын, қыпшақ |- | 7. || Вознесенская || керей, арғын, қыпшақ |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || найман, арғын, керей |- | 2. || Алейская || уақ, арғын, керей, найман |- | 3. || Верх-алейская || найман, уақ, керей |- | 4. || Ново-алейская || уақ, арғын, керей, найман |- | 5. || Бобровская || найман (терістаңбалы, қаракерей) |- | 6. || Бухтарминская || найман(сарыжомарт, көкжарлы), |- | 7. || Верх-бухтарминская || найман(көкжарлы, қаракерей, тортуыл) |- | 8. || Владимирская || найман, керей |- | 9. || Змеиногорская || найман(бура..) |- | 10. || Зыряновская || найман(сарыжомарт, көкжарлы) |- | 11. || Колывановская || керей, найман(бура) |- | 12. || Курьинская || арғын, керей, уақ |- | 13. || Локтевская || найман(бура)… |- | 14. || Нарымская || найман(көкжарлы, қаратай, тортуыл) |- | 15. || Покровская || уақ, керей, найман, арғын |- | 16. || Риддерская || найман |- | 17. || Устькаменогорская || найман (терістаңбалы, қаракерей), арғын |- | 18. || Чарышская || уақ, арғын, керей |- | 19. || Шелковниковская || арғын, керей, найман, уақ |- | 20. || Новошульбинская || арғын, найман, керей, жетіру(жағалбайлы) |- | 21. || Бель-агачская степь || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман, уақ, керей, жетіру(жағалбайлы) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || қыпшақ(қарабалық, кольденен), арғын(қырықмылтық), жетіру(жағалбайлы, рамадан), байұлы(жаппас) |- | 2. || Ключевская || қыпшақ, керей, арғын, жетіру(жағалбайлы) |- | 3. || Нижнее-увельская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || жетіру(жағалбайлы) |- | 2. || Березинская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас) |- | 3. || Магнитная || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ |- | 4. || Великопетровская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ |- | 5. || Кизильская || жетіру(жағалбайлы),… |- | 6. || Варшавская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас) |- | 7. || Карагайская || жетіру(жағалбайлы, телеу),… |- | 8. || Николаевская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), керей |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || жетіру(жағалбайлы) |- | 2. || Таналыкская || жетіру(жағалбайлы) |- | 3. || Кваркенская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт |- | 4. || Ильинская || жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт |- | 5. || Гирьяльская || жетіру(жағалбайлы, тама, табын) |- | 6. || Воздвиженская || жетіру, әлім |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || қыпшақ, арғын, керей(балта) |- | 2. || Звериноголовская || керей, уақ, арғын, қыпшақ |- | 3. || Кочердыкская || керей, қыпшақ |- | 4. || Каминская || керей, арғын, уақ, қыпшақ |- | 5. || Куртамышская || керей, уақ, арғын, қыпшақ |- | 6. || Становская || керей, қыпшақ |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || жетіру(табын, тама, кердері) |- | 2. || Павловская || жетіру(табын, тама), әлім(шекті, кете) |- | 3. || Оренбургская || жетіру, әлім |- | 4. || Татищевская || жетіру(тама), әлім, уақ |- | 6. || Нижеозерская || жетіру(тама, табын) |- | 7. || Буранная || жетіру(табын) |- | 8. || Илецкая || жетіру(табын) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), жетіру(тама, кердері, табын),беріш әлім(қаракесек), төлеңгіт және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |әлім(кете), байұлы(почти все рода), жетіру(тама, табын, кердері), төлеңгіт және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Тарғын || төре, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, жетіру(кердері, табын), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете) |- | 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), төре, төлеңгіт, қожа, қарақалпақ, ноғай, әлім(кете), жетіру(кердері, табын, тама), |- | 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), ноғай, төре, төлеңгіт, қожа, жетіру(кердері,табын,тама) |- | 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), төре, төлеңгіт, қожа |- | 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), төре, төлеңгіт, қожа жетіру(тама, табын, кердері), әлім(кете) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), төлеңгіт, қожа, әлім(кете), жетіру(табын, тама, кердері) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), жетіру(тама, табын), төре, төлеңгіт, әлім(кете), ноғай |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || Сарысүмбе || керей(жантекей, жәдік, шеруші) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || керей(жәдік, жантекей) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || керей(жәдік, шұбарайғыр, жантекей), найман(қожамбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || керей(жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| керей(жантекей, ителі, меркіт), уақ |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| керей(қарақас, молқы, сарбас) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || керей(жантекей, молқы, қарақас, шеруші) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || найман, керей |- | 2. || Шағантоғай || найман, керей, уақ |- | 3. || Дөрбілжін|| найман |- | 4. || Қостолағай || уақ, найман, керей |- | 5. || Сауан || керей, уақ, найман |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || керей, найман |- | 7. || Толы || найман, керей |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, найман |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, найман |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, найман |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| керей, суан, найман |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || керей, суан, найман |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || найман, албан |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || найман, албан |- | 8. || Арасан || найман, керей |- | 9. || Буратал || найман, керей |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || найман, керей |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || керей, найман |- | 2. || Құтыби || керей, найман |- | 3. || Сулай (Манас) || керей, найман |- | 4. || Жемсары || керей, найман |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || керей, найман |- | 6. || Шонжы || керей, найман |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || керей, найман |- | 8. || Мишуан (Шамды) || керей, найман |- | 9. || [[Үрімжі]]|| керей, найман |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || керей, найман |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар (дулат, жалайыр, қыпшақ, арғын, қоңырат, төре, төлеңгіт, қожа мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || Шеруші || керей(абақ:шеруші) |- | 2. || Ботакара || керей(абақ:жантекей) |- | 3. || Молқы || керей(абақ:молқы) |- | 4. || Қарақас || керей(абақ:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік Абақ-Керей руынан. Кішкене болсын наймандар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | Абақ-керейлер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] b1oovee6eoexloxacnfjenrr10o52df 10 764845 3627470 3626988 2026-07-07T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3627470 json application/json { "articles": 244191, "pages": 668339, "edits": 3623775, "users": 179521, "activeusers": 333, "admins": 15, "files": 8762 } j6787fdqxgmj8qy3suecd90ndbehhww 0 767016 3627581 3623882 2026-07-08T10:34:43Z Casserium 68287 3627581 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 15 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы, Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # Ербол Адаев (2025 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2022—2026) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Парламенттегі өкілдігі == 2001 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022—2026) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026—) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024—2026) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021—2026) ; Қауіпсіздік кеңесінің хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] iok1wy8pdpag3qfiyudelswctit84s9 4 775564 3627488 3627068 2026-07-08T03:05:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3627488 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 153303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 310910] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 118584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 383835] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 89176] |- |4 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18583] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 268161] |- |6 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6136] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21684] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83777] |- |9 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9214] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84446] |- |11 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127341] |- |12 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7337] |- |13 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110639] |- |14 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21601] |- |15 |[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5197] |- |16 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23504] |- |17 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62673] |- |18 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29153] |- |19 |[[Колледж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3136] |- |20 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 7028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 78717] |- |21 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23534] |- |22 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5862] |- |23 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59350] |- |24 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30178] |- |25 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46021] |- |26 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28250] |- |27 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121397] |- |28 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37155] |- |29 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 11113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106755] |- |30 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30482] |- |31 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116402] |- |32 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49093] |- |33 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35617] |- |34 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59067] |- |35 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39554] |- |36 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64102] |- |37 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 12988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13669] |- |38 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36301] |- |39 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31807] |- |40 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10355] |- |41 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24502] |- |42 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13268] |- |43 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27722] |- |44 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43064] |- |45 |[[Ақыр заман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2857] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66014] |- |47 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23326] |- |48 |[[Рафаил Иосифович Розенсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1620] |- |49 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29964] |- |50 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38122] |- |51 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3955] |- |52 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58491] |- |53 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23553] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26420] |- |55 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24125] |- |56 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 30099] |- |57 |[[Жылқы еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1763] |- |58 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20570] |- |59 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99969] |- |60 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20190] |- |61 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 6006] |- |62 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36099] |- |63 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35265] |- |64 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84766] |- |65 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26162] |- |66 |[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276] |- |67 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27728] |- |68 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23673] |- |69 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9235] |- |70 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30965] |- |71 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77232] |- |72 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64302] |- |73 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |- |74 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17836] |- |75 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7124] |- |76 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34927] |- |77 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15604] |- |78 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34236] |- |79 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8107] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55106] |- |81 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58538] |- |82 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50480] |- |83 |[[Күл ауруы уыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1328] |- |84 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50400] |- |85 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28164] |- |86 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13557] |- |87 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4457] |- |88 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11766] |- |89 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33483] |- |90 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8362] |- |91 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31781] |- |92 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12053] |- |93 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36224] |- |94 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13095] |- |95 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 47742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72260] |- |96 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3616] |- |97 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 6619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30296] |- |98 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29559] |- |99 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40176] |- |100 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23835] |- |101 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21251] |- |102 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46360] |- |103 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2862] |- |104 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29396] |- |105 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10953] |- |106 |[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |- |107 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24183] |- |108 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54796] |- |109 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39092] |- |110 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 5208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24910] |- |111 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8375] |- |112 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17298] |- |113 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29801] |- |114 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29967] |- |115 |[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |- |116 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12207] |- |117 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24500] |- |118 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15189] |- |119 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5878] |- |120 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22194] |- |121 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8612] |- |122 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8589] |- |123 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39273] |- |124 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12705] |- |125 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32107] |- |126 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23634] |- |127 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5597] |- |128 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29506] |- |129 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9092] |- |130 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8354] |- |131 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16060] |- |132 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24608] |- |133 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18950] |- |134 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5583] |- |135 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16478] |- |136 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31977] |- |137 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7366] |- |138 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3771] |- |139 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5204] |- |140 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19200] |- |141 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15488] |- |142 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53996] |- |143 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8527] |- |144 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11291] |- |145 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9093] |- |146 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35513] |- |147 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 6101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22691] |- |148 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18653] |- |149 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14241] |- |150 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26884] |- |151 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12699] |- |152 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21204] |- |153 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4073] |- |154 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26541] |- |155 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47643] |- |156 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29669] |- |157 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4107] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5784] |- |159 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7103] |- |160 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11871] |- |161 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11730] |- |162 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15806] |- |163 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43395] |- |164 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17436] |- |165 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4907] |- |166 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23178] |- |167 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16518] |- |168 |[[Кемпірқосақ (сөз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1912] |- |169 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11889] |- |170 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20407] |- |171 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17328] |- |172 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10877] |- |173 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8216] |- |174 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24210] |- |175 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23386] |- |176 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26569] |- |177 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26309] |- |178 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28309] |- |179 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14219] |- |180 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9984] |- |181 |[[Алаш партиясы программасының жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1749] |- |182 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28507] |- |183 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65490] |- |184 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4787] |- |185 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9524] |- |186 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8933] |- |187 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17674] |- |188 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28500] |- |189 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8003] |- |190 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19520] |- |191 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12048] |- |192 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21809] |- |193 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1353] |- |194 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21865] |- |195 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40780] |- |196 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13634] |- |197 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13303] |- |198 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12518] |- |199 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33081] |- |200 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16737] |- |201 |[[Қыша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1118] |- |202 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27933] |- |203 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16622] |- |204 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7981] |- |205 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3822] |- |206 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19636] |- |207 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17302] |- |208 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14548] |- |209 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9754] |- |210 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16119] |- |211 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15844] |- |212 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12184] |- |213 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12421] |- |214 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12120] |- |215 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16026] |- |216 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5576] |- |217 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15657] |- |218 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18951] |- |219 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12038] |- |220 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57190] |- |221 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 5416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24514] |- |222 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 9603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27667] |- |223 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10880] |- |224 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11834] |- |225 |[[Батыр ауылдық округі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 817] |- |226 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30042] |- |227 |[[Kaspi Bank]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi_Bank 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi_Bank 4179] |- |228 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14137] |- |229 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6704] |- |230 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32992] |- |231 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15744] |- |232 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10740] |- |233 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3606] |- |234 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20815] |- |235 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11476] |- |236 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14578] |- |237 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15705] |- |238 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16558] |- |239 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29565] |- |240 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13357] |- |241 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7616] |- |242 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15221] |- |243 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15497] |- |244 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5304] |- |245 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5608] |- |246 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7664] |- |247 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23099] |- |248 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15419] |- |249 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6369] |- |250 |[[Шығанақ Берсиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4115] |- |251 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 829] |- |252 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16492] |- |253 |[[Абсорбция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1298] |- |254 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3345] |- |255 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60568] |- |256 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6324] |- |257 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15911] |- |258 |[[Прожектор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 669] |- |259 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16712] |- |260 |[[Бэкрумс (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 621] |- |261 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25083] |- |262 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9406] |- |263 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8165] |- |264 |[[Халықаралық балаларды қорғау күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1288] |- |265 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15526] |- |266 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9481] |- |267 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2620] |- |268 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7512] |- |269 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10656] |- |270 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4235] |- |271 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3485] |- |272 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19655] |- |273 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31429] |- |274 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10559] |- |275 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29659] |- |276 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16432] |- |277 |[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1754] |- |278 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7242] |- |279 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11669] |- |280 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11457] |- |281 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7529] |- |282 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13682] |- |283 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11559] |- |284 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13271] |- |285 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13241] |- |286 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9433] |- |287 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20877] |- |288 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12986] |- |289 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39613] |- |290 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8939] |- |291 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8453] |- |292 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5811] |- |293 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17243] |- |294 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11851] |- |295 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18310] |- |296 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14879] |- |297 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6274] |- |298 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15284] |- |299 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 5900] |- |300 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8653] |- |301 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16209] |- |302 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17415] |- |303 |[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2129] |- |304 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15688] |- |305 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32176] |- |306 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27168] |- |307 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9052] |- |308 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19619] |- |309 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12117] |- |310 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15729] |- |311 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9093] |- |312 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8140] |- |313 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10712] |- |314 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15943] |- |315 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9750] |- |316 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 3024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28376] |- |317 |[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1125] |- |318 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14850] |- |319 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7324] |- |320 |[[Менопауза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2588] |- |321 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10068] |- |322 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5545] |- |323 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9397] |- |324 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12916] |- |325 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24104] |- |326 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16965] |- |327 |[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4232] |- |328 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5531] |- |329 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40610] |- |330 |[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 828] |- |331 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7551] |- |332 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9516] |- |333 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1822] |- |334 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3051] |- |335 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13181] |- |336 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14120] |- |337 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9716] |- |338 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9480] |- |339 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26800] |- |340 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8871] |- |341 |[[Әкелер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 874] |- |342 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6082] |- |343 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2557] |- |344 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6853] |- |345 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4779] |- |346 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18414] |- |347 |[[Қарқаралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4706] |- |348 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10161] |- |349 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9454] |- |350 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12478] |- |351 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4908] |- |352 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19704] |- |353 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20430] |- |354 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23119] |- |355 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26998] |- |356 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23952] |- |357 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1291] |- |358 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4005] |- |359 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11198] |- |360 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4849] |- |361 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7885] |- |362 |[[Жезқазған мыс кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1822] |- |363 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26761] |- |364 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11710] |- |365 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13064] |- |366 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9683] |- |367 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7201] |- |368 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12559] |- |369 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8052] |- |370 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16495] |- |371 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8754] |- |372 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17652] |- |373 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6905] |- |374 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6081] |- |375 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11570] |- |376 |[[Махамбет ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1777] |- |377 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37886] |- |378 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21183] |- |379 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13474] |- |380 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1945] |- |381 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30361] |- |382 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12555] |- |383 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6346] |- |384 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15437] |- |385 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25492] |- |386 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13554] |- |387 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7483] |- |388 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9187] |- |389 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8890] |- |390 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23093] |- |391 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11088] |- |392 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2443] |- |393 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5972] |- |394 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3563] |- |395 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8153] |- |396 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12049] |- |397 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4262] |- |398 |[[Тігін машинасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1857] |- |399 |[[Әлмерек абыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2841] |- |400 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8204] |- |401 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11225] |- |402 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23443] |- |403 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12986] |- |404 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9234] |- |405 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7994] |- |406 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8627] |- |407 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7210] |- |408 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8419] |- |409 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9540] |- |410 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4270] |- |411 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8300] |- |412 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11702] |- |413 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8617] |- |414 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4803] |- |415 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10456] |- |416 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5744] |- |417 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5672] |- |418 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19261] |- |419 |[[Асу Алмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2779] |- |420 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9121] |- |421 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18788] |- |422 |[[Халықаралық балалар күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1732] |- |423 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6974] |- |424 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1758] |- |425 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1508] |- |426 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4737] |- |427 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12125] |- |428 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18770] |- |429 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21361] |- |430 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15326] |- |431 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9340] |- |432 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3525] |- |433 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7775] |- |434 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12290] |- |435 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30312] |- |436 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11674] |- |437 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9815] |- |438 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5987] |- |439 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5802] |- |440 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 3739] |- |441 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7568] |- |442 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14112] |- |443 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22526] |- |444 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5719] |- |445 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3312] |- |446 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40574] |- |447 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4029] |- |448 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5720] |- |449 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12073] |- |450 |[[Қазақстан бокс федерациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 924] |- |451 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13383] |- |452 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20389] |- |453 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5794] |- |454 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8723] |- |455 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7991] |- |456 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12099] |- |457 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12057] |- |458 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1421] |- |459 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12642] |- |460 |[[Аниме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 999] |- |461 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4385] |- |462 |[[Алма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4113] |- |463 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4707] |- |464 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5725] |- |465 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32504] |- |466 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14620] |- |467 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6327] |- |468 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14175] |- |469 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4624] |- |470 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4181] |- |471 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1596] |- |472 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12954] |- |473 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25430] |- |474 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7099] |- |475 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9407] |- |476 |[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 416] |- |477 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24957] |- |478 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8845] |- |479 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11308] |- |480 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6563] |- |481 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8107] |- |482 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10838] |- |483 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15477] |- |484 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4141] |- |485 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17333] |- |486 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1161] |- |487 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7337] |- |488 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4872] |- |489 |[[Темір баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 610] |- |490 |[[Сергей Викторович Лохвицкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 561] |- |491 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4726] |- |492 |[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416] |- |493 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15148] |- |494 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10136] |- |495 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3247] |- |496 |[[Найман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2600] |- |497 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3691] |- |498 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12236] |- |499 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9067] |- |500 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1759] |- |501 |[[Есік жазба ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1090] |- |502 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15314] |- |503 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14518] |- |504 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6227] |- |505 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32198] |- |506 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7143] |- |507 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3740] |- |508 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3968] |- |509 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7519] |- |510 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8859] |- |511 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19369] |- |512 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2609] |- |513 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3959] |- |514 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11586] |- |515 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16745] |- |516 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8675] |- |517 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1424] |- |518 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22482] |- |519 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10777] |- |520 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19752] |- |521 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6791] |- |522 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5504] |- |523 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12390] |- |524 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4689] |- |525 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5963] |- |526 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9374] |- |527 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15812] |- |528 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5106] |- |529 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6243] |- |530 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9529] |- |531 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8395] |- |532 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4075] |- |533 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24702] |- |534 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13003] |- |535 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10852] |- |536 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18360] |- |537 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20995] |- |538 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18177] |- |539 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9907] |- |540 |[[Қазақстан Халық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3365] |- |541 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4843] |- |542 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2543] |- |543 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17055] |- |544 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2874] |- |545 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2290] |- |546 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17884] |- |547 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10547] |- |548 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3641] |- |549 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23884] |- |550 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4391] |- |551 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36338] |- |552 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7582] |- |553 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7016] |- |554 |[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1020] |- |555 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20852] |- |556 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10410] |- |557 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12688] |- |558 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5723] |- |559 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6508] |- |560 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7826] |- |561 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4150] |- |562 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10331] |- |563 |[[Адай көтерілісі (1870)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4278] |- |564 |[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1187] |- |565 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5383] |- |566 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3629] |- |567 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17198] |- |568 |[[Тодо бичиг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 480] |- |569 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16839] |- |570 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 955] |- |571 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7864] |- |572 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20035] |- |573 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4855] |- |574 |[[Айыртау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1706] |- |575 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16589] |- |576 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10229] |- |577 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10519] |- |578 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6456] |- |579 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12248] |- |580 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10487] |- |581 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22085] |- |582 |[[Ауа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6015] |- |583 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12547] |- |584 |[[Дат тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 614] |- |585 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5281] |- |586 |[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 471] |- |587 |[[Грамматика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4930] |- |588 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8849] |- |589 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4942] |- |590 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4788] |- |591 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9151] |- |592 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6794] |- |593 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4540] |- |594 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10627] |- |595 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3981] |- |596 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6494] |- |597 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10536] |- |598 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5350] |- |599 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8419] |- |600 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5753] |- |601 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12971] |- |602 |[[Бөкей ордасы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2637] |- |603 |[[Кабо-Верде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1005] |- |604 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2120] |- |605 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12247] |- |606 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20728] |- |607 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 5052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27064] |- |608 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16206] |- |609 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12899] |- |610 |[[Технологиялық процесс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 820] |- |611 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6097] |- |612 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11893] |- |613 |[[Мулао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 445] |- |614 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20487] |- |615 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11713] |- |616 |[[Қалың мал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3923] |- |617 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15272] |- |618 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16313] |- |619 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8009] |- |620 |[[Араб тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3344] |- |621 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14309] |- |622 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8179] |- |623 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7647] |- |624 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4813] |- |625 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13924] |- |626 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6966] |- |627 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8086] |- |628 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4254] |- |629 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 2986] |- |630 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4648] |- |631 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6874] |- |632 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6068] |- |633 |[[Гайморит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3660] |- |634 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6705] |- |635 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3920] |- |636 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7713] |- |637 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18069] |- |638 |[[Асау жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1890] |- |639 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17586] |- |640 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3341] |- |641 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3892] |- |642 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12163] |- |643 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2709] |- |644 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5770] |- |645 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3688] |- |646 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6588] |- |647 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6907] |- |648 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4102] |- |649 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3649] |- |650 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23729] |- |651 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14465] |- |652 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3376] |- |653 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4872] |- |654 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15159] |- |655 |[[Жанабіл Сымағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1287] |- |656 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5896] |- |657 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17634] |- |658 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4624] |- |659 |[[Имантай Сәтбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1054] |- |660 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4116] |- |661 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5281] |- |662 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5801] |- |663 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4694] |- |664 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6198] |- |665 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62802] |- |666 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4073] |- |667 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10027] |- |668 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6368] |- |669 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8054] |- |670 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15394] |- |671 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4812] |- |672 |[[ИС-1]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%A1-1 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%A1-1 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%A1-1 386] |- |673 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3053] |- |674 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15362] |- |675 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6468] |- |676 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8170] |- |677 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12178] |- |678 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5140] |- |679 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16006] |- |680 |[[Алматы заң колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 687] |- |681 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9132] |- |682 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19386] |- |683 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3171] |- |684 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 5089] |- |685 |[[Григориополь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 401] |- |686 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8397] |- |687 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3578] |- |688 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15812] |- |689 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6689] |- |690 |[[Келтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |- |691 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11112] |- |692 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8456] |- |693 |[[Алтыналмас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 429] |- |694 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5571] |- |695 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3075] |- |696 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 441] |- |697 |[[Клавдия Николаевна Чернышева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 388] |- |698 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7763] |- |699 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22663] |- |700 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14007] |- |701 |[[Жыныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2578] |- |702 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6676] |- |703 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 3066] |- |704 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5860] |- |705 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3136] |- |706 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3221] |- |707 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2052] |- |708 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4245] |- |709 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8875] |- |710 |[[Талқылау:Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333] |- |711 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10247] |- |712 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15852] |- |713 |[[Жай зат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1768] |- |714 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1911] |- |715 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5654] |- |716 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9259] |- |717 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19200] |- |718 |[[Виттельсбахтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 392] |- |719 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11581] |- |720 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15647] |- |721 |[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3596] |- |722 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7886] |- |723 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11843] |- |724 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5769] |- |725 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7726] |- |726 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13694] |- |727 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17680] |- |728 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3228] |- |729 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17016] |- |730 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5688] |- |731 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2515] |- |732 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18161] |- |733 |[[Эйнштейн постулаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1128] |- |734 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8460] |- |735 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6999] |- |736 |[[Әлеуметтік салық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 743] |- |737 |[[Араб жазуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3386] |- |738 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4299] |- |739 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4568] |- |740 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7449] |- |741 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 4003] |- |742 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3658] |- |743 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5474] |- |744 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5452] |- |745 |[[Георгий Михайлович Вицин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 389] |- |746 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5671] |- |747 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22504] |- |748 |[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 650] |- |749 |[[Тасаттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1542] |- |750 |[[Қызыл тамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 834] |- |751 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6568] |- |752 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4035] |- |753 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2259] |- |754 |[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2445] |- |755 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6989] |- |756 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19201] |- |757 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3885] |- |758 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14415] |- |759 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1522] |- |760 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7084] |- |761 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16834] |- |762 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6606] |- |763 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9446] |- |764 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11529] |- |765 |[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1233] |- |766 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2257] |- |767 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10579] |- |768 |[[Эрлинг Холанд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 943] |- |769 |[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 645] |- |770 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24549] |- |771 |[[Бұрыш (геометрия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3778] |- |772 |[[Кельтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 563] |- |773 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11135] |- |774 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15738] |- |775 |[[Ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2779] |- |776 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5754] |- |777 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3707] |- |778 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5291] |- |779 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9465] |- |780 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4614] |- |781 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7331] |- |782 |[[Бекіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2628] |- |783 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2676] |- |784 |[[Өлім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1453] |- |785 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5715] |- |786 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5608] |- |787 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5277] |- |788 |[[II Екатерина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1684] |- |789 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6256] |- |790 |[[Өтте тас байлану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4289] |- |791 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5820] |- |792 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2962] |- |793 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1996] |- |794 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7338] |- |795 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3680] |- |796 |[[Қазақ ұлттық өнер университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2809] |- |797 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2587] |- |798 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6498] |- |799 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6442] |- |800 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24296] |- |801 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6521] |- |802 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7012] |- |803 |[[Астана LRT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 679] |- |804 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5002] |- |805 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16785] |- |806 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8213] |- |807 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17733] |- |808 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11568] |- |809 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4604] |- |810 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8749] |- |811 |[[Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1194] |- |812 |[[Орман қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 848] |- |813 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6219] |- |814 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3875] |- |815 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16824] |- |816 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6704] |- |817 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8169] |- |818 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 376] |- |819 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8029] |- |820 |[[Күн күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5072] |- |821 |[[Лэндон Донован]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 363] |- |822 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6439] |- |823 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12367] |- |824 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2020] |- |825 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11320] |- |826 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4018] |- |827 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10481] |- |828 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10762] |- |829 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21939] |- |830 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5883] |- |831 |[[Жаңа Зеландия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2954] |- |832 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5694] |- |833 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11498] |- |834 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6413] |- |835 |[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 470] |- |836 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3721] |- |837 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9464] |- |838 |[[Дания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2448] |- |839 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7881] |- |840 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4693] |- |841 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5823] |- |842 |[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2736] |- |843 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4677] |- |844 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10257] |- |845 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4300] |- |846 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9270] |- |847 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23014] |- |848 |[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1965] |- |849 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8652] |- |850 |[[Шкала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 609] |- |851 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5010] |- |852 |[[Жылқы аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3367] |- |853 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4012] |- |854 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12385] |- |855 |[[Дыбыс қысымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326] |- |856 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8310] |- |857 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7990] |- |858 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6509] |- |859 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9866] |- |860 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19595] |- |861 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4992] |- |862 |[[Өт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82 4934] |- |863 |[[BINOM School]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BINOM_School 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BINOM_School 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BINOM_School 1035] |- |864 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12367] |- |865 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15633] |- |866 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6222] |- |867 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14076] |- |868 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4544] |- |869 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3618] |- |870 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4814] |- |871 |[[Кетбұға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3313] |- |872 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 773] |- |873 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9090] |- |874 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3545] |- |875 |[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1643] |- |876 |[[Бақ өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 466] |- |877 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2862] |- |878 |[[Төтенше жағдай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2798] |- |879 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3973] |- |880 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12335] |- |881 |[[Баян-Өлгей аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2696] |- |882 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15398] |- |883 |[[Оргазм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1778] |- |884 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8279] |- |885 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3298] |- |886 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4693] |- |887 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6487] |- |888 |[[Мойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1097] |- |889 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6026] |- |890 |[[Бекболат Әшекеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3013] |- |891 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7937] |- |892 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20171] |- |893 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4030] |- |894 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8003] |- |895 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3781] |- |896 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9828] |- |897 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14169] |- |898 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9473] |- |899 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11246] |- |900 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17229] |- |901 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6329] |- |902 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9669] |- |903 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15608] |- |904 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 716] |- |905 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8295] |- |906 |[[Самарқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2277] |- |907 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12523] |- |908 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13269] |- |909 |[[Жәпек бытыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 540] |- |910 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8746] |- |911 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3693] |- |912 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29570] |- |913 |[[Штифенхофен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 306] |- |914 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4799] |- |915 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3741] |- |916 |[[Жәндіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5722] |- |917 |[[Никотин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 573] |- |918 |[[Темекі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4381] |- |919 |[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1009] |- |920 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7312] |- |921 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18938] |- |922 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391] |- |923 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5748] |- |924 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19791] |- |925 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4817] |- |926 |[[Тұрымтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 586] |- |927 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11969] |- |928 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5180] |- |929 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9966] |- |930 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5987] |- |931 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18258] |- |932 |[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2021] |- |933 |[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2446] |- |934 |[[Бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1542] |- |935 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10177] |- |936 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5922] |- |937 |[[Жер тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3243] |- |938 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5771] |- |939 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6901] |- |940 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6923] |- |941 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2920] |- |942 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3151] |- |943 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9223] |- |944 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4307] |- |945 |[[Садыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2769] |- |946 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1531] |- |947 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3962] |- |948 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7186] |- |949 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3197] |- |950 |[[Қақбас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1193] |- |951 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5443] |- |952 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3764] |- |953 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9908] |- |954 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 21429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39494] |- |955 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4065] |- |956 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7375] |- |957 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5596] |- |958 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7218] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7452] |- |960 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7741] |- |961 |[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1327] |- |962 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5262] |- |963 |[[Ботай (қоныс)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1701] |- |964 |[[Мекке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3055] |- |965 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10220] |- |966 |[[Ағатай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1188] |- |967 |[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5029] |- |968 |[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 992] |- |969 |[[Кюрасао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 484] |- |970 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4081] |- |971 |[[Айнымалы ток]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2784] |- |972 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7319] |- |973 |[[Үлкен көз кесіртке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 453] |- |974 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3444] |- |975 |[[Маколей Калкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 541] |- |976 |[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1577] |- |977 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8518] |- |978 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3486] |- |979 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4767] |- |980 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6985] |- |981 |[[Гарвард университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1754] |- |982 |[[Максимович рауғашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318] |- |983 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6008] |- |984 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2717] |- |985 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6155] |- |986 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5723] |- |987 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5274] |- |988 |[[Карта ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3539] |- |989 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14636] |- |990 |[[Ұлы Жібек Жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 417] |- |991 |[[Ән-Ниса сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3074] |- |992 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3893] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 0ohcl92m3ctwb6l5ikqu4utnbosyko6 0 775779 3627585 3626565 2026-07-08T10:39:16Z Casserium 68287 /* Хатшылығы */ 3627585 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] |ізашары1 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(1995–2026)</small> |ізашары2 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(2022–2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 4-үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 126 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — Қазақстан халқының мүддесін білдіретін Қазақстанның жоғары консультативтік органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құрылды. 126 адамнан тұратын консультативтік орган [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келді. == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажет екенін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> Қазақстан халық кеңесіне 2026 жылы қабылданған жаңа конституцияда VI бөлім және арнайы конституциялық заң арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан және 42-сі аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден болады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]</ref> Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындайды, олардың өкілеттік мерзімі 4 жылды құрайды. Халық кеңесінің құрамы туралы ұсыныстарды Кеңес Хатшылығы қалыптастырып, Кеңес құрамын бекіту үшін Президентке жібереді.<ref name="nurkz" /><ref name="joba" /> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref name="joba" /> == Құрылымы == Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы — Сессия, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты Төралқа жасайды. Сессия кемінде жылына бір рет, Төралқа отырысы кемінде жарты жылда бір рет шақырылады. Халық кеңесінің төрағасын кеңес мүшелері 4 жылға сайлайды, кандидатурасын Президент немесе кеңес мүшелерінің үштен бірі ұсынады. Халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде төрағаның өзі 2 жылға тағайындайтын екі орынбасары болады. Бір адам екі реттен артық Кеңес төрағасы бола алмайды, сол сияқты бір адам бір реттен артық төрағаның орынбасары бола алмайды. Халық кеңесі тұрақты және уақытша комитеттер, салалық комиссиялар, жұмыс топтарын, өзге де консультативтік-кеңесші органдар құруға құқылы. == Хатшылығы == Халық кеңесінің қызметін оның Хатшылығы қамтамасыз етеді, оны бір мезгілде кеңес төрағасының орынбасары болатын Хатшылықтың басшысы басқарады. Басшыны кеңес мүшесі емес адамдар арасынан Президент 4 жылға тағайындайды.<ref name="joba" /> Кеңес Хатшылығы 2026 жылғы 2 шілдеде Президент жарлығымен құрылып, 8 шілдеде оның басшысы болып [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] тағайындалды.<ref name="adilet">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001343 Қазақстан Халық Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/kb-zhaysanbaev-turaly-865331 Қ.Б. Жайсанбаев туралы]</ref> ; Хатшылық құрылымы (2026 ж.) * Басшылық * Этномәдени бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Қоғамдық бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі * Мәслихаттармен және қоғамдық кеңестермен өзара іс-қимыл бөлімі * Ақпараттық-талдау бөлімі * Әкімшілік бөлім<ref name="adilet" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 7olkk6k6csclfwlfzyssctpci4hvd9w 0 776833 3627332 3627122 2026-07-07T14:16:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Lauragaka|Lauragaka]] ([[User talk:Lauragaka|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626119 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна мұражайға 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] 52pcqxbbpv8j8hva9nn17ueebl1335b 0 777758 3627477 3622902 2026-07-07T23:17:22Z Tuttiorchestra687 173049 3627477 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — музыка тарихындағы ұзақ уақыт бойы ер адамдар басым болған кәсіби саланың өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер опералық, симфониялық, камералық, хор, әскери, үрмелі, эстрадалық және халық аспаптары оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009); және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы шілде айындағы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёры және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда Пётр Чайковскийдің 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың маусым айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақытта тізім жаңа есімдермен толықтырылып, мақалаға соңғы 300 есім енгізіледі. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] dicqxdakwu2bu3uzm94szbac0aozb64 0 778572 3627534 3579500 2026-07-08T06:57:31Z Kaiyr 3134 3627534 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5001-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 3,1% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Альмухан]] || 72 |- ! 5002 | [[Аклбек]] || 72 |- ! 5003 | [[Абдрашид]] || 72 |- ! 5004 | [[Адельхан]] || 72 |- ! 5005 | [[Амире]] || 72 |- ! 5006 | [[Аликул]] || 72 |- ! 5007 | [[Аққанат]] || 72 |- ! 5008 | [[Азильхан]] || 72 |- ! 5009 | [[Абдулазим]] || 72 |- ! 5010 | [[Абулхайр]] || 72 |- ! 5011 | [[Фирдаус]] || 71 |- ! 5012 | [[Төреби]] || 71 |- ! 5013 | [[Тлеукен]] || 71 |- ! 5014 | [[Сырлан]] || 71 |- ! 5015 | [[Тәуке]] || 71 |- ! 5016 | [[Сәтбек]] || 71 |- ! 5017 | [[Талапкали]] || 71 |- ! 5018 | [[Суният]] || 71 |- ! 5019 | [[Сауранбек]] || 71 |- ! 5020 | [[Срым]] || 71 |- ! 5021 | [[Серхан]] || 71 |- ! 5022 | [[Рымбай]] || 71 |- ! 5023 | [[Сейіл]] || 71 |- ! 5024 | [[Нұрсаид]] || 71 |- ! 5025 | [[Нурмухаммет]] || 71 |- ! 5026 | [[Нұрғабыл]] || 71 |- ! 5027 | [[Өтепберген]] || 71 |- ! 5028 | [[Нұран]] || 71 |- ! 5029 | [[Нарул]] || 71 |- ! 5030 | [[Мұқтархан]] || 71 |- ! 5031 | [[Мухитжан]] || 71 |- ! 5032 | [[Мұханбетжан]] || 71 |- ! 5033 | [[Равшанбек]] || 71 |- ! 5034 | [[Мұхаммедамин]] || 71 |- ! 5035 | [[Осер]] || 71 |- ! 5036 | [[Мухатай]] || 71 |- ! 5037 | [[Кокен]] || 71 |- ! 5038 | [[Қудайберген]] || 71 |- ! 5039 | [[Қалмахан]] || 71 |- ! 5040 | [[Жубан]] || 71 |- ! 5041 | [[Кенжеш]] || 71 |- ! 5042 | [[Картай]] || 71 |- ! 5043 | [[Жұмат]] || 71 |- ! 5044 | [[Кеңшілік]] || 71 |- ! 5045 | [[Инкарбек]] || 71 |- ! 5046 | [[Касимхан]] || 71 |- ! 5047 | [[Ерикбай]] || 71 |- ! 5048 | [[Енбек]] || 71 |- ! 5049 | [[Дана]] || 71 |- ! 5050 | [[Демеген]] || 71 |- ! 5051 | [[Ермахамбет]] || 71 |- ! 5052 | [[Еркінбай]] || 71 |- ! 5053 | [[Әбдімансұр]] || 71 |- ! 5054 | [[Бакыткелды]] || 71 |- ! 5055 | [[Булеген]] || 71 |- ! 5056 | [[Багланбек]] || 71 |- ! 5057 | [[Бабур]] || 71 |- ! 5058 | [[Бакытгали]] || 71 |- ! 5059 | [[Бірлес]] || 71 |- ! 5060 | [[Гасырбек]] || 71 |- ! 5061 | [[Бегимхан]] || 71 |- ! 5062 | [[Арип]] || 71 |- ! 5063 | [[Альмахан]] || 71 |- ! 5064 | [[Альби]] || 71 |- ! 5065 | [[Амантурлы]] || 71 |- ! 5066 | [[Абжаппар]] || 71 |- ! 5067 | [[Адинұр]] || 71 |- ! 5068 | [[Шарипбай]] || 70 |- ! 5069 | [[Шынтемир]] || 70 |- ! 5070 | [[Хабидулла]] || 70 |- ! 5071 | [[Теміртас]] || 70 |- ! 5072 | [[Самаркан]] || 70 |- ! 5073 | [[Саятхан]] || 70 |- ! 5074 | [[Токберген]] || 70 |- ! 5075 | [[Нуралим]] || 70 |- ! 5076 | [[Ралан]] || 70 |- ! 5077 | [[Нурбатыр]] || 70 |- ! 5078 | [[Радомир]] || 70 |- ! 5079 | [[Қалдан]] || 70 |- ! 5080 | [[Кылыш]] || 70 |- ! 5081 | [[Мираш]] || 70 |- ! 5082 | [[Кувандик]] || 70 |- ! 5083 | [[Мамед]] || 70 |- ! 5084 | [[Кәрімжан]] || 70 |- ! 5085 | [[Маралхан]] || 70 |- ! 5086 | [[Мейирхан]] || 70 |- ! 5087 | [[Мейрим]] || 70 |- ! 5088 | [[Кален]] || 70 |- ! 5089 | [[Калбек]] || 70 |- ! 5090 | [[Казакбай]] || 70 |- ! 5091 | [[Зайдулла]] || 70 |- ! 5092 | [[Еркенұр]] || 70 |- ! 5093 | [[Дінмухамбет]] || 70 |- ! 5094 | [[Еділбек]] || 70 |- ! 5095 | [[Давлетбай]] || 70 |- ! 5096 | [[Дженис]] || 70 |- ! 5097 | [[Дауыт]] || 70 |- ! 5098 | [[Даулеткелды]] || 70 |- ! 5099 | [[Дүйсенғали]] || 70 |- ! 5100 | [[Артықбай]] || 70 |- ! 5101 | [[Гаппар]] || 70 |- ! 5102 | [[Биболсын]] || 70 |- ! 5103 | [[Арқалық]] || 70 |- ! 5104 | [[Бектемис]] || 70 |- ! 5105 | [[Альназар]] || 70 |- ! 5106 | [[Айып]] || 70 |- ! 5107 | [[Абдумуталип]] || 70 |- ! 5108 | [[Абылқайыр]] || 70 |- ! 5109 | [[Эргаш]] || 69 |- ! 5110 | [[Шындос]] || 69 |- ! 5111 | [[Эдгар]] || 69 |- ! 5112 | [[Элёр]] || 69 |- ! 5113 | [[Тәуіржан]] || 69 |- ! 5114 | [[Сәрсенғали]] || 69 |- ! 5115 | [[Рахымберди]] || 69 |- ! 5116 | [[Таттимбет]] || 69 |- ! 5117 | [[Сламхан]] || 69 |- ! 5118 | [[Серк]] || 69 |- ! 5119 | [[Тлеукан]] || 69 |- ! 5120 | [[Темиргалий]] || 69 |- ! 5121 | [[Темірбай]] || 69 |- ! 5122 | [[Өрен]] || 69 |- ! 5123 | [[Оразгелді]] || 69 |- ! 5124 | [[Мұхаммедәмин]] || 69 |- ! 5125 | [[Пазылхан]] || 69 |- ! 5126 | [[Нұржауған]] || 69 |- ! 5127 | [[Омаргали]] || 69 |- ! 5128 | [[Раиымбек]] || 69 |- ! 5129 | [[Нурмукан]] || 69 |- ! 5130 | [[Коптлеу]] || 69 |- ! 5131 | [[Милат]] || 69 |- ! 5132 | [[Құдайберді]] || 69 |- ! 5133 | [[Заманай]] || 69 |- ! 5134 | [[Иманалы]] || 69 |- ! 5135 | [[Заттыбек]] || 69 |- ! 5136 | [[Касымжомарт]] || 69 |- ! 5137 | [[Жаркынбай]] || 69 |- ! 5138 | [[Зерек]] || 69 |- ! 5139 | [[Жумагерей]] || 69 |- ! 5140 | [[Жумакул]] || 69 |- ! 5141 | [[Жанпейіс]] || 69 |- ! 5142 | [[Әлиакбар]] || 69 |- ! 5143 | [[Елбасы]] || 69 |- ! 5144 | [[Даниёр]] || 69 |- ! 5145 | [[Жагыпар]] || 69 |- ! 5146 | [[Еркенбек]] || 69 |- ! 5147 | [[Ерқуат]] || 69 |- ! 5148 | [[Гадилжан]] || 69 |- ! 5149 | [[Беслан]] || 69 |- ! 5150 | [[Бакнур]] || 69 |- ! 5151 | [[Арулан]] || 69 |- ! 5152 | [[Абырой]] || 69 |- ! 5153 | [[Абдибай]] || 69 |- ! 5154 | [[Абулхайыр]] || 69 |- ! 5155 | [[Абдуразак]] || 69 |- ! 5156 | [[Абдихамит]] || 69 |- ! 5157 | [[Аңсарбек]] || 69 |- ! 5158 | [[Адилкан]] || 69 |- ! 5159 | [[Албан]] || 69 |- ! 5160 | [[Акнур]] || 69 |- ! 5161 | [[Турмаханбет]] || 68 |- ! 5162 | [[Торе]] || 68 |- ! 5163 | [[Хангерей]] || 68 |- ! 5164 | [[Эрмек]] || 68 |- ! 5165 | [[Шынгисхан]] || 68 |- ! 5166 | [[Халиф]] || 68 |- ! 5167 | [[Эльман]] || 68 |- ! 5168 | [[Сүндетбек]] || 68 |- ! 5169 | [[Сланбек]] || 68 |- ! 5170 | [[Съезд]] || 68 |- ! 5171 | [[Темиркан]] || 68 |- ! 5172 | [[Рисбек]] || 68 |- ! 5173 | [[Тайлан]] || 68 |- ! 5174 | [[Рахымберді]] || 68 |- ! 5175 | [[Рысжан]] || 68 |- ! 5176 | [[Нурумжан]] || 68 |- ! 5177 | [[Мұрадым]] || 68 |- ! 5178 | [[Мұқамет]] || 68 |- ! 5179 | [[Налибай]] || 68 |- ! 5180 | [[Нұр Али]] || 68 |- ! 5181 | [[Ниязхан]] || 68 |- ! 5182 | [[Мэльс]] || 68 |- ! 5183 | [[Нарбол]] || 68 |- ! 5184 | [[Нуртілеу]] || 68 |- ! 5185 | [[Нұраділ]] || 68 |- ! 5186 | [[Коныспай]] || 68 |- ! 5187 | [[Кусайн]] || 68 |- ! 5188 | [[Қарқын]] || 68 |- ! 5189 | [[Құрмаш]] || 68 |- ! 5190 | [[Жебе]] || 68 |- ! 5191 | [[Жумаберген]] || 68 |- ! 5192 | [[Кабдыгали]] || 68 |- ! 5193 | [[Джанболат]] || 68 |- ! 5194 | [[Дат]] || 68 |- ! 5195 | [[Досмаханбет]] || 68 |- ! 5196 | [[Даньяр]] || 68 |- ! 5197 | [[Дарқан]] || 68 |- ! 5198 | [[Билим]] || 68 |- ! 5199 | [[Асламбек]] || 68 |- ! 5200 | [[Асил]] || 68 |- ! 5201 | [[Бауиржан]] || 68 |- ! 5202 | [[Байжума]] || 68 |- ! 5203 | [[Бегендик]] || 68 |- ! 5204 | [[Асим]] || 68 |- ! 5205 | [[Айтхан]] || 68 |- ! 5206 | [[Анапия]] || 68 |- ! 5207 | [[Акбай]] || 68 |- ! 5208 | [[Агадил]] || 68 |- ! 5209 | [[Абдула]] || 68 |- ! 5210 | [[Айтмухамед]] || 68 |- ! 5211 | [[Ылғар]] || 67 |- ! 5212 | [[Уатхан]] || 67 |- ! 5213 | [[Хумарбек]] || 67 |- ! 5214 | [[Тұрсынғали]] || 67 |- ! 5215 | [[Филипп]] || 67 |- ! 5216 | [[Саулебай]] || 67 |- ! 5217 | [[Таттибек]] || 67 |- ! 5218 | [[Тауке]] || 67 |- ! 5219 | [[Мухаммедәлі]] || 67 |- ! 5220 | [[Оңалбай]] || 67 |- ! 5221 | [[Мухамедәли]] || 67 |- ! 5222 | [[Оринбасар]] || 67 |- ! 5223 | [[Нурай]] || 67 |- ! 5224 | [[Нагмет]] || 67 |- ! 5225 | [[Мұхасан]] || 67 |- ! 5226 | [[Мейримжан]] || 67 |- ! 5227 | [[Қизат]] || 67 |- ! 5228 | [[Койбагар]] || 67 |- ! 5229 | [[Клышбек]] || 67 |- ! 5230 | [[Құмарбек]] || 67 |- ! 5231 | [[Курманай]] || 67 |- ! 5232 | [[Қыдырғали]] || 67 |- ! 5233 | [[Жидебай]] || 67 |- ! 5234 | [[Жолшыбек]] || 67 |- ! 5235 | [[Калибай]] || 67 |- ! 5236 | [[Каримбай]] || 67 |- ! 5237 | [[Каскырбек]] || 67 |- ! 5238 | [[Кайса]] || 67 |- ! 5239 | [[Жанайбек]] || 67 |- ! 5240 | [[Досмурат]] || 67 |- ! 5241 | [[Әбілқайырхан]] || 67 |- ! 5242 | [[Әлқуат]] || 67 |- ! 5243 | [[Дауренбай]] || 67 |- ! 5244 | [[Жаксат]] || 67 |- ! 5245 | [[Досберген]] || 67 |- ! 5246 | [[Даулетяр]] || 67 |- ! 5247 | [[Богембай]] || 67 |- ! 5248 | [[Бердібай]] || 67 |- ! 5249 | [[Ганибет]] || 67 |- ! 5250 | [[Бекгали]] || 67 |- ! 5251 | [[Бактжан]] || 67 |- ! 5252 | [[Байқадам]] || 67 |- ! 5253 | [[Ахмадияр]] || 67 |- ! 5254 | [[Бекмухаммед]] || 67 |- ! 5255 | [[Атамурат]] || 67 |- ! 5256 | [[Ансаған]] || 67 |- ! 5257 | [[Аргынбай]] || 67 |- ! 5258 | [[Аманер]] || 67 |- ! 5259 | [[Ақат]] || 67 |- ! 5260 | [[Абдимуталип]] || 67 |- ! 5261 | [[Айбосын]] || 67 |- ! 5262 | [[Аймұхаммед]] || 67 |- ! 5263 | [[Тохтарбек]] || 66 |- ! 5264 | [[Уристем]] || 66 |- ! 5265 | [[Ясын]] || 66 |- ! 5266 | [[Тулен]] || 66 |- ! 5267 | [[Турежан]] || 66 |- ! 5268 | [[Ұшқын]] || 66 |- ! 5269 | [[Шарафат]] || 66 |- ! 5270 | [[Хантемир]] || 66 |- ! 5271 | [[Тәттімбет]] || 66 |- ! 5272 | [[Тлеугали]] || 66 |- ! 5273 | [[Сабет]] || 66 |- ! 5274 | [[Спатай]] || 66 |- ! 5275 | [[Салимбай]] || 66 |- ! 5276 | [[Темірұлан]] || 66 |- ! 5277 | [[Саятжан]] || 66 |- ! 5278 | [[Рахманкул]] || 66 |- ! 5279 | [[Нурғазы]] || 66 |- ! 5280 | [[Мухаметкалий]] || 66 |- ! 5281 | [[Нұрқадам]] || 66 |- ! 5282 | [[Нурпулат]] || 66 |- ! 5283 | [[Мадет]] || 66 |- ! 5284 | [[Мурзатай]] || 66 |- ! 5285 | [[Кубайдолла]] || 66 |- ! 5286 | [[Копбосын]] || 66 |- ! 5287 | [[Мансурбек]] || 66 |- ! 5288 | [[Маркен]] || 66 |- ! 5289 | [[Марден]] || 66 |- ! 5290 | [[Қожабек]] || 66 |- ! 5291 | [[Кусайын]] || 66 |- ! 5292 | [[Жексембек]] || 66 |- ! 5293 | [[Исмадияр]] || 66 |- ! 5294 | [[Изгали]] || 66 |- ! 5295 | [[Елбосын]] || 66 |- ! 5296 | [[Жагипар]] || 66 |- ! 5297 | [[Даркен]] || 66 |- ! 5298 | [[Әбдісамат]] || 66 |- ! 5299 | [[Елболсын]] || 66 |- ! 5300 | [[Есіркеп]] || 66 |- ! 5301 | [[Жайнат]] || 66 |- ! 5302 | [[Губайдулла]] || 66 |- ! 5303 | [[Даирбек]] || 66 |- ! 5304 | [[Джолдасбай]] || 66 |- ! 5305 | [[Ғинаят]] || 66 |- ! 5306 | [[Бекжон]] || 66 |- ! 5307 | [[Аскерхан]] || 66 |- ! 5308 | [[Бокейхан]] || 66 |- ! 5309 | [[Гибадат]] || 66 |- ! 5310 | [[Бахтыяр]] || 66 |- ! 5311 | [[Барысбек]] || 66 |- ! 5312 | [[Ғазизбек]] || 66 |- ! 5313 | [[Бекназ]] || 66 |- ! 5314 | [[Бакдәулет]] || 66 |- ! 5315 | [[Айқожа]] || 66 |- ! 5316 | [[Амантур]] || 66 |- ! 5317 | [[Алхам]] || 66 |- ! 5318 | [[Абдуәли]] || 66 |- ! 5319 | [[Амирбай]] || 66 |- ! 5320 | [[Абдиашим]] || 66 |- ! 5321 | [[Толкынбек]] || 65 |- ! 5322 | [[Шырынбек]] || 65 |- ! 5323 | [[Фазылхан]] || 65 |- ! 5324 | [[Тынымбай]] || 65 |- ! 5325 | [[Элмурод]] || 65 |- ! 5326 | [[Шамши]] || 65 |- ! 5327 | [[Шариф]] || 65 |- ! 5328 | [[Тургынбай]] || 65 |- ! 5329 | [[Танбай]] || 65 |- ! 5330 | [[Сансизбай]] || 65 |- ! 5331 | [[Мұртаза]] || 65 |- ! 5332 | [[Нұрзаман]] || 65 |- ! 5333 | [[Омурбек]] || 65 |- ! 5334 | [[Нурказы]] || 65 |- ! 5335 | [[Маулетхан]] || 65 |- ! 5336 | [[Мешитбай]] || 65 |- ! 5337 | [[Магамед]] || 65 |- ! 5338 | [[Куантхан]] || 65 |- ! 5339 | [[Куаншбек]] || 65 |- ! 5340 | [[Қырымбек]] || 65 |- ! 5341 | [[Жанкожа]] || 65 |- ! 5342 | [[Жансаят]] || 65 |- ! 5343 | [[Капан]] || 65 |- ! 5344 | [[Калмаханбет]] || 65 |- ! 5345 | [[Әділбай]] || 65 |- ! 5346 | [[Ельхан]] || 65 |- ! 5347 | [[Әділер]] || 65 |- ! 5348 | [[Әлімбай]] || 65 |- ! 5349 | [[Данел]] || 65 |- ! 5350 | [[Есмахан]] || 65 |- ! 5351 | [[Әбдіразақ]] || 65 |- ! 5352 | [[Әлинур]] || 65 |- ! 5353 | [[Ділмұхамед]] || 65 |- ! 5354 | [[Есильбай]] || 65 |- ! 5355 | [[Бейсенали]] || 65 |- ! 5356 | [[Бинур]] || 65 |- ! 5357 | [[Бекадил]] || 65 |- ! 5358 | [[Барлык]] || 65 |- ! 5359 | [[Амерхан]] || 65 |- ! 5360 | [[Абілмансур]] || 65 |- ! 5361 | [[Алматай]] || 65 |- ! 5362 | [[Алимкул]] || 65 |- ! 5363 | [[Амит]] || 65 |- ! 5364 | [[Алқар]] || 65 |- ! 5365 | [[Абдураһим]] || 65 |- ! 5366 | [[Турсынжан]] || 64 |- ! 5367 | [[Турсыналы]] || 64 |- ! 5368 | [[Унербек]] || 64 |- ! 5369 | [[Халилулла]] || 64 |- ! 5370 | [[Умарбек]] || 64 |- ! 5371 | [[Тургынбек]] || 64 |- ! 5372 | [[Эльмир]] || 64 |- ! 5373 | [[Хали]] || 64 |- ! 5374 | [[Хамитжан]] || 64 |- ! 5375 | [[Сахитжан]] || 64 |- ! 5376 | [[Сеильбек]] || 64 |- ! 5377 | [[Темірәлі]] || 64 |- ! 5378 | [[Садыкбек]] || 64 |- ! 5379 | [[Танатбек]] || 64 |- ! 5380 | [[Сайд]] || 64 |- ! 5381 | [[Сейдуалы]] || 64 |- ! 5382 | [[Нұразиз]] || 64 |- ! 5383 | [[Нұрдәурен]] || 64 |- ! 5384 | [[Нагашыбек]] || 64 |- ! 5385 | [[Райыс]] || 64 |- ! 5386 | [[Пазыл]] || 64 |- ! 5387 | [[Мұқаметжан]] || 64 |- ! 5388 | [[Нуржума]] || 64 |- ! 5389 | [[Мырзагул]] || 64 |- ! 5390 | [[Пулатбек]] || 64 |- ! 5391 | [[Наркен]] || 64 |- ! 5392 | [[Маркабай]] || 64 |- ! 5393 | [[Мейрас]] || 64 |- ! 5394 | [[Кубеген]] || 64 |- ! 5395 | [[Мархаббат]] || 64 |- ! 5396 | [[Мизам]] || 64 |- ! 5397 | [[Кунтуар]] || 64 |- ! 5398 | [[Махсад]] || 64 |- ! 5399 | [[Куват]] || 64 |- ! 5400 | [[Зулкарнай]] || 64 |- ! 5401 | [[Зулпухар]] || 64 |- ! 5402 | [[Казкен]] || 64 |- ! 5403 | [[Дайырбек]] || 64 |- ! 5404 | [[Дамиан]] || 64 |- ! 5405 | [[Ерлибек]] || 64 |- ! 5406 | [[Ельмурат]] || 64 |- ! 5407 | [[Ерсұңқар]] || 64 |- ! 5408 | [[Досмахан]] || 64 |- ! 5409 | [[Дуйсенхан]] || 64 |- ! 5410 | [[Ермукан]] || 64 |- ! 5411 | [[Байдалы]] || 64 |- ! 5412 | [[Гасыр]] || 64 |- ! 5413 | [[Ашимбек]] || 64 |- ! 5414 | [[Бахчан]] || 64 |- ! 5415 | [[Бөрібай]] || 64 |- ! 5416 | [[Арынғазы]] || 64 |- ! 5417 | [[Байдыбек]] || 64 |- ! 5418 | [[Бағым]] || 64 |- ! 5419 | [[Ариман]] || 64 |- ! 5420 | [[Аидын]] || 64 |- ! 5421 | [[Аидар]] || 64 |- ! 5422 | [[Абдихалик]] || 64 |- ! 5423 | [[Абдулқадыр]] || 64 |- ! 5424 | [[Алтынгазы]] || 64 |- ! 5425 | [[Абду Рахман]] || 64 |- ! 5426 | [[Аппаз]] || 64 |- ! 5427 | [[Арапбек]] || 64 |- ! 5428 | [[Туякбай]] || 63 |- ! 5429 | [[Хабиболла]] || 63 |- ! 5430 | [[Төлебай]] || 63 |- ! 5431 | [[Тунгышбай]] || 63 |- ! 5432 | [[Турмаганбет]] || 63 |- ! 5433 | [[Унгарбай]] || 63 |- ! 5434 | [[Уайс]] || 63 |- ! 5435 | [[Укибай]] || 63 |- ! 5436 | [[Тоқтамыс]] || 63 |- ! 5437 | [[Тагиберген]] || 63 |- ! 5438 | [[Рахманбек]] || 63 |- ! 5439 | [[Суннатулла]] || 63 |- ! 5440 | [[Саурбай]] || 63 |- ! 5441 | [[Теңіз]] || 63 |- ! 5442 | [[Сайфолла]] || 63 |- ! 5443 | [[Таукехан]] || 63 |- ! 5444 | [[Таниберген]] || 63 |- ! 5445 | [[Сериктай]] || 63 |- ! 5446 | [[Сағди]] || 63 |- ! 5447 | [[Самуил]] || 63 |- ! 5448 | [[Тилеу]] || 63 |- ! 5449 | [[Рымгали]] || 63 |- ! 5450 | [[Ренад]] || 63 |- ! 5451 | [[Нурнияз]] || 63 |- ! 5452 | [[Мекенбай]] || 63 |- ! 5453 | [[Курманказы]] || 63 |- ! 5454 | [[Кызырбек]] || 63 |- ! 5455 | [[Махсутхан]] || 63 |- ! 5456 | [[Қаржаубай]] || 63 |- ! 5457 | [[Жұмаш]] || 63 |- ! 5458 | [[Ихтиёр]] || 63 |- ! 5459 | [[Кажыгали]] || 63 |- ! 5460 | [[Зелимхан]] || 63 |- ! 5461 | [[Ислямбек]] || 63 |- ! 5462 | [[Жумали]] || 63 |- ! 5463 | [[Дауранбек]] || 63 |- ! 5464 | [[Дилмурад]] || 63 |- ! 5465 | [[Дулан]] || 63 |- ! 5466 | [[Жаксыгельды]] || 63 |- ! 5467 | [[Жалгасхан]] || 63 |- ! 5468 | [[Бекмухамет]] || 63 |- ! 5469 | [[Бакытберген]] || 63 |- ! 5470 | [[Бахыткали]] || 63 |- ! 5471 | [[Асильхан]] || 63 |- ! 5472 | [[Богдат]] || 63 |- ! 5473 | [[Алгазы]] || 63 |- ! 5474 | [[Анаркул]] || 63 |- ! 5475 | [[Аитбай]] || 63 |- ! 5476 | [[Адайхан]] || 63 |- ! 5477 | [[Абдыкалык]] || 63 |- ! 5478 | [[Абдураһман]] || 63 |- ! 5479 | [[Абдулрахим]] || 63 |- ! 5480 | [[Абдыманап]] || 63 |- ! 5481 | [[Алиназар]] || 63 |- ! 5482 | [[Абдулғазиз]] || 63 |- ! 5483 | [[Аброр]] || 63 |- ! 5484 | [[Айсер]] || 63 |- ! 5485 | [[Абдижамил]] || 63 |- ! 5486 | [[Абатбай]] || 63 |- ! 5487 | [[Турлыхан]] || 62 |- ! 5488 | [[Фуркат]] || 62 |- ! 5489 | [[Шаһкерім]] || 62 |- ! 5490 | [[Ырзабек]] || 62 |- ! 5491 | [[Шодиёр]] || 62 |- ! 5492 | [[Шахриёр]] || 62 |- ! 5493 | [[Серікқазы]] || 62 |- ! 5494 | [[Нурджан]] || 62 |- ! 5495 | [[Нұршах]] || 62 |- ! 5496 | [[Оңласын]] || 62 |- ! 5497 | [[Нуркельды]] || 62 |- ! 5498 | [[Орымбай]] || 62 |- ! 5499 | [[Нурмаш]] || 62 |- ! 5500 | [[Накыпбек]] || 62 |- ! 5501 | [[Намаз]] || 62 |- ! 5502 | [[Нұррахман]] || 62 |- ! 5503 | [[Орхан]] || 62 |- ! 5504 | [[Нуркабыл]] || 62 |- ! 5505 | [[Надыр]] || 62 |- ! 5506 | [[Муналбай]] || 62 |- ! 5507 | [[Меллат]] || 62 |- ! 5508 | [[Мейрамғали]] || 62 |- ! 5509 | [[Қазыбекби]] || 62 |- ! 5510 | [[Кумархан]] || 62 |- ! 5511 | [[Медер]] || 62 |- ! 5512 | [[Лұқман]] || 62 |- ! 5513 | [[Құдрет]] || 62 |- ! 5514 | [[Каримбек]] || 62 |- ! 5515 | [[Иргебай]] || 62 |- ! 5516 | [[Жанасбек]] || 62 |- ! 5517 | [[Жантлеу]] || 62 |- ! 5518 | [[Имир]] || 62 |- ! 5519 | [[Керимкул]] || 62 |- ! 5520 | [[Жорабай]] || 62 |- ! 5521 | [[Зариф]] || 62 |- ! 5522 | [[Жансар]] || 62 |- ! 5523 | [[Жумадилда]] || 62 |- ! 5524 | [[Кабул]] || 62 |- ! 5525 | [[Зауытбек]] || 62 |- ! 5526 | [[Кабдула]] || 62 |- ! 5527 | [[Канатхан]] || 62 |- ! 5528 | [[Кадиргали]] || 62 |- ! 5529 | [[Әбілда]] || 62 |- ! 5530 | [[Ескен]] || 62 |- ! 5531 | [[Ерзада]] || 62 |- ! 5532 | [[Ербота]] || 62 |- ! 5533 | [[Ертлеу]] || 62 |- ! 5534 | [[Давран]] || 62 |- ! 5535 | [[Дастен]] || 62 |- ! 5536 | [[Асыларман]] || 62 |- ! 5537 | [[Балкыбек]] || 62 |- ! 5538 | [[Арнал]] || 62 |- ! 5539 | [[Ахилбек]] || 62 |- ! 5540 | [[Бектен]] || 62 |- ! 5541 | [[Бердах]] || 62 |- ! 5542 | [[Батырғали]] || 62 |- ! 5543 | [[Абдурахым]] || 62 |- ! 5544 | [[Анаят]] || 62 |- ! 5545 | [[Айжігіт]] || 62 |- ! 5546 | [[Айсерік]] || 62 |- ! 5547 | [[Абылкаир]] || 62 |- ! 5548 | [[Ануархан]] || 62 |- ! 5549 | [[Абдуалы]] || 62 |- ! 5550 | [[Агбай]] || 62 |- ! 5551 | [[Ақайдар]] || 62 |- ! 5552 | [[Абдухамид]] || 62 |- ! 5553 | [[Турдали]] || 61 |- ! 5554 | [[Түгелбай]] || 61 |- ! 5555 | [[Шынгыз]] || 61 |- ! 5556 | [[Шалкарбай]] || 61 |- ! 5557 | [[Уразгалий]] || 61 |- ! 5558 | [[Усербек]] || 61 |- ! 5559 | [[Турсунали]] || 61 |- ! 5560 | [[Талмас]] || 61 |- ! 5561 | [[Сатай]] || 61 |- ! 5562 | [[Социал]] || 61 |- ! 5563 | [[Сұлтанахмет]] || 61 |- ! 5564 | [[Рымжан]] || 61 |- ! 5565 | [[Мухаметгали]] || 61 |- ! 5566 | [[Орымбек]] || 61 |- ! 5567 | [[Нурсалим]] || 61 |- ! 5568 | [[Мухаммадамин]] || 61 |- ! 5569 | [[Мырзали]] || 61 |- ! 5570 | [[Өткір]] || 61 |- ! 5571 | [[Назим]] || 61 |- ! 5572 | [[Мухамедьяр]] || 61 |- ! 5573 | [[Нысан]] || 61 |- ! 5574 | [[Қонай]] || 61 |- ! 5575 | [[Максуткан]] || 61 |- ! 5576 | [[Қахарман]] || 61 |- ! 5577 | [[Магомед]] || 61 |- ! 5578 | [[Мирамхан]] || 61 |- ! 5579 | [[Махамбетжан]] || 61 |- ! 5580 | [[Қажыгелді]] || 61 |- ! 5581 | [[Мәтжан]] || 61 |- ! 5582 | [[Көшербай]] || 61 |- ! 5583 | [[Исмоил]] || 61 |- ! 5584 | [[Жасыбай]] || 61 |- ! 5585 | [[Зияда]] || 61 |- ! 5586 | [[Жанбосын]] || 61 |- ! 5587 | [[Кажимукан]] || 61 |- ! 5588 | [[Кани]] || 61 |- ! 5589 | [[Кенжибай]] || 61 |- ! 5590 | [[Жанабыл]] || 61 |- ! 5591 | [[Дінмуханбет]] || 61 |- ! 5592 | [[Ғиззат]] || 61 |- ! 5593 | [[Әшірбек]] || 61 |- ! 5594 | [[Дамирлан]] || 61 |- ! 5595 | [[Еримбет]] || 61 |- ! 5596 | [[Достон]] || 61 |- ! 5597 | [[Бахтыгерей]] || 61 |- ! 5598 | [[Букен]] || 61 |- ! 5599 | [[Баймаханбет]] || 61 |- ! 5600 | [[Ғанимат]] || 61 |- ! 5601 | [[Балкен]] || 61 |- ! 5602 | [[Бимахан]] || 61 |- ! 5603 | [[Бейбітжан]] || 61 |- ! 5604 | [[Бейсенхан]] || 61 |- ! 5605 | [[Берикболат]] || 61 |- ! 5606 | [[Ажибай]] || 61 |- ! 5607 | [[Алмасбай]] || 61 |- ! 5608 | [[Акедил]] || 61 |- ! 5609 | [[Айдаркан]] || 61 |- ! 5610 | [[Айбұлан]] || 61 |- ! 5611 | [[Аманғос]] || 61 |- ! 5612 | [[Айтмұхаммед]] || 61 |- ! 5613 | [[Алламберген]] || 61 |- ! 5614 | [[Абдиразак]] || 61 |- ! 5615 | [[Алип]] || 61 |- ! 5616 | [[Абикен]] || 61 |- ! 5617 | [[Амангильды]] || 61 |- ! 5618 | [[Айтмахан]] || 61 |- ! 5619 | [[Фаиз]] || 60 |- ! 5620 | [[Тунгышбек]] || 60 |- ! 5621 | [[Тургунбай]] || 60 |- ! 5622 | [[Шәріп]] || 60 |- ! 5623 | [[Шырынхан]] || 60 |- ! 5624 | [[Ханнұр]] || 60 |- ! 5625 | [[Тоқтарбай]] || 60 |- ! 5626 | [[Султанмахмут]] || 60 |- ! 5627 | [[Рысалы]] || 60 |- ! 5628 | [[Сейсембек]] || 60 |- ! 5629 | [[Сиязбек]] || 60 |- ! 5630 | [[Нурсайын]] || 60 |- ! 5631 | [[Ниетжан]] || 60 |- ! 5632 | [[Мұхаммедхан]] || 60 |- ! 5633 | [[Нишанбай]] || 60 |- ! 5634 | [[Мұстахим]] || 60 |- ! 5635 | [[Орынгазы]] || 60 |- ! 5636 | [[Мунал]] || 60 |- ! 5637 | [[Қызыр]] || 60 |- ! 5638 | [[Коркем]] || 60 |- ! 5639 | [[Күнтуған]] || 60 |- ! 5640 | [[Жаншуақ]] || 60 |- ! 5641 | [[Жандулла]] || 60 |- ! 5642 | [[Ильфат]] || 60 |- ! 5643 | [[Кахрамон]] || 60 |- ! 5644 | [[Жанбай]] || 60 |- ! 5645 | [[Исембай]] || 60 |- ! 5646 | [[Кемель]] || 60 |- ! 5647 | [[Кабдрашит]] || 60 |- ! 5648 | [[Данебек]] || 60 |- ! 5649 | [[Ербек]] || 60 |- ! 5650 | [[Әбибулла]] || 60 |- ! 5651 | [[Есімбек]] || 60 |- ! 5652 | [[Әльтаир]] || 60 |- ! 5653 | [[Джолдас]] || 60 |- ! 5654 | [[Дубек]] || 60 |- ! 5655 | [[Еркуат]] || 60 |- ! 5656 | [[Дәулен]] || 60 |- ! 5657 | [[Балгын]] || 60 |- ! 5658 | [[Ахмеди]] || 60 |- ! 5659 | [[Бибосын]] || 60 |- ! 5660 | [[Байдібек]] || 60 |- ! 5661 | [[Балабай]] || 60 |- ! 5662 | [[Бекторе]] || 60 |- ! 5663 | [[Алшер]] || 60 |- ! 5664 | [[Акзат]] || 60 |- ! 5665 | [[Акжурек]] || 60 |- ! 5666 | [[Алғыр]] || 60 |- ! 5667 | [[Агатай]] || 60 |- ! 5668 | [[Адильбай]] || 60 |- ! 5669 | [[Толымбек]] || 59 |- ! 5670 | [[Уразай]] || 59 |- ! 5671 | [[Шах Керім]] || 59 |- ! 5672 | [[Төребай]] || 59 |- ! 5673 | [[Утемурат]] || 59 |- ! 5674 | [[Шах]] || 59 |- ! 5675 | [[Шарипжан]] || 59 |- ! 5676 | [[Хуршид]] || 59 |- ! 5677 | [[Төреәли]] || 59 |- ! 5678 | [[Эржигит]] || 59 |- ! 5679 | [[Тлеш]] || 59 |- ! 5680 | [[Тагабек]] || 59 |- ! 5681 | [[Собир]] || 59 |- ! 5682 | [[Слам]] || 59 |- ! 5683 | [[Талаптан]] || 59 |- ! 5684 | [[Тәңірхан]] || 59 |- ! 5685 | [[Рахимгали]] || 59 |- ! 5686 | [[Сарсенхан]] || 59 |- ! 5687 | [[Тілепберген]] || 59 |- ! 5688 | [[Сергалий]] || 59 |- ! 5689 | [[Рунар]] || 59 |- ! 5690 | [[Набихан]] || 59 |- ! 5691 | [[Ракат]] || 59 |- ! 5692 | [[Оразтай]] || 59 |- ! 5693 | [[Рамзат]] || 59 |- ! 5694 | [[Мырзагелді]] || 59 |- ! 5695 | [[Мухаммад-Али]] || 59 |- ! 5696 | [[Құттымұрат]] || 59 |- ! 5697 | [[Малгаждар]] || 59 |- ! 5698 | [[Мейраш]] || 59 |- ! 5699 | [[Жанмұрат]] || 59 |- ! 5700 | [[Ибраhим]] || 59 |- ! 5701 | [[Керемет]] || 59 |- ! 5702 | [[Калила]] || 59 |- ! 5703 | [[Зайыр]] || 59 |- ! 5704 | [[Досқан]] || 59 |- ! 5705 | [[Давранбек]] || 59 |- ! 5706 | [[Досмұхамед]] || 59 |- ! 5707 | [[Әділби]] || 59 |- ! 5708 | [[Ерадил]] || 59 |- ! 5709 | [[Әділқазы]] || 59 |- ! 5710 | [[Жаксыберген]] || 59 |- ! 5711 | [[Әзизхан]] || 59 |- ! 5712 | [[Әлкен]] || 59 |- ! 5713 | [[Гильман]] || 59 |- ! 5714 | [[Әшімхан]] || 59 |- ! 5715 | [[Есенгалий]] || 59 |- ! 5716 | [[Досқали]] || 59 |- ! 5717 | [[Дүйсенәлі]] || 59 |- ! 5718 | [[Ахмедия]] || 59 |- ! 5719 | [[Болекбай]] || 59 |- ! 5720 | [[Аружан]] || 59 |- ! 5721 | [[Батирхан]] || 59 |- ! 5722 | [[Ахмет-Али]] || 59 |- ! 5723 | [[Асатулла]] || 59 |- ! 5724 | [[Барақ]] || 59 |- ! 5725 | [[Бунёд]] || 59 |- ! 5726 | [[Бегнұр]] || 59 |- ! 5727 | [[Бексапар]] || 59 |- ! 5728 | [[Балгазы]] || 59 |- ! 5729 | [[Бакытказы]] || 59 |- ! 5730 | [[Али Мансур]] || 59 |- ! 5731 | [[Альмухамед]] || 59 |- ! 5732 | [[Алимбет]] || 59 |- ! 5733 | [[Абдухаким]] || 59 |- ! 5734 | [[Али Имран]] || 59 |- ! 5735 | [[Айтмаганбет]] || 59 |- ! 5736 | [[Абдусалим]] || 59 |- ! 5737 | [[Абдирасил]] || 59 |- ! 5738 | [[Аламгир]] || 59 |- ! 5739 | [[Айдаралы]] || 59 |- ! 5740 | [[Хуатбек]] || 58 |- ! 5741 | [[Тыныштық]] || 58 |- ! 5742 | [[Турали]] || 58 |- ! 5743 | [[Утегали]] || 58 |- ! 5744 | [[Тулиген]] || 58 |- ! 5745 | [[Ширинбек]] || 58 |- ! 5746 | [[Сарбай]] || 58 |- ! 5747 | [[Сыпатай]] || 58 |- ! 5748 | [[Санак]] || 58 |- ! 5749 | [[Таурат]] || 58 |- ! 5750 | [[Суйениш]] || 58 |- ! 5751 | [[Санжархан]] || 58 |- ! 5752 | [[Сағынған]] || 58 |- ! 5753 | [[Сабржан]] || 58 |- ! 5754 | [[Нәдір]] || 58 |- ! 5755 | [[Нурберди]] || 58 |- ! 5756 | [[Нұрқиса]] || 58 |- ! 5757 | [[Нұрқан]] || 58 |- ! 5758 | [[Нұрсанат]] || 58 |- ! 5759 | [[Қажығали]] || 58 |- ! 5760 | [[Мамыт]] || 58 |- ! 5761 | [[Кияс]] || 58 |- ! 5762 | [[Куанышпек]] || 58 |- ! 5763 | [[Корабай]] || 58 |- ! 5764 | [[Лұқпан]] || 58 |- ! 5765 | [[Калдыхан]] || 58 |- ! 5766 | [[Жангелдин]] || 58 |- ! 5767 | [[Жанадиль]] || 58 |- ! 5768 | [[Женісбек]] || 58 |- ! 5769 | [[Иосиф]] || 58 |- ! 5770 | [[Жұлдызхан]] || 58 |- ! 5771 | [[Ізгілік]] || 58 |- ! 5772 | [[Ескуат]] || 58 |- ! 5773 | [[Еркелді]] || 58 |- ! 5774 | [[Дуйсенгазы]] || 58 |- ! 5775 | [[Әбілмәнсұр]] || 58 |- ! 5776 | [[Жақия]] || 58 |- ! 5777 | [[Әнуәр]] || 58 |- ! 5778 | [[Ерахмет]] || 58 |- ! 5779 | [[Есеней]] || 58 |- ! 5780 | [[Ертұлға]] || 58 |- ! 5781 | [[Аятжан]] || 58 |- ! 5782 | [[Бейсеналы]] || 58 |- ! 5783 | [[Бектурсун]] || 58 |- ! 5784 | [[Багылан]] || 58 |- ! 5785 | [[Арынбек]] || 58 |- ! 5786 | [[Булатхан]] || 58 |- ! 5787 | [[Асетбек]] || 58 |- ! 5788 | [[Бимурат]] || 58 |- ! 5789 | [[Гаухарбек]] || 58 |- ! 5790 | [[Ақпейіл]] || 58 |- ! 5791 | [[Анар]] || 58 |- ! 5792 | [[Альсеит]] || 58 |- ! 5793 | [[Азан]] || 58 |- ! 5794 | [[Алиакпар]] || 58 |- ! 5795 | [[Абилхайр]] || 58 |- ! 5796 | [[Абдикали]] || 58 |- ! 5797 | [[Алимардан]] || 58 |- ! 5798 | [[Айтмұрат]] || 58 |- ! 5799 | [[Абинур]] || 58 |- ! 5800 | [[Адылгазы]] || 58 |- ! 5801 | [[Шерехан]] || 57 |- ! 5802 | [[Утеп]] || 57 |- ! 5803 | [[Шакизада]] || 57 |- ! 5804 | [[Тагыберген]] || 57 |- ! 5805 | [[Суннатилла]] || 57 |- ! 5806 | [[Рим]] || 57 |- ! 5807 | [[Сейлжан]] || 57 |- ! 5808 | [[Салимбек]] || 57 |- ! 5809 | [[Сағымбек]] || 57 |- ! 5810 | [[Советкали]] || 57 |- ! 5811 | [[Саулетбек]] || 57 |- ! 5812 | [[Тлеутай]] || 57 |- ! 5813 | [[Темурхан]] || 57 |- ! 5814 | [[Наурузбай]] || 57 |- ! 5815 | [[Орақ]] || 57 |- ! 5816 | [[Нұрғани]] || 57 |- ! 5817 | [[Мухамади]] || 57 |- ! 5818 | [[Мухаметкан]] || 57 |- ! 5819 | [[Муслимхан]] || 57 |- ! 5820 | [[Нурахмед]] || 57 |- ! 5821 | [[Нұролла]] || 57 |- ! 5822 | [[Нұржасар]] || 57 |- ! 5823 | [[Нұрайдын]] || 57 |- ! 5824 | [[Куанган]] || 57 |- ! 5825 | [[Медеухан]] || 57 |- ! 5826 | [[Қабілет]] || 57 |- ! 5827 | [[Құбылай]] || 57 |- ! 5828 | [[Мәден]] || 57 |- ! 5829 | [[Кошан]] || 57 |- ! 5830 | [[Кумаркан]] || 57 |- ! 5831 | [[Мираз]] || 57 |- ! 5832 | [[Меиірбек]] || 57 |- ! 5833 | [[Құрбанбай]] || 57 |- ! 5834 | [[Мәуліт]] || 57 |- ! 5835 | [[Маруан]] || 57 |- ! 5836 | [[Канжар]] || 57 |- ! 5837 | [[Кабир]] || 57 |- ! 5838 | [[Женгисбай]] || 57 |- ! 5839 | [[Инар]] || 57 |- ! 5840 | [[Исламали]] || 57 |- ! 5841 | [[Жанжигит]] || 57 |- ! 5842 | [[Иржан]] || 57 |- ! 5843 | [[Камаладин]] || 57 |- ! 5844 | [[Изберген]] || 57 |- ! 5845 | [[Картбай]] || 57 |- ! 5846 | [[Керімхан]] || 57 |- ! 5847 | [[Илюбай]] || 57 |- ! 5848 | [[Ишанбек]] || 57 |- ! 5849 | [[Даниэл]] || 57 |- ! 5850 | [[Әлиахмет]] || 57 |- ! 5851 | [[Әлмерек]] || 57 |- ! 5852 | [[Әділнұр]] || 57 |- ! 5853 | [[Әлшер]] || 57 |- ! 5854 | [[Еспол]] || 57 |- ! 5855 | [[Даулеткельды]] || 57 |- ! 5856 | [[Ераслан]] || 57 |- ! 5857 | [[Дилдахан]] || 57 |- ! 5858 | [[Ескендыр]] || 57 |- ! 5859 | [[Ғабидолла]] || 57 |- ! 5860 | [[Аяжан]] || 57 |- ! 5861 | [[Баттал]] || 57 |- ! 5862 | [[Берык]] || 57 |- ! 5863 | [[Бақбер]] || 57 |- ! 5864 | [[Бегзад]] || 57 |- ! 5865 | [[Бергей]] || 57 |- ! 5866 | [[Амет]] || 57 |- ! 5867 | [[Айдарбай]] || 57 |- ! 5868 | [[Айтұмар]] || 57 |- ! 5869 | [[Аймурза]] || 57 |- ! 5870 | [[Азберген]] || 57 |- ! 5871 | [[Алібек]] || 57 |- ! 5872 | [[Ақзат]] || 57 |- ! 5873 | [[Алмухан]] || 57 |- ! 5874 | [[Абдурохим]] || 57 |- ! 5875 | [[Шарап]] || 56 |- ! 5876 | [[Улас]] || 56 |- ! 5877 | [[Шанжархан]] || 56 |- ! 5878 | [[Ұлысбек]] || 56 |- ! 5879 | [[Хурмет]] || 56 |- ! 5880 | [[Ұларбек]] || 56 |- ! 5881 | [[Төлеубай]] || 56 |- ! 5882 | [[Хабит]] || 56 |- ! 5883 | [[Халбай]] || 56 |- ! 5884 | [[Хасангали]] || 56 |- ! 5885 | [[Фазылжан]] || 56 |- ! 5886 | [[Турабай]] || 56 |- ! 5887 | [[Сундеткали]] || 56 |- ! 5888 | [[Сабр]] || 56 |- ! 5889 | [[Сагынган]] || 56 |- ! 5890 | [[Тилеуберген]] || 56 |- ! 5891 | [[Таужан]] || 56 |- ! 5892 | [[Сундетали]] || 56 |- ! 5893 | [[Решат]] || 56 |- ! 5894 | [[Өтебай]] || 56 |- ! 5895 | [[Нығымет]] || 56 |- ! 5896 | [[Нұралхан]] || 56 |- ! 5897 | [[Мырзакелді]] || 56 |- ! 5898 | [[Мухамад]] || 56 |- ! 5899 | [[Нағи]] || 56 |- ! 5900 | [[Мұхамбетәли]] || 56 |- ! 5901 | [[Нүрдәулет]] || 56 |- ! 5902 | [[Кумисбай]] || 56 |- ! 5903 | [[Кузенбай]] || 56 |- ! 5904 | [[Копбай]] || 56 |- ! 5905 | [[Қайырболат]] || 56 |- ! 5906 | [[Қабылет]] || 56 |- ! 5907 | [[Мельс]] || 56 |- ! 5908 | [[Қайнарбек]] || 56 |- ! 5909 | [[Макан]] || 56 |- ! 5910 | [[Жуаныш]] || 56 |- ! 5911 | [[Каиртас]] || 56 |- ! 5912 | [[Жарқынбай]] || 56 |- ! 5913 | [[Жанкабыл]] || 56 |- ! 5914 | [[Жаснур]] || 56 |- ! 5915 | [[Жулдызбай]] || 56 |- ! 5916 | [[Жанаділ]] || 56 |- ! 5917 | [[Заманхан]] || 56 |- ! 5918 | [[Кенгесбай]] || 56 |- ! 5919 | [[Жүнісбек]] || 56 |- ! 5920 | [[Әбдісаттар]] || 56 |- ! 5921 | [[Ерсары]] || 56 |- ! 5922 | [[Ерсәт]] || 56 |- ! 5923 | [[Дауирбек]] || 56 |- ! 5924 | [[Бекмаханбет]] || 56 |- ! 5925 | [[Биахмет]] || 56 |- ! 5926 | [[Байкелді]] || 56 |- ! 5927 | [[Байбарыс]] || 56 |- ! 5928 | [[Бари]] || 56 |- ! 5929 | [[Амир Али]] || 56 |- ! 5930 | [[Али-Мансур]] || 56 |- ! 5931 | [[Акзам]] || 56 |- ! 5932 | [[Алнур]] || 56 |- ! 5933 | [[Абдулалим]] || 56 |- ! 5934 | [[Алтанбек]] || 56 |- ! 5935 | [[Абдашим]] || 56 |- ! 5936 | [[Алішер]] || 56 |- ! 5937 | [[Сами]] || 55 |- ! 5938 | [[Сейдуали]] || 55 |- ! 5939 | [[Сәтбай]] || 55 |- ! 5940 | [[Тайырхан]] || 55 |- ! 5941 | [[Сейдахан]] || 55 |- ! 5942 | [[Рысқұл]] || 55 |- ! 5943 | [[Пайзулла]] || 55 |- ! 5944 | [[Мұхаммедқали]] || 55 |- ! 5945 | [[Нурсапа]] || 55 |- ! 5946 | [[Нурат]] || 55 |- ! 5947 | [[Марсел]] || 55 |- ! 5948 | [[Леон]] || 55 |- ! 5949 | [[Косбол]] || 55 |- ! 5950 | [[Қанатжан]] || 55 |- ! 5951 | [[Маликайдар]] || 55 |- ! 5952 | [[Майрам]] || 55 |- ! 5953 | [[Максетбай]] || 55 |- ! 5954 | [[Кудайберди]] || 55 |- ! 5955 | [[Зәуірбек]] || 55 |- ! 5956 | [[Жубатхан]] || 55 |- ! 5957 | [[Илхом]] || 55 |- ! 5958 | [[Канапья]] || 55 |- ! 5959 | [[Жанназар]] || 55 |- ! 5960 | [[Кадырали]] || 55 |- ! 5961 | [[Дәуітбек]] || 55 |- ! 5962 | [[Досмухамед]] || 55 |- ! 5963 | [[Дильхан]] || 55 |- ! 5964 | [[Әбдікерім]] || 55 |- ! 5965 | [[Дінмұхаммад]] || 55 |- ! 5966 | [[Жадгер]] || 55 |- ! 5967 | [[Әлтайр]] || 55 |- ! 5968 | [[Естөре]] || 55 |- ! 5969 | [[Ахансери]] || 55 |- ! 5970 | [[Байгелді]] || 55 |- ! 5971 | [[Бегимбет]] || 55 |- ! 5972 | [[Ақдаулет]] || 55 |- ! 5973 | [[Алдиярхан]] || 55 |- ! 5974 | [[Абилхасым]] || 55 |- ! 5975 | [[Аймат]] || 55 |- ! 5976 | [[Акын]] || 55 |- ! 5977 | [[Абузар]] || 55 |- ! 5978 | [[Абдухалил]] || 55 |- ! 5979 | [[Абдразах]] || 55 |- ! 5980 | [[Аралхан]] || 55 |- ! 5981 | [[Алғабек]] || 55 |- ! 5982 | [[Акилбай]] || 55 |- ! 5983 | [[Айшуак]] || 55 |- ! 5984 | [[Абсадык]] || 55 |- ! 5985 | [[Элдор]] || 54 |- ! 5986 | [[Шүкір]] || 54 |- ! 5987 | [[Эльжан]] || 54 |- ! 5988 | [[Улар]] || 54 |- ! 5989 | [[Хайратбек]] || 54 |- ! 5990 | [[Тумарбек]] || 54 |- ! 5991 | [[Тугельбай]] || 54 |- ! 5992 | [[Шукир]] || 54 |- ! 5993 | [[Урстем]] || 54 |- ! 5994 | [[Феликс]] || 54 |- ! 5995 | [[Ырыс]] || 54 |- ! 5996 | [[Хамбар]] || 54 |- ! 5997 | [[Сейсенгали]] || 54 |- ! 5998 | [[Сәуірбай]] || 54 |- ! 5999 | [[Султанбейбарыс]] || 54 |- ! 6000 | [[Сафарали]] || 54 |- ! 6001 | [[Телман]] || 54 |- ! 6002 | [[Слям]] || 54 |- ! 6003 | [[Сматулла]] || 54 |- ! 6004 | [[Сламжан]] || 54 |- ! 6005 | [[Нурсаид]] || 54 |- ! 6006 | [[Нурымбек]] || 54 |- ! 6007 | [[Орунбай]] || 54 |- ! 6008 | [[Муталип]] || 54 |- ! 6009 | [[Омырбек]] || 54 |- ! 6010 | [[Нуркиса]] || 54 |- ! 6011 | [[Оңғарбай]] || 54 |- ! 6012 | [[Нұрсүлтан]] || 54 |- ! 6013 | [[Расулжан]] || 54 |- ! 6014 | [[Нүрәлі]] || 54 |- ! 6015 | [[Мухитбек]] || 54 |- ! 6016 | [[Нұрқаділ]] || 54 |- ! 6017 | [[Мукат]] || 54 |- ! 6018 | [[Куттибай]] || 54 |- ! 6019 | [[Маханбетали]] || 54 |- ! 6020 | [[Қызырбек]] || 54 |- ! 6021 | [[Маулит]] || 54 |- ! 6022 | [[Муродбек]] || 54 |- ! 6023 | [[Киикбай]] || 54 |- ! 6024 | [[Коянбай]] || 54 |- ! 6025 | [[Мадат]] || 54 |- ! 6026 | [[Куспан]] || 54 |- ! 6027 | [[Махаш]] || 54 |- ! 6028 | [[Кайрхан]] || 54 |- ! 6029 | [[Жанел]] || 54 |- ! 6030 | [[Жаркен]] || 54 |- ! 6031 | [[Жангірхан]] || 54 |- ! 6032 | [[Журсун]] || 54 |- ! 6033 | [[Жардемгали]] || 54 |- ! 6034 | [[Келес]] || 54 |- ! 6035 | [[Жулдызхан]] || 54 |- ! 6036 | [[Кайркен]] || 54 |- ! 6037 | [[Ибатулла]] || 54 |- ! 6038 | [[Ізбасқан]] || 54 |- ! 6039 | [[Кабылда]] || 54 |- ! 6040 | [[Діннұр]] || 54 |- ! 6041 | [[Әсен]] || 54 |- ! 6042 | [[Есмұрат]] || 54 |- ! 6043 | [[Еркан]] || 54 |- ! 6044 | [[Еркосай]] || 54 |- ! 6045 | [[Дәукен]] || 54 |- ! 6046 | [[Дусенбай]] || 54 |- ! 6047 | [[Есенай]] || 54 |- ! 6048 | [[Жакуп]] || 54 |- ! 6049 | [[Жадрасын]] || 54 |- ! 6050 | [[Әбдрахман]] || 54 |- ! 6051 | [[Байсейт]] || 54 |- ! 6052 | [[Байсар]] || 54 |- ! 6053 | [[Бржан]] || 54 |- ! 6054 | [[Белгибай]] || 54 |- ! 6055 | [[Болаткали]] || 54 |- ! 6056 | [[Ауезбек]] || 54 |- ! 6057 | [[Ахжол]] || 54 |- ! 6058 | [[Бахтиар]] || 54 |- ! 6059 | [[Гадил]] || 54 |- ! 6060 | [[Гайнолла]] || 54 |- ! 6061 | [[Бахыткерей]] || 54 |- ! 6062 | [[Абдель]] || 54 |- ! 6063 | [[Уткирбек]] || 53 |- ! 6064 | [[Эйнар]] || 53 |- ! 6065 | [[Эркинбек]] || 53 |- ! 6066 | [[Ыбрайым]] || 53 |- ! 6067 | [[Турганжан]] || 53 |- ! 6068 | [[Шәкір]] || 53 |- ! 6069 | [[Шашубай]] || 53 |- ! 6070 | [[Усенхан]] || 53 |- ! 6071 | [[Умбетали]] || 53 |- ! 6072 | [[Утесин]] || 53 |- ! 6073 | [[Салкен]] || 53 |- ! 6074 | [[Сыдық]] || 53 |- ! 6075 | [[Султанмахмуд]] || 53 |- ! 6076 | [[Сәуіржан]] || 53 |- ! 6077 | [[Сапа]] || 53 |- ! 6078 | [[Талипбай]] || 53 |- ! 6079 | [[Отемис]] || 53 |- ! 6080 | [[Нурайдар]] || 53 |- ! 6081 | [[Натан]] || 53 |- ! 6082 | [[Надирхан]] || 53 |- ! 6083 | [[Нуржауган]] || 53 |- ! 6084 | [[Нурдулла]] || 53 |- ! 6085 | [[Мухаммедамин]] || 53 |- ! 6086 | [[Ракым]] || 53 |- ! 6087 | [[Нұр-Әли]] || 53 |- ! 6088 | [[Мунар]] || 53 |- ! 6089 | [[Қабылан]] || 53 |- ! 6090 | [[Кыргызбай]] || 53 |- ! 6091 | [[Мақжан]] || 53 |- ! 6092 | [[Кеңесары]] || 53 |- ! 6093 | [[Жолымбек]] || 53 |- ! 6094 | [[Ибат]] || 53 |- ! 6095 | [[Испандияр]] || 53 |- ! 6096 | [[Камалхан]] || 53 |- ! 6097 | [[Жәлел]] || 53 |- ! 6098 | [[Калдархан]] || 53 |- ! 6099 | [[Исхак]] || 53 |- ! 6100 | [[Жангер]] || 53 |- ! 6101 | [[Жанқуат]] || 53 |- ! 6102 | [[Кайратжан]] || 53 |- ! 6103 | [[Жорахан]] || 53 |- ! 6104 | [[Жулдуз]] || 53 |- ! 6105 | [[Жолымбет]] || 53 |- ! 6106 | [[Жиенгали]] || 53 |- ! 6107 | [[Еркинжан]] || 53 |- ! 6108 | [[Джолдасбек]] || 53 |- ! 6109 | [[Дениз]] || 53 |- ! 6110 | [[Данеш]] || 53 |- ! 6111 | [[Едилжан]] || 53 |- ! 6112 | [[Владлен]] || 53 |- ! 6113 | [[Булекбай]] || 53 |- ! 6114 | [[Бактигали]] || 53 |- ! 6115 | [[Атыгай]] || 53 |- ! 6116 | [[Бакберди]] || 53 |- ! 6117 | [[Аяділ]] || 53 |- ! 6118 | [[Бексултон]] || 53 |- ! 6119 | [[Бекбарыс]] || 53 |- ! 6120 | [[Бақұлан]] || 53 |- ! 6121 | [[Бахытгали]] || 53 |- ! 6122 | [[Биали]] || 53 |- ! 6123 | [[Балдырган]] || 53 |- ! 6124 | [[Айтмырза]] || 53 |- ! 6125 | [[Аарон]] || 53 |- ! 6126 | [[Алимуса]] || 53 |- ! 6127 | [[Айтым]] || 53 |- ! 6128 | [[Адилгали]] || 53 |- ! 6129 | [[Алтымбек]] || 53 |- ! 6130 | [[Адырбек]] || 53 |- ! 6131 | [[Эдиль]] || 52 |- ! 6132 | [[Шукирбай]] || 52 |- ! 6133 | [[Төреали]] || 52 |- ! 6134 | [[Тулебек]] || 52 |- ! 6135 | [[Эмирлан]] || 52 |- ! 6136 | [[Шайзат]] || 52 |- ! 6137 | [[Ханәли]] || 52 |- ! 6138 | [[Шайдолла]] || 52 |- ! 6139 | [[Шынар]] || 52 |- ! 6140 | [[Шаншархан]] || 52 |- ! 6141 | [[Тумар]] || 52 |- ! 6142 | [[Тажихан]] || 52 |- ! 6143 | [[Табысбек]] || 52 |- ! 6144 | [[Сейльбек]] || 52 |- ! 6145 | [[Слямхан]] || 52 |- ! 6146 | [[Тасполат]] || 52 |- ! 6147 | [[Сагатжан]] || 52 |- ! 6148 | [[Сайлыбай]] || 52 |- ! 6149 | [[Тәңірберді]] || 52 |- ! 6150 | [[Таңбол]] || 52 |- ! 6151 | [[Тлебалды]] || 52 |- ! 6152 | [[Нұрсипат]] || 52 |- ! 6153 | [[Мысыр]] || 52 |- ! 6154 | [[Нұрдастан]] || 52 |- ! 6155 | [[Мамет]] || 52 |- ! 6156 | [[Махмұд]] || 52 |- ! 6157 | [[Мейрімхан]] || 52 |- ! 6158 | [[Құрманбай]] || 52 |- ! 6159 | [[Микаил]] || 52 |- ! 6160 | [[Қанжарбек]] || 52 |- ! 6161 | [[Қабылжан]] || 52 |- ! 6162 | [[Қажымухан]] || 52 |- ! 6163 | [[Мураталы]] || 52 |- ! 6164 | [[Мейрат]] || 52 |- ! 6165 | [[Қожаахмет]] || 52 |- ! 6166 | [[Калмухан]] || 52 |- ! 6167 | [[Капез]] || 52 |- ! 6168 | [[Жанмұхаммед]] || 52 |- ! 6169 | [[Жанислам]] || 52 |- ! 6170 | [[Иманкул]] || 52 |- ! 6171 | [[Зиятхан]] || 52 |- ! 6172 | [[Зейнула]] || 52 |- ! 6173 | [[Каппар]] || 52 |- ! 6174 | [[Кенан]] || 52 |- ! 6175 | [[Каиркельды]] || 52 |- ! 6176 | [[Даулетали]] || 52 |- ! 6177 | [[Жайлаухан]] || 52 |- ! 6178 | [[Әсембек]] || 52 |- ! 6179 | [[Есенкельды]] || 52 |- ! 6180 | [[Ергенбек]] || 52 |- ! 6181 | [[Әлиайдар]] || 52 |- ! 6182 | [[Әлқожа]] || 52 |- ! 6183 | [[Әбдірәсіл]] || 52 |- ! 6184 | [[Жақан]] || 52 |- ! 6185 | [[Ерсерік]] || 52 |- ! 6186 | [[Ерсаят]] || 52 |- ! 6187 | [[Елбол]] || 52 |- ! 6188 | [[Дукенбай]] || 52 |- ! 6189 | [[Дудар]] || 52 |- ! 6190 | [[Берденбек]] || 52 |- ! 6191 | [[Ганий]] || 52 |- ! 6192 | [[Ғалижан]] || 52 |- ! 6193 | [[Асетхан]] || 52 |- ! 6194 | [[Ахмедали]] || 52 |- ! 6195 | [[Білім]] || 52 |- ! 6196 | [[Баймагамбет]] || 52 |- ! 6197 | [[Асаин]] || 52 |- ! 6198 | [[Базылбек]] || 52 |- ! 6199 | [[Байсейіт]] || 52 |- ! 6200 | [[Байтемир]] || 52 |- ! 6201 | [[Ауданбай]] || 52 |- ! 6202 | [[Алиман]] || 52 |- ! 6203 | [[Акатай]] || 52 |- ! 6204 | [[Абдисалам]] || 52 |- ! 6205 | [[Абилхасим]] || 52 |- ! 6206 | [[Абдинаби]] || 52 |- ! 6207 | [[Алнұр]] || 52 |- ! 6208 | [[Ақпан]] || 52 |- ! 6209 | [[Абильхаир]] || 52 |- ! 6210 | [[Акбарали]] || 52 |- ! 6211 | [[Хайрбек]] || 51 |- ! 6212 | [[Эльдияр]] || 51 |- ! 6213 | [[Турсунгазы]] || 51 |- ! 6214 | [[Шахкәрім]] || 51 |- ! 6215 | [[Шыңтас]] || 51 |- ! 6216 | [[Советказы]] || 51 |- ! 6217 | [[Салдарбек]] || 51 |- ! 6218 | [[Солтангазы]] || 51 |- ! 6219 | [[Тарих]] || 51 |- ! 6220 | [[Тлекбай]] || 51 |- ! 6221 | [[Сейилхан]] || 51 |- ! 6222 | [[Тайтолеу]] || 51 |- ! 6223 | [[Садырбек]] || 51 |- ! 6224 | [[Талапхан]] || 51 |- ! 6225 | [[Сатпек]] || 51 |- ! 6226 | [[Мүбәрәк]] || 51 |- ! 6227 | [[Нұрмухамет]] || 51 |- ! 6228 | [[Новрузбай]] || 51 |- ! 6229 | [[Райымхан]] || 51 |- ! 6230 | [[Нурсейит]] || 51 |- ! 6231 | [[Раухат]] || 51 |- ! 6232 | [[Мусирали]] || 51 |- ! 6233 | [[Мырзагалий]] || 51 |- ! 6234 | [[Лукман]] || 51 |- ! 6235 | [[Кулмахан]] || 51 |- ! 6236 | [[Мунир]] || 51 |- ! 6237 | [[Қадырғали]] || 51 |- ! 6238 | [[Қалымбек]] || 51 |- ! 6239 | [[Исхақ]] || 51 |- ! 6240 | [[Камшыбек]] || 51 |- ! 6241 | [[Кайыргазы]] || 51 |- ! 6242 | [[Иемберген]] || 51 |- ! 6243 | [[Жолмырза]] || 51 |- ! 6244 | [[Кахраман]] || 51 |- ! 6245 | [[Каримхан]] || 51 |- ! 6246 | [[Жарылғасын]] || 51 |- ! 6247 | [[Иасин]] || 51 |- ! 6248 | [[Жолай]] || 51 |- ! 6249 | [[Жылкайдар]] || 51 |- ! 6250 | [[Зейнел]] || 51 |- ! 6251 | [[Жанғабыл]] || 51 |- ! 6252 | [[Имандос]] || 51 |- ! 6253 | [[Әділкерей]] || 51 |- ! 6254 | [[Ерболган]] || 51 |- ! 6255 | [[Данаби]] || 51 |- ! 6256 | [[Ерислам]] || 51 |- ! 6257 | [[Дауыржан]] || 51 |- ! 6258 | [[Гизатулла]] || 51 |- ! 6259 | [[Жалынбек]] || 51 |- ! 6260 | [[Дилшад]] || 51 |- ! 6261 | [[Байдилда]] || 51 |- ! 6262 | [[Бекислам]] || 51 |- ! 6263 | [[Бекбау]] || 51 |- ! 6264 | [[Багдатбек]] || 51 |- ! 6265 | [[Баққали]] || 51 |- ! 6266 | [[Баймухамбет]] || 51 |- ! 6267 | [[Бекес]] || 51 |- ! 6268 | [[Бауырхан]] || 51 |- ! 6269 | [[Вали]] || 51 |- ! 6270 | [[Акынбек]] || 51 |- ! 6271 | [[Ардаби]] || 51 |- ! 6272 | [[Айгазы]] || 51 |- ! 6273 | [[Аден]] || 51 |- ! 6274 | [[Абдунур]] || 51 |- ! 6275 | [[Айтпек]] || 51 |- ! 6276 | [[Абдали]] || 51 |- ! 6277 | [[Алкуат]] || 51 |- ! 6278 | [[Айткурман]] || 51 |- ! 6279 | [[Абумансұр]] || 51 |- ! 6280 | [[Эрнст]] || 50 |- ! 6281 | [[Турсинбай]] || 50 |- ! 6282 | [[Хуандаг]] || 50 |- ! 6283 | [[Фирдавс]] || 50 |- ! 6284 | [[Толеукан]] || 50 |- ! 6285 | [[Урынгали]] || 50 |- ! 6286 | [[Шубай]] || 50 |- ! 6287 | [[Төлеужан]] || 50 |- ! 6288 | [[Танжар]] || 50 |- ! 6289 | [[Сисембай]] || 50 |- ! 6290 | [[Саркытбай]] || 50 |- ! 6291 | [[Саддам]] || 50 |- ! 6292 | [[Самырат]] || 50 |- ! 6293 | [[Скак]] || 50 |- ! 6294 | [[Сатпай]] || 50 |- ! 6295 | [[Расулла]] || 50 |- ! 6296 | [[Нух]] || 50 |- ! 6297 | [[Нұрәмір]] || 50 |- ! 6298 | [[Нұрлытаң]] || 50 |- ! 6299 | [[Нұртлеу]] || 50 |- ! 6300 | [[Нодирбек]] || 50 |- ! 6301 | [[Мырат]] || 50 |- ! 6302 | [[Махсатбек]] || 50 |- ! 6303 | [[Масат]] || 50 |- ! 6304 | [[Манибек]] || 50 |- ! 6305 | [[Муртаза]] || 50 |- ! 6306 | [[Мадиёр]] || 50 |- ! 6307 | [[Малибек]] || 50 |- ! 6308 | [[Мейрамжан]] || 50 |- ! 6309 | [[Жаскен]] || 50 |- ! 6310 | [[Журсинбек]] || 50 |- ! 6311 | [[Жилкибай]] || 50 |- ! 6312 | [[Жамиль]] || 50 |- ! 6313 | [[Елшібек]] || 50 |- ! 6314 | [[Джумагул]] || 50 |- ! 6315 | [[Әлимұрат]] || 50 |- ! 6316 | [[Ерікжан]] || 50 |- ! 6317 | [[Ермұхамбет]] || 50 |- ! 6318 | [[Ерасил]] || 50 |- ! 6319 | [[Ертөстік]] || 50 |- ! 6320 | [[Еркожа]] || 50 |- ! 6321 | [[Дауирхан]] || 50 |- ! 6322 | [[Достай]] || 50 |- ! 6323 | [[Дильмар]] || 50 |- ! 6324 | [[Жайсаң]] || 50 |- ! 6325 | [[Дарханбай]] || 50 |- ! 6326 | [[Елеубек]] || 50 |- ! 6327 | [[Ботабай]] || 50 |- ! 6328 | [[Борибек]] || 50 |- ! 6329 | [[Бақтыгерей]] || 50 |- ! 6330 | [[Атамұрат]] || 50 |- ! 6331 | [[Базаркан]] || 50 |- ! 6332 | [[Берди]] || 50 |- ! 6333 | [[Арұлан]] || 50 |- ! 6334 | [[Гапур]] || 50 |- ! 6335 | [[Бақұстар]] || 50 |- ! 6336 | [[Асалбек]] || 50 |- ! 6337 | [[Абдикул]] || 50 |- ! 6338 | [[Ансатбай]] || 50 |- ! 6339 | [[Айнуддин]] || 50 |- ! 6340 | [[Адайбай]] || 50 |- ! 6341 | [[Абдрахым]] || 50 |- ! 6342 | [[Алимгер]] || 50 |- ! 6343 | [[Альазиз]] || 50 |- ! 6344 | [[Аждар]] || 50 |- ! 6345 | [[Абду-Рахман]] || 50 |- ! 6346 | [[Шалхарбек]] || 49 |- ! 6347 | [[Шахсултан]] || 49 |- ! 6348 | [[Умрбек]] || 49 |- ! 6349 | [[Турак]] || 49 |- ! 6350 | [[Турусбек]] || 49 |- ! 6351 | [[Шымыр]] || 49 |- ! 6352 | [[Эргали]] || 49 |- ! 6353 | [[Тусуп]] || 49 |- ! 6354 | [[Тургын]] || 49 |- ! 6355 | [[Умарали]] || 49 |- ! 6356 | [[Халифа]] || 49 |- ! 6357 | [[Садир]] || 49 |- ! 6358 | [[Талхат]] || 49 |- ! 6359 | [[Сейдилда]] || 49 |- ! 6360 | [[Темиралы]] || 49 |- ! 6361 | [[Токтаган]] || 49 |- ! 6362 | [[Сабирхан]] || 49 |- ! 6363 | [[Токтаркан]] || 49 |- ! 6364 | [[Тойшыбай]] || 49 |- ! 6365 | [[Суюнбай]] || 49 |- ! 6366 | [[Серболат]] || 49 |- ! 6367 | [[Тобанияз]] || 49 |- ! 6368 | [[Санияз]] || 49 |- ! 6369 | [[Нұрдин]] || 49 |- ! 6370 | [[Нагим]] || 49 |- ! 6371 | [[Мухаммаджан]] || 49 |- ! 6372 | [[Оралжан]] || 49 |- ! 6373 | [[Нұрсүндет]] || 49 |- ! 6374 | [[Мухиден]] || 49 |- ! 6375 | [[Раййан]] || 49 |- ! 6376 | [[Нұрбекет]] || 49 |- ! 6377 | [[Рақымбек]] || 49 |- ! 6378 | [[Нұраслан]] || 49 |- ! 6379 | [[Қасым Жомарт]] || 49 |- ! 6380 | [[Мейир]] || 49 |- ! 6381 | [[Кулан]] || 49 |- ! 6382 | [[Мадижан]] || 49 |- ! 6383 | [[Макжан]] || 49 |- ! 6384 | [[Магзам]] || 49 |- ! 6385 | [[Қылыш]] || 49 |- ! 6386 | [[Конырбай]] || 49 |- ! 6387 | [[Кумекбай]] || 49 |- ! 6388 | [[Куанш]] || 49 |- ! 6389 | [[Конисбай]] || 49 |- ! 6390 | [[Куанар]] || 49 |- ! 6391 | [[Муроджон]] || 49 |- ! 6392 | [[Мирза]] || 49 |- ! 6393 | [[Қаржау]] || 49 |- ! 6394 | [[Ибраким]] || 49 |- ! 6395 | [[Жарылкасым]] || 49 |- ! 6396 | [[Инкар]] || 49 |- ! 6397 | [[Кенжекул]] || 49 |- ! 6398 | [[Жұмагелді]] || 49 |- ! 6399 | [[Жолжан]] || 49 |- ! 6400 | [[Кадрбек]] || 49 |- ! 6401 | [[Кабдраш]] || 49 |- ! 6402 | [[Ертостик]] || 49 |- ! 6403 | [[Әбубакір]] || 49 |- ! 6404 | [[Әбдіхамит]] || 49 |- ! 6405 | [[Әбен]] || 49 |- ! 6406 | [[Дін Мұхаммед]] || 49 |- ! 6407 | [[Дәулетқали]] || 49 |- ! 6408 | [[Ермырза]] || 49 |- ! 6409 | [[Бугенбай]] || 49 |- ! 6410 | [[Асилжан]] || 49 |- ! 6411 | [[Вениамин]] || 49 |- ! 6412 | [[Арназ]] || 49 |- ! 6413 | [[Асканбек]] || 49 |- ! 6414 | [[Бигелди]] || 49 |- ! 6415 | [[Байырхан]] || 49 |- ! 6416 | [[Бидаулет]] || 49 |- ! 6417 | [[Беген]] || 49 |- ! 6418 | [[Бидос]] || 49 |- ! 6419 | [[Батыйхан]] || 49 |- ! 6420 | [[Абдулали]] || 49 |- ! 6421 | [[Айдин]] || 49 |- ! 6422 | [[Абу-Бакр]] || 49 |- ! 6423 | [[Ақмади]] || 49 |- ! 6424 | [[Амиргазы]] || 49 |- ! 6425 | [[Абдыбек]] || 49 |- ! 6426 | [[Абдулахат]] || 49 |- ! 6427 | [[Шакизат]] || 48 |- ! 6428 | [[Тузелбай]] || 48 |- ! 6429 | [[Шыңболат]] || 48 |- ! 6430 | [[Тұрған]] || 48 |- ! 6431 | [[Тұржан]] || 48 |- ! 6432 | [[Тургунбек]] || 48 |- ! 6433 | [[Шахзада]] || 48 |- ! 6434 | [[Шайахмет]] || 48 |- ! 6435 | [[Тусупбек]] || 48 |- ! 6436 | [[Хуанбек]] || 48 |- ! 6437 | [[Юсупбай]] || 48 |- ! 6438 | [[Шарапатдин]] || 48 |- ! 6439 | [[Шортанбай]] || 48 |- ! 6440 | [[Ұлыбек]] || 48 |- ! 6441 | [[Сарсебек]] || 48 |- ! 6442 | [[Серікбосын]] || 48 |- ! 6443 | [[Тангатар]] || 48 |- ! 6444 | [[Серекпай]] || 48 |- ! 6445 | [[Сагди]] || 48 |- ! 6446 | [[Толебек]] || 48 |- ! 6447 | [[Тогызбай]] || 48 |- ! 6448 | [[Токсан]] || 48 |- ! 6449 | [[Талпын]] || 48 |- ! 6450 | [[Серікқан]] || 48 |- ! 6451 | [[Самбет]] || 48 |- ! 6452 | [[Сүндетбай]] || 48 |- ! 6453 | [[Нургалый]] || 48 |- ! 6454 | [[Онал]] || 48 |- ! 6455 | [[Нурабай]] || 48 |- ! 6456 | [[Нұрел]] || 48 |- ! 6457 | [[Нұр-Иман]] || 48 |- ! 6458 | [[Мұсағали]] || 48 |- ! 6459 | [[Нұршайық]] || 48 |- ! 6460 | [[Мухамедия]] || 48 |- ! 6461 | [[Мырзагельды]] || 48 |- ! 6462 | [[Мұхамедқали]] || 48 |- ! 6463 | [[Ниетбек]] || 48 |- ! 6464 | [[Нусипхан]] || 48 |- ! 6465 | [[Мунайтпас]] || 48 |- ! 6466 | [[Курышбек]] || 48 |- ! 6467 | [[Қосжан]] || 48 |- ! 6468 | [[Махсұт]] || 48 |- ! 6469 | [[Киргизбай]] || 48 |- ! 6470 | [[Маулеткан]] || 48 |- ! 6471 | [[Қожаберген]] || 48 |- ! 6472 | [[Жантлек]] || 48 |- ! 6473 | [[Кабдуали]] || 48 |- ! 6474 | [[Жуламан]] || 48 |- ! 6475 | [[Кайргазы]] || 48 |- ! 6476 | [[Жылқыбай]] || 48 |- ! 6477 | [[Жумангали]] || 48 |- ! 6478 | [[Кадыркан]] || 48 |- ! 6479 | [[Кельден]] || 48 |- ! 6480 | [[Жасдәурен]] || 48 |- ! 6481 | [[Кәдірхан]] || 48 |- ! 6482 | [[Каден]] || 48 |- ! 6483 | [[Ильясбек]] || 48 |- ! 6484 | [[Кайриден]] || 48 |- ! 6485 | [[Джандарбек]] || 48 |- ! 6486 | [[Ерке]] || 48 |- ! 6487 | [[Әбдіқадір]] || 48 |- ! 6488 | [[Елшибек]] || 48 |- ! 6489 | [[Есболай]] || 48 |- ! 6490 | [[Жаксыкелди]] || 48 |- ! 6491 | [[Ерарыс]] || 48 |- ! 6492 | [[Әлмахан]] || 48 |- ! 6493 | [[Әдиет]] || 48 |- ! 6494 | [[Елтөре]] || 48 |- ! 6495 | [[Ергелді]] || 48 |- ! 6496 | [[Ельшат]] || 48 |- ! 6497 | [[Демесин]] || 48 |- ! 6498 | [[Әлхам]] || 48 |- ! 6499 | [[Есторе]] || 48 |- ! 6500 | [[Вилен]] || 48 |- ! 6501 | [[Ганибай]] || 48 |- ! 6502 | [[Ғабидин]] || 48 |- ! 6503 | [[Байсерик]] || 48 |- ! 6504 | [[Байрамбек]] || 48 |- ! 6505 | [[Балдәурен]] || 48 |- ! 6506 | [[Габдул]] || 48 |- ! 6507 | [[Балагазы]] || 48 |- ! 6508 | [[Бақберсін]] || 48 |- ! 6509 | [[Арланбек]] || 48 |- ! 6510 | [[Аяп]] || 48 |- ! 6511 | [[Ахмедиар]] || 48 |- ! 6512 | [[Бекмагамбет]] || 48 |- ! 6513 | [[Абильда]] || 48 |- ! 6514 | [[Ағаби]] || 48 |- ! 6515 | [[Ағатай]] || 48 |- ! 6516 | [[Айғазы]] || 48 |- ! 6517 | [[Анис]] || 48 |- ! 6518 | [[Азар]] || 48 |- ! 6519 | [[Альшер]] || 48 |- ! 6520 | [[Шамшиден]] || 47 |- ! 6521 | [[Турдымурат]] || 47 |- ! 6522 | [[Шектибай]] || 47 |- ! 6523 | [[Улыбек]] || 47 |- ! 6524 | [[Шамшиддин]] || 47 |- ! 6525 | [[Шинболат]] || 47 |- ! 6526 | [[Төкен]] || 47 |- ! 6527 | [[Утеули]] || 47 |- ! 6528 | [[Шохжахон]] || 47 |- ! 6529 | [[Турлибек]] || 47 |- ! 6530 | [[Тәнірберген]] || 47 |- ! 6531 | [[Султангерей]] || 47 |- ! 6532 | [[Рысқали]] || 47 |- ! 6533 | [[Сейфуллин]] || 47 |- ! 6534 | [[Сабур]] || 47 |- ! 6535 | [[Сагантай]] || 47 |- ! 6536 | [[Сарсенгалий]] || 47 |- ! 6537 | [[Тахиржан]] || 47 |- ! 6538 | [[Теймур]] || 47 |- ! 6539 | [[Сейдилла]] || 47 |- ! 6540 | [[Мухаш]] || 47 |- ! 6541 | [[Нарымбек]] || 47 |- ! 6542 | [[Рафих]] || 47 |- ! 6543 | [[Нарынбай]] || 47 |- ! 6544 | [[Низами]] || 47 |- ! 6545 | [[Намазбек]] || 47 |- ! 6546 | [[Мухамедкарим]] || 47 |- ! 6547 | [[Насир]] || 47 |- ! 6548 | [[Нұрби]] || 47 |- ! 6549 | [[Мұхаметқали]] || 47 |- ! 6550 | [[Муслимбек]] || 47 |- ! 6551 | [[Нұрқұйса]] || 47 |- ! 6552 | [[Нажмадин]] || 47 |- ! 6553 | [[Мухаметказы]] || 47 |- ! 6554 | [[Мүбарак]] || 47 |- ! 6555 | [[Өмірғали]] || 47 |- ! 6556 | [[Муслім]] || 47 |- ! 6557 | [[Нұралі]] || 47 |- ! 6558 | [[Муратпек]] || 47 |- ! 6559 | [[Мурабек]] || 47 |- ! 6560 | [[Мурсалим]] || 47 |- ! 6561 | [[Мирзали]] || 47 |- ! 6562 | [[Қанай]] || 47 |- ! 6563 | [[Мирзахмет]] || 47 |- ! 6564 | [[Мархабай]] || 47 |- ! 6565 | [[Қуанар]] || 47 |- ! 6566 | [[Зинатдин]] || 47 |- ! 6567 | [[Кебек]] || 47 |- ! 6568 | [[Калымтай]] || 47 |- ! 6569 | [[Ильсур]] || 47 |- ! 6570 | [[Каражан]] || 47 |- ! 6571 | [[Жанболсын]] || 47 |- ! 6572 | [[Жанкерей]] || 47 |- ! 6573 | [[Жеңісбай]] || 47 |- ! 6574 | [[Жарылқап]] || 47 |- ! 6575 | [[Жансырым]] || 47 |- ! 6576 | [[Жантилек]] || 47 |- ! 6577 | [[Жақсат]] || 47 |- ! 6578 | [[Дюсенгазы]] || 47 |- ! 6579 | [[Ертилеу]] || 47 |- ! 6580 | [[Жаксыкельды]] || 47 |- ! 6581 | [[Әбдісалам]] || 47 |- ! 6582 | [[Елеухан]] || 47 |- ! 6583 | [[Әлтемір]] || 47 |- ! 6584 | [[Галибек]] || 47 |- ! 6585 | [[Бигельды]] || 47 |- ! 6586 | [[Бұлан]] || 47 |- ! 6587 | [[Беркинбек]] || 47 |- ! 6588 | [[Генжебай]] || 47 |- ! 6589 | [[Асығат]] || 47 |- ! 6590 | [[Барбол]] || 47 |- ! 6591 | [[Ахметкалий]] || 47 |- ! 6592 | [[Бахатбек]] || 47 |- ! 6593 | [[Баққожа]] || 47 |- ! 6594 | [[Бердыхан]] || 47 |- ! 6595 | [[Бегімхан]] || 47 |- ! 6596 | [[Ғайни]] || 47 |- ! 6597 | [[Астам]] || 47 |- ! 6598 | [[Асгат]] || 47 |- ! 6599 | [[Бақтұр]] || 47 |- ! 6600 | [[Бекжас]] || 47 |- ! 6601 | [[Бисенғали]] || 47 |- ! 6602 | [[Аксункар]] || 47 |- ! 6603 | [[Амандаулет]] || 47 |- ! 6604 | [[Азадбек]] || 47 |- ! 6605 | [[Айсагали]] || 47 |- ! 6606 | [[Амержан]] || 47 |- ! 6607 | [[Акайдар]] || 47 |- ! 6608 | [[Актилеу]] || 47 |- ! 6609 | [[Азад]] || 47 |- ! 6610 | [[Ақтамберді]] || 47 |- ! 6611 | [[Хусеин]] || 46 |- ! 6612 | [[Уран]] || 46 |- ! 6613 | [[Шахимардан]] || 46 |- ! 6614 | [[Шымырбек]] || 46 |- ! 6615 | [[Уласхан]] || 46 |- ! 6616 | [[Ушкемпир]] || 46 |- ! 6617 | [[Хуат]] || 46 |- ! 6618 | [[Халық]] || 46 |- ! 6619 | [[Шалқарбек]] || 46 |- ! 6620 | [[Холид]] || 46 |- ! 6621 | [[Сағым]] || 46 |- ! 6622 | [[Сафарбек]] || 46 |- ! 6623 | [[Таулан]] || 46 |- ! 6624 | [[Суат]] || 46 |- ! 6625 | [[Сархан]] || 46 |- ! 6626 | [[Сабырғали]] || 46 |- ! 6627 | [[Сман]] || 46 |- ! 6628 | [[Серикали]] || 46 |- ! 6629 | [[Сайлаугазы]] || 46 |- ! 6630 | [[Сагингалий]] || 46 |- ! 6631 | [[Сунғат]] || 46 |- ! 6632 | [[Сейдолла]] || 46 |- ! 6633 | [[Сат]] || 46 |- ! 6634 | [[Самит]] || 46 |- ! 6635 | [[Нури]] || 46 |- ! 6636 | [[Равил]] || 46 |- ! 6637 | [[Нұрмахамбет]] || 46 |- ! 6638 | [[Ратхан]] || 46 |- ! 6639 | [[Мұратқали]] || 46 |- ! 6640 | [[Наурызжан]] || 46 |- ! 6641 | [[Мырзакан]] || 46 |- ! 6642 | [[Расуль]] || 46 |- ! 6643 | [[Наги]] || 46 |- ! 6644 | [[Қалжігіт]] || 46 |- ! 6645 | [[Қыдырхан]] || 46 |- ! 6646 | [[Мейрамкан]] || 46 |- ! 6647 | [[Кулжан]] || 46 |- ! 6648 | [[Мизамбек]] || 46 |- ! 6649 | [[Марсэль]] || 46 |- ! 6650 | [[Қуанған]] || 46 |- ! 6651 | [[Кармыс]] || 46 |- ! 6652 | [[Ізтілеу]] || 46 |- ! 6653 | [[Карбай]] || 46 |- ! 6654 | [[Жетібай]] || 46 |- ! 6655 | [[Жархын]] || 46 |- ! 6656 | [[Камалатдин]] || 46 |- ! 6657 | [[Ибатолла]] || 46 |- ! 6658 | [[Идаят]] || 46 |- ! 6659 | [[Кайыркен]] || 46 |- ! 6660 | [[Жанет]] || 46 |- ! 6661 | [[Калкабек]] || 46 |- ! 6662 | [[Каиыржан]] || 46 |- ! 6663 | [[Досбек]] || 46 |- ! 6664 | [[Джуман]] || 46 |- ! 6665 | [[Едильбай]] || 46 |- ! 6666 | [[Жаксыкелды]] || 46 |- ! 6667 | [[Догдырбай]] || 46 |- ! 6668 | [[Джохангир]] || 46 |- ! 6669 | [[Ерсерик]] || 46 |- ! 6670 | [[Ділдәбек]] || 46 |- ! 6671 | [[Дамирбек]] || 46 |- ! 6672 | [[Даутхан]] || 46 |- ! 6673 | [[Әбунәсір]] || 46 |- ! 6674 | [[Елеген]] || 46 |- ! 6675 | [[Әли-Нұр]] || 46 |- ! 6676 | [[Ерлібек]] || 46 |- ! 6677 | [[Довлетбай]] || 46 |- ! 6678 | [[Әлидар]] || 46 |- ! 6679 | [[Әбілахат]] || 46 |- ! 6680 | [[Дильшад]] || 46 |- ! 6681 | [[Ғалинұр]] || 46 |- ! 6682 | [[Бейсехан]] || 46 |- ! 6683 | [[Бақытәлі]] || 46 |- ! 6684 | [[Арсэн]] || 46 |- ! 6685 | [[Бекмурод]] || 46 |- ! 6686 | [[Балга]] || 46 |- ! 6687 | [[Архабай]] || 46 |- ! 6688 | [[Байдибек]] || 46 |- ! 6689 | [[Беркінбай]] || 46 |- ! 6690 | [[Айсабек]] || 46 |- ! 6691 | [[Абдумурат]] || 46 |- ! 6692 | [[Айжан]] || 46 |- ! 6693 | [[Абдирасул]] || 46 |- ! 6694 | [[Аманша]] || 46 |- ! 6695 | [[Абдуләзиз]] || 46 |- ! 6696 | [[Азатжан]] || 46 |- ! 6697 | [[Абдусаид]] || 46 |- ! 6698 | [[Шардарбек]] || 45 |- ! 6699 | [[Шакиржан]] || 45 |- ! 6700 | [[Хамитбек]] || 45 |- ! 6701 | [[Шайхслам]] || 45 |- ! 6702 | [[Тюлюбай]] || 45 |- ! 6703 | [[Сарсенали]] || 45 |- ! 6704 | [[Рыскалий]] || 45 |- ! 6705 | [[Саттарбек]] || 45 |- ! 6706 | [[Салыбек]] || 45 |- ! 6707 | [[Танабай]] || 45 |- ! 6708 | [[Сербол]] || 45 |- ! 6709 | [[Сейітбек]] || 45 |- ! 6710 | [[Тастыбай]] || 45 |- ! 6711 | [[Сейткул]] || 45 |- ! 6712 | [[Рустан]] || 45 |- ! 6713 | [[Сеилжан]] || 45 |- ! 6714 | [[Сейткерим]] || 45 |- ! 6715 | [[Равхат]] || 45 |- ! 6716 | [[Нуржанбек]] || 45 |- ! 6717 | [[Мухаметбек]] || 45 |- ! 6718 | [[Онгарсын]] || 45 |- ! 6719 | [[Насибулла]] || 45 |- ! 6720 | [[Нурислан]] || 45 |- ! 6721 | [[Расилхан]] || 45 |- ! 6722 | [[Нұрсапар]] || 45 |- ! 6723 | [[Нуртан]] || 45 |- ! 6724 | [[Пейіл]] || 45 |- ! 6725 | [[Нұртаң]] || 45 |- ! 6726 | [[Рахатбек]] || 45 |- ! 6727 | [[Қалыбай]] || 45 |- ! 6728 | [[Мамбетали]] || 45 |- ! 6729 | [[Мамут]] || 45 |- ! 6730 | [[Мақсут]] || 45 |- ! 6731 | [[Мекемтас]] || 45 |- ! 6732 | [[Музаппар]] || 45 |- ! 6733 | [[Курасбек]] || 45 |- ! 6734 | [[Мурзахмет]] || 45 |- ! 6735 | [[Міржақып]] || 45 |- ! 6736 | [[Меліс]] || 45 |- ! 6737 | [[Киікбай]] || 45 |- ! 6738 | [[Мақсад]] || 45 |- ! 6739 | [[Мурзагалий]] || 45 |- ! 6740 | [[Махулбек]] || 45 |- ! 6741 | [[Қамбарбек]] || 45 |- ! 6742 | [[Микаэль]] || 45 |- ! 6743 | [[Маралбай]] || 45 |- ! 6744 | [[Мәнсұр]] || 45 |- ! 6745 | [[Курмангази]] || 45 |- ! 6746 | [[Камаль]] || 45 |- ! 6747 | [[Илмаз]] || 45 |- ! 6748 | [[Капас]] || 45 |- ! 6749 | [[Жахия]] || 45 |- ! 6750 | [[Кдырбай]] || 45 |- ! 6751 | [[Жангерей]] || 45 |- ! 6752 | [[Зиядин]] || 45 |- ! 6753 | [[Жарилкасин]] || 45 |- ! 6754 | [[Изтелеу]] || 45 |- ! 6755 | [[Ильмурат]] || 45 |- ! 6756 | [[Илхан]] || 45 |- ! 6757 | [[Иманғазы]] || 45 |- ! 6758 | [[Жансая]] || 45 |- ! 6759 | [[Жамалхан]] || 45 |- ! 6760 | [[Доскен]] || 45 |- ! 6761 | [[Жайшылык]] || 45 |- ! 6762 | [[Әбілжан]] || 45 |- ! 6763 | [[Еркимбай]] || 45 |- ! 6764 | [[Гордей]] || 45 |- ! 6765 | [[Ерказы]] || 45 |- ! 6766 | [[Еркінғали]] || 45 |- ! 6767 | [[Әмірғали]] || 45 |- ! 6768 | [[Едге]] || 45 |- ! 6769 | [[Довлет]] || 45 |- ! 6770 | [[Жазит]] || 45 |- ! 6771 | [[Жақсығали]] || 45 |- ! 6772 | [[Досат]] || 45 |- ! 6773 | [[Данияз]] || 45 |- ! 6774 | [[Ерехан]] || 45 |- ! 6775 | [[Бұрхан]] || 45 |- ! 6776 | [[Болашак]] || 45 |- ! 6777 | [[Баккали]] || 45 |- ! 6778 | [[Вахид]] || 45 |- ! 6779 | [[Бағдад]] || 45 |- ! 6780 | [[Байсары]] || 45 |- ! 6781 | [[Бекказы]] || 45 |- ! 6782 | [[Байкенже]] || 45 |- ! 6783 | [[Багустар]] || 45 |- ! 6784 | [[Басымбек]] || 45 |- ! 6785 | [[Баққон]] || 45 |- ! 6786 | [[Бастарбек]] || 45 |- ! 6787 | [[Бағланбек]] || 45 |- ! 6788 | [[Баймен]] || 45 |- ! 6789 | [[Атлант]] || 45 |- ! 6790 | [[Бикен]] || 45 |- ! 6791 | [[Аскаржан]] || 45 |- ! 6792 | [[Баянғали]] || 45 |- ! 6793 | [[Бекмұхан]] || 45 |- ! 6794 | [[Бейсенғали]] || 45 |- ! 6795 | [[Абдикалик]] || 45 |- ! 6796 | [[Ақмейір]] || 45 |- ! 6797 | [[Ансарбек]] || 45 |- ! 6798 | [[Акикат]] || 45 |- ! 6799 | [[Абдулкәрім]] || 45 |- ! 6800 | [[Али-Нұр]] || 45 |- ! 6801 | [[Абдуссамад]] || 45 |- ! 6802 | [[Алькарим]] || 45 |- ! 6803 | [[Абылай-Хан]] || 45 |- ! 6804 | [[Абдыхан]] || 45 |- ! 6805 | [[Агайдар]] || 45 |- ! 6806 | [[Абидулла]] || 45 |- ! 6807 | [[Арипбай]] || 45 |- ! 6808 | [[Аманжул]] || 45 |- ! 6809 | [[Айсат]] || 45 |- ! 6810 | [[Акканат]] || 45 |- ! 6811 | [[Аліби]] || 45 |- ! 6812 | [[Шахин]] || 44 |- ! 6813 | [[Ысмайыл]] || 44 |- ! 6814 | [[Утепкали]] || 44 |- ! 6815 | [[Тортай]] || 44 |- ! 6816 | [[Ырысжан]] || 44 |- ! 6817 | [[Ундасын]] || 44 |- ! 6818 | [[Убайда]] || 44 |- ! 6819 | [[Шахизада]] || 44 |- ! 6820 | [[Унгар]] || 44 |- ! 6821 | [[Шамсиддин]] || 44 |- ! 6822 | [[Толкин]] || 44 |- ! 6823 | [[Утежан]] || 44 |- ! 6824 | [[Турсумбек]] || 44 |- ! 6825 | [[Танатхан]] || 44 |- ! 6826 | [[Сандигали]] || 44 |- ! 6827 | [[Тоймурат]] || 44 |- ! 6828 | [[Сайдахмет]] || 44 |- ! 6829 | [[Сайфуллах]] || 44 |- ! 6830 | [[Тилепберген]] || 44 |- ! 6831 | [[Тилейхан]] || 44 |- ! 6832 | [[Тогайбай]] || 44 |- ! 6833 | [[Режеп]] || 44 |- ! 6834 | [[Сайфуддин]] || 44 |- ! 6835 | [[Сафи]] || 44 |- ! 6836 | [[Серикан]] || 44 |- ! 6837 | [[Садулла]] || 44 |- ! 6838 | [[Сайрамбай]] || 44 |- ! 6839 | [[Оралсын]] || 44 |- ! 6840 | [[Нұрымбек]] || 44 |- ! 6841 | [[Мухамметали]] || 44 |- ! 6842 | [[Ниязбай]] || 44 |- ! 6843 | [[Нусипжан]] || 44 |- ! 6844 | [[Нокисбай]] || 44 |- ! 6845 | [[Раниль]] || 44 |- ! 6846 | [[Мұратқан]] || 44 |- ! 6847 | [[Мухамадали]] || 44 |- ! 6848 | [[Рахатали]] || 44 |- ! 6849 | [[Онласбек]] || 44 |- ! 6850 | [[Нурхамит]] || 44 |- ! 6851 | [[Разбек]] || 44 |- ! 6852 | [[Маулетбек]] || 44 |- ! 6853 | [[Қазихан]] || 44 |- ! 6854 | [[Кожантай]] || 44 |- ! 6855 | [[Менжан]] || 44 |- ! 6856 | [[Колдасбай]] || 44 |- ! 6857 | [[Мукажан]] || 44 |- ! 6858 | [[Қажет]] || 44 |- ! 6859 | [[Куанышкалий]] || 44 |- ! 6860 | [[Кайролда]] || 44 |- ! 6861 | [[Карсакбай]] || 44 |- ! 6862 | [[Каһарман]] || 44 |- ! 6863 | [[Каппас]] || 44 |- ! 6864 | [[Жандилда]] || 44 |- ! 6865 | [[Карибек]] || 44 |- ! 6866 | [[Каскирбай]] || 44 |- ! 6867 | [[Каримулла]] || 44 |- ! 6868 | [[Зұлқарнай]] || 44 |- ! 6869 | [[Избасхан]] || 44 |- ! 6870 | [[Ерәмір]] || 44 |- ! 6871 | [[Досмухамбет]] || 44 |- ! 6872 | [[Елназ]] || 44 |- ! 6873 | [[Дауит]] || 44 |- ! 6874 | [[Әбділда]] || 44 |- ! 6875 | [[Джексенбай]] || 44 |- ! 6876 | [[Досмуханбет]] || 44 |- ! 6877 | [[Дилмухамед]] || 44 |- ! 6878 | [[Ғұмар]] || 44 |- ! 6879 | [[Әлғани]] || 44 |- ! 6880 | [[Джабраил]] || 44 |- ! 6881 | [[Әлемжан]] || 44 |- ! 6882 | [[Ефим]] || 44 |- ! 6883 | [[Еркінжан]] || 44 |- ! 6884 | [[Байдилла]] || 44 |- ! 6885 | [[Асланби]] || 44 |- ! 6886 | [[Ахметкан]] || 44 |- ! 6887 | [[Баурбек]] || 44 |- ! 6888 | [[Барак]] || 44 |- ! 6889 | [[Баймуханбет]] || 44 |- ! 6890 | [[Арарат]] || 44 |- ! 6891 | [[Алимухаммед]] || 44 |- ! 6892 | [[Абдиманат]] || 44 |- ! 6893 | [[Абдумансур]] || 44 |- ! 6894 | [[Аманәлі]] || 44 |- ! 6895 | [[Азирхан]] || 44 |- ! 6896 | [[Айару]] || 44 |- ! 6897 | [[Абдулькарим]] || 44 |- ! 6898 | [[Аллен]] || 44 |- ! 6899 | [[Ағынтай]] || 44 |- ! 6900 | [[Адхам]] || 44 |- ! 6901 | [[Азылхан]] || 44 |- ! 6902 | [[Абдуахит]] || 44 |- ! 6903 | [[Абуталиб]] || 44 |- ! 6904 | [[Аристанбек]] || 44 |- ! 6905 | [[Аймар]] || 44 |- ! 6906 | [[Ақдидар]] || 44 |- ! 6907 | [[Элмурат]] || 43 |- ! 6908 | [[Турегельды]] || 43 |- ! 6909 | [[Туймебек]] || 43 |- ! 6910 | [[Эламан]] || 43 |- ! 6911 | [[Хизат]] || 43 |- ! 6912 | [[Хақ-Назар]] || 43 |- ! 6913 | [[Шыңғысбек]] || 43 |- ! 6914 | [[Умитжан]] || 43 |- ! 6915 | [[Урак]] || 43 |- ! 6916 | [[Узбек]] || 43 |- ! 6917 | [[Сергази]] || 43 |- ! 6918 | [[Сабыртай]] || 43 |- ! 6919 | [[Сауирбек]] || 43 |- ! 6920 | [[Тағайбек]] || 43 |- ! 6921 | [[Тилеккабыл]] || 43 |- ! 6922 | [[Сейтжапар]] || 43 |- ! 6923 | [[Сатылган]] || 43 |- ! 6924 | [[Рахымгали]] || 43 |- ! 6925 | [[Тайыржан]] || 43 |- ! 6926 | [[Сагади]] || 43 |- ! 6927 | [[Мұханбетәли]] || 43 |- ! 6928 | [[Олтинбек]] || 43 |- ! 6929 | [[Олжатай]] || 43 |- ! 6930 | [[Нуртолеу]] || 43 |- ! 6931 | [[Омирзах]] || 43 |- ! 6932 | [[Райм]] || 43 |- ! 6933 | [[Нурсадык]] || 43 |- ! 6934 | [[Нышаналы]] || 43 |- ! 6935 | [[Мұхтарбек]] || 43 |- ! 6936 | [[Нәзір]] || 43 |- ! 6937 | [[Мырзагелди]] || 43 |- ! 6938 | [[Мырзакерим]] || 43 |- ! 6939 | [[Нұрмұхасан]] || 43 |- ! 6940 | [[Мурзахан]] || 43 |- ! 6941 | [[Мураджан]] || 43 |- ! 6942 | [[Момыш]] || 43 |- ! 6943 | [[Қадірәлі]] || 43 |- ! 6944 | [[Куатхан]] || 43 |- ! 6945 | [[Кондыбай]] || 43 |- ! 6946 | [[Мадиярхан]] || 43 |- ! 6947 | [[Мажид]] || 43 |- ! 6948 | [[Мағзум]] || 43 |- ! 6949 | [[Мейірлен]] || 43 |- ! 6950 | [[Кажгали]] || 43 |- ! 6951 | [[Кайрула]] || 43 |- ! 6952 | [[Ибраш]] || 43 |- ! 6953 | [[Кабылхан]] || 43 |- ! 6954 | [[Зинат]] || 43 |- ! 6955 | [[Ибайдулла]] || 43 |- ! 6956 | [[Зейіннұр]] || 43 |- ! 6957 | [[Дакен]] || 43 |- ! 6958 | [[Ережепбай]] || 43 |- ! 6959 | [[Еділбай]] || 43 |- ! 6960 | [[Әлібай]] || 43 |- ! 6961 | [[Даутбай]] || 43 |- ! 6962 | [[Жаксыгалий]] || 43 |- ! 6963 | [[Әби]] || 43 |- ! 6964 | [[Еркулан]] || 43 |- ! 6965 | [[Әзіз]] || 43 |- ! 6966 | [[Дінахмет]] || 43 |- ! 6967 | [[Жайдархан]] || 43 |- ! 6968 | [[Ерсаиын]] || 43 |- ! 6969 | [[Ерсали]] || 43 |- ! 6970 | [[Ауелбай]] || 43 |- ! 6971 | [[Асанғали]] || 43 |- ! 6972 | [[Бакиткали]] || 43 |- ! 6973 | [[Бегимбай]] || 43 |- ! 6974 | [[Багзат]] || 43 |- ! 6975 | [[Астан]] || 43 |- ! 6976 | [[Бақытберген]] || 43 |- ! 6977 | [[Асылгазы]] || 43 |- ! 6978 | [[Байрон]] || 43 |- ! 6979 | [[Бейсенби]] || 43 |- ! 6980 | [[Бисенби]] || 43 |- ! 6981 | [[Байнияз]] || 43 |- ! 6982 | [[Балдаурен]] || 43 |- ! 6983 | [[Асхатбек]] || 43 |- ! 6984 | [[Ғабдолла]] || 43 |- ! 6985 | [[Боташ]] || 43 |- ! 6986 | [[Бекман]] || 43 |- ! 6987 | [[Ақыт]] || 43 |- ! 6988 | [[Алфараби]] || 43 |- ! 6989 | [[Алимкан]] || 43 |- ! 6990 | [[Айзере]] || 43 |- ! 6991 | [[Абдыхалык]] || 43 |- ! 6992 | [[Аль-Азиз]] || 43 |- ! 6993 | [[Ақторе]] || 43 |- ! 6994 | [[Алгадай]] || 43 |- ! 6995 | [[Аманулла]] || 43 |- ! 6996 | [[Алтынгали]] || 43 |- ! 6997 | [[Аитжан]] || 43 |- ! 6998 | [[Адинур]] || 43 |- ! 6999 | [[Азидулла]] || 43 |- ! 7000 | [[Шымырбай]] || 42 |- ! 7001 | [[Шынгысбек]] || 42 |- ! 7002 | [[Хусниддин]] || 42 |- ! 7003 | [[Турмагамбет]] || 42 |- ! 7004 | [[Үмітбек]] || 42 |- ! 7005 | [[Шамсудин]] || 42 |- ! 7006 | [[Шарипкан]] || 42 |- ! 7007 | [[Үмбетәлі]] || 42 |- ! 7008 | [[Уристембек]] || 42 |- ! 7009 | [[Уаис]] || 42 |- ! 7010 | [[Шуақ]] || 42 |- ! 7011 | [[Урынбай]] || 42 |- ! 7012 | [[Сапармурат]] || 42 |- ! 7013 | [[Сраил]] || 42 |- ! 7014 | [[Сырымхан]] || 42 |- ! 7015 | [[Салик]] || 42 |- ! 7016 | [[Сатан]] || 42 |- ! 7017 | [[Талдыбек]] || 42 |- ! 7018 | [[Сарсенби]] || 42 |- ! 7019 | [[Сейдазим]] || 42 |- ! 7020 | [[Тоқан]] || 42 |- ! 7021 | [[Серкан]] || 42 |- ! 7022 | [[Тауфик]] || 42 |- ! 7023 | [[Сүйініш]] || 42 |- ! 7024 | [[Сеитказы]] || 42 |- ! 7025 | [[Нұриса]] || 42 |- ! 7026 | [[Омержан]] || 42 |- ! 7027 | [[Ныгымет]] || 42 |- ! 7028 | [[Нурислом]] || 42 |- ! 7029 | [[Оспанбек]] || 42 |- ! 7030 | [[Мұхамедхан]] || 42 |- ! 7031 | [[Несіпбек]] || 42 |- ! 7032 | [[Нурсипат]] || 42 |- ! 7033 | [[Мухамадияр]] || 42 |- ! 7034 | [[Мұхиддин]] || 42 |- ! 7035 | [[Омирузак]] || 42 |- ! 7036 | [[Нұрбота]] || 42 |- ! 7037 | [[Отепберген]] || 42 |- ! 7038 | [[Нұржақып]] || 42 |- ! 7039 | [[Набидолла]] || 42 |- ! 7040 | [[Муратгали]] || 42 |- ! 7041 | [[Мерас]] || 42 |- ! 7042 | [[Қожа-Ахмет]] || 42 |- ! 7043 | [[Күнболат]] || 42 |- ! 7044 | [[Куанай]] || 42 |- ! 7045 | [[Мералы]] || 42 |- ! 7046 | [[Меирхат]] || 42 |- ! 7047 | [[Косжан]] || 42 |- ! 7048 | [[Мунарбек]] || 42 |- ! 7049 | [[Кумаргазы]] || 42 |- ! 7050 | [[Кайр]] || 42 |- ! 7051 | [[Каиргалий]] || 42 |- ! 7052 | [[Ибрайм]] || 42 |- ! 7053 | [[Карсыбек]] || 42 |- ! 7054 | [[Камалбай]] || 42 |- ! 7055 | [[Жамбырбай]] || 42 |- ! 7056 | [[Жәнибек]] || 42 |- ! 7057 | [[Ибрайым]] || 42 |- ! 7058 | [[Калас]] || 42 |- ! 7059 | [[Кайыртай]] || 42 |- ! 7060 | [[Кабдолда]] || 42 |- ! 7061 | [[Кабылбай]] || 42 |- ! 7062 | [[Кайдарбек]] || 42 |- ! 7063 | [[Жеткіншек]] || 42 |- ! 7064 | [[Кайракбай]] || 42 |- ! 7065 | [[Жұбан]] || 42 |- ! 7066 | [[Искандэр]] || 42 |- ! 7067 | [[Жұмақан]] || 42 |- ! 7068 | [[Іліяс]] || 42 |- ! 7069 | [[Жуманияз]] || 42 |- ! 7070 | [[Ерторе]] || 42 |- ! 7071 | [[Жагпар]] || 42 |- ! 7072 | [[Әзіретәлі]] || 42 |- ! 7073 | [[Әбдіхан]] || 42 |- ! 7074 | [[Даирхан]] || 42 |- ! 7075 | [[Дуйсенкул]] || 42 |- ! 7076 | [[Ерімбет]] || 42 |- ! 7077 | [[Ескелди]] || 42 |- ! 7078 | [[Әлсейіт]] || 42 |- ! 7079 | [[Асман]] || 42 |- ! 7080 | [[Галинур]] || 42 |- ! 7081 | [[Балжан]] || 42 |- ! 7082 | [[Ахмедьяр]] || 42 |- ! 7083 | [[Балғабек]] || 42 |- ! 7084 | [[Базарали]] || 42 |- ! 7085 | [[Бексолтан]] || 42 |- ! 7086 | [[Бобур]] || 42 |- ! 7087 | [[Базаркул]] || 42 |- ! 7088 | [[Бейбт]] || 42 |- ! 7089 | [[Абусеит]] || 42 |- ! 7090 | [[Али-Асқар]] || 42 |- ! 7091 | [[Аблан]] || 42 |- ! 7092 | [[Алмаханбет]] || 42 |- ! 7093 | [[Айтен]] || 42 |- ! 7094 | [[Абильжан]] || 42 |- ! 7095 | [[Алдибек]] || 42 |- ! 7096 | [[Акмурза]] || 42 |- ! 7097 | [[Ақмұрат]] || 42 |- ! 7098 | [[Адельбек]] || 42 |- ! 7099 | [[Арапат]] || 42 |- ! 7100 | [[Ақын]] || 42 |- ! 7101 | [[Шукур]] || 41 |- ! 7102 | [[Чынгыз]] || 41 |- ! 7103 | [[Шади]] || 41 |- ! 7104 | [[Төлебек]] || 41 |- ! 7105 | [[Турсункан]] || 41 |- ! 7106 | [[Шахруз]] || 41 |- ! 7107 | [[Улагат]] || 41 |- ! 7108 | [[Түгел]] || 41 |- ! 7109 | [[Яссин]] || 41 |- ! 7110 | [[Харис]] || 41 |- ! 7111 | [[Туретай]] || 41 |- ! 7112 | [[Хазірет]] || 41 |- ! 7113 | [[Шайкен]] || 41 |- ! 7114 | [[Шахман]] || 41 |- ! 7115 | [[Умит]] || 41 |- ! 7116 | [[Тэмуджин]] || 41 |- ! 7117 | [[Хожахмет]] || 41 |- ! 7118 | [[Толагай]] || 41 |- ! 7119 | [[Серикбой]] || 41 |- ! 7120 | [[Султамурат]] || 41 |- ! 7121 | [[Тендик]] || 41 |- ! 7122 | [[Суйиндик]] || 41 |- ! 7123 | [[Сейтқали]] || 41 |- ! 7124 | [[Тлеп]] || 41 |- ! 7125 | [[Теңел]] || 41 |- ! 7126 | [[Сырбек]] || 41 |- ! 7127 | [[Розмат]] || 41 |- ! 7128 | [[Ризуан]] || 41 |- ! 7129 | [[Сейтахмет]] || 41 |- ! 7130 | [[Нұрәсіл]] || 41 |- ! 7131 | [[Нургуат]] || 41 |- ! 7132 | [[Нурпейис]] || 41 |- ! 7133 | [[Несипхан]] || 41 |- ! 7134 | [[Онерхан]] || 41 |- ! 7135 | [[Мұхамбетәлі]] || 41 |- ! 7136 | [[Пердалы]] || 41 |- ! 7137 | [[Нұрполат]] || 41 |- ! 7138 | [[Нуралбек]] || 41 |- ! 7139 | [[Мұхамметжан]] || 41 |- ! 7140 | [[Ондас]] || 41 |- ! 7141 | [[Мухасан]] || 41 |- ! 7142 | [[Оразкелді]] || 41 |- ! 7143 | [[Мұратәлі]] || 41 |- ! 7144 | [[Мұхаммадали]] || 41 |- ! 7145 | [[Омарәлі]] || 41 |- ! 7146 | [[Науырызбек]] || 41 |- ! 7147 | [[Мыңбай]] || 41 |- ! 7148 | [[Накипбек]] || 41 |- ! 7149 | [[Нигматулла]] || 41 |- ! 7150 | [[Набиолла]] || 41 |- ! 7151 | [[Мухангали]] || 41 |- ! 7152 | [[Мукасан]] || 41 |- ! 7153 | [[Кулмурат]] || 41 |- ! 7154 | [[Мадлен]] || 41 |- ! 7155 | [[Кыдыржан]] || 41 |- ! 7156 | [[Мадяр]] || 41 |- ! 7157 | [[Кунай]] || 41 |- ! 7158 | [[Қанапия]] || 41 |- ! 7159 | [[Мейірғали]] || 41 |- ! 7160 | [[Мартин]] || 41 |- ! 7161 | [[Клышбай]] || 41 |- ! 7162 | [[Кыдыркожа]] || 41 |- ! 7163 | [[Мәдібек]] || 41 |- ! 7164 | [[Көптілеу]] || 41 |- ! 7165 | [[Калиакпар]] || 41 |- ! 7166 | [[Жәрдем]] || 41 |- ! 7167 | [[Исағали]] || 41 |- ! 7168 | [[Жұмакелді]] || 41 |- ! 7169 | [[Ізбасхан]] || 41 |- ! 7170 | [[Кадыл]] || 41 |- ! 7171 | [[Кайратбай]] || 41 |- ! 7172 | [[Женес]] || 41 |- ! 7173 | [[Жұмағұл]] || 41 |- ! 7174 | [[Кажибек]] || 41 |- ! 7175 | [[Каержан]] || 41 |- ! 7176 | [[Исламғали]] || 41 |- ! 7177 | [[Кайртай]] || 41 |- ! 7178 | [[Әлиар]] || 41 |- ! 7179 | [[Дайрабек]] || 41 |- ! 7180 | [[Әбдімүтәліп]] || 41 |- ! 7181 | [[Джуматай]] || 41 |- ! 7182 | [[Ергалый]] || 41 |- ! 7183 | [[Дильмурад]] || 41 |- ! 7184 | [[Давыд]] || 41 |- ! 7185 | [[Ердалы]] || 41 |- ! 7186 | [[Әбдірашид]] || 41 |- ! 7187 | [[Әльфараби]] || 41 |- ! 7188 | [[Далель]] || 41 |- ! 7189 | [[Ахметулла]] || 41 |- ! 7190 | [[Артикбай]] || 41 |- ! 7191 | [[Байкал]] || 41 |- ! 7192 | [[Бекеш]] || 41 |- ! 7193 | [[Байнур]] || 41 |- ! 7194 | [[Армен]] || 41 |- ! 7195 | [[Биләл]] || 41 |- ! 7196 | [[Бектілеу]] || 41 |- ! 7197 | [[Бақдәурен]] || 41 |- ! 7198 | [[Абдикамал]] || 41 |- ! 7199 | [[Ажихан]] || 41 |- ! 7200 | [[Адильгазы]] || 41 |- ! 7201 | [[Алижон]] || 41 |- ! 7202 | [[Алиислам]] || 41 |- ! 7203 | [[Абдужаббар]] || 41 |- ! 7204 | [[Акпан]] || 41 |- ! 7205 | [[Айсан]] || 41 |- ! 7206 | [[Абдурауф]] || 41 |- ! 7207 | [[Абілхайыр]] || 41 |- ! 7208 | [[Эрболат]] || 40 |- ! 7209 | [[Хабибрахман]] || 40 |- ! 7210 | [[Төлеуғазы]] || 40 |- ! 7211 | [[Хаирбек]] || 40 |- ! 7212 | [[Турсинбек]] || 40 |- ! 7213 | [[Ұзақ]] || 40 |- ! 7214 | [[Шағатай]] || 40 |- ! 7215 | [[Уралхан]] || 40 |- ! 7216 | [[Турахан]] || 40 |- ! 7217 | [[Тунгат]] || 40 |- ! 7218 | [[Садырбай]] || 40 |- ! 7219 | [[Сирожиддин]] || 40 |- ! 7220 | [[Таскынбай]] || 40 |- ! 7221 | [[Темуджин]] || 40 |- ! 7222 | [[Собит]] || 40 |- ! 7223 | [[Талапбай]] || 40 |- ! 7224 | [[Саулетхан]] || 40 |- ! 7225 | [[Рахимжон]] || 40 |- ! 7226 | [[Тажигали]] || 40 |- ! 7227 | [[Сисенбек]] || 40 |- ! 7228 | [[Серказы]] || 40 |- ! 7229 | [[Сериккажы]] || 40 |- ! 7230 | [[Сагынгалий]] || 40 |- ! 7231 | [[Сапаш]] || 40 |- ! 7232 | [[Мухтаркан]] || 40 |- ! 7233 | [[Нарик]] || 40 |- ! 7234 | [[Ныгметолла]] || 40 |- ! 7235 | [[Нусип]] || 40 |- ! 7236 | [[Орынгалий]] || 40 |- ! 7237 | [[Надирбай]] || 40 |- ! 7238 | [[Райиан]] || 40 |- ! 7239 | [[Назарәлі]] || 40 |- ! 7240 | [[Мухамед Али]] || 40 |- ! 7241 | [[Мураткалий]] || 40 |- ! 7242 | [[Мақұлбек]] || 40 |- ! 7243 | [[Максым]] || 40 |- ! 7244 | [[Масгут]] || 40 |- ! 7245 | [[Қайыркен]] || 40 |- ! 7246 | [[Мамырбай]] || 40 |- ! 7247 | [[Мергалым]] || 40 |- ! 7248 | [[Қайса]] || 40 |- ! 7249 | [[Қолдас]] || 40 |- ! 7250 | [[Мирсаид]] || 40 |- ! 7251 | [[Куванч]] || 40 |- ! 7252 | [[Кобен]] || 40 |- ! 7253 | [[Қалабай]] || 40 |- ! 7254 | [[Миршат]] || 40 |- ! 7255 | [[Қыдырали]] || 40 |- ! 7256 | [[Мергенбек]] || 40 |- ! 7257 | [[Изгилик]] || 40 |- ! 7258 | [[Жупарбек]] || 40 |- ! 7259 | [[Калиулла]] || 40 |- ! 7260 | [[Кабыш]] || 40 |- ! 7261 | [[Камаладдин]] || 40 |- ! 7262 | [[Жумай]] || 40 |- ! 7263 | [[Ибрайхан]] || 40 |- ! 7264 | [[Калау]] || 40 |- ! 7265 | [[Казы]] || 40 |- ! 7266 | [[Жәнгірхан]] || 40 |- ! 7267 | [[Жанымхан]] || 40 |- ! 7268 | [[Кенескан]] || 40 |- ! 7269 | [[Жанбыршы]] || 40 |- ! 7270 | [[Еркабыл]] || 40 |- ! 7271 | [[Ескабыл]] || 40 |- ! 7272 | [[Жалгаспай]] || 40 |- ! 7273 | [[Есмырза]] || 40 |- ! 7274 | [[Ергожа]] || 40 |- ! 7275 | [[Әлимансур]] || 40 |- ! 7276 | [[Әбсаттар]] || 40 |- ! 7277 | [[Дильен]] || 40 |- ! 7278 | [[Еркингазы]] || 40 |- ! 7279 | [[Джаксыбай]] || 40 |- ! 7280 | [[Әбу-Бәкір]] || 40 |- ! 7281 | [[Әкбар]] || 40 |- ! 7282 | [[Досмырза]] || 40 |- ! 7283 | [[Ельаман]] || 40 |- ! 7284 | [[Джумадил]] || 40 |- ! 7285 | [[Бисенгалий]] || 40 |- ! 7286 | [[Аттила]] || 40 |- ! 7287 | [[Башир]] || 40 |- ! 7288 | [[Бехрузбек]] || 40 |- ! 7289 | [[Ғанижан]] || 40 |- ! 7290 | [[Болысхан]] || 40 |- ! 7291 | [[Бекғали]] || 40 |- ! 7292 | [[Байтерек]] || 40 |- ! 7293 | [[Абилкайр]] || 40 |- ! 7294 | [[Айлан]] || 40 |- ! 7295 | [[Амір]] || 40 |- ! 7296 | [[Алангир]] || 40 |- ! 7297 | [[Айқынбек]] || 40 |- ! 7298 | [[Абдирашид]] || 40 |- ! 7299 | [[Акимгерей]] || 40 |- ! 7300 | [[Алтын]] || 40 |- ! 7301 | [[Алимир]] || 40 |- ! 7302 | [[Шакирт]] || 39 |- ! 7303 | [[Шәріпхан]] || 39 |- ! 7304 | [[Тулеугазы]] || 39 |- ! 7305 | [[Хан-Керей]] || 39 |- ! 7306 | [[Юсупбек]] || 39 |- ! 7307 | [[Узакберген]] || 39 |- ! 7308 | [[Толеп]] || 39 |- ! 7309 | [[Утеш]] || 39 |- ! 7310 | [[Сәмет]] || 39 |- ! 7311 | [[Сәттіғұл]] || 39 |- ! 7312 | [[Таубек]] || 39 |- ! 7313 | [[Рахимберды]] || 39 |- ! 7314 | [[Сауранбай]] || 39 |- ! 7315 | [[Саттыбек]] || 39 |- ! 7316 | [[Талантбек]] || 39 |- ! 7317 | [[Тансыкбай]] || 39 |- ! 7318 | [[Сайдалы]] || 39 |- ! 7319 | [[Таирлан]] || 39 |- ! 7320 | [[Сункарбек]] || 39 |- ! 7321 | [[Сұлтанбибарыс]] || 39 |- ! 7322 | [[Сабирбек]] || 39 |- ! 7323 | [[Тілеубай]] || 39 |- ! 7324 | [[Сарсеналы]] || 39 |- ! 7325 | [[Өстемір]] || 39 |- ! 7326 | [[Мырзат]] || 39 |- ! 7327 | [[Нуртуған]] || 39 |- ! 7328 | [[Нұрслан]] || 39 |- ! 7329 | [[Отар]] || 39 |- ! 7330 | [[Нурханат]] || 39 |- ! 7331 | [[Рамзес]] || 39 |- ! 7332 | [[Нурымхан]] || 39 |- ! 7333 | [[Оринбек]] || 39 |- ! 7334 | [[Расилбек]] || 39 |- ! 7335 | [[Мухағали]] || 39 |- ! 7336 | [[Нигметулла]] || 39 |- ! 7337 | [[Өсерхан]] || 39 |- ! 7338 | [[Назымхан]] || 39 |- ! 7339 | [[Набидулла]] || 39 |- ! 7340 | [[Омырзак]] || 39 |- ! 7341 | [[Нурас]] || 39 |- ! 7342 | [[Ондаган]] || 39 |- ! 7343 | [[Мұхамметали]] || 39 |- ! 7344 | [[Нурилла]] || 39 |- ! 7345 | [[Раулан]] || 39 |- ! 7346 | [[Қайназар]] || 39 |- ! 7347 | [[Кумек]] || 39 |- ! 7348 | [[Мирасыл]] || 39 |- ! 7349 | [[Маукен]] || 39 |- ! 7350 | [[Момбек]] || 39 |- ! 7351 | [[Медеубай]] || 39 |- ! 7352 | [[Миіржан]] || 39 |- ! 7353 | [[Қонақбай]] || 39 |- ! 7354 | [[Коркемжан]] || 39 |- ! 7355 | [[Махмутжан]] || 39 |- ! 7356 | [[Клыш]] || 39 |- ! 7357 | [[Қабдолла]] || 39 |- ! 7358 | [[Қайыргелді]] || 39 |- ! 7359 | [[Кожа]] || 39 |- ! 7360 | [[Копберген]] || 39 |- ! 7361 | [[Молдағали]] || 39 |- ! 7362 | [[Мукарам]] || 39 |- ! 7363 | [[Құрманжан]] || 39 |- ! 7364 | [[Мендыбек]] || 39 |- ! 7365 | [[Каламбек]] || 39 |- ! 7366 | [[Жанкуат]] || 39 |- ! 7367 | [[Жекебай]] || 39 |- ! 7368 | [[Жулдузбек]] || 39 |- ! 7369 | [[Заид]] || 39 |- ! 7370 | [[Келесбай]] || 39 |- ! 7371 | [[Кантемир]] || 39 |- ! 7372 | [[Жамил]] || 39 |- ! 7373 | [[Жасуланбек]] || 39 |- ! 7374 | [[Йусуф]] || 39 |- ! 7375 | [[Кайратдин]] || 39 |- ! 7376 | [[Кабай]] || 39 |- ! 7377 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 7378 | [[Калымбет]] || 39 |- ! 7379 | [[Жиһангер]] || 39 |- ! 7380 | [[Жетыбай]] || 39 |- ! 7381 | [[Жанқабыл]] || 39 |- ! 7382 | [[Изет]] || 39 |- ! 7383 | [[Кенжали]] || 39 |- ! 7384 | [[Изтай]] || 39 |- ! 7385 | [[Жайыкбай]] || 39 |- ! 7386 | [[Даржан]] || 39 |- ! 7387 | [[Еркеболан]] || 39 |- ! 7388 | [[Досыбек]] || 39 |- ! 7389 | [[Егимбай]] || 39 |- ! 7390 | [[Дильдабек]] || 39 |- ! 7391 | [[Есембай]] || 39 |- ! 7392 | [[Джан]] || 39 |- ! 7393 | [[Данял]] || 39 |- ! 7394 | [[Әлазиз]] || 39 |- ! 7395 | [[Дилмухаммед]] || 39 |- ! 7396 | [[Әмир]] || 39 |- ! 7397 | [[Едильбек]] || 39 |- ! 7398 | [[Есназар]] || 39 |- ! 7399 | [[Даулеткелді]] || 39 |- ! 7400 | [[Әжібек]] || 39 |- ! 7401 | [[Бегадил]] || 39 |- ! 7402 | [[Аукен]] || 39 |- ! 7403 | [[Асқарәлі]] || 39 |- ! 7404 | [[Аулет]] || 39 |- ! 7405 | [[Бейкут]] || 39 |- ! 7406 | [[Бекзот]] || 39 |- ! 7407 | [[Бақтұрсын]] || 39 |- ! 7408 | [[Бактыгалий]] || 39 |- ! 7409 | [[Бибек]] || 39 |- ! 7410 | [[Бағзат]] || 39 |- ! 7411 | [[Булаткан]] || 39 |- ! 7412 | [[Бәкір]] || 39 |- ! 7413 | [[Бибулат]] || 39 |- ! 7414 | [[Батый]] || 39 |- ! 7415 | [[Бибіт]] || 39 |- ! 7416 | [[Адик]] || 39 |- ! 7417 | [[Ақмәди]] || 39 |- ! 7418 | [[Алирахман]] || 39 |- ! 7419 | [[Амен]] || 39 |- ! 7420 | [[Аргин]] || 39 |- ! 7421 | [[Акберды]] || 39 |- ! 7422 | [[Аймухан]] || 39 |- ! 7423 | [[Абдулатиф]] || 39 |- ! 7424 | [[Абылбек]] || 39 |- ! 7425 | [[Айсерик]] || 39 |- ! 7426 | [[Алуадин]] || 39 |- ! 7427 | [[Актлеу]] || 39 |- ! 7428 | [[Алиф]] || 39 |- ! 7429 | [[Ажигали]] || 39 |- ! 7430 | [[Тулеби]] || 38 |- ! 7431 | [[Шынтемір]] || 38 |- ! 7432 | [[Шахзад]] || 38 |- ! 7433 | [[Шахмаран]] || 38 |- ! 7434 | [[Хасым]] || 38 |- ! 7435 | [[Тұнық]] || 38 |- ! 7436 | [[Фурхат]] || 38 |- ! 7437 | [[Үрістем]] || 38 |- ! 7438 | [[Хасанали]] || 38 |- ! 7439 | [[Сериккул]] || 38 |- ! 7440 | [[Сейтнур]] || 38 |- ! 7441 | [[Сүндетали]] || 38 |- ! 7442 | [[Сарварбек]] || 38 |- ! 7443 | [[Султонбек]] || 38 |- ! 7444 | [[Тилеукабыл]] || 38 |- ! 7445 | [[Тастайбек]] || 38 |- ! 7446 | [[Сұлтанбай]] || 38 |- ! 7447 | [[Смет]] || 38 |- ! 7448 | [[Тимирлан]] || 38 |- ! 7449 | [[Сейітқали]] || 38 |- ! 7450 | [[Суйндык]] || 38 |- ! 7451 | [[Токтыбай]] || 38 |- ! 7452 | [[Тлес]] || 38 |- ! 7453 | [[Сарқыт]] || 38 |- ! 7454 | [[Мырзагазы]] || 38 |- ! 7455 | [[Ниетулла]] || 38 |- ! 7456 | [[Нурәли]] || 38 |- ! 7457 | [[Онер]] || 38 |- ! 7458 | [[Мұқамбет]] || 38 |- ! 7459 | [[Онур]] || 38 |- ! 7460 | [[Мухамедхан]] || 38 |- ! 7461 | [[Нұрпейс]] || 38 |- ! 7462 | [[Навруз]] || 38 |- ! 7463 | [[Оразәли]] || 38 |- ! 7464 | [[Орунбек]] || 38 |- ! 7465 | [[Нұрұлан]] || 38 |- ! 7466 | [[Мирзат]] || 38 |- ! 7467 | [[Кыран]] || 38 |- ! 7468 | [[Мендыхан]] || 38 |- ! 7469 | [[Кожагали]] || 38 |- ! 7470 | [[Мертай]] || 38 |- ! 7471 | [[Маханбетжан]] || 38 |- ! 7472 | [[Медияр]] || 38 |- ! 7473 | [[Кулжабай]] || 38 |- ! 7474 | [[Козыбек]] || 38 |- ! 7475 | [[Койшибек]] || 38 |- ! 7476 | [[Мукит]] || 38 |- ! 7477 | [[Махмед]] || 38 |- ! 7478 | [[Кубаш]] || 38 |- ! 7479 | [[Кудырет]] || 38 |- ! 7480 | [[Минайдар]] || 38 |- ! 7481 | [[Кувондик]] || 38 |- ! 7482 | [[Қыдыралы]] || 38 |- ! 7483 | [[Кулмаханбет]] || 38 |- ! 7484 | [[Кидирали]] || 38 |- ! 7485 | [[Канафия]] || 38 |- ! 7486 | [[Канайбек]] || 38 |- ! 7487 | [[Ідіріс]] || 38 |- ! 7488 | [[Кенел]] || 38 |- ! 7489 | [[Зинадин]] || 38 |- ! 7490 | [[Кабылтай]] || 38 |- ! 7491 | [[Караматдин]] || 38 |- ! 7492 | [[Камалиден]] || 38 |- ! 7493 | [[Каербек]] || 38 |- ! 7494 | [[Каиырбек]] || 38 |- ! 7495 | [[Жармуханбет]] || 38 |- ! 7496 | [[Жұманияз]] || 38 |- ! 7497 | [[Жусипали]] || 38 |- ! 7498 | [[Кажыбек]] || 38 |- ! 7499 | [[Жусипбай]] || 38 |- ! 7500 | [[Жамшидбек]] || 38 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Касан]] || 38 |- ! 7502 | [[Изтлеу]] || 38 |- ! 7503 | [[Исланбек]] || 38 |- ! 7504 | [[Ифрат]] || 38 |- ! 7505 | [[Карен]] || 38 |- ! 7506 | [[Камол]] || 38 |- ! 7507 | [[Касымбай]] || 38 |- ! 7508 | [[Ерсат]] || 38 |- ! 7509 | [[Даиржан]] || 38 |- ! 7510 | [[Дильмухаммед]] || 38 |- ! 7511 | [[Елен]] || 38 |- ! 7512 | [[Гизатолла]] || 38 |- ! 7513 | [[Әбілхайырхан]] || 38 |- ! 7514 | [[Әлмұхамед]] || 38 |- ! 7515 | [[Әуелхан]] || 38 |- ! 7516 | [[Джолдыбай]] || 38 |- ! 7517 | [[Даму]] || 38 |- ! 7518 | [[Джанабек]] || 38 |- ! 7519 | [[Ерсолтан]] || 38 |- ! 7520 | [[Дінмұхаммедәли]] || 38 |- ! 7521 | [[Беибіт]] || 38 |- ! 7522 | [[Бидахмет]] || 38 |- ! 7523 | [[Бегимжан]] || 38 |- ! 7524 | [[Бердеш]] || 38 |- ! 7525 | [[Гафу]] || 38 |- ! 7526 | [[Баккелды]] || 38 |- ! 7527 | [[Аяған]] || 38 |- ! 7528 | [[Влад]] || 38 |- ! 7529 | [[Батыргалий]] || 38 |- ! 7530 | [[Асабай]] || 38 |- ! 7531 | [[Гадильбек]] || 38 |- ! 7532 | [[Габдол]] || 38 |- ! 7533 | [[Баһадүр]] || 38 |- ! 7534 | [[Габи]] || 38 |- ! 7535 | [[Бимұрат]] || 38 |- ! 7536 | [[Габибулла]] || 38 |- ! 7537 | [[Ғасырхан]] || 38 |- ! 7538 | [[Ахмадали]] || 38 |- ! 7539 | [[Ахметолла]] || 38 |- ! 7540 | [[Альмири]] || 38 |- ! 7541 | [[Абылкайыр]] || 38 |- ! 7542 | [[Адриан]] || 38 |- ! 7543 | [[Алсеит]] || 38 |- ! 7544 | [[Абылмансур]] || 38 |- ! 7545 | [[Абдуқадыр]] || 38 |- ! 7546 | [[Ақсултан]] || 38 |- ! 7547 | [[Ақжарқын]] || 38 |- ! 7548 | [[Абдильда]] || 38 |- ! 7549 | [[Адижан]] || 38 |- ! 7550 | [[Алимтай]] || 38 |- ! 7551 | [[Абусаид]] || 38 |- ! 7552 | [[Айжол]] || 38 |- ! 7553 | [[Алімжан]] || 38 |- ! 7554 | [[Ағажан]] || 38 |- ! 7555 | [[Айхын]] || 38 |- ! 7556 | [[Ақсұнқар]] || 38 |- ! 7557 | [[Абдусабыр]] || 38 |- ! 7558 | [[Абит]] || 38 |- ! 7559 | [[Аманолла]] || 38 |- ! 7560 | [[Ыбрахым]] || 37 |- ! 7561 | [[Турсунжан]] || 37 |- ! 7562 | [[Умир]] || 37 |- ! 7563 | [[Умиралы]] || 37 |- ! 7564 | [[Шаһмардан]] || 37 |- ! 7565 | [[Тулюген]] || 37 |- ! 7566 | [[Шорабек]] || 37 |- ! 7567 | [[Толқынбек]] || 37 |- ! 7568 | [[Саназар]] || 37 |- ! 7569 | [[Сулиман]] || 37 |- ! 7570 | [[Таурбек]] || 37 |- ! 7571 | [[Сағитжан]] || 37 |- ! 7572 | [[Саад]] || 37 |- ! 7573 | [[Сейтгали]] || 37 |- ! 7574 | [[Сайлан]] || 37 |- ! 7575 | [[Тобыл]] || 37 |- ! 7576 | [[Танаш]] || 37 |- ! 7577 | [[Саткали]] || 37 |- ! 7578 | [[Сайат]] || 37 |- ! 7579 | [[Сальман]] || 37 |- ! 7580 | [[Санабек]] || 37 |- ! 7581 | [[Сарсенгазы]] || 37 |- ! 7582 | [[Сақтапберген]] || 37 |- ! 7583 | [[Рза]] || 37 |- ! 7584 | [[Сабихан]] || 37 |- ! 7585 | [[Садат]] || 37 |- ! 7586 | [[Сираж]] || 37 |- ! 7587 | [[Тойшибек]] || 37 |- ! 7588 | [[Сейсенгазы]] || 37 |- ! 7589 | [[Нагметулла]] || 37 |- ! 7590 | [[Насырхан]] || 37 |- ! 7591 | [[Нұртөлеу]] || 37 |- ! 7592 | [[Нүржігіт]] || 37 |- ! 7593 | [[Нұрғазиз]] || 37 |- ! 7594 | [[Низамиддин]] || 37 |- ! 7595 | [[Нұрданбек]] || 37 |- ! 7596 | [[Пардабай]] || 37 |- ! 7597 | [[Нұрмухаммад]] || 37 |- ! 7598 | [[Науырызбай]] || 37 |- ! 7599 | [[Оразмұхаммед]] || 37 |- ! 7600 | [[Нысаналы]] || 37 |- ! 7601 | [[Озатбек]] || 37 |- ! 7602 | [[Қайрбек]] || 37 |- ! 7603 | [[Қадыс]] || 37 |- ! 7604 | [[Қадыл]] || 37 |- ! 7605 | [[Мәдіхан]] || 37 |- ! 7606 | [[Мергазы]] || 37 |- ! 7607 | [[Қадырали]] || 37 |- ! 7608 | [[Көмек]] || 37 |- ! 7609 | [[Құаныш]] || 37 |- ! 7610 | [[Маутхан]] || 37 |- ! 7611 | [[Мендигерей]] || 37 |- ! 7612 | [[Қылышбай]] || 37 |- ! 7613 | [[Қалиасқар]] || 37 |- ! 7614 | [[Мейербек]] || 37 |- ! 7615 | [[Қалдар]] || 37 |- ! 7616 | [[Қадірхан]] || 37 |- ! 7617 | [[Куандық]] || 37 |- ! 7618 | [[Қайржан]] || 37 |- ! 7619 | [[Жубай]] || 37 |- ! 7620 | [[Заутбек]] || 37 |- ! 7621 | [[Камел]] || 37 |- ! 7622 | [[Жексенби]] || 37 |- ! 7623 | [[Иген]] || 37 |- ! 7624 | [[Камысбай]] || 37 |- ! 7625 | [[Жанерке]] || 37 |- ! 7626 | [[Жолды]] || 37 |- ! 7627 | [[Кадыркул]] || 37 |- ! 7628 | [[Кайрбулат]] || 37 |- ! 7629 | [[Жұма]] || 37 |- ! 7630 | [[Жанпейс]] || 37 |- ! 7631 | [[Ескандер]] || 37 |- ! 7632 | [[Елдана]] || 37 |- ! 7633 | [[Ерқұлан]] || 37 |- ! 7634 | [[Джумагазы]] || 37 |- ! 7635 | [[Дауран]] || 37 |- ! 7636 | [[Ербул]] || 37 |- ! 7637 | [[Есбатыр]] || 37 |- ! 7638 | [[Жамаладин]] || 37 |- ! 7639 | [[Дилшодбек]] || 37 |- ! 7640 | [[Ермағанбет]] || 37 |- ! 7641 | [[Есмагамбет]] || 37 |- ! 7642 | [[Жайнак]] || 37 |- ! 7643 | [[Есенкос]] || 37 |- ! 7644 | [[Әзімжан]] || 37 |- ! 7645 | [[Елибек]] || 37 |- ! 7646 | [[Досмухаммед]] || 37 |- ! 7647 | [[Гылым]] || 37 |- ! 7648 | [[Әліпбек]] || 37 |- ! 7649 | [[Ескандир]] || 37 |- ! 7650 | [[Доктырбай]] || 37 |- ! 7651 | [[Ертыс]] || 37 |- ! 7652 | [[Жаманбай]] || 37 |- ! 7653 | [[Бекиш]] || 37 |- ! 7654 | [[Бейимбет]] || 37 |- ! 7655 | [[Ахансері]] || 37 |- ! 7656 | [[Билисбек]] || 37 |- ! 7657 | [[Баймаганбет]] || 37 |- ! 7658 | [[Галимат]] || 37 |- ! 7659 | [[Арысұлан]] || 37 |- ! 7660 | [[Бактыяр]] || 37 |- ! 7661 | [[Балыкбай]] || 37 |- ! 7662 | [[Баккожа]] || 37 |- ! 7663 | [[Габдрахман]] || 37 |- ! 7664 | [[Баязет]] || 37 |- ! 7665 | [[Балжігіт]] || 37 |- ! 7666 | [[Биримжан]] || 37 |- ! 7667 | [[Базыл]] || 37 |- ! 7668 | [[Акаш]] || 37 |- ! 7669 | [[Алсейт]] || 37 |- ! 7670 | [[Анри]] || 37 |- ! 7671 | [[Аль Азиз]] || 37 |- ! 7672 | [[Алиахмед]] || 37 |- ! 7673 | [[Альхаир]] || 37 |- ! 7674 | [[Алимұхаммед]] || 37 |- ! 7675 | [[Аманқұл]] || 37 |- ! 7676 | [[Аммар]] || 37 |- ! 7677 | [[Акбота]] || 37 |- ! 7678 | [[Азирбай]] || 37 |- ! 7679 | [[Амиралы]] || 37 |- ! 7680 | [[Алишан]] || 37 |- ! 7681 | [[Айталы]] || 37 |- ! 7682 | [[Адак]] || 37 |- ! 7683 | [[Абдигапбар]] || 37 |- ! 7684 | [[Абдумутал]] || 37 |- ! 7685 | [[Алғадай]] || 37 |- ! 7686 | [[Аль Таир]] || 37 |- ! 7687 | [[Абдисадык]] || 37 |- ! 7688 | [[Шапай]] || 36 |- ! 7689 | [[Ұласхан]] || 36 |- ! 7690 | [[Хәкім]] || 36 |- ! 7691 | [[Шалғын]] || 36 |- ! 7692 | [[Халиолла]] || 36 |- ! 7693 | [[Шалдарбек]] || 36 |- ! 7694 | [[Трофим]] || 36 |- ! 7695 | [[Шымберген]] || 36 |- ! 7696 | [[Хажимурат]] || 36 |- ! 7697 | [[Турегелди]] || 36 |- ! 7698 | [[Хусайн]] || 36 |- ! 7699 | [[Уалибек]] || 36 |- ! 7700 | [[Толемис]] || 36 |- ! 7701 | [[Хабдулла]] || 36 |- ! 7702 | [[Үмітжан]] || 36 |- ! 7703 | [[Сайляу]] || 36 |- ! 7704 | [[Токжан]] || 36 |- ! 7705 | [[Тихон]] || 36 |- ! 7706 | [[Сеильхан]] || 36 |- ! 7707 | [[Садик]] || 36 |- ! 7708 | [[Сабытай]] || 36 |- ! 7709 | [[Терекбай]] || 36 |- ! 7710 | [[Созакбай]] || 36 |- ! 7711 | [[Токаш]] || 36 |- ! 7712 | [[Сәулетбек]] || 36 |- ! 7713 | [[Саяуыш]] || 36 |- ! 7714 | [[Тархан]] || 36 |- ! 7715 | [[Садыкжан]] || 36 |- ! 7716 | [[Саркен]] || 36 |- ! 7717 | [[Тоқтархан]] || 36 |- ! 7718 | [[Сәруар]] || 36 |- ! 7719 | [[Тилеулес]] || 36 |- ! 7720 | [[Нурхиса]] || 36 |- ! 7721 | [[Нурлихан]] || 36 |- ! 7722 | [[Мұхаммедрасул]] || 36 |- ! 7723 | [[Мырзамурат]] || 36 |- ! 7724 | [[Пазилбек]] || 36 |- ! 7725 | [[Оңалсын]] || 36 |- ! 7726 | [[Нурал]] || 36 |- ! 7727 | [[Нұғыман]] || 36 |- ! 7728 | [[Нигмат]] || 36 |- ! 7729 | [[Нұртұлға]] || 36 |- ! 7730 | [[Низар]] || 36 |- ! 7731 | [[Нишан]] || 36 |- ! 7732 | [[Пангерей]] || 36 |- ! 7733 | [[Оринбай]] || 36 |- ! 7734 | [[Найманбай]] || 36 |- ! 7735 | [[Мухтарбай]] || 36 |- ! 7736 | [[Нематулла]] || 36 |- ! 7737 | [[Нурумбек]] || 36 |- ! 7738 | [[Мұқаш]] || 36 |- ! 7739 | [[Насреддин]] || 36 |- ! 7740 | [[Мұңал]] || 36 |- ! 7741 | [[Ноябрь]] || 36 |- ! 7742 | [[Нақыпбек]] || 36 |- ! 7743 | [[Мутиголла]] || 36 |- ! 7744 | [[Мырзакелди]] || 36 |- ! 7745 | [[Нұрсәлім]] || 36 |- ! 7746 | [[Нурим]] || 36 |- ! 7747 | [[Көркемжан]] || 36 |- ! 7748 | [[Кожагелди]] || 36 |- ! 7749 | [[Маруф]] || 36 |- ! 7750 | [[Крыкбай]] || 36 |- ! 7751 | [[Мергенгали]] || 36 |- ! 7752 | [[Кунакбай]] || 36 |- ! 7753 | [[Кульбай]] || 36 |- ! 7754 | [[Кызырхан]] || 36 |- ! 7755 | [[Кәрібай]] || 36 |- ! 7756 | [[Косдаулет]] || 36 |- ! 7757 | [[Маликаждар]] || 36 |- ! 7758 | [[Манасбай]] || 36 |- ! 7759 | [[Махсутбек]] || 36 |- ! 7760 | [[Лазизбек]] || 36 |- ! 7761 | [[Ласкер]] || 36 |- ! 7762 | [[Жандосбек]] || 36 |- ! 7763 | [[Жанкозы]] || 36 |- ! 7764 | [[Кайрола]] || 36 |- ! 7765 | [[Жасланбек]] || 36 |- ! 7766 | [[Жұбатқан]] || 36 |- ! 7767 | [[Зухраб]] || 36 |- ! 7768 | [[Кабдрахим]] || 36 |- ! 7769 | [[Жардембек]] || 36 |- ! 7770 | [[Інжу]] || 36 |- ! 7771 | [[Зульяр]] || 36 |- ! 7772 | [[Жансүгір]] || 36 |- ! 7773 | [[Канаткан]] || 36 |- ! 7774 | [[Кабдул]] || 36 |- ! 7775 | [[Затыбек]] || 36 |- ! 7776 | [[Жами]] || 36 |- ! 7777 | [[Изимгали]] || 36 |- ! 7778 | [[Илдар]] || 36 |- ! 7779 | [[Жанесен]] || 36 |- ! 7780 | [[Изтилеу]] || 36 |- ! 7781 | [[Жакыпбай]] || 36 |- ! 7782 | [[Джума]] || 36 |- ! 7783 | [[Әбілхайр]] || 36 |- ! 7784 | [[Ергельды]] || 36 |- ! 7785 | [[Әрлен]] || 36 |- ! 7786 | [[Дінмұханмед]] || 36 |- ! 7787 | [[Есхан]] || 36 |- ! 7788 | [[Докторбай]] || 36 |- ! 7789 | [[Елеусін]] || 36 |- ! 7790 | [[Донат]] || 36 |- ! 7791 | [[Әл-Мансұр]] || 36 |- ! 7792 | [[Данэль]] || 36 |- ! 7793 | [[Еміл]] || 36 |- ! 7794 | [[Жалель]] || 36 |- ! 7795 | [[Жакыпжан]] || 36 |- ! 7796 | [[Естемес]] || 36 |- ! 7797 | [[Еснұр]] || 36 |- ! 7798 | [[Бакыткельды]] || 36 |- ! 7799 | [[Ғабдулла]] || 36 |- ! 7800 | [[Бекмұханбет]] || 36 |- ! 7801 | [[Бердыбай]] || 36 |- ! 7802 | [[Асаубай]] || 36 |- ! 7803 | [[Берді]] || 36 |- ! 7804 | [[Бегдулла]] || 36 |- ! 7805 | [[Гайнеден]] || 36 |- ! 7806 | [[Ахметкарим]] || 36 |- ! 7807 | [[Арнар]] || 36 |- ! 7808 | [[Беласар]] || 36 |- ! 7809 | [[Бағымжан]] || 36 |- ! 7810 | [[Беделбек]] || 36 |- ! 7811 | [[Бурахан]] || 36 |- ! 7812 | [[Берикболсын]] || 36 |- ! 7813 | [[Бейсенкул]] || 36 |- ! 7814 | [[Бейсенәлі]] || 36 |- ! 7815 | [[Ақұлан]] || 36 |- ! 7816 | [[Алимұса]] || 36 |- ! 7817 | [[Аймагамбет]] || 36 |- ! 7818 | [[Амамбай]] || 36 |- ! 7819 | [[Абдеш]] || 36 |- ! 7820 | [[Абылай Хан]] || 36 |- ! 7821 | [[Алман]] || 36 |- ! 7822 | [[Абулмансур]] || 36 |- ! 7823 | [[Абитай]] || 36 |- ! 7824 | [[Абдикасым]] || 36 |- ! 7825 | [[Аликен]] || 36 |- ! 7826 | [[Айтберген]] || 36 |- ! 7827 | [[Ариан]] || 36 |- ! 7828 | [[Ақнияз]] || 36 |- ! 7829 | [[Арислам]] || 36 |- ! 7830 | [[Айтгали]] || 36 |- ! 7831 | [[Агжан]] || 36 |- ! 7832 | [[Ханатбек]] || 35 |- ! 7833 | [[Файзрахман]] || 35 |- ! 7834 | [[Хабибула]] || 35 |- ! 7835 | [[Утеу]] || 35 |- ! 7836 | [[Турсунгалий]] || 35 |- ! 7837 | [[Улгас]] || 35 |- ! 7838 | [[Ханыбек]] || 35 |- ! 7839 | [[Умитбек]] || 35 |- ! 7840 | [[Халиулла]] || 35 |- ! 7841 | [[Тохир]] || 35 |- ! 7842 | [[Шери]] || 35 |- ! 7843 | [[Худайберган]] || 35 |- ! 7844 | [[Фариз]] || 35 |- ! 7845 | [[Фердауси]] || 35 |- ! 7846 | [[Тюлюген]] || 35 |- ! 7847 | [[Ыхтияр]] || 35 |- ! 7848 | [[Турсумбай]] || 35 |- ! 7849 | [[Сагидолда]] || 35 |- ! 7850 | [[Табарак]] || 35 |- ! 7851 | [[Сабидулла]] || 35 |- ! 7852 | [[Султанахмет]] || 35 |- ! 7853 | [[Токтамурат]] || 35 |- ! 7854 | [[Талдыбай]] || 35 |- ! 7855 | [[Толбасы]] || 35 |- ! 7856 | [[Тлеккали]] || 35 |- ! 7857 | [[Сергалы]] || 35 |- ! 7858 | [[Тениз]] || 35 |- ! 7859 | [[Рыстай]] || 35 |- ! 7860 | [[Тәжібай]] || 35 |- ! 7861 | [[Сейдехан]] || 35 |- ! 7862 | [[Сайрат]] || 35 |- ! 7863 | [[Сундетхан]] || 35 |- ! 7864 | [[Сагатбай]] || 35 |- ! 7865 | [[Серкалий]] || 35 |- ! 7866 | [[Сайрам]] || 35 |- ! 7867 | [[Рымтай]] || 35 |- ! 7868 | [[Мұхаммедғали]] || 35 |- ! 7869 | [[Мухамедяр]] || 35 |- ! 7870 | [[Райынбек]] || 35 |- ! 7871 | [[Мұхитдин]] || 35 |- ! 7872 | [[Нурсаулет]] || 35 |- ! 7873 | [[Омаргазы]] || 35 |- ! 7874 | [[Мэлис]] || 35 |- ! 7875 | [[Нургельди]] || 35 |- ! 7876 | [[Ракымбек]] || 35 |- ! 7877 | [[Өрден]] || 35 |- ! 7878 | [[Омаржан]] || 35 |- ! 7879 | [[Мийрбек]] || 35 |- ! 7880 | [[Қалнияз]] || 35 |- ! 7881 | [[Мекке]] || 35 |- ! 7882 | [[Колдасбек]] || 35 |- ! 7883 | [[Маңғыстау]] || 35 |- ! 7884 | [[Кусан]] || 35 |- ! 7885 | [[Медина]] || 35 |- ! 7886 | [[Кусбек]] || 35 |- ! 7887 | [[Құрманай]] || 35 |- ! 7888 | [[Муаз]] || 35 |- ! 7889 | [[Консбай]] || 35 |- ! 7890 | [[Меделбек]] || 35 |- ! 7891 | [[Косан]] || 35 |- ! 7892 | [[Қаһар]] || 35 |- ! 7893 | [[Мамытбек]] || 35 |- ! 7894 | [[Жоломан]] || 35 |- ! 7895 | [[Зұлпыхар]] || 35 |- ! 7896 | [[Кемаладин]] || 35 |- ! 7897 | [[Зауырбек]] || 35 |- ! 7898 | [[Жүсіпәлі]] || 35 |- ! 7899 | [[Зейнет]] || 35 |- ! 7900 | [[Измухан]] || 35 |- ! 7901 | [[Жантилеу]] || 35 |- ! 7902 | [[Закарья]] || 35 |- ! 7903 | [[Жумакелды]] || 35 |- ! 7904 | [[Жихангер]] || 35 |- ! 7905 | [[Исенбек]] || 35 |- ! 7906 | [[Кәдір]] || 35 |- ! 7907 | [[Жарденбек]] || 35 |- ! 7908 | [[Кабылгазы]] || 35 |- ! 7909 | [[Жасұланбек]] || 35 |- ! 7910 | [[Кажет]] || 35 |- ! 7911 | [[Калиахмет]] || 35 |- ! 7912 | [[Кемран]] || 35 |- ! 7913 | [[Жумасеит]] || 35 |- ! 7914 | [[Зарип]] || 35 |- ! 7915 | [[Исрафил]] || 35 |- ! 7916 | [[Кабижан]] || 35 |- ! 7917 | [[Әлмырза]] || 35 |- ! 7918 | [[Ерқазы]] || 35 |- ! 7919 | [[Жағыпар]] || 35 |- ! 7920 | [[Дариан]] || 35 |- ! 7921 | [[Елизар]] || 35 |- ! 7922 | [[Дулатбай]] || 35 |- ! 7923 | [[Ержалғас]] || 35 |- ! 7924 | [[Еркайрат]] || 35 |- ! 7925 | [[Доктырбек]] || 35 |- ! 7926 | [[Еркебулат]] || 35 |- ! 7927 | [[Ерлес]] || 35 |- ! 7928 | [[Диясбек]] || 35 |- ! 7929 | [[Ердес]] || 35 |- ! 7930 | [[Әбу Насыр]] || 35 |- ! 7931 | [[Әлхан]] || 35 |- ! 7932 | [[Дәлел]] || 35 |- ! 7933 | [[Әсер]] || 35 |- ! 7934 | [[Әйтеке]] || 35 |- ! 7935 | [[Дени]] || 35 |- ! 7936 | [[Давлетбек]] || 35 |- ! 7937 | [[Ержанбек]] || 35 |- ! 7938 | [[Әли-Мансұр]] || 35 |- ! 7939 | [[Джарас]] || 35 |- ! 7940 | [[Бахиткерей]] || 35 |- ! 7941 | [[Бекмұхамбет]] || 35 |- ! 7942 | [[Арсан]] || 35 |- ! 7943 | [[Ауган]] || 35 |- ! 7944 | [[Бахат]] || 35 |- ! 7945 | [[Аюпхан]] || 35 |- ! 7946 | [[Бөріхан]] || 35 |- ! 7947 | [[Бисимбай]] || 35 |- ! 7948 | [[Бактыгул]] || 35 |- ! 7949 | [[Аяулым]] || 35 |- ! 7950 | [[Бақболсын]] || 35 |- ! 7951 | [[Балкаш]] || 35 |- ! 7952 | [[Бахитжон]] || 35 |- ! 7953 | [[Бекарис]] || 35 |- ! 7954 | [[Бергенбай]] || 35 |- ! 7955 | [[Боходир]] || 35 |- ! 7956 | [[Асадуллах]] || 35 |- ! 7957 | [[Алипкали]] || 35 |- ! 7958 | [[Абдулмажит]] || 35 |- ! 7959 | [[Алдиярбек]] || 35 |- ! 7960 | [[Абусейт]] || 35 |- ! 7961 | [[Абдир]] || 35 |- ! 7962 | [[Алатау]] || 35 |- ! 7963 | [[Али-Аскар]] || 35 |- ! 7964 | [[Абдінұр]] || 35 |- ! 7965 | [[Алимұрат]] || 35 |- ! 7966 | [[Усерхан]] || 34 |- ! 7967 | [[Устемир]] || 34 |- ! 7968 | [[Эмран]] || 34 |- ! 7969 | [[Турганали]] || 34 |- ! 7970 | [[Шайхы]] || 34 |- ! 7971 | [[Шахизат]] || 34 |- ! 7972 | [[Ыктияр]] || 34 |- ! 7973 | [[Шымкентбай]] || 34 |- ! 7974 | [[Шамсуддин]] || 34 |- ! 7975 | [[Шаһкәрім]] || 34 |- ! 7976 | [[Фердаус]] || 34 |- ! 7977 | [[Хакимбек]] || 34 |- ! 7978 | [[Шайхыслам]] || 34 |- ! 7979 | [[Узакпай]] || 34 |- ! 7980 | [[Тургумбай]] || 34 |- ! 7981 | [[Руханият]] || 34 |- ! 7982 | [[Темербулат]] || 34 |- ! 7983 | [[Сейтбаттал]] || 34 |- ! 7984 | [[Тажимурат]] || 34 |- ! 7985 | [[Сапи]] || 34 |- ! 7986 | [[Таскали]] || 34 |- ! 7987 | [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 34 |- ! 7988 | [[Сахан]] || 34 |- ! 7989 | [[Султан Али]] || 34 |- ! 7990 | [[Сезім]] || 34 |- ! 7991 | [[Розимат]] || 34 |- ! 7992 | [[Тойлан]] || 34 |- ! 7993 | [[Ниеткали]] || 34 |- ! 7994 | [[Радий]] || 34 |- ! 7995 | [[Надим]] || 34 |- ! 7996 | [[Нұрәділет]] || 34 |- ! 7997 | [[Нұрахмад]] || 34 |- ! 7998 | [[Мұхамметәли]] || 34 |- ! 7999 | [[Мухаммадюсуф]] || 34 |- ! 8000 | [[Нураят]] || 34 |- ! 8001 | [[Памир]] || 34 |- ! 8002 | [[Омертай]] || 34 |- ! 8003 | [[Рамазон]] || 34 |- ! 8004 | [[Мухид]] || 34 |- ! 8005 | [[Нағызхан]] || 34 |- ! 8006 | [[Нарболат]] || 34 |- ! 8007 | [[Отарбек]] || 34 |- ! 8008 | [[Оңал]] || 34 |- ! 8009 | [[Өрлен]] || 34 |- ! 8010 | [[Нұралим]] || 34 |- ! 8011 | [[Нұрсаулет]] || 34 |- ! 8012 | [[Оразгельды]] || 34 |- ! 8013 | [[Нажмиден]] || 34 |- ! 8014 | [[Орикбай]] || 34 |- ! 8015 | [[Раимкул]] || 34 |- ! 8016 | [[Нурәділ]] || 34 |- ! 8017 | [[Нұрмұқамет]] || 34 |- ! 8018 | [[Мырзакарим]] || 34 |- ! 8019 | [[Қуантхан]] || 34 |- ! 8020 | [[Куншыгар]] || 34 |- ! 8021 | [[Мнайдар]] || 34 |- ! 8022 | [[Меиірхан]] || 34 |- ! 8023 | [[Мийирбек]] || 34 |- ! 8024 | [[Муратай]] || 34 |- ! 8025 | [[Қамқор]] || 34 |- ! 8026 | [[Манаш]] || 34 |- ! 8027 | [[Маратбай]] || 34 |- ! 8028 | [[Кошкарбек]] || 34 |- ! 8029 | [[Кемелбай]] || 34 |- ! 8030 | [[Илёс]] || 34 |- ! 8031 | [[Женискан]] || 34 |- ! 8032 | [[Зубаир]] || 34 |- ! 8033 | [[Жасаганберген]] || 34 |- ! 8034 | [[Зұлхарнай]] || 34 |- ! 8035 | [[Жанысбай]] || 34 |- ! 8036 | [[Камалдин]] || 34 |- ! 8037 | [[Кастер]] || 34 |- ! 8038 | [[Журсын]] || 34 |- ! 8039 | [[Каламбай]] || 34 |- ! 8040 | [[Исан]] || 34 |- ! 8041 | [[Кемалхан]] || 34 |- ! 8042 | [[Жарылкаган]] || 34 |- ! 8043 | [[Каиргелды]] || 34 |- ! 8044 | [[Жанебек]] || 34 |- ! 8045 | [[Кадржан]] || 34 |- ! 8046 | [[Жаксылик]] || 34 |- ! 8047 | [[Достонбек]] || 34 |- ! 8048 | [[Дамил]] || 34 |- ! 8049 | [[Дженисбек]] || 34 |- ! 8050 | [[Әділмансұр]] || 34 |- ! 8051 | [[Есмаханбет]] || 34 |- ! 8052 | [[Есиль]] || 34 |- ! 8053 | [[Әлимұса]] || 34 |- ! 8054 | [[Горький]] || 34 |- ! 8055 | [[Әлимұхаммед]] || 34 |- ! 8056 | [[Әділгерей]] || 34 |- ! 8057 | [[Ерхожа]] || 34 |- ! 8058 | [[Дәрібай]] || 34 |- ! 8059 | [[Диханбек]] || 34 |- ! 8060 | [[Әйбек]] || 34 |- ! 8061 | [[Динур]] || 34 |- ! 8062 | [[Далелкан]] || 34 |- ! 8063 | [[Әбдімәжит]] || 34 |- ! 8064 | [[Джамбыл]] || 34 |- ! 8065 | [[Бикет]] || 34 |- ! 8066 | [[Баймолда]] || 34 |- ! 8067 | [[Бағдан]] || 34 |- ! 8068 | [[Аяш]] || 34 |- ! 8069 | [[Гадыл]] || 34 |- ! 8070 | [[Бакт]] || 34 |- ! 8071 | [[Асаналі]] || 34 |- ! 8072 | [[Бактбек]] || 34 |- ! 8073 | [[Бияхмет]] || 34 |- ! 8074 | [[Бабажан]] || 34 |- ! 8075 | [[Ғабитжан]] || 34 |- ! 8076 | [[Ахатай]] || 34 |- ! 8077 | [[Гайбулла]] || 34 |- ! 8078 | [[Ғарышбек]] || 34 |- ! 8079 | [[Галымхан]] || 34 |- ! 8080 | [[Бегенч]] || 34 |- ! 8081 | [[Бақжанат]] || 34 |- ! 8082 | [[Байұзақ]] || 34 |- ! 8083 | [[Бақыткерей]] || 34 |- ! 8084 | [[Ашимжан]] || 34 |- ! 8085 | [[Абдол]] || 34 |- ! 8086 | [[Ақмадияр]] || 34 |- ! 8087 | [[Айтқабыл]] || 34 |- ! 8088 | [[Айқанат]] || 34 |- ! 8089 | [[Азис]] || 34 |- ! 8090 | [[Абдурасил]] || 34 |- ! 8091 | [[Абдирашит]] || 34 |- ! 8092 | [[Аднан]] || 34 |- ! 8093 | [[Айбарс]] || 34 |- ! 8094 | [[Алматхан]] || 34 |- ! 8095 | [[Акжайык]] || 34 |- ! 8096 | [[Абдусалям]] || 34 |- ! 8097 | [[Амандик]] || 34 |- ! 8098 | [[Амир-Али]] || 34 |- ! 8099 | [[Акилжан]] || 34 |- ! 8100 | [[Абилаким]] || 34 |- ! 8101 | [[Ағын]] || 34 |- ! 8102 | [[Алмаганбет]] || 34 |- ! 8103 | [[Адыльхан]] || 34 |- ! 8104 | [[Айтмаханбет]] || 34 |- ! 8105 | [[Амангалы]] || 34 |- ! 8106 | [[Абдуазим]] || 34 |- ! 8107 | [[Адэль]] || 34 |- ! 8108 | [[Юлдашбай]] || 33 |- ! 8109 | [[Эркинбай]] || 33 |- ! 8110 | [[Шамрат]] || 33 |- ! 8111 | [[Тұрғанжан]] || 33 |- ! 8112 | [[Хаби]] || 33 |- ! 8113 | [[Якуп]] || 33 |- ! 8114 | [[Чаймурат]] || 33 |- ! 8115 | [[Эмирали]] || 33 |- ! 8116 | [[Эржон]] || 33 |- ! 8117 | [[Туткабай]] || 33 |- ! 8118 | [[Шахмұхаммед]] || 33 |- ! 8119 | [[Тыныштыкбай]] || 33 |- ! 8120 | [[Урисбай]] || 33 |- ! 8121 | [[Умбетбай]] || 33 |- ! 8122 | [[Шаукат]] || 33 |- ! 8123 | [[Успан]] || 33 |- ! 8124 | [[Эдил]] || 33 |- ! 8125 | [[Элмурад]] || 33 |- ! 8126 | [[Уринбек]] || 33 |- ! 8127 | [[Умурбек]] || 33 |- ! 8128 | [[Эльнұр]] || 33 |- ! 8129 | [[Хайса]] || 33 |- ! 8130 | [[Саттыбай]] || 33 |- ! 8131 | [[Суйеу]] || 33 |- ! 8132 | [[Скендир]] || 33 |- ! 8133 | [[Талим]] || 33 |- ! 8134 | [[Саянбек]] || 33 |- ! 8135 | [[Токтагазы]] || 33 |- ! 8136 | [[Салахуддин]] || 33 |- ! 8137 | [[Тансык]] || 33 |- ! 8138 | [[Салимкерей]] || 33 |- ! 8139 | [[Сері]] || 33 |- ! 8140 | [[Семсерхан]] || 33 |- ! 8141 | [[Саткан]] || 33 |- ! 8142 | [[Сундетулла]] || 33 |- ! 8143 | [[Секербай]] || 33 |- ! 8144 | [[Таргин]] || 33 |- ! 8145 | [[Рахманәлі]] || 33 |- ! 8146 | [[Токболат]] || 33 |- ! 8147 | [[Сауыт]] || 33 |- ! 8148 | [[Сухроб]] || 33 |- ! 8149 | [[Рахмат]] || 33 |- ! 8150 | [[Сатвалды]] || 33 |- ! 8151 | [[Рахманқұл]] || 33 |- ! 8152 | [[Серсенбай]] || 33 |- ! 8153 | [[Саки]] || 33 |- ! 8154 | [[Сағымбай]] || 33 |- ! 8155 | [[Ридуан]] || 33 |- ! 8156 | [[Серикбулат]] || 33 |- ! 8157 | [[Разак]] || 33 |- ! 8158 | [[Нұргиса]] || 33 |- ! 8159 | [[Мусса]] || 33 |- ! 8160 | [[Нұрсағат]] || 33 |- ! 8161 | [[Нұрдәуіт]] || 33 |- ! 8162 | [[Оразгелди]] || 33 |- ! 8163 | [[Мухажан]] || 33 |- ! 8164 | [[Мүбәрак]] || 33 |- ! 8165 | [[Мырзагерей]] || 33 |- ! 8166 | [[Мүсірәлі]] || 33 |- ! 8167 | [[Оразгалы]] || 33 |- ! 8168 | [[Окен]] || 33 |- ! 8169 | [[Өсиет]] || 33 |- ! 8170 | [[Нұрсалим]] || 33 |- ! 8171 | [[Оспанхан]] || 33 |- ! 8172 | [[Мақаш]] || 33 |- ! 8173 | [[Мурадбек]] || 33 |- ! 8174 | [[Қамит]] || 33 |- ! 8175 | [[Кучкар]] || 33 |- ! 8176 | [[Мейирлан]] || 33 |- ! 8177 | [[Марсбек]] || 33 |- ! 8178 | [[Куланбай]] || 33 |- ! 8179 | [[Кыпшакбай]] || 33 |- ! 8180 | [[Климентий]] || 33 |- ! 8181 | [[Мурадил]] || 33 |- ! 8182 | [[Қалтай]] || 33 |- ! 8183 | [[Менлибай]] || 33 |- ! 8184 | [[Қыдырқожа]] || 33 |- ! 8185 | [[Мардон]] || 33 |- ! 8186 | [[Жанпулат]] || 33 |- ! 8187 | [[Ілесхан]] || 33 |- ! 8188 | [[Казым]] || 33 |- ! 8189 | [[Жумакелди]] || 33 |- ! 8190 | [[Келгенбай]] || 33 |- ! 8191 | [[Жарылгас]] || 33 |- ! 8192 | [[Зайд]] || 33 |- ! 8193 | [[Инирбай]] || 33 |- ! 8194 | [[Жумасейт]] || 33 |- ! 8195 | [[Жомартхан]] || 33 |- ! 8196 | [[Іскендір]] || 33 |- ! 8197 | [[Каржас]] || 33 |- ! 8198 | [[Жылкыбек]] || 33 |- ! 8199 | [[Исмаиль]] || 33 |- ! 8200 | [[Исажан]] || 33 |- ! 8201 | [[Каримолла]] || 33 |- ! 8202 | [[Казый]] || 33 |- ! 8203 | [[Жетпіс]] || 33 |- ! 8204 | [[Казымбек]] || 33 |- ! 8205 | [[Кәкім]] || 33 |- ! 8206 | [[Жилкайдар]] || 33 |- ! 8207 | [[Жайлыхан]] || 33 |- ! 8208 | [[Әбумансур]] || 33 |- ! 8209 | [[Дюйсен]] || 33 |- ! 8210 | [[Едрес]] || 33 |- ! 8211 | [[Егемберді]] || 33 |- ! 8212 | [[Дінмухаммет]] || 33 |- ! 8213 | [[Жаксилык]] || 33 |- ! 8214 | [[Есимбай]] || 33 |- ! 8215 | [[Әлназар]] || 33 |- ! 8216 | [[Ержон]] || 33 |- ! 8217 | [[Әсетхан]] || 33 |- ! 8218 | [[Ертаргин]] || 33 |- ! 8219 | [[Ерай]] || 33 |- ! 8220 | [[Дамыс]] || 33 |- ! 8221 | [[Ерахан]] || 33 |- ! 8222 | [[Ерманат]] || 33 |- ! 8223 | [[Ермұхаммет]] || 33 |- ! 8224 | [[Ермекжан]] || 33 |- ! 8225 | [[Жалолиддин]] || 33 |- ! 8226 | [[Галлам]] || 33 |- ! 8227 | [[Ғарыш]] || 33 |- ! 8228 | [[Байтақ]] || 33 |- ! 8229 | [[Балтөре]] || 33 |- ! 8230 | [[Бегендык]] || 33 |- ! 8231 | [[Бекберди]] || 33 |- ! 8232 | [[Бақытғали]] || 33 |- ! 8233 | [[Аскад]] || 33 |- ! 8234 | [[Болатпек]] || 33 |- ! 8235 | [[Баймұхаммед]] || 33 |- ! 8236 | [[Байырбек]] || 33 |- ! 8237 | [[Бактибек]] || 33 |- ! 8238 | [[Байахмет]] || 33 |- ! 8239 | [[Гагарин]] || 33 |- ! 8240 | [[Бөлеген]] || 33 |- ! 8241 | [[Атилла]] || 33 |- ! 8242 | [[Берды]] || 33 |- ! 8243 | [[Бернияз]] || 33 |- ! 8244 | [[Болсын]] || 33 |- ! 8245 | [[Газизхан]] || 33 |- ! 8246 | [[Багдатхан]] || 33 |- ! 8247 | [[Бекдулла]] || 33 |- ! 8248 | [[Бекмаганбет]] || 33 |- ! 8249 | [[Бектеміс]] || 33 |- ! 8250 | [[Ботахан]] || 33 |- ! 8251 | [[Али-Ахмет]] || 33 |- ! 8252 | [[Амиркул]] || 33 |- ! 8253 | [[Абад]] || 33 |- ! 8254 | [[Азирет]] || 33 |- ! 8255 | [[Ази]] || 33 |- ! 8256 | [[Алписбай]] || 33 |- ! 8257 | [[Аһмад]] || 33 |- ! 8258 | [[Абдумажид]] || 33 |- ! 8259 | [[Азымхан]] || 33 |- ! 8260 | [[Абушахман]] || 33 |- ! 8261 | [[Абу Бакир]] || 33 |- ! 8262 | [[Алланазар]] || 33 |- ! 8263 | [[Акимгали]] || 33 |- ! 8264 | [[Аймухамбет]] || 33 |- ! 8265 | [[Абу-Али]] || 33 |- ! 8266 | [[Аманалы]] || 33 |- ! 8267 | [[Айткабыл]] || 33 |- ! 8268 | [[Абдулмәлік]] || 33 |- ! 8269 | [[Ақынбек]] || 33 |- ! 8270 | [[Алмабай]] || 33 |- ! 8271 | [[Абдымалик]] || 33 |- ! 8272 | [[Энгельс]] || 32 |- ! 8273 | [[Хайржан]] || 32 |- ! 8274 | [[Усейн]] || 32 |- ! 8275 | [[Тулеужан]] || 32 |- ! 8276 | [[Хайрол]] || 32 |- ! 8277 | [[Шынбулат]] || 32 |- ! 8278 | [[Шойбек]] || 32 |- ! 8279 | [[Хусен]] || 32 |- ! 8280 | [[Улукпан]] || 32 |- ! 8281 | [[Эльбек]] || 32 |- ! 8282 | [[Шамхан]] || 32 |- ! 8283 | [[Худайберди]] || 32 |- ! 8284 | [[Табысхан]] || 32 |- ! 8285 | [[Тәттібек]] || 32 |- ! 8286 | [[Сексембай]] || 32 |- ! 8287 | [[Таңатқан]] || 32 |- ! 8288 | [[Рухан]] || 32 |- ! 8289 | [[Сеиткарим]] || 32 |- ! 8290 | [[Саттибай]] || 32 |- ! 8291 | [[Сәттар]] || 32 |- ! 8292 | [[Садирбек]] || 32 |- ! 8293 | [[Сагымжан]] || 32 |- ! 8294 | [[Семетай]] || 32 |- ! 8295 | [[Таубалды]] || 32 |- ! 8296 | [[Тойлибай]] || 32 |- ! 8297 | [[Тимуржан]] || 32 |- ! 8298 | [[Тенелбек]] || 32 |- ! 8299 | [[Сайфуллин]] || 32 |- ! 8300 | [[Сая]] || 32 |- ! 8301 | [[Тогжан]] || 32 |- ! 8302 | [[Сериккажи]] || 32 |- ! 8303 | [[Нурбакит]] || 32 |- ! 8304 | [[Наурзгали]] || 32 |- ! 8305 | [[Мусырман]] || 32 |- ! 8306 | [[Мұхамбетқали]] || 32 |- ! 8307 | [[Ният]] || 32 |- ! 8308 | [[Наврузбай]] || 32 |- ! 8309 | [[Нурсайн]] || 32 |- ! 8310 | [[Насип]] || 32 |- ! 8311 | [[Нуралем]] || 32 |- ! 8312 | [[Омиралы]] || 32 |- ! 8313 | [[Нурәлі]] || 32 |- ! 8314 | [[Мылтықбай]] || 32 |- ! 8315 | [[Нур-Али]] || 32 |- ! 8316 | [[Мэлсбек]] || 32 |- ! 8317 | [[Наркес]] || 32 |- ! 8318 | [[Нурназар]] || 32 |- ! 8319 | [[Набижан]] || 32 |- ! 8320 | [[Өжет]] || 32 |- ! 8321 | [[Мырзаәлі]] || 32 |- ! 8322 | [[Ондасин]] || 32 |- ! 8323 | [[Нурсулан]] || 32 |- ! 8324 | [[Мақсым]] || 32 |- ! 8325 | [[Қалел]] || 32 |- ! 8326 | [[Копжурсин]] || 32 |- ! 8327 | [[Медетжан]] || 32 |- ! 8328 | [[Майкен]] || 32 |- ! 8329 | [[Мантай]] || 32 |- ! 8330 | [[Конгратбай]] || 32 |- ! 8331 | [[Мейргазы]] || 32 |- ! 8332 | [[Мейірболат]] || 32 |- ! 8333 | [[Маһди]] || 32 |- ! 8334 | [[Маурат]] || 32 |- ! 8335 | [[Қожамұрат]] || 32 |- ! 8336 | [[Қожабай]] || 32 |- ! 8337 | [[Мамбеталы]] || 32 |- ! 8338 | [[Кожан]] || 32 |- ! 8339 | [[Манай]] || 32 |- ! 8340 | [[Магсат]] || 32 |- ! 8341 | [[Қанатбай]] || 32 |- ! 8342 | [[Жеңіснұр]] || 32 |- ! 8343 | [[Иргали]] || 32 |- ! 8344 | [[Жумагалы]] || 32 |- ! 8345 | [[Келбет]] || 32 |- ! 8346 | [[Кеңесхан]] || 32 |- ! 8347 | [[Инамат]] || 32 |- ! 8348 | [[Кажимкан]] || 32 |- ! 8349 | [[Иният]] || 32 |- ! 8350 | [[Зайдолла]] || 32 |- ! 8351 | [[Камрон]] || 32 |- ! 8352 | [[Каирден]] || 32 |- ! 8353 | [[Зәкір]] || 32 |- ! 8354 | [[Карыбай]] || 32 |- ! 8355 | [[Жанаталап]] || 32 |- ! 8356 | [[Жархынбек]] || 32 |- ! 8357 | [[Ильдан]] || 32 |- ! 8358 | [[Кадыргалий]] || 32 |- ! 8359 | [[Жумкен]] || 32 |- ! 8360 | [[Илесхан]] || 32 |- ! 8361 | [[Кадирали]] || 32 |- ! 8362 | [[Ералыхан]] || 32 |- ! 8363 | [[Джоламан]] || 32 |- ! 8364 | [[Есбай]] || 32 |- ! 8365 | [[Есболган]] || 32 |- ! 8366 | [[Даулетгали]] || 32 |- ! 8367 | [[Димар]] || 32 |- ! 8368 | [[Есмагул]] || 32 |- ! 8369 | [[Джумакан]] || 32 |- ! 8370 | [[Жақсыгелді]] || 32 |- ! 8371 | [[Жамаладдин]] || 32 |- ! 8372 | [[Жайлхан]] || 32 |- ! 8373 | [[Әбілбек]] || 32 |- ! 8374 | [[Далелбек]] || 32 |- ! 8375 | [[Ертілес]] || 32 |- ! 8376 | [[Ержол]] || 32 |- ! 8377 | [[Ержума]] || 32 |- ! 8378 | [[Әбілсейт]] || 32 |- ! 8379 | [[Әл Мансұр]] || 32 |- ! 8380 | [[Әбдірашит]] || 32 |- ! 8381 | [[Жаилхан]] || 32 |- ! 8382 | [[Ергази]] || 32 |- ! 8383 | [[Жайберген]] || 32 |- ! 8384 | [[Ерқабыл]] || 32 |- ! 8385 | [[Әль-Фараби]] || 32 |- ! 8386 | [[Әбинұр]] || 32 |- ! 8387 | [[Дүйсенхан]] || 32 |- ! 8388 | [[Бексүлтан]] || 32 |- ! 8389 | [[Байман]] || 32 |- ! 8390 | [[Байғани]] || 32 |- ! 8391 | [[Балкан]] || 32 |- ! 8392 | [[Аслхан]] || 32 |- ! 8393 | [[Аухат]] || 32 |- ! 8394 | [[Бегімжан]] || 32 |- ! 8395 | [[Бериккалий]] || 32 |- ! 8396 | [[Асатилла]] || 32 |- ! 8397 | [[Байтак]] || 32 |- ! 8398 | [[Батылжан]] || 32 |- ! 8399 | [[Беркен]] || 32 |- ! 8400 | [[Гази]] || 32 |- ! 8401 | [[Бөкен]] || 32 |- ! 8402 | [[Газис]] || 32 |- ! 8403 | [[Бағыт]] || 32 |- ! 8404 | [[Бекузак]] || 32 |- ! 8405 | [[Булатжан]] || 32 |- ! 8406 | [[Бердмурат]] || 32 |- ! 8407 | [[Бегәлі]] || 32 |- ! 8408 | [[Ават]] || 32 |- ! 8409 | [[Аристан]] || 32 |- ! 8410 | [[Азретали]] || 32 |- ! 8411 | [[Ардах]] || 32 |- ! 8412 | [[Аип]] || 32 |- ! 8413 | [[Акижан]] || 32 |- ! 8414 | [[Анай]] || 32 |- ! 8415 | [[Абдухалык]] || 32 |- ! 8416 | [[Алтайыр]] || 32 |- ! 8417 | [[Аманболат]] || 32 |- ! 8418 | [[Анартай]] || 32 |- ! 8419 | [[Айдаржан]] || 32 |- ! 8420 | [[Айдабол]] || 32 |- ! 8421 | [[Абдуннур]] || 32 |- ! 8422 | [[Алгабас]] || 32 |- ! 8423 | [[Арипбек]] || 32 |- ! 8424 | [[Алькей]] || 32 |- ! 8425 | [[Хуанбай]] || 31 |- ! 8426 | [[Шыракбай]] || 31 |- ! 8427 | [[Шаймұрат]] || 31 |- ! 8428 | [[Хаиржан]] || 31 |- ! 8429 | [[Файзула]] || 31 |- ! 8430 | [[Шарафадин]] || 31 |- ! 8431 | [[Шаһнұр]] || 31 |- ! 8432 | [[Усенгали]] || 31 |- ! 8433 | [[Торгай]] || 31 |- ! 8434 | [[Эдуарт]] || 31 |- ! 8435 | [[Турды]] || 31 |- ! 8436 | [[Шаншар]] || 31 |- ! 8437 | [[Шинтас]] || 31 |- ! 8438 | [[Эльяр]] || 31 |- ! 8439 | [[Умидбек]] || 31 |- ! 8440 | [[Сәдібек]] || 31 |- ! 8441 | [[Танирберди]] || 31 |- ! 8442 | [[Сламгали]] || 31 |- ! 8443 | [[Сеилкан]] || 31 |- ! 8444 | [[Сайлаукан]] || 31 |- ! 8445 | [[Султон]] || 31 |- ! 8446 | [[Сайранбай]] || 31 |- ! 8447 | [[Самарбек]] || 31 |- ! 8448 | [[Солдат]] || 31 |- ! 8449 | [[Сабыралы]] || 31 |- ! 8450 | [[Саим]] || 31 |- ! 8451 | [[Сұлтанмахмуд]] || 31 |- ! 8452 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 8453 | [[Самидин]] || 31 |- ! 8454 | [[Сәмен]] || 31 |- ! 8455 | [[Самирхан]] || 31 |- ! 8456 | [[Рзагали]] || 31 |- ! 8457 | [[Сагытжан]] || 31 |- ! 8458 | [[Сакан]] || 31 |- ! 8459 | [[Тағабек]] || 31 |- ! 8460 | [[Тогай]] || 31 |- ! 8461 | [[Сантай]] || 31 |- ! 8462 | [[Токтаргазы]] || 31 |- ! 8463 | [[Нұртан]] || 31 |- ! 8464 | [[Нурабек]] || 31 |- ! 8465 | [[Нұрзерек]] || 31 |- ! 8466 | [[Нурдовлет]] || 31 |- ! 8467 | [[Нигметолла]] || 31 |- ! 8468 | [[Нұрбарыс]] || 31 |- ! 8469 | [[Нурсовет]] || 31 |- ! 8470 | [[Нұрдиас]] || 31 |- ! 8471 | [[Оспангали]] || 31 |- ! 8472 | [[Ораш]] || 31 |- ! 8473 | [[Рафкат]] || 31 |- ! 8474 | [[Нұрахан]] || 31 |- ! 8475 | [[Насрадин]] || 31 |- ! 8476 | [[Перизат]] || 31 |- ! 8477 | [[Нурбахит]] || 31 |- ! 8478 | [[Насипбек]] || 31 |- ! 8479 | [[Нурамир]] || 31 |- ! 8480 | [[Пиржан]] || 31 |- ! 8481 | [[Нұрақын]] || 31 |- ! 8482 | [[Пирназар]] || 31 |- ! 8483 | [[Нүрислам]] || 31 |- ! 8484 | [[Науша]] || 31 |- ! 8485 | [[Рапилбек]] || 31 |- ! 8486 | [[Раджив]] || 31 |- ! 8487 | [[Мырзажан]] || 31 |- ! 8488 | [[Олжа]] || 31 |- ! 8489 | [[Нысанәлі]] || 31 |- ! 8490 | [[Орысбек]] || 31 |- ! 8491 | [[Раид]] || 31 |- ! 8492 | [[Мустафо]] || 31 |- ! 8493 | [[Мукият]] || 31 |- ! 8494 | [[Құрмантай]] || 31 |- ! 8495 | [[Косым]] || 31 |- ! 8496 | [[Қазез]] || 31 |- ! 8497 | [[Леспек]] || 31 |- ! 8498 | [[Меирам]] || 31 |- ! 8499 | [[Махмутхан]] || 31 |- ! 8500 | [[Мекебай]] || 31 |- ! 8501 | [[Курманхан]] || 31 |- ! 8502 | [[Койшыгул]] || 31 |- ! 8503 | [[Мурот]] || 31 |- ! 8504 | [[Қыдырәли]] || 31 |- ! 8505 | [[Кулбек]] || 31 |- ! 8506 | [[Миербек]] || 31 |- ! 8507 | [[Қараман]] || 31 |- ! 8508 | [[Кулатай]] || 31 |- ! 8509 | [[Мейран]] || 31 |- ! 8510 | [[Куватбек]] || 31 |- ! 8511 | [[Құлан]] || 31 |- ! 8512 | [[Қыдыркелді]] || 31 |- ! 8513 | [[Ленар]] || 31 |- ! 8514 | [[Кайып]] || 31 |- ! 8515 | [[Ирсаин]] || 31 |- ! 8516 | [[Ками]] || 31 |- ! 8517 | [[Измир]] || 31 |- ! 8518 | [[Камалжан]] || 31 |- ! 8519 | [[Заирбек]] || 31 |- ! 8520 | [[Издибай]] || 31 |- ! 8521 | [[Калнияз]] || 31 |- ! 8522 | [[Иман-Али]] || 31 |- ! 8523 | [[Іңкәрбек]] || 31 |- ! 8524 | [[Жаңай]] || 31 |- ! 8525 | [[Жумагалей]] || 31 |- ! 8526 | [[Жармухамбет]] || 31 |- ! 8527 | [[Капланбек]] || 31 |- ! 8528 | [[Жылбек]] || 31 |- ! 8529 | [[Инсан]] || 31 |- ! 8530 | [[Жетен]] || 31 |- ! 8531 | [[Казбай]] || 31 |- ! 8532 | [[Жұмамұрат]] || 31 |- ! 8533 | [[Калпакбай]] || 31 |- ! 8534 | [[Кабен]] || 31 |- ! 8535 | [[Ильияс]] || 31 |- ! 8536 | [[Жумағали]] || 31 |- ! 8537 | [[Зұлқарнайын]] || 31 |- ! 8538 | [[Кәдірбай]] || 31 |- ! 8539 | [[Джумаш]] || 31 |- ! 8540 | [[Ерсан]] || 31 |- ! 8541 | [[Жайлибай]] || 31 |- ! 8542 | [[Еркынбек]] || 31 |- ! 8543 | [[Елік]] || 31 |- ! 8544 | [[Динали]] || 31 |- ! 8545 | [[Ғұмыр]] || 31 |- ! 8546 | [[Есмурза]] || 31 |- ! 8547 | [[Ерболды]] || 31 |- ! 8548 | [[Есполат]] || 31 |- ! 8549 | [[Даул]] || 31 |- ! 8550 | [[Дүйсебай]] || 31 |- ! 8551 | [[Елсултан]] || 31 |- ! 8552 | [[Дэвид]] || 31 |- ! 8553 | [[Джурабек]] || 31 |- ! 8554 | [[Дарьябай]] || 31 |- ! 8555 | [[Жайгали]] || 31 |- ! 8556 | [[Әзизбек]] || 31 |- ! 8557 | [[Достанбек]] || 31 |- ! 8558 | [[Долқын]] || 31 |- ! 8559 | [[Данибек]] || 31 |- ! 8560 | [[Досали]] || 31 |- ! 8561 | [[Биғазы]] || 31 |- ! 8562 | [[Аспандиар]] || 31 |- ! 8563 | [[Балбек]] || 31 |- ! 8564 | [[Бимурза]] || 31 |- ! 8565 | [[Багнур]] || 31 |- ! 8566 | [[Ахметқали]] || 31 |- ! 8567 | [[Байсерік]] || 31 |- ! 8568 | [[Балмурат]] || 31 |- ! 8569 | [[Асан-Али]] || 31 |- ! 8570 | [[Бабай]] || 31 |- ! 8571 | [[Базылхан]] || 31 |- ! 8572 | [[Бердіқан]] || 31 |- ! 8573 | [[Бек-Сұлтан]] || 31 |- ! 8574 | [[Ботажан]] || 31 |- ! 8575 | [[Ғалиасқар]] || 31 |- ! 8576 | [[Бирликбай]] || 31 |- ! 8577 | [[Галымтай]] || 31 |- ! 8578 | [[Бабек]] || 31 |- ! 8579 | [[Белал]] || 31 |- ! 8580 | [[Бәйтерек]] || 31 |- ! 8581 | [[Вильдан]] || 31 |- ! 8582 | [[Ахрор]] || 31 |- ! 8583 | [[Альтамир]] || 31 |- ! 8584 | [[Амал]] || 31 |- ! 8585 | [[Алиш]] || 31 |- ! 8586 | [[Айжарик]] || 31 |- ! 8587 | [[Абдувахит]] || 31 |- ! 8588 | [[Абдукәрім]] || 31 |- ! 8589 | [[Айдарәлі]] || 31 |- ! 8590 | [[Адамбай]] || 31 |- ! 8591 | [[Али Сұлтан]] || 31 |- ! 8592 | [[Абитхан]] || 31 |- ! 8593 | [[Алемгер]] || 31 |- ! 8594 | [[Амангельда]] || 31 |- ! 8595 | [[Ай-Сұлтан]] || 31 |- ! 8596 | [[Алпамыш]] || 31 |- ! 8597 | [[Арғынбай]] || 31 |- ! 8598 | [[Алы]] || 31 |- ! 8599 | [[Алихат]] || 31 |- ! 8600 | [[Альсаид]] || 31 |- ! 8601 | [[Айтқожа]] || 31 |- ! 8602 | [[Алиимран]] || 31 |- ! 8603 | [[Аиткали]] || 31 |- ! 8604 | [[Аибар]] || 31 |- ! 8605 | [[Айман]] || 31 |- ! 8606 | [[Алымбек]] || 31 |- ! 8607 | [[Абдувахид]] || 31 |- ! 8608 | [[Альтай]] || 31 |- ! 8609 | [[Айтмурза]] || 31 |- ! 8610 | [[Али Асқар]] || 31 |- ! 8611 | [[Абайжан]] || 31 |- ! 8612 | [[Абылхайр]] || 31 |- ! 8613 | [[Уракбай]] || 30 |- ! 8614 | [[Шерияздан]] || 30 |- ! 8615 | [[Шадиар]] || 30 |- ! 8616 | [[Шугай]] || 30 |- ! 8617 | [[Төлбасы]] || 30 |- ! 8618 | [[Толепбек]] || 30 |- ! 8619 | [[Шакирбек]] || 30 |- ! 8620 | [[Турсбек]] || 30 |- ! 8621 | [[Яшар]] || 30 |- ! 8622 | [[Хурметхан]] || 30 |- ! 8623 | [[Турсынкан]] || 30 |- ! 8624 | [[Хуантхан]] || 30 |- ! 8625 | [[Худияр]] || 30 |- ! 8626 | [[Турман]] || 30 |- ! 8627 | [[Якия]] || 30 |- ! 8628 | [[Умержан]] || 30 |- ! 8629 | [[Шыныбай]] || 30 |- ! 8630 | [[Төлеуғали]] || 30 |- ! 8631 | [[Уразхан]] || 30 |- ! 8632 | [[Тореали]] || 30 |- ! 8633 | [[Эрнат]] || 30 |- ! 8634 | [[Саиджан]] || 30 |- ! 8635 | [[Токбай]] || 30 |- ! 8636 | [[Рсалы]] || 30 |- ! 8637 | [[Тезекбай]] || 30 |- ! 8638 | [[Сагинжан]] || 30 |- ! 8639 | [[Тағай]] || 30 |- ! 8640 | [[Салмен]] || 30 |- ! 8641 | [[Тажен]] || 30 |- ! 8642 | [[Сеиткасым]] || 30 |- ! 8643 | [[Салихан]] || 30 |- ! 8644 | [[Саулехан]] || 30 |- ! 8645 | [[Сапаргалы]] || 30 |- ! 8646 | [[Советбай]] || 30 |- ! 8647 | [[Серекбол]] || 30 |- ! 8648 | [[Тлеукул]] || 30 |- ! 8649 | [[Саидбек]] || 30 |- ! 8650 | [[Сражадин]] || 30 |- ! 8651 | [[Тилекбай]] || 30 |- ! 8652 | [[Тилекберген]] || 30 |- ! 8653 | [[Суйеубай]] || 30 |- ! 8654 | [[Отызбай]] || 30 |- ! 8655 | [[Ниетхан]] || 30 |- ! 8656 | [[Нұрқажы]] || 30 |- ! 8657 | [[Низам]] || 30 |- ! 8658 | [[Ныгметжан]] || 30 |- ! 8659 | [[Нарұлан]] || 30 |- ! 8660 | [[Мұхаметхан]] || 30 |- ! 8661 | [[Науатбек]] || 30 |- ! 8662 | [[Мұқатай]] || 30 |- ! 8663 | [[Мусылманбек]] || 30 |- ! 8664 | [[Мухамедамин]] || 30 |- ! 8665 | [[Пирали]] || 30 |- ! 8666 | [[Нарзулла]] || 30 |- ! 8667 | [[Новрузбек]] || 30 |- ! 8668 | [[Нүсіпжан]] || 30 |- ! 8669 | [[Нұрдыбек]] || 30 |- ! 8670 | [[Нысанали]] || 30 |- ! 8671 | [[Накып]] || 30 |- ! 8672 | [[Нарсұлтан]] || 30 |- ! 8673 | [[Нұрдуман]] || 30 |- ! 8674 | [[Мусурманкул]] || 30 |- ! 8675 | [[Раманкул]] || 30 |- ! 8676 | [[Нұрайбек]] || 30 |- ! 8677 | [[Орналы]] || 30 |- ! 8678 | [[Наймантай]] || 30 |- ! 8679 | [[Коныскерей]] || 30 |- ! 8680 | [[Мараткан]] || 30 |- ! 8681 | [[Құлажан]] || 30 |- ! 8682 | [[Ким]] || 30 |- ! 8683 | [[Марқұлан]] || 30 |- ! 8684 | [[Куваниш]] || 30 |- ! 8685 | [[Мийрас]] || 30 |- ! 8686 | [[Курбаналы]] || 30 |- ! 8687 | [[Макажан]] || 30 |- ! 8688 | [[Курганбек]] || 30 |- ! 8689 | [[Марданбек]] || 30 |- ! 8690 | [[Кушкинбай]] || 30 |- ! 8691 | [[Мауткан]] || 30 |- ! 8692 | [[Қарахан]] || 30 |- ! 8693 | [[Меңдібек]] || 30 |- ! 8694 | [[Кожакелди]] || 30 |- ! 8695 | [[Момын]] || 30 |- ! 8696 | [[Қуатбай]] || 30 |- ! 8697 | [[Мурадим]] || 30 |- ! 8698 | [[Кадиркул]] || 30 |- ! 8699 | [[Жаркимбек]] || 30 |- ! 8700 | [[Калимулла]] || 30 |- ! 8701 | [[Ильжан]] || 30 |- ! 8702 | [[Зухриддин]] || 30 |- ! 8703 | [[Каналбек]] || 30 |- ! 8704 | [[Зияш]] || 30 |- ! 8705 | [[Жармухамет]] || 30 |- ! 8706 | [[Жансары]] || 30 |- ! 8707 | [[Жанхожа]] || 30 |- ! 8708 | [[Калабек]] || 30 |- ! 8709 | [[Казболат]] || 30 |- ! 8710 | [[Зинеден]] || 30 |- ! 8711 | [[Калдымурат]] || 30 |- ! 8712 | [[Жетис]] || 30 |- ! 8713 | [[Игибай]] || 30 |- ! 8714 | [[Кемалбай]] || 30 |- ! 8715 | [[Жумагат]] || 30 |- ! 8716 | [[Заңгар]] || 30 |- ! 8717 | [[Жумакельды]] || 30 |- ! 8718 | [[Имангалий]] || 30 |- ! 8719 | [[Кайратхан]] || 30 |- ! 8720 | [[Ильдус]] || 30 |- ! 8721 | [[Изим]] || 30 |- ! 8722 | [[Жолмурза]] || 30 |- ! 8723 | [[Ердоған]] || 30 |- ! 8724 | [[Ержәнібек]] || 30 |- ! 8725 | [[Жадыра]] || 30 |- ! 8726 | [[Ернис]] || 30 |- ! 8727 | [[Ербекет]] || 30 |- ! 8728 | [[Есламбек]] || 30 |- ! 8729 | [[Әбдурахим]] || 30 |- ! 8730 | [[Әл-Азиз]] || 30 |- ! 8731 | [[Жайдарман]] || 30 |- ! 8732 | [[Әлғазиз]] || 30 |- ! 8733 | [[Дінәсіл]] || 30 |- ! 8734 | [[Елдан]] || 30 |- ! 8735 | [[Даныш]] || 30 |- ! 8736 | [[Әбдіжәлел]] || 30 |- ! 8737 | [[Әбдімұрат]] || 30 |- ! 8738 | [[Есетай]] || 30 |- ! 8739 | [[Егемберген]] || 30 |- ! 8740 | [[Әлімгер]] || 30 |- ! 8741 | [[Діңмұхаммед]] || 30 |- ! 8742 | [[Есман]] || 30 |- ! 8743 | [[Жайк]] || 30 |- ! 8744 | [[Ертилек]] || 30 |- ! 8745 | [[Егізбай]] || 30 |- ! 8746 | [[Ертлек]] || 30 |- ! 8747 | [[Дабыр]] || 30 |- ! 8748 | [[Әлфара]] || 30 |- ! 8749 | [[Дуисенбай]] || 30 |- ! 8750 | [[Досмагамбет]] || 30 |- ! 8751 | [[Әмзе]] || 30 |- ! 8752 | [[Байғабыл]] || 30 |- ! 8753 | [[Бахадүр]] || 30 |- ! 8754 | [[Байарыс]] || 30 |- ! 8755 | [[Берлан]] || 30 |- ! 8756 | [[Асемгали]] || 30 |- ! 8757 | [[Бердикожа]] || 30 |- ! 8758 | [[Бекаман]] || 30 |- ! 8759 | [[Асканбай]] || 30 |- ! 8760 | [[Газым]] || 30 |- ! 8761 | [[Бердіқұл]] || 30 |- ! 8762 | [[Галиулла]] || 30 |- ! 8763 | [[Барлас]] || 30 |- ! 8764 | [[Арыстанғали]] || 30 |- ! 8765 | [[Бисемби]] || 30 |- ! 8766 | [[Ғафу]] || 30 |- ! 8767 | [[Барлық]] || 30 |- ! 8768 | [[Бақытқан]] || 30 |- ! 8769 | [[Ахмаджан]] || 30 |- ! 8770 | [[Газим]] || 30 |- ! 8771 | [[Бакыбай]] || 30 |- ! 8772 | [[Байғазы]] || 30 |- ! 8773 | [[Асханбек]] || 30 |- ! 8774 | [[Болтай]] || 30 |- ! 8775 | [[Бекмирза]] || 30 |- ! 8776 | [[Ауес]] || 30 |- ! 8777 | [[Баялы]] || 30 |- ! 8778 | [[Берек]] || 30 |- ! 8779 | [[Батырәлі]] || 30 |- ! 8780 | [[Асубай]] || 30 |- ! 8781 | [[Ахмедяр]] || 30 |- ! 8782 | [[Ғафиз]] || 30 |- ! 8783 | [[Бегимбек]] || 30 |- ! 8784 | [[Ақсері]] || 30 |- ! 8785 | [[Ансабек]] || 30 |- ! 8786 | [[Абдуәлі]] || 30 |- ! 8787 | [[Абдижапар]] || 30 |- ! 8788 | [[Абілқайыр]] || 30 |- ! 8789 | [[Абдаким]] || 30 |- ! 8790 | [[Айбарлы]] || 30 |- ! 8791 | [[Аққали]] || 30 |- ! 8792 | [[Алмир]] || 30 |- ! 8793 | [[Агарыс]] || 30 |- ! 8794 | [[Азатбай]] || 30 |- ! 8795 | [[Абдигапар]] || 30 |- ! 8796 | [[Абдулрашид]] || 30 |- ! 8797 | [[Аитбек]] || 30 |- ! 8798 | [[Алдар]] || 30 |- ! 8799 | [[Азизулла]] || 30 |- ! 8800 | [[Ализат]] || 30 |- ! 8801 | [[Ағылан]] || 30 |- ! 8802 | [[Альнияз]] || 30 |- ! 8803 | [[Амангельд]] || 30 |- ! 8804 | [[Алгатай]] || 30 |- ! 8805 | [[Айан]] || 30 |- ! 8806 | [[Азанбай]] || 30 |- ! 8807 | [[Айкынбек]] || 30 |- ! 8808 | [[Айша]] || 30 |- ! 8809 | [[Ализар]] || 30 |- ! 8810 | [[Абилахат]] || 30 |- ! 8811 | [[Айсын]] || 30 |- ! 8812 | [[Утелген]] || 29 |- ! 8813 | [[Урунбасар]] || 29 |- ! 8814 | [[Эркен]] || 29 |- ! 8815 | [[Хыдыр]] || 29 |- ! 8816 | [[Шахкерим]] || 29 |- ! 8817 | [[Түймебай]] || 29 |- ! 8818 | [[Турдакын]] || 29 |- ! 8819 | [[Тургазы]] || 29 |- ! 8820 | [[Урумбай]] || 29 |- ! 8821 | [[Ұлыс]] || 29 |- ! 8822 | [[Ясар]] || 29 |- ! 8823 | [[Хан Сұлтан]] || 29 |- ! 8824 | [[Халим]] || 29 |- ! 8825 | [[Тургамбай]] || 29 |- ! 8826 | [[Эрхан]] || 29 |- ! 8827 | [[Шеге]] || 29 |- ! 8828 | [[Ықтияр]] || 29 |- ! 8829 | [[Хантәңір]] || 29 |- ! 8830 | [[Талайбек]] || 29 |- ! 8831 | [[Сенби]] || 29 |- ! 8832 | [[Тлеумурат]] || 29 |- ! 8833 | [[Сәлімгерей]] || 29 |- ! 8834 | [[Сейтқазы]] || 29 |- ! 8835 | [[Съездбек]] || 29 |- ! 8836 | [[Сармантай]] || 29 |- ! 8837 | [[Сырымбай]] || 29 |- ! 8838 | [[Сейлкан]] || 29 |- ! 8839 | [[Саткен]] || 29 |- ! 8840 | [[Слямгазы]] || 29 |- ! 8841 | [[Тәңір]] || 29 |- ! 8842 | [[Рызабек]] || 29 |- ! 8843 | [[Самар]] || 29 |- ! 8844 | [[Таскинбай]] || 29 |- ! 8845 | [[Сайфудин]] || 29 |- ! 8846 | [[Санияр]] || 29 |- ! 8847 | [[Сухрап]] || 29 |- ! 8848 | [[Рахымхан]] || 29 |- ! 8849 | [[Танирхан]] || 29 |- ! 8850 | [[Таласпай]] || 29 |- ! 8851 | [[Сабижан]] || 29 |- ! 8852 | [[Рахымберды]] || 29 |- ! 8853 | [[Саукен]] || 29 |- ! 8854 | [[Таңжар]] || 29 |- ! 8855 | [[Таңірберген]] || 29 |- ! 8856 | [[Таупих]] || 29 |- ! 8857 | [[Мыңжас]] || 29 |- ! 8858 | [[Нурходжа]] || 29 |- ! 8859 | [[Нүргелді]] || 29 |- ! 8860 | [[Оразжан]] || 29 |- ! 8861 | [[Рауанбек]] || 29 |- ! 8862 | [[Мухамметжан]] || 29 |- ! 8863 | [[Нусупжан]] || 29 |- ! 8864 | [[Нұрмекен]] || 29 |- ! 8865 | [[Омарғали]] || 29 |- ! 8866 | [[Нұр-Асыл]] || 29 |- ! 8867 | [[Нуржакып]] || 29 |- ! 8868 | [[Мухамеддин]] || 29 |- ! 8869 | [[Рабил]] || 29 |- ! 8870 | [[Нұрмуханбет]] || 29 |- ! 8871 | [[Рамат]] || 29 |- ! 8872 | [[Наим]] || 29 |- ! 8873 | [[Назаргали]] || 29 |- ! 8874 | [[Нұрғалам]] || 29 |- ! 8875 | [[Мұхамед Али]] || 29 |- ! 8876 | [[Нуртілек]] || 29 |- ! 8877 | [[Мухамбетгали]] || 29 |- ! 8878 | [[Мұхаммедкәрім]] || 29 |- ! 8879 | [[Мухаммат]] || 29 |- ! 8880 | [[Ондаш]] || 29 |- ! 8881 | [[Нұрсапа]] || 29 |- ! 8882 | [[Нагызхан]] || 29 |- ! 8883 | [[Нүржан]] || 29 |- ! 8884 | [[Орумбай]] || 29 |- ! 8885 | [[Мыңжан]] || 29 |- ! 8886 | [[Пазилхан]] || 29 |- ! 8887 | [[Отебай]] || 29 |- ! 8888 | [[Нуракын]] || 29 |- ! 8889 | [[Омарбай]] || 29 |- ! 8890 | [[Надияр]] || 29 |- ! 8891 | [[Кожахан]] || 29 |- ! 8892 | [[Меиірлан]] || 29 |- ! 8893 | [[Молдагазы]] || 29 |- ! 8894 | [[Монтай]] || 29 |- ! 8895 | [[Мейірғат]] || 29 |- ! 8896 | [[Култай]] || 29 |- ! 8897 | [[Кудайкул]] || 29 |- ! 8898 | [[Кидирбек]] || 29 |- ! 8899 | [[Куттибек]] || 29 |- ! 8900 | [[Мурзагул]] || 29 |- ! 8901 | [[Мейирман]] || 29 |- ! 8902 | [[Қаби]] || 29 |- ! 8903 | [[Мейргали]] || 29 |- ! 8904 | [[Қалаубек]] || 29 |- ! 8905 | [[Меркен]] || 29 |- ! 8906 | [[Қамза]] || 29 |- ! 8907 | [[Михайл]] || 29 |- ! 8908 | [[Куанжан]] || 29 |- ! 8909 | [[Кошкимбай]] || 29 |- ! 8910 | [[Курган]] || 29 |- ! 8911 | [[Қырықбай]] || 29 |- ! 8912 | [[Медербек]] || 29 |- ! 8913 | [[Маданият]] || 29 |- ! 8914 | [[Мақсұтхан]] || 29 |- ! 8915 | [[Зулбухар]] || 29 |- ! 8916 | [[Жарлыкасын]] || 29 |- ! 8917 | [[Жасбатыр]] || 29 |- ! 8918 | [[Зумрат]] || 29 |- ! 8919 | [[Зокир]] || 29 |- ! 8920 | [[Калый]] || 29 |- ! 8921 | [[Казыхан]] || 29 |- ! 8922 | [[Карбоз]] || 29 |- ! 8923 | [[Жаһангир]] || 29 |- ! 8924 | [[Жунисбай]] || 29 |- ! 8925 | [[Камронбек]] || 29 |- ! 8926 | [[Жантуган]] || 29 |- ! 8927 | [[Калкабай]] || 29 |- ! 8928 | [[Камали]] || 29 |- ! 8929 | [[Казис]] || 29 |- ! 8930 | [[Зиядулла]] || 29 |- ! 8931 | [[Жаманкул]] || 29 |- ! 8932 | [[Женискали]] || 29 |- ! 8933 | [[Калмуханбет]] || 29 |- ! 8934 | [[Жанель]] || 29 |- ! 8935 | [[Жансур]] || 29 |- ! 8936 | [[Кашкинбай]] || 29 |- ! 8937 | [[Жубат]] || 29 |- ! 8938 | [[Жайырбек]] || 29 |- ! 8939 | [[Дилнур]] || 29 |- ! 8940 | [[Дэмир]] || 29 |- ! 8941 | [[Есентемир]] || 29 |- ! 8942 | [[Далубай]] || 29 |- ! 8943 | [[Елбарыс]] || 29 |- ! 8944 | [[Әбуғали]] || 29 |- ! 8945 | [[Едильхан]] || 29 |- ! 8946 | [[Есимкан]] || 29 |- ! 8947 | [[Жамалатдин]] || 29 |- ! 8948 | [[Ердияр]] || 29 |- ! 8949 | [[Дауылбек]] || 29 |- ! 8950 | [[Диёр]] || 29 |- ! 8951 | [[Елібай]] || 29 |- ! 8952 | [[Есенбулат]] || 29 |- ! 8953 | [[Джасулан]] || 29 |- ! 8954 | [[Данатар]] || 29 |- ! 8955 | [[Әбдіғазиз]] || 29 |- ! 8956 | [[Дайрбек]] || 29 |- ! 8957 | [[Ернес]] || 29 |- ! 8958 | [[Елужан]] || 29 |- ! 8959 | [[Дильнур]] || 29 |- ! 8960 | [[Дәулетәлі]] || 29 |- ! 8961 | [[Едыл]] || 29 |- ! 8962 | [[Есейхан]] || 29 |- ! 8963 | [[Далил]] || 29 |- ! 8964 | [[Әлишах]] || 29 |- ! 8965 | [[Досанбек]] || 29 |- ! 8966 | [[Аяс]] || 29 |- ! 8967 | [[Бекхожа]] || 29 |- ! 8968 | [[Бектлеу]] || 29 |- ! 8969 | [[Аясын]] || 29 |- ! 8970 | [[Баратбай]] || 29 |- ! 8971 | [[Базартай]] || 29 |- ! 8972 | [[Гайниден]] || 29 |- ! 8973 | [[Асилбай]] || 29 |- ! 8974 | [[Бекенбай]] || 29 |- ! 8975 | [[Ашимбай]] || 29 |- ! 8976 | [[Беибарыс]] || 29 |- ! 8977 | [[Барахат]] || 29 |- ! 8978 | [[Болатқан]] || 29 |- ! 8979 | [[Ауескан]] || 29 |- ! 8980 | [[Бегис]] || 29 |- ! 8981 | [[Арсель]] || 29 |- ! 8982 | [[Асхарбек]] || 29 |- ! 8983 | [[Асаубек]] || 29 |- ! 8984 | [[Байыр]] || 29 |- ! 8985 | [[Бейсенгалий]] || 29 |- ! 8986 | [[Бердыгали]] || 29 |- ! 8987 | [[Бекей]] || 29 |- ! 8988 | [[Бақзат]] || 29 |- ! 8989 | [[Бейбітбек]] || 29 |- ! 8990 | [[Бердбек]] || 29 |- ! 8991 | [[Ауэзхан]] || 29 |- ! 8992 | [[Архан]] || 29 |- ! 8993 | [[Бақтыкерей]] || 29 |- ! 8994 | [[Алыбай]] || 29 |- ! 8995 | [[Арбек]] || 29 |- ! 8996 | [[Абдираман]] || 29 |- ! 8997 | [[Абдыхамит]] || 29 |- ! 8998 | [[Алпан]] || 29 |- ! 8999 | [[Алекс]] || 29 |- ! 9000 | [[Альфат]] || 29 |- ! 9001 | [[Али Мансұр]] || 29 |- ! 9002 | [[Айымбет]] || 29 |- ! 9003 | [[Али Нұр]] || 29 |- ! 9004 | [[Абдукахар]] || 29 |- ! 9005 | [[Айасыл]] || 29 |- ! 9006 | [[Алуан]] || 29 |- ! 9007 | [[Абдулло]] || 29 |- ! 9008 | [[Альдамир]] || 29 |- ! 9009 | [[Абильсеит]] || 29 |- ! 9010 | [[Агабай]] || 29 |- ! 9011 | [[Абир]] || 29 |- ! 9012 | [[Амина]] || 29 |- ! 9013 | [[Аблайкан]] || 29 |- ! 9014 | [[Аббос]] || 29 |- ! 9015 | [[Айдана]] || 29 |- ! 9016 | [[Аккозы]] || 29 |- ! 9017 | [[Айдияр]] || 29 |- ! 9018 | [[Аллаберди]] || 29 |- ! 9019 | [[Абдимомын]] || 29 |- ! 9020 | [[Тыныштыбай]] || 28 |- ! 9021 | [[Шакрат]] || 28 |- ! 9022 | [[Шакер]] || 28 |- ! 9023 | [[Шараф]] || 28 |- ! 9024 | [[Турсынгалий]] || 28 |- ! 9025 | [[Умерзак]] || 28 |- ! 9026 | [[Элдос]] || 28 |- ! 9027 | [[Төлеутай]] || 28 |- ! 9028 | [[Хайбулла]] || 28 |- ! 9029 | [[Шынғыз]] || 28 |- ! 9030 | [[Хан-Али]] || 28 |- ! 9031 | [[Шарафатдин]] || 28 |- ! 9032 | [[Шертай]] || 28 |- ! 9033 | [[Увалихан]] || 28 |- ! 9034 | [[Уалитхан]] || 28 |- ! 9035 | [[Шарибек]] || 28 |- ! 9036 | [[Тұралы]] || 28 |- ! 9037 | [[Умырзак]] || 28 |- ! 9038 | [[Хожабек]] || 28 |- ! 9039 | [[Хасар]] || 28 |- ! 9040 | [[Сүгір]] || 28 |- ! 9041 | [[Сакитжан]] || 28 |- ! 9042 | [[Сагизбай]] || 28 |- ! 9043 | [[Сұңқарбек]] || 28 |- ! 9044 | [[Раяна]] || 28 |- ! 9045 | [[Сейткерей]] || 28 |- ! 9046 | [[Султанай]] || 28 |- ! 9047 | [[Саналы]] || 28 |- ! 9048 | [[Тәңіржан]] || 28 |- ! 9049 | [[Сейтқасым]] || 28 |- ! 9050 | [[Сократ]] || 28 |- ! 9051 | [[Ричард]] || 28 |- ! 9052 | [[Серікзат]] || 28 |- ! 9053 | [[Санибек]] || 28 |- ! 9054 | [[Сулимен]] || 28 |- ! 9055 | [[Семейгазы]] || 28 |- ! 9056 | [[Серпер]] || 28 |- ! 9057 | [[Рахметкали]] || 28 |- ! 9058 | [[Рудольф]] || 28 |- ! 9059 | [[Рахматула]] || 28 |- ! 9060 | [[Сұлтан Али]] || 28 |- ! 9061 | [[Садыхан]] || 28 |- ! 9062 | [[Тлемис]] || 28 |- ! 9063 | [[Тасқынбек]] || 28 |- ! 9064 | [[Сахит]] || 28 |- ! 9065 | [[Серикпек]] || 28 |- ! 9066 | [[Сагиден]] || 28 |- ! 9067 | [[Сарсимбай]] || 28 |- ! 9068 | [[Нурыбек]] || 28 |- ! 9069 | [[Нурдияр]] || 28 |- ! 9070 | [[Негмат]] || 28 |- ! 9071 | [[Окас]] || 28 |- ! 9072 | [[Осербек]] || 28 |- ! 9073 | [[Мутан]] || 28 |- ! 9074 | [[Нұрсила]] || 28 |- ! 9075 | [[Мұралбек]] || 28 |- ! 9076 | [[Нүркелді]] || 28 |- ! 9077 | [[Мухаметрахим]] || 28 |- ! 9078 | [[Нургани]] || 28 |- ! 9079 | [[Омиргазы]] || 28 |- ! 9080 | [[Озганбай]] || 28 |- ! 9081 | [[Ондабай]] || 28 |- ! 9082 | [[Надырбек]] || 28 |- ! 9083 | [[Муталап]] || 28 |- ! 9084 | [[Рабхат]] || 28 |- ! 9085 | [[Оңласбек]] || 28 |- ! 9086 | [[Нурланбай]] || 28 |- ! 9087 | [[Нармахан]] || 28 |- ! 9088 | [[Рами]] || 28 |- ! 9089 | [[Нұрзада]] || 28 |- ! 9090 | [[Рафат]] || 28 |- ! 9091 | [[Нишанали]] || 28 |- ! 9092 | [[Нагашибек]] || 28 |- ! 9093 | [[Курамыс]] || 28 |- ! 9094 | [[Косаман]] || 28 |- ! 9095 | [[Көбеген]] || 28 |- ! 9096 | [[Кокенай]] || 28 |- ! 9097 | [[Мерали]] || 28 |- ! 9098 | [[Мадетхан]] || 28 |- ! 9099 | [[Қуатхан]] || 28 |- ! 9100 | [[Макс]] || 28 |- ! 9101 | [[Мейірлі]] || 28 |- ! 9102 | [[Коля]] || 28 |- ! 9103 | [[Қуанжан]] || 28 |- ! 9104 | [[Кудайберды]] || 28 |- ! 9105 | [[Мерейжан]] || 28 |- ! 9106 | [[Масимхан]] || 28 |- ! 9107 | [[Миллат]] || 28 |- ! 9108 | [[Конусбай]] || 28 |- ! 9109 | [[Момынжан]] || 28 |- ! 9110 | [[Қожа Ахмет]] || 28 |- ! 9111 | [[Мейірімхан]] || 28 |- ! 9112 | [[Мейірбол]] || 28 |- ! 9113 | [[Зайниддин]] || 28 |- ! 9114 | [[Кенжемұрат]] || 28 |- ! 9115 | [[Касымгали]] || 28 |- ! 9116 | [[Жанырыс]] || 28 |- ! 9117 | [[Капаш]] || 28 |- ! 9118 | [[Исахмет]] || 28 |- ! 9119 | [[Жамбай]] || 28 |- ! 9120 | [[Каисар]] || 28 |- ! 9121 | [[Каирберген]] || 28 |- ! 9122 | [[Кадр]] || 28 |- ! 9123 | [[Каусар]] || 28 |- ! 9124 | [[Жаркинбай]] || 28 |- ! 9125 | [[Кашаган]] || 28 |- ! 9126 | [[Жаулыбай]] || 28 |- ! 9127 | [[Зайнула]] || 28 |- ! 9128 | [[Каналбай]] || 28 |- ! 9129 | [[Канибай]] || 28 |- ! 9130 | [[Калимурат]] || 28 |- ! 9131 | [[Жулдас]] || 28 |- ! 9132 | [[Жәнібекхан]] || 28 |- ! 9133 | [[Зерде]] || 28 |- ! 9134 | [[Кажымхан]] || 28 |- ! 9135 | [[Жанузах]] || 28 |- ! 9136 | [[Жанаш]] || 28 |- ! 9137 | [[Жангалий]] || 28 |- ! 9138 | [[Канатай]] || 28 |- ! 9139 | [[Жарыс]] || 28 |- ! 9140 | [[Жанабатыр]] || 28 |- ! 9141 | [[Женгисбек]] || 28 |- ! 9142 | [[Зияд]] || 28 |- ! 9143 | [[Келешек]] || 28 |- ! 9144 | [[Әшірхан]] || 28 |- ! 9145 | [[Динасыл]] || 28 |- ! 9146 | [[Әділсұлтан]] || 28 |- ! 9147 | [[Әли-Сұлтан]] || 28 |- ! 9148 | [[Дилмуханбет]] || 28 |- ! 9149 | [[Досгали]] || 28 |- ! 9150 | [[Жазыкбай]] || 28 |- ! 9151 | [[Ерденбай]] || 28 |- ! 9152 | [[Дінали]] || 28 |- ! 9153 | [[Давлеткан]] || 28 |- ! 9154 | [[Гуванч]] || 28 |- ! 9155 | [[Ерек]] || 28 |- ! 9156 | [[Жали]] || 28 |- ! 9157 | [[Әлқадыр]] || 28 |- ! 9158 | [[Давуд]] || 28 |- ! 9159 | [[Ерган]] || 28 |- ! 9160 | [[Еркинтай]] || 28 |- ! 9161 | [[Ергаш]] || 28 |- ! 9162 | [[Еразамат]] || 28 |- ! 9163 | [[Әлнияз]] || 28 |- ! 9164 | [[Джарылкасын]] || 28 |- ! 9165 | [[Ермакан]] || 28 |- ! 9166 | [[Ербарыс]] || 28 |- ! 9167 | [[Әмит]] || 28 |- ! 9168 | [[Әбдіуәли]] || 28 |- ! 9169 | [[Губайдолла]] || 28 |- ! 9170 | [[Ербулек]] || 28 |- ! 9171 | [[Есимгали]] || 28 |- ! 9172 | [[Есилхан]] || 28 |- ! 9173 | [[Даулеталы]] || 28 |- ! 9174 | [[Еренгаип]] || 28 |- ! 9175 | [[Атай]] || 28 |- ! 9176 | [[Байтемір]] || 28 |- ! 9177 | [[Берикбосын]] || 28 |- ! 9178 | [[Ахыт]] || 28 |- ! 9179 | [[Баймбет]] || 28 |- ! 9180 | [[Бахытбол]] || 28 |- ! 9181 | [[Бегнар]] || 28 |- ! 9182 | [[Ботирбек]] || 28 |- ! 9183 | [[Бименде]] || 28 |- ! 9184 | [[Асылым]] || 28 |- ! 9185 | [[Бергенбек]] || 28 |- ! 9186 | [[Ахметалы]] || 28 |- ! 9187 | [[Бердхан]] || 28 |- ! 9188 | [[Галел]] || 28 |- ! 9189 | [[Бегмурат]] || 28 |- ! 9190 | [[Бухар]] || 28 |- ! 9191 | [[Бакболат]] || 28 |- ! 9192 | [[Ахмет Али]] || 28 |- ! 9193 | [[Газизжан]] || 28 |- ! 9194 | [[Бислам]] || 28 |- ! 9195 | [[Бегимкул]] || 28 |- ! 9196 | [[Габитбек]] || 28 |- ! 9197 | [[Бекмурад]] || 28 |- ! 9198 | [[Бектуре]] || 28 |- ! 9199 | [[Баймухамет]] || 28 |- ! 9200 | [[Галиолла]] || 28 |- ! 9201 | [[Ахмедхан]] || 28 |- ! 9202 | [[Болот]] || 28 |- ! 9203 | [[Гаухар]] || 28 |- ! 9204 | [[Бердіқожа]] || 28 |- ! 9205 | [[Аянжан]] || 28 |- ! 9206 | [[Берікбек]] || 28 |- ! 9207 | [[Аюбхан]] || 28 |- ! 9208 | [[Бақмұхаммед]] || 28 |- ! 9209 | [[Абдуррашид]] || 28 |- ! 9210 | [[Абдулғафур]] || 28 |- ! 9211 | [[Абдуллазиз]] || 28 |- ! 9212 | [[Абдулмансур]] || 28 |- ! 9213 | [[Амангельді]] || 28 |- ! 9214 | [[Абдулсамат]] || 28 |- ! 9215 | [[Абдугафур]] || 28 |- ! 9216 | [[Азаматбек]] || 28 |- ! 9217 | [[Алымхан]] || 28 |- ! 9218 | [[Али-Сұлтан]] || 28 |- ! 9219 | [[Алдамурат]] || 28 |- ! 9220 | [[Азанбек]] || 28 |- ! 9221 | [[Азихан]] || 28 |- ! 9222 | [[Абдыгаппар]] || 28 |- ! 9223 | [[Айхожа]] || 28 |- ! 9224 | [[Абдульмалик]] || 28 |- ! 9225 | [[Анафия]] || 28 |- ! 9226 | [[Аркабек]] || 28 |- ! 9227 | [[Айнадин]] || 28 |- ! 9228 | [[Арғынғазы]] || 28 |- ! 9229 | [[Төлеп]] || 27 |- ! 9230 | [[Тохтархан]] || 27 |- ! 9231 | [[Шингыс]] || 27 |- ! 9232 | [[Тунгатар]] || 27 |- ! 9233 | [[Турап]] || 27 |- ! 9234 | [[Тунгушбай]] || 27 |- ! 9235 | [[Турат]] || 27 |- ! 9236 | [[Торегелди]] || 27 |- ! 9237 | [[Юсупжан]] || 27 |- ! 9238 | [[Шарафаддин]] || 27 |- ! 9239 | [[Эгамберди]] || 27 |- ! 9240 | [[Урикбай]] || 27 |- ! 9241 | [[Эльмурад]] || 27 |- ! 9242 | [[Шариғат]] || 27 |- ! 9243 | [[Турархан]] || 27 |- ! 9244 | [[Шарифулла]] || 27 |- ! 9245 | [[Хажмухан]] || 27 |- ! 9246 | [[Торегельды]] || 27 |- ! 9247 | [[Юсиф]] || 27 |- ! 9248 | [[Халиль]] || 27 |- ! 9249 | [[Тынысбай]] || 27 |- ! 9250 | [[Шахарбек]] || 27 |- ! 9251 | [[Ушкын]] || 27 |- ! 9252 | [[Урумбасар]] || 27 |- ! 9253 | [[Рахметула]] || 27 |- ! 9254 | [[Рухолла]] || 27 |- ! 9255 | [[Сембы]] || 27 |- ! 9256 | [[Санай]] || 27 |- ! 9257 | [[Суинбай]] || 27 |- ! 9258 | [[Рымкул]] || 27 |- ! 9259 | [[Тілләбек]] || 27 |- ! 9260 | [[Серуен]] || 27 |- ! 9261 | [[Тлекқабыл]] || 27 |- ! 9262 | [[Сәбитжан]] || 27 |- ! 9263 | [[Союзбек]] || 27 |- ! 9264 | [[Сазанбай]] || 27 |- ! 9265 | [[Сагыдат]] || 27 |- ! 9266 | [[Темырлан]] || 27 |- ! 9267 | [[Сүннет]] || 27 |- ! 9268 | [[Сәндібай]] || 27 |- ! 9269 | [[Сұлтанмахмут]] || 27 |- ! 9270 | [[Сүлтан]] || 27 |- ! 9271 | [[Ридван]] || 27 |- ! 9272 | [[Сейит]] || 27 |- ! 9273 | [[Сыпабек]] || 27 |- ! 9274 | [[Тангирберген]] || 27 |- ! 9275 | [[Тобылжан]] || 27 |- ! 9276 | [[Санжан]] || 27 |- ! 9277 | [[Тагат]] || 27 |- ! 9278 | [[Симбай]] || 27 |- ! 9279 | [[Темергали]] || 27 |- ! 9280 | [[Рзахан]] || 27 |- ! 9281 | [[Ризолла]] || 27 |- ! 9282 | [[Сатылхан]] || 27 |- ! 9283 | [[Самиғолла]] || 27 |- ! 9284 | [[Темержан]] || 27 |- ! 9285 | [[Нуркасын]] || 27 |- ! 9286 | [[Һарун]] || 27 |- ! 9287 | [[Нұр Әли]] || 27 |- ! 9288 | [[Мырзағұл]] || 27 |- ! 9289 | [[Нұрниет]] || 27 |- ! 9290 | [[Оналхан]] || 27 |- ! 9291 | [[Нурмухасан]] || 27 |- ! 9292 | [[Мустафин]] || 27 |- ! 9293 | [[Мухаммедрасул]] || 27 |- ! 9294 | [[Мұнарлан]] || 27 |- ! 9295 | [[Нурыш]] || 27 |- ! 9296 | [[Мутали]] || 27 |- ! 9297 | [[Нусипбек]] || 27 |- ! 9298 | [[Нарымбай]] || 27 |- ! 9299 | [[Мұрағат]] || 27 |- ! 9300 | [[Н]] || 27 |- ! 9301 | [[Нажиматдин]] || 27 |- ! 9302 | [[Орымбасар]] || 27 |- ! 9303 | [[Мықтыбай]] || 27 |- ! 9304 | [[Оспанәлі]] || 27 |- ! 9305 | [[Ошакбай]] || 27 |- ! 9306 | [[Құсман]] || 27 |- ! 9307 | [[Кошен]] || 27 |- ! 9308 | [[Миргалий]] || 27 |- ! 9309 | [[Конебай]] || 27 |- ! 9310 | [[Құдабай]] || 27 |- ! 9311 | [[Қабидолла]] || 27 |- ! 9312 | [[Миралы]] || 27 |- ! 9313 | [[Мейрбан]] || 27 |- ! 9314 | [[Миргалым]] || 27 |- ! 9315 | [[Лепес]] || 27 |- ! 9316 | [[Кошер]] || 27 |- ! 9317 | [[Максатхан]] || 27 |- ! 9318 | [[Мамат]] || 27 |- ! 9319 | [[Мерғали]] || 27 |- ! 9320 | [[Манасхан]] || 27 |- ! 9321 | [[Исаин]] || 27 |- ! 9322 | [[Жанша]] || 27 |- ! 9323 | [[Камат]] || 27 |- ! 9324 | [[Ильмир]] || 27 |- ! 9325 | [[Зарлыкан]] || 27 |- ! 9326 | [[Кадим]] || 27 |- ! 9327 | [[Жангозы]] || 27 |- ! 9328 | [[Жұмәділ]] || 27 |- ! 9329 | [[Жаролла]] || 27 |- ! 9330 | [[Каригул]] || 27 |- ! 9331 | [[Йасин]] || 27 |- ! 9332 | [[Канаткалий]] || 27 |- ! 9333 | [[Калмухамбет]] || 27 |- ! 9334 | [[Жемис]] || 27 |- ! 9335 | [[Кажибай]] || 27 |- ! 9336 | [[Ілескен]] || 27 |- ! 9337 | [[Жарылғап]] || 27 |- ! 9338 | [[Жанархан]] || 27 |- ! 9339 | [[Жумасат]] || 27 |- ! 9340 | [[Жунисхан]] || 27 |- ! 9341 | [[Кадырболат]] || 27 |- ! 9342 | [[Кантай]] || 27 |- ! 9343 | [[Интымак]] || 27 |- ! 9344 | [[Кенжеғұл]] || 27 |- ! 9345 | [[Кабкен]] || 27 |- ! 9346 | [[Калель]] || 27 |- ! 9347 | [[Захир]] || 27 |- ! 9348 | [[Заит]] || 27 |- ! 9349 | [[Жеделбай]] || 27 |- ! 9350 | [[Әбдірайым]] || 27 |- ! 9351 | [[Әріпжан]] || 27 |- ! 9352 | [[Досымбай]] || 27 |- ! 9353 | [[Әбухайыр]] || 27 |- ! 9354 | [[Дилбек]] || 27 |- ! 9355 | [[Дінмұхаммедали]] || 27 |- ! 9356 | [[Дінмұхамедәли]] || 27 |- ! 9357 | [[Дінсұлтан]] || 27 |- ! 9358 | [[Елдархан]] || 27 |- ! 9359 | [[Демесін]] || 27 |- ! 9360 | [[Еласыл]] || 27 |- ! 9361 | [[Әбдіжәміл]] || 27 |- ! 9362 | [[Дилдабай]] || 27 |- ! 9363 | [[Егенберди]] || 27 |- ! 9364 | [[Ернарбек]] || 27 |- ! 9365 | [[Дунай]] || 27 |- ! 9366 | [[Дінмұхамедәлі]] || 27 |- ! 9367 | [[Әбдіқалық]] || 27 |- ! 9368 | [[Дуанбек]] || 27 |- ! 9369 | [[Елмұра]] || 27 |- ! 9370 | [[Дінмухаммад]] || 27 |- ! 9371 | [[Догдырбек]] || 27 |- ! 9372 | [[Доненбай]] || 27 |- ! 9373 | [[Доспол]] || 27 |- ! 9374 | [[Ешмурат]] || 27 |- ! 9375 | [[Асым]] || 27 |- ! 9376 | [[Бактыкерей]] || 27 |- ! 9377 | [[Байдолла]] || 27 |- ! 9378 | [[Бейбитшилик]] || 27 |- ! 9379 | [[Борантай]] || 27 |- ! 9380 | [[Борангали]] || 27 |- ! 9381 | [[Байқуат]] || 27 |- ! 9382 | [[Баранбай]] || 27 |- ! 9383 | [[Бердәлі]] || 27 |- ! 9384 | [[Беркингали]] || 27 |- ! 9385 | [[Беркбай]] || 27 |- ! 9386 | [[Булатбай]] || 27 |- ! 9387 | [[Байконыр]] || 27 |- ! 9388 | [[Ғаният]] || 27 |- ! 9389 | [[Балғынбай]] || 27 |- ! 9390 | [[Багитбек]] || 27 |- ! 9391 | [[Байдрахман]] || 27 |- ! 9392 | [[Бектилеу]] || 27 |- ! 9393 | [[Биарыс]] || 27 |- ! 9394 | [[Бурумбай]] || 27 |- ! 9395 | [[Атаберген]] || 27 |- ! 9396 | [[Ахметгали]] || 27 |- ! 9397 | [[Гариф]] || 27 |- ! 9398 | [[Бахытберген]] || 27 |- ! 9399 | [[Батырша]] || 27 |- ! 9400 | [[Акылхан]] || 27 |- ! 9401 | [[Ақылтай]] || 27 |- ! 9402 | [[Абирбек]] || 27 |- ! 9403 | [[Абрар]] || 27 |- ! 9404 | [[Амирсеит]] || 27 |- ! 9405 | [[Алибий]] || 27 |- ! 9406 | [[Абдухашим]] || 27 |- ! 9407 | [[Алимгерей]] || 27 |- ! 9408 | [[Алимухамед]] || 27 |- ! 9409 | [[Абдуахат]] || 27 |- ! 9410 | [[Агланбек]] || 27 |- ! 9411 | [[Аваз]] || 27 |- ! 9412 | [[Ақынжан]] || 27 |- ! 9413 | [[Айдосбек]] || 27 |- ! 9414 | [[Арби]] || 27 |- ! 9415 | [[Аққуан]] || 27 |- ! 9416 | [[Абдушукур]] || 27 |- ! 9417 | [[Амансерик]] || 27 |- ! 9418 | [[Айгалий]] || 27 |- ! 9419 | [[Айнабай]] || 27 |- ! 9420 | [[Абдуназар]] || 27 |- ! 9421 | [[Хангелди]] || 26 |- ! 9422 | [[Эсен]] || 26 |- ! 9423 | [[Шалгинбай]] || 26 |- ! 9424 | [[Шарапхан]] || 26 |- ! 9425 | [[Хайрула]] || 26 |- ! 9426 | [[Шынполат]] || 26 |- ! 9427 | [[Хабыл]] || 26 |- ! 9428 | [[Тұрмағанбет]] || 26 |- ! 9429 | [[Хажмурат]] || 26 |- ! 9430 | [[Шукирбек]] || 26 |- ! 9431 | [[Яхё]] || 26 |- ! 9432 | [[Турекул]] || 26 |- ! 9433 | [[Эльшат]] || 26 |- ! 9434 | [[Улжабай]] || 26 |- ! 9435 | [[Энвер]] || 26 |- ! 9436 | [[Ырыскелди]] || 26 |- ! 9437 | [[Турдыкул]] || 26 |- ! 9438 | [[Ырысқали]] || 26 |- ! 9439 | [[Эрназар]] || 26 |- ! 9440 | [[Чимкентбай]] || 26 |- ! 9441 | [[Шинбулат]] || 26 |- ! 9442 | [[Шабден]] || 26 |- ! 9443 | [[Шопан]] || 26 |- ! 9444 | [[Хан Төре]] || 26 |- ! 9445 | [[Шеген]] || 26 |- ! 9446 | [[Туганбай]] || 26 |- ! 9447 | [[Толбай]] || 26 |- ! 9448 | [[Сабетбек]] || 26 |- ! 9449 | [[Сейтен]] || 26 |- ! 9450 | [[Сержант]] || 26 |- ! 9451 | [[Тоқсанбай]] || 26 |- ! 9452 | [[Рахатжан]] || 26 |- ! 9453 | [[Сапаркул]] || 26 |- ! 9454 | [[Рахманберды]] || 26 |- ! 9455 | [[Саадат]] || 26 |- ! 9456 | [[Тауыржан]] || 26 |- ! 9457 | [[Тобыш]] || 26 |- ! 9458 | [[Рустенбек]] || 26 |- ! 9459 | [[Саяш]] || 26 |- ! 9460 | [[Сарсенғали]] || 26 |- ! 9461 | [[Тәкен]] || 26 |- ! 9462 | [[Сүйінбек]] || 26 |- ! 9463 | [[Такежан]] || 26 |- ! 9464 | [[Серім]] || 26 |- ! 9465 | [[Тимуджин]] || 26 |- ! 9466 | [[Сейсенәлі]] || 26 |- ! 9467 | [[Сеним]] || 26 |- ! 9468 | [[Сейтхали]] || 26 |- ! 9469 | [[Сейітқазы]] || 26 |- ! 9470 | [[Темиргалы]] || 26 |- ! 9471 | [[Суйнбай]] || 26 |- ! 9472 | [[Саматжан]] || 26 |- ! 9473 | [[Сұлубай]] || 26 |- ! 9474 | [[Сейилбек]] || 26 |- ! 9475 | [[Сердали]] || 26 |- ! 9476 | [[Садирхан]] || 26 |- ! 9477 | [[Теңелбай]] || 26 |- ! 9478 | [[Оразкул]] || 26 |- ! 9479 | [[Райымберді]] || 26 |- ! 9480 | [[Нажмиддин]] || 26 |- ! 9481 | [[Олжасхан]] || 26 |- ! 9482 | [[Орда]] || 26 |- ! 9483 | [[Набибулла]] || 26 |- ! 9484 | [[Оразымбек]] || 26 |- ! 9485 | [[Нурсәт]] || 26 |- ! 9486 | [[Раймжан]] || 26 |- ! 9487 | [[Набиулла]] || 26 |- ! 9488 | [[Рамадин]] || 26 |- ! 9489 | [[Мухитден]] || 26 |- ! 9490 | [[Нарман]] || 26 |- ! 9491 | [[Нұраш]] || 26 |- ! 9492 | [[Нахыпбек]] || 26 |- ! 9493 | [[Мұрабек]] || 26 |- ! 9494 | [[Нұрсұлтанбек]] || 26 |- ! 9495 | [[Нұрмәди]] || 26 |- ! 9496 | [[Нурмангали]] || 26 |- ! 9497 | [[Өркенбек]] || 26 |- ! 9498 | [[Райсбек]] || 26 |- ! 9499 | [[Нодир]] || 26 |- ! 9500 | [[Мухриддин]] || 26 |- ! 9501 | [[Пана]] || 26 |- ! 9502 | [[Нұх]] || 26 |- ! 9503 | [[Мұхамметәлі]] || 26 |- ! 9504 | [[Нысангали]] || 26 |- ! 9505 | [[Мансурхан]] || 26 |- ! 9506 | [[Кыдыркан]] || 26 |- ! 9507 | [[Мохаммад]] || 26 |- ! 9508 | [[Меиргали]] || 26 |- ! 9509 | [[Конспай]] || 26 |- ! 9510 | [[Қойшыбек]] || 26 |- ! 9511 | [[Құзар]] || 26 |- ! 9512 | [[Мадина]] || 26 |- ! 9513 | [[Мизамбай]] || 26 |- ! 9514 | [[Мейрамкул]] || 26 |- ! 9515 | [[Мақсұтбек]] || 26 |- ! 9516 | [[Манатхан]] || 26 |- ! 9517 | [[Маделхан]] || 26 |- ! 9518 | [[Қайрош]] || 26 |- ! 9519 | [[Қанибек]] || 26 |- ! 9520 | [[Қаиржан]] || 26 |- ! 9521 | [[Құмархан]] || 26 |- ! 9522 | [[Курганбай]] || 26 |- ! 9523 | [[Кундызбек]] || 26 |- ! 9524 | [[Қайырбай]] || 26 |- ! 9525 | [[Каиркелды]] || 26 |- ! 9526 | [[Жамигат]] || 26 |- ! 9527 | [[Жүзбай]] || 26 |- ! 9528 | [[Жанпеис]] || 26 |- ! 9529 | [[Кайназар]] || 26 |- ! 9530 | [[Кемельбек]] || 26 |- ! 9531 | [[Илия]] || 26 |- ! 9532 | [[Камель]] || 26 |- ! 9533 | [[Жошы]] || 26 |- ! 9534 | [[Зада]] || 26 |- ! 9535 | [[Исламидин]] || 26 |- ! 9536 | [[Камен]] || 26 |- ! 9537 | [[Кадес]] || 26 |- ! 9538 | [[Иранбек]] || 26 |- ! 9539 | [[Жанділда]] || 26 |- ! 9540 | [[Кенжес]] || 26 |- ! 9541 | [[Каиркеш]] || 26 |- ! 9542 | [[Ибадилла]] || 26 |- ! 9543 | [[Жанниет]] || 26 |- ! 9544 | [[Кендибай]] || 26 |- ! 9545 | [[Кабдылманап]] || 26 |- ! 9546 | [[Исхан]] || 26 |- ! 9547 | [[Кайркан]] || 26 |- ! 9548 | [[Кажым]] || 26 |- ! 9549 | [[Керімбай]] || 26 |- ! 9550 | [[Кенжитай]] || 26 |- ! 9551 | [[Ирисбай]] || 26 |- ! 9552 | [[Кабидолда]] || 26 |- ! 9553 | [[Жантуған]] || 26 |- ! 9554 | [[Зинедин]] || 26 |- ! 9555 | [[Кантбек]] || 26 |- ! 9556 | [[Әли Мансұр]] || 26 |- ! 9557 | [[Димитрий]] || 26 |- ! 9558 | [[Есмұхан]] || 26 |- ! 9559 | [[Ескожа]] || 26 |- ! 9560 | [[Әріпхан]] || 26 |- ! 9561 | [[Әліайдар]] || 26 |- ! 9562 | [[Ерсінхан]] || 26 |- ! 9563 | [[Ерсүлтан]] || 26 |- ! 9564 | [[Дилмухаммад]] || 26 |- ! 9565 | [[Динмухан]] || 26 |- ! 9566 | [[Жақсыберген]] || 26 |- ! 9567 | [[Ергани]] || 26 |- ! 9568 | [[Әбдуали]] || 26 |- ! 9569 | [[Досмұхан]] || 26 |- ! 9570 | [[Дайр]] || 26 |- ! 9571 | [[Жаксымбет]] || 26 |- ! 9572 | [[Ергебек]] || 26 |- ! 9573 | [[Еренғайып]] || 26 |- ! 9574 | [[Десбер]] || 26 |- ! 9575 | [[Дүйсенбі]] || 26 |- ! 9576 | [[Ерпулат]] || 26 |- ! 9577 | [[Дусен]] || 26 |- ! 9578 | [[Дынмухамед]] || 26 |- ! 9579 | [[Ғазез]] || 26 |- ! 9580 | [[Берқайыр]] || 26 |- ! 9581 | [[Бексат]] || 26 |- ! 9582 | [[Балмухан]] || 26 |- ! 9583 | [[Бурибек]] || 26 |- ! 9584 | [[Артыкбек]] || 26 |- ! 9585 | [[Асылұлан]] || 26 |- ! 9586 | [[Асубек]] || 26 |- ! 9587 | [[Асетулла]] || 26 |- ! 9588 | [[Аяр]] || 26 |- ! 9589 | [[Биляль]] || 26 |- ! 9590 | [[Асхаб]] || 26 |- ! 9591 | [[Ахметдияр]] || 26 |- ! 9592 | [[Батыргерей]] || 26 |- ! 9593 | [[Асылтөре]] || 26 |- ! 9594 | [[Арухан]] || 26 |- ! 9595 | [[Бекарс]] || 26 |- ! 9596 | [[Бауырлан]] || 26 |- ! 9597 | [[Байзолла]] || 26 |- ! 9598 | [[Асылғазы]] || 26 |- ! 9599 | [[Баймұхан]] || 26 |- ! 9600 | [[Бахытнур]] || 26 |- ! 9601 | [[Бесембай]] || 26 |- ! 9602 | [[Асылкерей]] || 26 |- ! 9603 | [[Букембай]] || 26 |- ! 9604 | [[Асылқан]] || 26 |- ! 9605 | [[Бақболат]] || 26 |- ! 9606 | [[Асылмұра]] || 26 |- ! 9607 | [[Бақназар]] || 26 |- ! 9608 | [[Асылтек]] || 26 |- ! 9609 | [[Гамаль]] || 26 |- ! 9610 | [[Бағынұр]] || 26 |- ! 9611 | [[Байдуйсен]] || 26 |- ! 9612 | [[Айтеке]] || 26 |- ! 9613 | [[Арайлым]] || 26 |- ! 9614 | [[Аннур]] || 26 |- ! 9615 | [[Ажимурат]] || 26 |- ! 9616 | [[Айсен]] || 26 |- ! 9617 | [[Адильгерей]] || 26 |- ! 9618 | [[Азербай]] || 26 |- ! 9619 | [[Аманджол]] || 26 |- ! 9620 | [[Абдикапар]] || 26 |- ! 9621 | [[Айтмукан]] || 26 |- ! 9622 | [[Абдыгапар]] || 26 |- ! 9623 | [[Алимгали]] || 26 |- ! 9624 | [[Алмагамбет]] || 26 |- ! 9625 | [[Алданбек]] || 26 |- ! 9626 | [[Абдуллахан]] || 26 |- ! 9627 | [[Абдукерим]] || 26 |- ! 9628 | [[Аббат]] || 26 |- ! 9629 | [[Амзебек]] || 26 |- ! 9630 | [[Абу Бәкір]] || 26 |- ! 9631 | [[Абдыкасым]] || 26 |- ! 9632 | [[Адем]] || 26 |- ! 9633 | [[Адхамбек]] || 26 |- ! 9634 | [[Алжаппар]] || 26 |- ! 9635 | [[Алшин]] || 26 |- ! 9636 | [[Абдуллатиф]] || 26 |- ! 9637 | [[Ақбота]] || 26 |- ! 9638 | [[Акказы]] || 26 |- ! 9639 | [[Аламан]] || 26 |- ! 9640 | [[Акмади]] || 26 |- ! 9641 | [[Аиболат]] || 26 |- ! 9642 | [[Акынжан]] || 26 |- ! 9643 | [[Айберік]] || 26 |- ! 9644 | [[Акай]] || 26 |- ! 9645 | [[Абдунасыр]] || 26 |- ! 9646 | [[Абубакыр]] || 26 |- ! 9647 | [[Укаша]] || 25 |- ! 9648 | [[Шәріпбек]] || 25 |- ! 9649 | [[Фарук]] || 25 |- ! 9650 | [[Урингали]] || 25 |- ! 9651 | [[Якуда]] || 25 |- ! 9652 | [[Туркпенбай]] || 25 |- ! 9653 | [[Халибек]] || 25 |- ! 9654 | [[Үкібай]] || 25 |- ! 9655 | [[Тұрғын]] || 25 |- ! 9656 | [[Ыхылас]] || 25 |- ! 9657 | [[Хазар]] || 25 |- ! 9658 | [[Эдилбек]] || 25 |- ! 9659 | [[Ыляс]] || 25 |- ! 9660 | [[Томирис]] || 25 |- ! 9661 | [[Турсынкул]] || 25 |- ! 9662 | [[Үсенбай]] || 25 |- ! 9663 | [[Туратбек]] || 25 |- ! 9664 | [[Тунгишбай]] || 25 |- ! 9665 | [[Тынымбек]] || 25 |- ! 9666 | [[Усеин]] || 25 |- ! 9667 | [[Унербай]] || 25 |- ! 9668 | [[Эльзат]] || 25 |- ! 9669 | [[Шингиз]] || 25 |- ! 9670 | [[Шах-Сұлтан]] || 25 |- ! 9671 | [[Хайыржан]] || 25 |- ! 9672 | [[Ханафия]] || 25 |- ! 9673 | [[Шон]] || 25 |- ! 9674 | [[Халдар]] || 25 |- ! 9675 | [[Шарапиден]] || 25 |- ! 9676 | [[Шымырхан]] || 25 |- ! 9677 | [[Токтаргали]] || 25 |- ! 9678 | [[Сейткамал]] || 25 |- ! 9679 | [[Тауфих]] || 25 |- ! 9680 | [[Сейльхан]] || 25 |- ! 9681 | [[Тамабай]] || 25 |- ! 9682 | [[Султангалий]] || 25 |- ! 9683 | [[Саидали]] || 25 |- ! 9684 | [[Султан-Али]] || 25 |- ! 9685 | [[Тлепбай]] || 25 |- ! 9686 | [[Рахыман]] || 25 |- ! 9687 | [[Сафарбай]] || 25 |- ! 9688 | [[Сағжан]] || 25 |- ! 9689 | [[Тоғжан]] || 25 |- ! 9690 | [[Тайырбек]] || 25 |- ! 9691 | [[Сандияр]] || 25 |- ! 9692 | [[Серімжан]] || 25 |- ! 9693 | [[Рысмахан]] || 25 |- ! 9694 | [[Сәулетхан]] || 25 |- ! 9695 | [[Саурық]] || 25 |- ! 9696 | [[Сейілжан]] || 25 |- ! 9697 | [[Серпін]] || 25 |- ! 9698 | [[Тилеш]] || 25 |- ! 9699 | [[Тлеуқабыл]] || 25 |- ! 9700 | [[Таттибай]] || 25 |- ! 9701 | [[Таннур]] || 25 |- ! 9702 | [[Тимерхан]] || 25 |- ! 9703 | [[Сагижан]] || 25 |- ! 9704 | [[Сарсенкул]] || 25 |- ! 9705 | [[Таирбек]] || 25 |- ! 9706 | [[Серікғали]] || 25 |- ! 9707 | [[Сагым]] || 25 |- ! 9708 | [[Семейбек]] || 25 |- ! 9709 | [[Тенгелбай]] || 25 |- ! 9710 | [[Табылган]] || 25 |- ! 9711 | [[Съезхан]] || 25 |- ! 9712 | [[Сейдазым]] || 25 |- ! 9713 | [[Сабен]] || 25 |- ! 9714 | [[Теңізбай]] || 25 |- ! 9715 | [[Рахымберген]] || 25 |- ! 9716 | [[Мухаметәлі]] || 25 |- ! 9717 | [[Нүрлан]] || 25 |- ! 9718 | [[Назимбек]] || 25 |- ! 9719 | [[Наржігіт]] || 25 |- ! 9720 | [[Орисбай]] || 25 |- ! 9721 | [[Прали]] || 25 |- ! 9722 | [[Мұханбетәлі]] || 25 |- ! 9723 | [[Науырзбек]] || 25 |- ! 9724 | [[Нурдыбек]] || 25 |- ! 9725 | [[Омарәли]] || 25 |- ! 9726 | [[Нурсултанбек]] || 25 |- ! 9727 | [[Нуреден]] || 25 |- ! 9728 | [[Мухамедин]] || 25 |- ! 9729 | [[Омыржан]] || 25 |- ! 9730 | [[Отесин]] || 25 |- ! 9731 | [[Нұрмұхаммеджан]] || 25 |- ! 9732 | [[Нурбул]] || 25 |- ! 9733 | [[Нуркали]] || 25 |- ! 9734 | [[Нұради]] || 25 |- ! 9735 | [[Мұхамбетали]] || 25 |- ! 9736 | [[Нұрсеиіт]] || 25 |- ! 9737 | [[Нарикбай]] || 25 |- ! 9738 | [[Наурузбек]] || 25 |- ! 9739 | [[Мухамбетрахим]] || 25 |- ! 9740 | [[Найль]] || 25 |- ! 9741 | [[Өнерхан]] || 25 |- ! 9742 | [[Мадигали]] || 25 |- ! 9743 | [[Мадинет]] || 25 |- ! 9744 | [[Музарт]] || 25 |- ! 9745 | [[Конратбай]] || 25 |- ! 9746 | [[Кобланбек]] || 25 |- ! 9747 | [[Мәдиар]] || 25 |- ! 9748 | [[Маликжан]] || 25 |- ! 9749 | [[Мәулітбек]] || 25 |- ! 9750 | [[Ментай]] || 25 |- ! 9751 | [[Кожаназар]] || 25 |- ! 9752 | [[Коныскали]] || 25 |- ! 9753 | [[Миірбек]] || 25 |- ! 9754 | [[Кожаахмет]] || 25 |- ! 9755 | [[Козыбагар]] || 25 |- ! 9756 | [[Куватбай]] || 25 |- ! 9757 | [[Мелисбек]] || 25 |- ! 9758 | [[Қанатқали]] || 25 |- ! 9759 | [[Құнапия]] || 25 |- ! 9760 | [[Мейірімбек]] || 25 |- ! 9761 | [[Менлибек]] || 25 |- ! 9762 | [[Кунту]] || 25 |- ! 9763 | [[Мерет]] || 25 |- ! 9764 | [[Менгали]] || 25 |- ! 9765 | [[Майлибай]] || 25 |- ! 9766 | [[Казим]] || 25 |- ! 9767 | [[Камалиддин]] || 25 |- ! 9768 | [[Каблет]] || 25 |- ! 9769 | [[Жумадиль]] || 25 |- ! 9770 | [[Жумантай]] || 25 |- ! 9771 | [[Жанкелдин]] || 25 |- ! 9772 | [[Жамолиддин]] || 25 |- ! 9773 | [[Касенхан]] || 25 |- ! 9774 | [[Казахбай]] || 25 |- ! 9775 | [[Закен]] || 25 |- ! 9776 | [[Калы]] || 25 |- ! 9777 | [[Ильяз]] || 25 |- ! 9778 | [[Идият]] || 25 |- ! 9779 | [[Келжан]] || 25 |- ! 9780 | [[Зейнелхан]] || 25 |- ! 9781 | [[Ізберген]] || 25 |- ! 9782 | [[Илияр]] || 25 |- ! 9783 | [[Кайркельды]] || 25 |- ! 9784 | [[Карымсак]] || 25 |- ! 9785 | [[Жанбыр]] || 25 |- ! 9786 | [[Касымтай]] || 25 |- ! 9787 | [[Кайыргелды]] || 25 |- ! 9788 | [[Жандай]] || 25 |- ! 9789 | [[Икром]] || 25 |- ! 9790 | [[Жанмұхамед]] || 25 |- ! 9791 | [[Кабдыл]] || 25 |- ! 9792 | [[Зейд]] || 25 |- ! 9793 | [[Ізтұрған]] || 25 |- ! 9794 | [[Жарилкасын]] || 25 |- ! 9795 | [[Жолболсын]] || 25 |- ! 9796 | [[Жанказы]] || 25 |- ! 9797 | [[Камолиддин]] || 25 |- ! 9798 | [[Кенесжан]] || 25 |- ! 9799 | [[Жаркымбек]] || 25 |- ! 9800 | [[Кайкен]] || 25 |- ! 9801 | [[Имиль]] || 25 |- ! 9802 | [[Жузжасар]] || 25 |- ! 9803 | [[Зәкәрия]] || 25 |- ! 9804 | [[Жанмади]] || 25 |- ! 9805 | [[Жәкен]] || 25 |- ! 9806 | [[Каирды]] || 25 |- ! 9807 | [[Жолмурат]] || 25 |- ! 9808 | [[Даулеткул]] || 25 |- ! 9809 | [[Әлмансур]] || 25 |- ! 9810 | [[Дінәли]] || 25 |- ! 9811 | [[Дәнел]] || 25 |- ! 9812 | [[Жаиык]] || 25 |- ! 9813 | [[Дәркен]] || 25 |- ! 9814 | [[Әли Имран]] || 25 |- ! 9815 | [[Досмұрат]] || 25 |- ! 9816 | [[Әлімғазы]] || 25 |- ! 9817 | [[Достық]] || 25 |- ! 9818 | [[Ельнұр]] || 25 |- ! 9819 | [[Ержурек]] || 25 |- ! 9820 | [[Ерболан]] || 25 |- ! 9821 | [[Джаксыбек]] || 25 |- ! 9822 | [[Джексембай]] || 25 |- ! 9823 | [[Әбділла]] || 25 |- ! 9824 | [[Елдиар]] || 25 |- ! 9825 | [[Джамаль]] || 25 |- ! 9826 | [[Елеш]] || 25 |- ! 9827 | [[Әбдісалан]] || 25 |- ! 9828 | [[Дінисламбек]] || 25 |- ! 9829 | [[Ділдахан]] || 25 |- ! 9830 | [[Әсетбек]] || 25 |- ! 9831 | [[Джанатбек]] || 25 |- ! 9832 | [[Жабыкбай]] || 25 |- ! 9833 | [[Дарябай]] || 25 |- ! 9834 | [[Демеубек]] || 25 |- ! 9835 | [[Әзжәнібек]] || 25 |- ! 9836 | [[Жақсымұрат]] || 25 |- ! 9837 | [[Әзімбай]] || 25 |- ! 9838 | [[Әзіретсұлтан]] || 25 |- ! 9839 | [[Даткабек]] || 25 |- ! 9840 | [[Бекмұхамет]] || 25 |- ! 9841 | [[Бахыткан]] || 25 |- ! 9842 | [[Гафиз]] || 25 |- ! 9843 | [[Атшыбай]] || 25 |- ! 9844 | [[Бельгибай]] || 25 |- ! 9845 | [[Бахтибой]] || 25 |- ! 9846 | [[Басар]] || 25 |- ! 9847 | [[Берікқазы]] || 25 |- ! 9848 | [[Ғаділжан]] || 25 |- ! 9849 | [[Бейсебек]] || 25 |- ! 9850 | [[Балахмет]] || 25 |- ! 9851 | [[Багтыбай]] || 25 |- ! 9852 | [[Бағұстар]] || 25 |- ! 9853 | [[Байсангур]] || 25 |- ! 9854 | [[Асан Али]] || 25 |- ! 9855 | [[Асылхат]] || 25 |- ! 9856 | [[Ганимурат]] || 25 |- ! 9857 | [[Байсын]] || 25 |- ! 9858 | [[Гавит]] || 25 |- ! 9859 | [[Байторе]] || 25 |- ! 9860 | [[Гажданбек]] || 25 |- ! 9861 | [[Асембай]] || 25 |- ! 9862 | [[Бекырыс]] || 25 |- ! 9863 | [[Болатай]] || 25 |- ! 9864 | [[Ганимат]] || 25 |- ! 9865 | [[Борихан]] || 25 |- ! 9866 | [[Ботай]] || 25 |- ! 9867 | [[Байел]] || 25 |- ! 9868 | [[Абдуғазиз]] || 25 |- ! 9869 | [[Арасат]] || 25 |- ! 9870 | [[Абдазим]] || 25 |- ! 9871 | [[Амидулла]] || 25 |- ! 9872 | [[Али-Имран]] || 25 |- ! 9873 | [[Айтхожа]] || 25 |- ! 9874 | [[Алиқожа]] || 25 |- ! 9875 | [[Абдул-Хамид]] || 25 |- ! 9876 | [[Абылхасым]] || 25 |- ! 9877 | [[Али-Хан]] || 25 |- ! 9878 | [[Айтқұл]] || 25 |- ! 9879 | [[Абдірахим]] || 25 |- ! 9880 | [[Абдумансұр]] || 25 |- ! 9881 | [[Али-Айдар]] || 25 |- ! 9882 | [[Аманкелд]] || 25 |- ! 9883 | [[Абдумуталиб]] || 25 |- ! 9884 | [[Анур]] || 25 |- ! 9885 | [[Алимардон]] || 25 |- ! 9886 | [[Абдульхаким]] || 25 |- ! 9887 | [[Алламжар]] || 25 |- ! 9888 | [[Арапхан]] || 25 |- ! 9889 | [[Амирхон]] || 25 |- ! 9890 | [[Ақзам]] || 25 |- ! 9891 | [[Аибол]] || 25 |- ! 9892 | [[Алмуханбет]] || 25 |- ! 9893 | [[Анат]] || 25 |- ! 9894 | [[Абду]] || 25 |- ! 9895 | [[Айсауыт]] || 25 |- ! 9896 | [[Ақаділ]] || 25 |- ! 9897 | [[Абилашим]] || 25 |- ! 9898 | [[Абдуғали]] || 25 |- ! 9899 | [[Адақ]] || 25 |- ! 9900 | [[Али Султан]] || 25 |- ! 9901 | [[Абдижан]] || 25 |- ! 9902 | [[Адлбек]] || 25 |- ! 9903 | [[Аймауыт]] || 25 |- ! 9904 | [[Хажимухан]] || 24 |- ! 9905 | [[Шариполла]] || 24 |- ! 9906 | [[Шаһ-Керім]] || 24 |- ! 9907 | [[Тулаган]] || 24 |- ! 9908 | [[Эрмахан]] || 24 |- ! 9909 | [[Шарападин]] || 24 |- ! 9910 | [[Турсункул]] || 24 |- ! 9911 | [[Уалиолла]] || 24 |- ! 9912 | [[Шамел]] || 24 |- ! 9913 | [[Эляр]] || 24 |- ! 9914 | [[Умбеталы]] || 24 |- ! 9915 | [[Шахнар]] || 24 |- ! 9916 | [[Усмон]] || 24 |- ! 9917 | [[Тұлпар]] || 24 |- ! 9918 | [[Халила]] || 24 |- ! 9919 | [[Тылек]] || 24 |- ! 9920 | [[Тусупхан]] || 24 |- ! 9921 | [[Хузайфа]] || 24 |- ! 9922 | [[Хожиакбар]] || 24 |- ! 9923 | [[Шакират]] || 24 |- ! 9924 | [[Шохруз]] || 24 |- ! 9925 | [[Шакирбай]] || 24 |- ! 9926 | [[Халижан]] || 24 |- ! 9927 | [[Тамирхан]] || 24 |- ! 9928 | [[Саматхан]] || 24 |- ! 9929 | [[Сымағұл]] || 24 |- ! 9930 | [[Самға]] || 24 |- ! 9931 | [[Суюнбек]] || 24 |- ! 9932 | [[Самгар]] || 24 |- ! 9933 | [[Сагимжан]] || 24 |- ! 9934 | [[Сериктес]] || 24 |- ! 9935 | [[Толе]] || 24 |- ! 9936 | [[Темеш]] || 24 |- ! 9937 | [[Рахмон]] || 24 |- ! 9938 | [[Тилепбай]] || 24 |- ! 9939 | [[Тойлы]] || 24 |- ! 9940 | [[Сайфулин]] || 24 |- ! 9941 | [[Ташпулат]] || 24 |- ! 9942 | [[Сейтек]] || 24 |- ! 9943 | [[Съез]] || 24 |- ! 9944 | [[Серимжан]] || 24 |- ! 9945 | [[Султанби]] || 24 |- ! 9946 | [[Сауирбай]] || 24 |- ! 9947 | [[Серікәлі]] || 24 |- ! 9948 | [[Савва]] || 24 |- ! 9949 | [[Санакбай]] || 24 |- ! 9950 | [[Слямкан]] || 24 |- ! 9951 | [[Сабиден]] || 24 |- ! 9952 | [[Тілеулі]] || 24 |- ! 9953 | [[Салдат]] || 24 |- ! 9954 | [[Сағади]] || 24 |- ! 9955 | [[Розмухаммад]] || 24 |- ! 9956 | [[Саветкан]] || 24 |- ! 9957 | [[Садырхан]] || 24 |- ! 9958 | [[Тагаберген]] || 24 |- ! 9959 | [[Тағабай]] || 24 |- ! 9960 | [[Тлекберген]] || 24 |- ! 9961 | [[Рустамжан]] || 24 |- ! 9962 | [[Суннатбек]] || 24 |- ! 9963 | [[Сабирбай]] || 24 |- ! 9964 | [[Садирбай]] || 24 |- ! 9965 | [[Суңғат]] || 24 |- ! 9966 | [[Олимжон]] || 24 |- ! 9967 | [[Осерхан]] || 24 |- ! 9968 | [[Нуруддин]] || 24 |- ! 9969 | [[Оразгазы]] || 24 |- ! 9970 | [[Мырзагелды]] || 24 |- ! 9971 | [[Нурбота]] || 24 |- ! 9972 | [[Мұқажан]] || 24 |- ! 9973 | [[Нуркадам]] || 24 |- ! 9974 | [[Наймангазы]] || 24 |- ! 9975 | [[Нурсейіт]] || 24 |- ! 9976 | [[Нәсіпқали]] || 24 |- ! 9977 | [[Өктем]] || 24 |- ! 9978 | [[Назыр]] || 24 |- ! 9979 | [[Мұханбетқали]] || 24 |- ! 9980 | [[Нүрдаулет]] || 24 |- ! 9981 | [[Нуржаусын]] || 24 |- ! 9982 | [[Нұрдана]] || 24 |- ! 9983 | [[Рахан]] || 24 |- ! 9984 | [[Нүрсүлтан]] || 24 |- ! 9985 | [[Нұржаубай]] || 24 |- ! 9986 | [[Нәриман]] || 24 |- ! 9987 | [[Намир]] || 24 |- ! 9988 | [[Раматулла]] || 24 |- ! 9989 | [[Нусуп]] || 24 |- ! 9990 | [[Нур-Ислам]] || 24 |- ! 9991 | [[Нүрбол]] || 24 |- ! 9992 | [[Нурпейіс]] || 24 |- ! 9993 | [[Нұрасылхан]] || 24 |- ! 9994 | [[Нүрболат]] || 24 |- ! 9995 | [[Мұхамеддин]] || 24 |- ! 9996 | [[Махатай]] || 24 |- ! 9997 | [[Мумин]] || 24 |- ! 9998 | [[Мерзат]] || 24 |- ! 9999 | [[Қалым]] || 24 |- ! 10000 | [[Мурсалин]] || 24 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 8z8l7biigb1vsi2xdnxasci6x5v6iwe 0 778574 3627537 3579499 2026-07-08T07:00:43Z Kaiyr 3134 3627537 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (10 001-нан 15 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 1,3% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] t8bbs9vszn76krghh6108yye47hcs4z 0 778579 3627535 3580363 2026-07-08T06:58:57Z Kaiyr 3134 3627535 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5001-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 10,8% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Советкул]] || 58 |- ! 5002 | [[Мирана]] || 58 |- ! 5003 | [[Миргүл]] || 58 |- ! 5004 | [[Нурпану]] || 58 |- ! 5005 | [[Науаткуль]] || 58 |- ! 5006 | [[Нурбуви]] || 58 |- ! 5007 | [[Нұрлыай]] || 58 |- ! 5008 | [[Паруза]] || 58 |- ! 5009 | [[Нұрбина]] || 58 |- ! 5010 | [[Ойша]] || 58 |- ! 5011 | [[Магжан]] || 58 |- ! 5012 | [[Мариякул]] || 58 |- ! 5013 | [[Кызболган]] || 58 |- ! 5014 | [[Кулзипаш]] || 58 |- ! 5015 | [[Кулдарай]] || 58 |- ! 5016 | [[Закура]] || 58 |- ! 5017 | [[Ибагуль]] || 58 |- ! 5018 | [[Кализа]] || 58 |- ! 5019 | [[Калдикиз]] || 58 |- ! 5020 | [[Ізет]] || 58 |- ! 5021 | [[Гүлшырын]] || 58 |- ! 5022 | [[Гүлнәзік]] || 58 |- ! 5023 | [[Гульшаш]] || 58 |- ! 5024 | [[Жанганым]] || 58 |- ! 5025 | [[Дильнар]] || 58 |- ! 5026 | [[Жайдарлым]] || 58 |- ! 5027 | [[Елигай]] || 58 |- ! 5028 | [[Богдана]] || 58 |- ! 5029 | [[Гулжакан]] || 58 |- ! 5030 | [[Бахтыгүл]] || 58 |- ! 5031 | [[Ғалима]] || 58 |- ! 5032 | [[Галья]] || 58 |- ! 5033 | [[Багытгуль]] || 58 |- ! 5034 | [[Балкумыс]] || 58 |- ! 5035 | [[Бекдана]] || 58 |- ! 5036 | [[Адалят]] || 58 |- ! 5037 | [[Ариза]] || 58 |- ! 5038 | [[Айжаным]] || 58 |- ! 5039 | [[Ануар]] || 58 |- ! 5040 | [[Ямина]] || 57 |- ! 5041 | [[Фаридаш]] || 57 |- ! 5042 | [[Шырайлы]] || 57 |- ! 5043 | [[Элеанора]] || 57 |- ! 5044 | [[Ырысхан]] || 57 |- ! 5045 | [[Шинаркуль]] || 57 |- ! 5046 | [[Хажар]] || 57 |- ! 5047 | [[Табига]] || 57 |- ! 5048 | [[Разима]] || 57 |- ! 5049 | [[Саломат]] || 57 |- ! 5050 | [[Рымхан]] || 57 |- ! 5051 | [[Талма]] || 57 |- ! 5052 | [[Тахира]] || 57 |- ! 5053 | [[Рамазан]] || 57 |- ! 5054 | [[Тойгуль]] || 57 |- ! 5055 | [[Рымгайша]] || 57 |- ! 5056 | [[Насипканым]] || 57 |- ! 5057 | [[Нагыма]] || 57 |- ! 5058 | [[Өрік]] || 57 |- ! 5059 | [[Нурджамал]] || 57 |- ! 5060 | [[Матлюба]] || 57 |- ! 5061 | [[Күлай]] || 57 |- ! 5062 | [[Лаурия]] || 57 |- ! 5063 | [[Қамқа]] || 57 |- ! 5064 | [[Кулазия]] || 57 |- ! 5065 | [[Кульпану]] || 57 |- ! 5066 | [[Кулман]] || 57 |- ! 5067 | [[Кульше]] || 57 |- ! 5068 | [[Жүзім]] || 57 |- ! 5069 | [[Интисар]] || 57 |- ! 5070 | [[Дарикул]] || 57 |- ! 5071 | [[Гульайша]] || 57 |- ! 5072 | [[Ельвира]] || 57 |- ! 5073 | [[Гулсайра]] || 57 |- ! 5074 | [[Дилроза]] || 57 |- ! 5075 | [[Болсын]] || 57 |- ! 5076 | [[Гулжон]] || 57 |- ! 5077 | [[Ауесхан]] || 57 |- ! 5078 | [[Бахитгул]] || 57 |- ! 5079 | [[Бақшагүл]] || 57 |- ! 5080 | [[Балакыз]] || 57 |- ! 5081 | [[Алиназ]] || 57 |- ! 5082 | [[Ариназ]] || 57 |- ! 5083 | [[Айдаркул]] || 57 |- ! 5084 | [[Айанат]] || 57 |- ! 5085 | [[Айкуркем]] || 57 |- ! 5086 | [[Айдынгул]] || 57 |- ! 5087 | [[Шахназа]] || 56 |- ! 5088 | [[Тыштык]] || 56 |- ! 5089 | [[Ұлсара]] || 56 |- ! 5090 | [[Умиткер]] || 56 |- ! 5091 | [[Эльзада]] || 56 |- ! 5092 | [[Шинарай]] || 56 |- ! 5093 | [[Ұмсынай]] || 56 |- ! 5094 | [[Шариякуль]] || 56 |- ! 5095 | [[Шаршаган]] || 56 |- ! 5096 | [[Тұрдыгүл]] || 56 |- ! 5097 | [[Сурайя]] || 56 |- ! 5098 | [[Торгун]] || 56 |- ! 5099 | [[Санья]] || 56 |- ! 5100 | [[Савиля]] || 56 |- ! 5101 | [[Райна]] || 56 |- ! 5102 | [[Рымгул]] || 56 |- ! 5103 | [[Сагия]] || 56 |- ! 5104 | [[Нурлайым]] || 56 |- ! 5105 | [[Нэлли]] || 56 |- ! 5106 | [[Онайгул]] || 56 |- ! 5107 | [[Қалимаш]] || 56 |- ! 5108 | [[Ламия]] || 56 |- ! 5109 | [[Кыздархан]] || 56 |- ! 5110 | [[Кульпара]] || 56 |- ! 5111 | [[Мейирим]] || 56 |- ! 5112 | [[Ламис]] || 56 |- ! 5113 | [[Куртка]] || 56 |- ! 5114 | [[Камилә]] || 56 |- ! 5115 | [[Корпеш]] || 56 |- ! 5116 | [[Зиза]] || 56 |- ! 5117 | [[Канышай]] || 56 |- ! 5118 | [[Захро]] || 56 |- ! 5119 | [[Дилляра]] || 56 |- ! 5120 | [[Ділнар]] || 56 |- ! 5121 | [[Гульсулу]] || 56 |- ! 5122 | [[Әминат]] || 56 |- ! 5123 | [[Гүлшарат]] || 56 |- ! 5124 | [[Жанила]] || 56 |- ! 5125 | [[Жалын]] || 56 |- ! 5126 | [[Гүлзағира]] || 56 |- ! 5127 | [[Гузеля]] || 56 |- ! 5128 | [[Балаш]] || 56 |- ! 5129 | [[Гулназа]] || 56 |- ! 5130 | [[Гулжаркын]] || 56 |- ! 5131 | [[Акжанат]] || 56 |- ! 5132 | [[Акканат]] || 56 |- ! 5133 | [[Армин]] || 56 |- ! 5134 | [[Айжібек]] || 56 |- ! 5135 | [[Азеля]] || 56 |- ! 5136 | [[Айкыз]] || 56 |- ! 5137 | [[Алья]] || 56 |- ! 5138 | [[Айзерек]] || 56 |- ! 5139 | [[Ақшуақ]] || 56 |- ! 5140 | [[Аксуйрик]] || 56 |- ! 5141 | [[Аминаш]] || 56 |- ! 5142 | [[Адалин]] || 56 |- ! 5143 | [[Аси]] || 56 |- ! 5144 | [[Айтолсын]] || 56 |- ! 5145 | [[Айтолған]] || 56 |- ! 5146 | [[Ақтеңге]] || 56 |- ! 5147 | [[Анизат]] || 56 |- ! 5148 | [[Улжанай]] || 55 |- ! 5149 | [[Шахмина]] || 55 |- ! 5150 | [[Эндира]] || 55 |- ! 5151 | [[Тынымкүл]] || 55 |- ! 5152 | [[Хымбат]] || 55 |- ! 5153 | [[Уздик]] || 55 |- ! 5154 | [[Фериде]] || 55 |- ! 5155 | [[Ягмур]] || 55 |- ! 5156 | [[Халимаш]] || 55 |- ! 5157 | [[Сетер]] || 55 |- ! 5158 | [[Райда]] || 55 |- ! 5159 | [[Райжан]] || 55 |- ! 5160 | [[Сатира]] || 55 |- ! 5161 | [[Сайида]] || 55 |- ! 5162 | [[Раукен]] || 55 |- ! 5163 | [[Сурая]] || 55 |- ! 5164 | [[Науатхан]] || 55 |- ! 5165 | [[Нурбагила]] || 55 |- ! 5166 | [[Мохинур]] || 55 |- ! 5167 | [[Олмагул]] || 55 |- ! 5168 | [[Назимкуль]] || 55 |- ! 5169 | [[Мауе]] || 55 |- ! 5170 | [[Кулмаш]] || 55 |- ! 5171 | [[Қамария]] || 55 |- ! 5172 | [[Маия]] || 55 |- ! 5173 | [[Макуза]] || 55 |- ! 5174 | [[Күншуақ]] || 55 |- ! 5175 | [[Лаяна]] || 55 |- ! 5176 | [[Магзия]] || 55 |- ! 5177 | [[Меирамкул]] || 55 |- ! 5178 | [[Кульдан]] || 55 |- ! 5179 | [[Кулпараш]] || 55 |- ! 5180 | [[Кульжакан]] || 55 |- ! 5181 | [[Замзакуль]] || 55 |- ! 5182 | [[Карлига]] || 55 |- ! 5183 | [[Жиенкуль]] || 55 |- ! 5184 | [[Джания]] || 55 |- ! 5185 | [[Ерасыл]] || 55 |- ! 5186 | [[Гулпан]] || 55 |- ! 5187 | [[Гүлай]] || 55 |- ! 5188 | [[Гульбакша]] || 55 |- ! 5189 | [[Дилназа]] || 55 |- ! 5190 | [[Гулсапар]] || 55 |- ! 5191 | [[Бибімәриям]] || 55 |- ! 5192 | [[Гаухария]] || 55 |- ! 5193 | [[Ғания]] || 55 |- ! 5194 | [[Балдәурен]] || 55 |- ! 5195 | [[Бибатша]] || 55 |- ! 5196 | [[Балтакуль]] || 55 |- ! 5197 | [[Бахыткан]] || 55 |- ! 5198 | [[Балшакар]] || 55 |- ! 5199 | [[Асылкан]] || 55 |- ! 5200 | [[Айри]] || 55 |- ! 5201 | [[Анфиса]] || 55 |- ! 5202 | [[Альзара]] || 55 |- ! 5203 | [[Аврора]] || 55 |- ! 5204 | [[Аманша]] || 55 |- ! 5205 | [[Агния]] || 55 |- ! 5206 | [[Анарай]] || 55 |- ! 5207 | [[Ақыл]] || 55 |- ! 5208 | [[Ұлнар]] || 54 |- ! 5209 | [[Тумарис]] || 54 |- ! 5210 | [[Убайда]] || 54 |- ! 5211 | [[Шахиза]] || 54 |- ! 5212 | [[Шохсанам]] || 54 |- ! 5213 | [[Туғанай]] || 54 |- ! 5214 | [[Элянора]] || 54 |- ! 5215 | [[Шура]] || 54 |- ! 5216 | [[Чайзада]] || 54 |- ! 5217 | [[Фәтима]] || 54 |- ! 5218 | [[Ұлжанат]] || 54 |- ! 5219 | [[Ратай]] || 54 |- ! 5220 | [[Сарсекул]] || 54 |- ! 5221 | [[Светкуль]] || 54 |- ! 5222 | [[Сәтті]] || 54 |- ! 5223 | [[Тілек]] || 54 |- ! 5224 | [[Сандыкуль]] || 54 |- ! 5225 | [[Самалгуль]] || 54 |- ! 5226 | [[Пәкизат]] || 54 |- ! 5227 | [[Пана]] || 54 |- ! 5228 | [[Омиргуль]] || 54 |- ! 5229 | [[Муксина]] || 54 |- ! 5230 | [[Ойнур]] || 54 |- ! 5231 | [[Мээрим]] || 54 |- ! 5232 | [[Нұриля]] || 54 |- ! 5233 | [[Нәдира]] || 54 |- ! 5234 | [[Мұнара]] || 54 |- ! 5235 | [[Қарлыгаш]] || 54 |- ! 5236 | [[Лазира]] || 54 |- ! 5237 | [[Кундиз]] || 54 |- ! 5238 | [[Ләтипа]] || 54 |- ! 5239 | [[Кулима]] || 54 |- ! 5240 | [[Күнай]] || 54 |- ! 5241 | [[Қыздаркүл]] || 54 |- ! 5242 | [[Инобат]] || 54 |- ! 5243 | [[Зейнап]] || 54 |- ! 5244 | [[Илина]] || 54 |- ! 5245 | [[Карахат]] || 54 |- ! 5246 | [[Кенжегайша]] || 54 |- ! 5247 | [[Гүлдаурен]] || 54 |- ! 5248 | [[Дуйсекул]] || 54 |- ! 5249 | [[Данел]] || 54 |- ! 5250 | [[Елиза]] || 54 |- ! 5251 | [[Дәнекер]] || 54 |- ! 5252 | [[Данышпан]] || 54 |- ! 5253 | [[Ерсин]] || 54 |- ! 5254 | [[Дилшода]] || 54 |- ! 5255 | [[Гулья]] || 54 |- ! 5256 | [[Жаксыбала]] || 54 |- ! 5257 | [[Жаннұрым]] || 54 |- ! 5258 | [[Гүлістан]] || 54 |- ! 5259 | [[Гульбараш]] || 54 |- ! 5260 | [[Жақұт]] || 54 |- ! 5261 | [[Ділара]] || 54 |- ! 5262 | [[Дилдахан]] || 54 |- ! 5263 | [[Әлинұр]] || 54 |- ! 5264 | [[Балжибек]] || 54 |- ! 5265 | [[Ахбота]] || 54 |- ! 5266 | [[Балбала]] || 54 |- ! 5267 | [[Болар]] || 54 |- ! 5268 | [[Баянгул]] || 54 |- ! 5269 | [[Алка]] || 54 |- ! 5270 | [[Айсултан]] || 54 |- ! 5271 | [[Айсенім]] || 54 |- ! 5272 | [[Алимхан]] || 54 |- ! 5273 | [[Агерке]] || 54 |- ! 5274 | [[Абадан]] || 54 |- ! 5275 | [[Шахерезада]] || 53 |- ! 5276 | [[Шырайкул]] || 53 |- ! 5277 | [[Унзира]] || 53 |- ! 5278 | [[Шәмшия]] || 53 |- ! 5279 | [[Халбике]] || 53 |- ! 5280 | [[Шекеркул]] || 53 |- ! 5281 | [[Эмили]] || 53 |- ! 5282 | [[Элана]] || 53 |- ! 5283 | [[Шекеркуль]] || 53 |- ! 5284 | [[Шырынгуль]] || 53 |- ! 5285 | [[Яссина]] || 53 |- ! 5286 | [[Сандеш]] || 53 |- ! 5287 | [[Рымбике]] || 53 |- ! 5288 | [[Ризвангуль]] || 53 |- ! 5289 | [[Сатима]] || 53 |- ! 5290 | [[Саниям]] || 53 |- ! 5291 | [[Серіккүл]] || 53 |- ! 5292 | [[Симбат]] || 53 |- ! 5293 | [[Рыстыгуль]] || 53 |- ! 5294 | [[Сержан]] || 53 |- ! 5295 | [[Сагаткул]] || 53 |- ! 5296 | [[Ракила]] || 53 |- ! 5297 | [[Сахибжамал]] || 53 |- ! 5298 | [[Мустахима]] || 53 |- ! 5299 | [[Октябрина]] || 53 |- ! 5300 | [[Назымкүл]] || 53 |- ! 5301 | [[Назираш]] || 53 |- ! 5302 | [[Насипкул]] || 53 |- ! 5303 | [[Паридаш]] || 53 |- ! 5304 | [[Мерейли]] || 53 |- ! 5305 | [[Нұрзере]] || 53 |- ! 5306 | [[Нұрайлы]] || 53 |- ! 5307 | [[Омиргул]] || 53 |- ! 5308 | [[Нурбибі]] || 53 |- ! 5309 | [[Кулшаруан]] || 53 |- ! 5310 | [[Мейіржан]] || 53 |- ! 5311 | [[Кундузой]] || 53 |- ! 5312 | [[Капуза]] || 53 |- ! 5313 | [[Зейнелхан]] || 53 |- ! 5314 | [[Калдигуль]] || 53 |- ! 5315 | [[Кайный]] || 53 |- ! 5316 | [[Каирпану]] || 53 |- ! 5317 | [[Калдаш]] || 53 |- ! 5318 | [[Данакул]] || 53 |- ! 5319 | [[Джулия]] || 53 |- ! 5320 | [[Гулсамал]] || 53 |- ! 5321 | [[Әдема]] || 53 |- ! 5322 | [[Еркен]] || 53 |- ! 5323 | [[Жайшылык]] || 53 |- ! 5324 | [[Жан]] || 53 |- ! 5325 | [[Гулбагдат]] || 53 |- ! 5326 | [[Бахтжамал]] || 53 |- ! 5327 | [[Балгүл]] || 53 |- ! 5328 | [[Бағдана]] || 53 |- ! 5329 | [[Гулбагда]] || 53 |- ! 5330 | [[Багдад]] || 53 |- ! 5331 | [[Гизат]] || 53 |- ! 5332 | [[Балияш]] || 53 |- ! 5333 | [[Баян-Сулу]] || 53 |- ! 5334 | [[Багда]] || 53 |- ! 5335 | [[Айрина]] || 53 |- ! 5336 | [[Алтынчаш]] || 53 |- ! 5337 | [[Айсанат]] || 53 |- ! 5338 | [[Айтан]] || 53 |- ! 5339 | [[Ақжол]] || 53 |- ! 5340 | [[Актокты]] || 53 |- ! 5341 | [[Арафат]] || 53 |- ! 5342 | [[Акторе]] || 53 |- ! 5343 | [[Айгана]] || 53 |- ! 5344 | [[Асида]] || 53 |- ! 5345 | [[Ақсая]] || 53 |- ! 5346 | [[Шекерхан]] || 52 |- ! 5347 | [[Урпатша]] || 52 |- ! 5348 | [[Уразкул]] || 52 |- ! 5349 | [[Шамширак]] || 52 |- ! 5350 | [[Ырыскуль]] || 52 |- ! 5351 | [[Сағымгүл]] || 52 |- ! 5352 | [[Селина]] || 52 |- ! 5353 | [[Сайя]] || 52 |- ! 5354 | [[Сафиа]] || 52 |- ! 5355 | [[Таис]] || 52 |- ! 5356 | [[Сезімай]] || 52 |- ! 5357 | [[Парахат]] || 52 |- ! 5358 | [[Назимгуль]] || 52 |- ! 5359 | [[Нонна]] || 52 |- ! 5360 | [[Минар]] || 52 |- ! 5361 | [[Мольдр]] || 52 |- ! 5362 | [[Нұрдария]] || 52 |- ! 5363 | [[Онайкул]] || 52 |- ! 5364 | [[Оралтай]] || 52 |- ! 5365 | [[Нұрмерей]] || 52 |- ! 5366 | [[Нурияш]] || 52 |- ! 5367 | [[Кульхан]] || 52 |- ! 5368 | [[Курен]] || 52 |- ! 5369 | [[Кұралай]] || 52 |- ! 5370 | [[Кульсын]] || 52 |- ! 5371 | [[Маххабат]] || 52 |- ! 5372 | [[Лазят]] || 52 |- ! 5373 | [[Зейнура]] || 52 |- ! 5374 | [[Камилаш]] || 52 |- ! 5375 | [[Зинакул]] || 52 |- ! 5376 | [[Закида]] || 52 |- ! 5377 | [[Жидекуль]] || 52 |- ! 5378 | [[Жексенкуль]] || 52 |- ! 5379 | [[Жәйна]] || 52 |- ! 5380 | [[Ильгиза]] || 52 |- ! 5381 | [[Даметкул]] || 52 |- ! 5382 | [[Дуйсехан]] || 52 |- ! 5383 | [[Дарикуль]] || 52 |- ! 5384 | [[Дия]] || 52 |- ! 5385 | [[Есфирь]] || 52 |- ! 5386 | [[Жамиға]] || 52 |- ! 5387 | [[Гульшахра]] || 52 |- ! 5388 | [[Бигүл]] || 52 |- ! 5389 | [[Багытжан]] || 52 |- ! 5390 | [[Бупежан]] || 52 |- ! 5391 | [[Гулзайра]] || 52 |- ! 5392 | [[Банура]] || 52 |- ! 5393 | [[Бахтыхан]] || 52 |- ! 5394 | [[Айнахан]] || 52 |- ! 5395 | [[Айдынгуль]] || 52 |- ! 5396 | [[Армана]] || 52 |- ! 5397 | [[Айнакыз]] || 52 |- ! 5398 | [[Ақылай]] || 52 |- ! 5399 | [[Арзанкуль]] || 52 |- ! 5400 | [[Айнамгуль]] || 52 |- ! 5401 | [[Адели]] || 52 |- ! 5402 | [[Хазина]] || 51 |- ! 5403 | [[Факиза]] || 51 |- ! 5404 | [[Ханымай]] || 51 |- ! 5405 | [[Уасиля]] || 51 |- ! 5406 | [[Тулеугайша]] || 51 |- ! 5407 | [[Янина]] || 51 |- ! 5408 | [[Тенгекул]] || 51 |- ! 5409 | [[Сауя]] || 51 |- ! 5410 | [[Равиля]] || 51 |- ! 5411 | [[Пания]] || 51 |- ! 5412 | [[Минуара]] || 51 |- ! 5413 | [[Мауле]] || 51 |- ! 5414 | [[Луйза]] || 51 |- ! 5415 | [[Кумискан]] || 51 |- ! 5416 | [[Куттыбике]] || 51 |- ! 5417 | [[Кулумхан]] || 51 |- ! 5418 | [[Күлия]] || 51 |- ! 5419 | [[Жұмаш]] || 51 |- ! 5420 | [[Каралина]] || 51 |- ! 5421 | [[Калкен]] || 51 |- ! 5422 | [[Зарухан]] || 51 |- ! 5423 | [[Зылыха]] || 51 |- ! 5424 | [[Жаркынкуль]] || 51 |- ! 5425 | [[Керимхан]] || 51 |- ! 5426 | [[Кенесхан]] || 51 |- ! 5427 | [[Кайрлы]] || 51 |- ! 5428 | [[Дилинур]] || 51 |- ! 5429 | [[Жансүйген]] || 51 |- ! 5430 | [[Гүлраушан]] || 51 |- ! 5431 | [[Гульназим]] || 51 |- ! 5432 | [[Жақсылық]] || 51 |- ! 5433 | [[Гульбахарам]] || 51 |- ! 5434 | [[Дардана]] || 51 |- ! 5435 | [[Гульжаннат]] || 51 |- ! 5436 | [[Әшіркүл]] || 51 |- ! 5437 | [[Жайдаркул]] || 51 |- ! 5438 | [[Әделия]] || 51 |- ! 5439 | [[Гульшар]] || 51 |- ! 5440 | [[Гульзираш]] || 51 |- ! 5441 | [[Гүлнәзия]] || 51 |- ! 5442 | [[Гулдер]] || 51 |- ! 5443 | [[Асылханым]] || 51 |- ! 5444 | [[Бақтыкүл]] || 51 |- ! 5445 | [[Багтыгул]] || 51 |- ! 5446 | [[Бибикадиша]] || 51 |- ! 5447 | [[Балсары]] || 51 |- ! 5448 | [[Гулжанай]] || 51 |- ! 5449 | [[Асмина]] || 51 |- ! 5450 | [[Гулжаукар]] || 51 |- ! 5451 | [[Гулбараш]] || 51 |- ! 5452 | [[Гулбике]] || 51 |- ! 5453 | [[Бисенкул]] || 51 |- ! 5454 | [[Балбота]] || 51 |- ! 5455 | [[Айболсын]] || 51 |- ! 5456 | [[Айлен]] || 51 |- ! 5457 | [[Аня]] || 51 |- ! 5458 | [[Агырыс]] || 51 |- ! 5459 | [[Ақтөре]] || 51 |- ! 5460 | [[Айназия]] || 51 |- ! 5461 | [[Айсуна]] || 51 |- ! 5462 | [[Акшакуль]] || 51 |- ! 5463 | [[Ақжелең]] || 51 |- ! 5464 | [[Алтынтас]] || 51 |- ! 5465 | [[Азила]] || 51 |- ! 5466 | [[Айтуған]] || 51 |- ! 5467 | [[Адиана]] || 51 |- ! 5468 | [[Айфара]] || 51 |- ! 5469 | [[Аза]] || 51 |- ! 5470 | [[Айныкша]] || 51 |- ! 5471 | [[Улжаркин]] || 50 |- ! 5472 | [[Утебике]] || 50 |- ! 5473 | [[Шынайым]] || 50 |- ! 5474 | [[Умытшак]] || 50 |- ! 5475 | [[Хазима]] || 50 |- ! 5476 | [[Ұмай]] || 50 |- ! 5477 | [[Хамия]] || 50 |- ! 5478 | [[Улдаркуль]] || 50 |- ! 5479 | [[Румиля]] || 50 |- ! 5480 | [[Санимжан]] || 50 |- ! 5481 | [[Талайлы]] || 50 |- ! 5482 | [[Рыстыбала]] || 50 |- ! 5483 | [[Тина]] || 50 |- ! 5484 | [[Самийя]] || 50 |- ! 5485 | [[Ракыш]] || 50 |- ! 5486 | [[Токтархан]] || 50 |- ! 5487 | [[Нурлыкан]] || 50 |- ! 5488 | [[Наина]] || 50 |- ! 5489 | [[Нурпатша]] || 50 |- ! 5490 | [[Накия]] || 50 |- ! 5491 | [[Назугум]] || 50 |- ! 5492 | [[Мендеш]] || 50 |- ! 5493 | [[Мерейгүл]] || 50 |- ! 5494 | [[Қансұлу]] || 50 |- ! 5495 | [[Кунимкул]] || 50 |- ! 5496 | [[Күләйша]] || 50 |- ! 5497 | [[Мақсат]] || 50 |- ! 5498 | [[Қапиза]] || 50 |- ! 5499 | [[Кулшахар]] || 50 |- ! 5500 | [[Кульмара]] || 50 |- ! 5501 | [[Казине]] || 50 |- ! 5502 | [[Зайнеп]] || 50 |- ! 5503 | [[Жұлдызым]] || 50 |- ! 5504 | [[Зинагүл]] || 50 |- ! 5505 | [[Көркемжан]] || 50 |- ! 5506 | [[Жыбек]] || 50 |- ! 5507 | [[Куандык]] || 50 |- ! 5508 | [[Задагул]] || 50 |- ! 5509 | [[Завре]] || 50 |- ! 5510 | [[Жаксигуль]] || 50 |- ! 5511 | [[Еңлікгүл]] || 50 |- ! 5512 | [[Әдемі-Ай]] || 50 |- ! 5513 | [[Гүлман]] || 50 |- ! 5514 | [[Дамехан]] || 50 |- ! 5515 | [[Джупар]] || 50 |- ! 5516 | [[Әлпеш]] || 50 |- ! 5517 | [[Бакнур]] || 50 |- ! 5518 | [[Бексана]] || 50 |- ! 5519 | [[Балтагуль]] || 50 |- ! 5520 | [[Бақдана]] || 50 |- ! 5521 | [[Баршакуль]] || 50 |- ! 5522 | [[Багыла]] || 50 |- ! 5523 | [[Гаини]] || 50 |- ! 5524 | [[Бакаш]] || 50 |- ! 5525 | [[Булгын]] || 50 |- ! 5526 | [[Гулмариям]] || 50 |- ! 5527 | [[Аксезим]] || 50 |- ! 5528 | [[Асилзат]] || 50 |- ! 5529 | [[Асиям]] || 50 |- ! 5530 | [[Альзира]] || 50 |- ! 5531 | [[Асилай]] || 50 |- ! 5532 | [[Агрыс]] || 50 |- ! 5533 | [[Абила]] || 50 |- ! 5534 | [[Айсын]] || 50 |- ! 5535 | [[Аселай]] || 50 |- ! 5536 | [[Ардакты]] || 50 |- ! 5537 | [[Акшакул]] || 50 |- ! 5538 | [[Аманда]] || 50 |- ! 5539 | [[Аинагуль]] || 50 |- ! 5540 | [[Ариадна]] || 50 |- ! 5541 | [[Антонида]] || 50 |- ! 5542 | [[Айшуак]] || 50 |- ! 5543 | [[Шырынгул]] || 49 |- ! 5544 | [[Шохида]] || 49 |- ! 5545 | [[Ұлжанар]] || 49 |- ! 5546 | [[Ханзия]] || 49 |- ! 5547 | [[Тұрар]] || 49 |- ! 5548 | [[Улжана]] || 49 |- ! 5549 | [[Рухшана]] || 49 |- ! 5550 | [[Серикгүл]] || 49 |- ! 5551 | [[Самиға]] || 49 |- ! 5552 | [[Мугулсим]] || 49 |- ! 5553 | [[Нураим]] || 49 |- ! 5554 | [[Нурым]] || 49 |- ! 5555 | [[Назокат]] || 49 |- ! 5556 | [[Кульшайра]] || 49 |- ! 5557 | [[Меирамкуль]] || 49 |- ! 5558 | [[Кульдара]] || 49 |- ! 5559 | [[Кундизай]] || 49 |- ! 5560 | [[Кунбиби]] || 49 |- ! 5561 | [[Кульзиян]] || 49 |- ! 5562 | [[Мейірлім]] || 49 |- ! 5563 | [[Қыздығой]] || 49 |- ! 5564 | [[Махуза]] || 49 |- ! 5565 | [[Запира]] || 49 |- ! 5566 | [[Кауия]] || 49 |- ! 5567 | [[Залия]] || 49 |- ! 5568 | [[Загираш]] || 49 |- ! 5569 | [[Жаухазын]] || 49 |- ! 5570 | [[Жұмазия]] || 49 |- ! 5571 | [[Гульбакит]] || 49 |- ! 5572 | [[Дельназ]] || 49 |- ! 5573 | [[Гулсимхан]] || 49 |- ! 5574 | [[Жайнакул]] || 49 |- ! 5575 | [[Жайнакуль]] || 49 |- ! 5576 | [[Жаннетта]] || 49 |- ! 5577 | [[Багыткуль]] || 49 |- ! 5578 | [[Гул]] || 49 |- ! 5579 | [[Гарифа]] || 49 |- ! 5580 | [[Багимкуль]] || 49 |- ! 5581 | [[Алтангуль]] || 49 |- ! 5582 | [[Аижамал]] || 49 |- ! 5583 | [[Аизере]] || 49 |- ! 5584 | [[Амансулу]] || 49 |- ! 5585 | [[Айданақ]] || 49 |- ! 5586 | [[Айжангуль]] || 49 |- ! 5587 | [[Аманат]] || 49 |- ! 5588 | [[Акжол]] || 49 |- ! 5589 | [[Алтынгайша]] || 49 |- ! 5590 | [[Алмазия]] || 49 |- ! 5591 | [[Ұлзере]] || 48 |- ! 5592 | [[Шаһизада]] || 48 |- ! 5593 | [[Шнарай]] || 48 |- ! 5594 | [[Турдыгуль]] || 48 |- ! 5595 | [[Шәкизат]] || 48 |- ! 5596 | [[Служан]] || 48 |- ! 5597 | [[Тныштык]] || 48 |- ! 5598 | [[Сагындык]] || 48 |- ! 5599 | [[Раузия]] || 48 |- ! 5600 | [[Рауиля]] || 48 |- ! 5601 | [[Советкан]] || 48 |- ! 5602 | [[Мольдер]] || 48 |- ! 5603 | [[Нуршакуль]] || 48 |- ! 5604 | [[Патшагул]] || 48 |- ! 5605 | [[Нишанкуль]] || 48 |- ! 5606 | [[Насипхан]] || 48 |- ! 5607 | [[Нагила]] || 48 |- ! 5608 | [[Нурлаш]] || 48 |- ! 5609 | [[Назель]] || 48 |- ! 5610 | [[Нұрбахыт]] || 48 |- ! 5611 | [[Ламира]] || 48 |- ! 5612 | [[Кульмай]] || 48 |- ! 5613 | [[Магауия]] || 48 |- ! 5614 | [[Маруан]] || 48 |- ! 5615 | [[Күннұр]] || 48 |- ! 5616 | [[Кульджан]] || 48 |- ! 5617 | [[Манаткул]] || 48 |- ! 5618 | [[Калкаш]] || 48 |- ! 5619 | [[Зурият]] || 48 |- ! 5620 | [[Ирисгул]] || 48 |- ! 5621 | [[Зәйнәб]] || 48 |- ! 5622 | [[Кенжагул]] || 48 |- ! 5623 | [[Исмина]] || 48 |- ! 5624 | [[Елик]] || 48 |- ! 5625 | [[Гулширин]] || 48 |- ! 5626 | [[Жаннара]] || 48 |- ! 5627 | [[Гүлнаурыз]] || 48 |- ! 5628 | [[Әнель]] || 48 |- ! 5629 | [[Әзина]] || 48 |- ! 5630 | [[Әйкен]] || 48 |- ! 5631 | [[Дурияш]] || 48 |- ! 5632 | [[Балгадиша]] || 48 |- ! 5633 | [[Бахира]] || 48 |- ! 5634 | [[Бальжан]] || 48 |- ! 5635 | [[Гулдара]] || 48 |- ! 5636 | [[Гулазия]] || 48 |- ! 5637 | [[Гулзираш]] || 48 |- ! 5638 | [[Гәкку]] || 48 |- ! 5639 | [[Ай-Көркем]] || 48 |- ! 5640 | [[Алифа]] || 48 |- ! 5641 | [[Айпері]] || 48 |- ! 5642 | [[Акшай]] || 48 |- ! 5643 | [[Алтыннұр]] || 48 |- ! 5644 | [[Айжанна]] || 48 |- ! 5645 | [[Айымбике]] || 48 |- ! 5646 | [[Аиару]] || 48 |- ! 5647 | [[Акпатша]] || 48 |- ! 5648 | [[Алефтина]] || 48 |- ! 5649 | [[Айшанур]] || 48 |- ! 5650 | [[Шугула]] || 47 |- ! 5651 | [[Элдана]] || 47 |- ! 5652 | [[Хундыз]] || 47 |- ! 5653 | [[Умсунай]] || 47 |- ! 5654 | [[Ундемес]] || 47 |- ! 5655 | [[Сатыбалды]] || 47 |- ! 5656 | [[Сүйкім]] || 47 |- ! 5657 | [[Сайрамгуль]] || 47 |- ! 5658 | [[Сагымкуль]] || 47 |- ! 5659 | [[Сайрамхан]] || 47 |- ! 5660 | [[Тасмина]] || 47 |- ! 5661 | [[Орумбасар]] || 47 |- ! 5662 | [[Мугульсим]] || 47 |- ! 5663 | [[Надин]] || 47 |- ! 5664 | [[Орунгул]] || 47 |- ! 5665 | [[Мәрям]] || 47 |- ! 5666 | [[Насия]] || 47 |- ! 5667 | [[Нагиман]] || 47 |- ! 5668 | [[Орункуль]] || 47 |- ! 5669 | [[Нұрипа]] || 47 |- ! 5670 | [[Ойжамол]] || 47 |- ! 5671 | [[Нұркамал]] || 47 |- ! 5672 | [[Нәйлә]] || 47 |- ! 5673 | [[Минай]] || 47 |- ! 5674 | [[Натипа]] || 47 |- ! 5675 | [[Ораз]] || 47 |- ! 5676 | [[Кулиша]] || 47 |- ! 5677 | [[Кульбала]] || 47 |- ! 5678 | [[Ленара]] || 47 |- ! 5679 | [[Кулдир]] || 47 |- ! 5680 | [[Кульназ]] || 47 |- ! 5681 | [[Кульмараш]] || 47 |- ! 5682 | [[Жұмагул]] || 47 |- ! 5683 | [[Кәбира]] || 47 |- ! 5684 | [[Захан]] || 47 |- ! 5685 | [[Замзегуль]] || 47 |- ! 5686 | [[Кәусария]] || 47 |- ! 5687 | [[Зубаржат]] || 47 |- ! 5688 | [[Кайырлы]] || 47 |- ! 5689 | [[Калифа]] || 47 |- ! 5690 | [[Керімай]] || 47 |- ! 5691 | [[Коныр]] || 47 |- ! 5692 | [[Жемисгуль]] || 47 |- ! 5693 | [[Жуман]] || 47 |- ! 5694 | [[Зулхумор]] || 47 |- ! 5695 | [[Жайдарлы]] || 47 |- ! 5696 | [[Гульнария]] || 47 |- ! 5697 | [[Гульжиган]] || 47 |- ! 5698 | [[Джаннат]] || 47 |- ! 5699 | [[Диназ]] || 47 |- ! 5700 | [[Данажан]] || 47 |- ! 5701 | [[Гюльнар]] || 47 |- ! 5702 | [[Жансулыу]] || 47 |- ! 5703 | [[Жанан]] || 47 |- ! 5704 | [[Гулум]] || 47 |- ! 5705 | [[Гумисай]] || 47 |- ! 5706 | [[Әсма]] || 47 |- ! 5707 | [[Бибімария]] || 47 |- ! 5708 | [[Гулбагида]] || 47 |- ! 5709 | [[Балгенже]] || 47 |- ! 5710 | [[Бегай]] || 47 |- ! 5711 | [[Базарбике]] || 47 |- ! 5712 | [[Гіміңгүл]] || 47 |- ! 5713 | [[Бакыткамал]] || 47 |- ! 5714 | [[Боранкүл]] || 47 |- ! 5715 | [[Валия]] || 47 |- ! 5716 | [[Гулдина]] || 47 |- ! 5717 | [[Бахаргуль]] || 47 |- ! 5718 | [[Анела]] || 47 |- ! 5719 | [[Ақжанар]] || 47 |- ! 5720 | [[Айзель]] || 47 |- ! 5721 | [[Азиля]] || 47 |- ! 5722 | [[Акмандай]] || 47 |- ! 5723 | [[Ақназым]] || 47 |- ! 5724 | [[Акжелен]] || 47 |- ! 5725 | [[Аимкул]] || 47 |- ! 5726 | [[Актай]] || 47 |- ! 5727 | [[Аккул]] || 47 |- ! 5728 | [[Альсина]] || 47 |- ! 5729 | [[Ханиса]] || 46 |- ! 5730 | [[Фелис]] || 46 |- ! 5731 | [[Тулганай]] || 46 |- ! 5732 | [[Унзиля]] || 46 |- ! 5733 | [[Хуршида]] || 46 |- ! 5734 | [[Урдана]] || 46 |- ! 5735 | [[Шайбала]] || 46 |- ! 5736 | [[Эльнур]] || 46 |- ! 5737 | [[Сынбат]] || 46 |- ! 5738 | [[Тохтагул]] || 46 |- ! 5739 | [[Сабыркуль]] || 46 |- ! 5740 | [[Саркен]] || 46 |- ! 5741 | [[Токан]] || 46 |- ! 5742 | [[Рауля]] || 46 |- ! 5743 | [[Рабиха]] || 46 |- ! 5744 | [[Сунхар]] || 46 |- ! 5745 | [[Разалия]] || 46 |- ! 5746 | [[Серикжан]] || 46 |- ! 5747 | [[Тишкен]] || 46 |- ! 5748 | [[Саясат]] || 46 |- ! 5749 | [[Нишанкул]] || 46 |- ! 5750 | [[Науаткул]] || 46 |- ! 5751 | [[Нинель]] || 46 |- ! 5752 | [[Нұрсамал]] || 46 |- ! 5753 | [[Мухтарима]] || 46 |- ! 5754 | [[Кулжаухар]] || 46 |- ! 5755 | [[Меирхан]] || 46 |- ! 5756 | [[Мейржан]] || 46 |- ! 5757 | [[Маусим]] || 46 |- ! 5758 | [[Ляиля]] || 46 |- ! 5759 | [[Манаткуль]] || 46 |- ! 5760 | [[Кулбараш]] || 46 |- ! 5761 | [[Кулсун]] || 46 |- ! 5762 | [[Кулшархан]] || 46 |- ! 5763 | [[Женисхан]] || 46 |- ! 5764 | [[Калан]] || 46 |- ! 5765 | [[Инас]] || 46 |- ! 5766 | [[Зинира]] || 46 |- ! 5767 | [[Колганат]] || 46 |- ! 5768 | [[Калау]] || 46 |- ! 5769 | [[Казия]] || 46 |- ! 5770 | [[Жансуйген]] || 46 |- ! 5771 | [[Жанылсин]] || 46 |- ! 5772 | [[Гульбагида]] || 46 |- ! 5773 | [[Гүлдар]] || 46 |- ! 5774 | [[Гуляйхан]] || 46 |- ! 5775 | [[Гүлсина]] || 46 |- ! 5776 | [[Гульнас]] || 46 |- ! 5777 | [[Гульсайра]] || 46 |- ! 5778 | [[Гүлдер]] || 46 |- ! 5779 | [[Жанилай]] || 46 |- ! 5780 | [[Балтагул]] || 46 |- ! 5781 | [[Аялым]] || 46 |- ! 5782 | [[Бактыбике]] || 46 |- ! 5783 | [[Бейсен]] || 46 |- ! 5784 | [[Айяла]] || 46 |- ! 5785 | [[Акылжан]] || 46 |- ! 5786 | [[Акша]] || 46 |- ! 5787 | [[Алтиной]] || 46 |- ! 5788 | [[Ақсырға]] || 46 |- ! 5789 | [[Ада]] || 46 |- ! 5790 | [[Аиткул]] || 46 |- ! 5791 | [[Айбүбі]] || 46 |- ! 5792 | [[Урлай]] || 45 |- ! 5793 | [[Чайкуль]] || 45 |- ! 5794 | [[Филис]] || 45 |- ! 5795 | [[Шайра]] || 45 |- ! 5796 | [[Шайгул]] || 45 |- ! 5797 | [[Улаш]] || 45 |- ! 5798 | [[Шаһризада]] || 45 |- ! 5799 | [[Умитканым]] || 45 |- ! 5800 | [[Элнара]] || 45 |- ! 5801 | [[Урила]] || 45 |- ! 5802 | [[Эсмина]] || 45 |- ! 5803 | [[Шынайы]] || 45 |- ! 5804 | [[Шәмшат]] || 45 |- ! 5805 | [[Сәнжан]] || 45 |- ! 5806 | [[Рыспике]] || 45 |- ! 5807 | [[Саным]] || 45 |- ! 5808 | [[Санем]] || 45 |- ! 5809 | [[Сарбина]] || 45 |- ! 5810 | [[Сагдана]] || 45 |- ! 5811 | [[Стелла]] || 45 |- ! 5812 | [[Мехрибон]] || 45 |- ! 5813 | [[Нурсәуле]] || 45 |- ! 5814 | [[Мириам]] || 45 |- ! 5815 | [[Нұрзипа]] || 45 |- ! 5816 | [[Нәзікен]] || 45 |- ! 5817 | [[Назкуль]] || 45 |- ! 5818 | [[Мундык]] || 45 |- ! 5819 | [[Пердекуль]] || 45 |- ! 5820 | [[Олмес]] || 45 |- ! 5821 | [[Нур]] || 45 |- ! 5822 | [[Нұржауар]] || 45 |- ! 5823 | [[Нурбота]] || 45 |- ! 5824 | [[Оразгайша]] || 45 |- ! 5825 | [[Кулшаш]] || 45 |- ! 5826 | [[Кулпаран]] || 45 |- ! 5827 | [[Кулбара]] || 45 |- ! 5828 | [[Кульбагда]] || 45 |- ! 5829 | [[Майдагул]] || 45 |- ! 5830 | [[Маулида]] || 45 |- ! 5831 | [[Курманхан]] || 45 |- ! 5832 | [[Манаргүл]] || 45 |- ! 5833 | [[Ляйсана]] || 45 |- ! 5834 | [[Макыш]] || 45 |- ! 5835 | [[Манаш]] || 45 |- ! 5836 | [[Ләйсан]] || 45 |- ! 5837 | [[Кулзайра]] || 45 |- ! 5838 | [[Күланда]] || 45 |- ! 5839 | [[Кулимкоз]] || 45 |- ! 5840 | [[Кульману]] || 45 |- ! 5841 | [[Жаудыр]] || 45 |- ! 5842 | [[Зине]] || 45 |- ! 5843 | [[Кидир]] || 45 |- ! 5844 | [[Загиля]] || 45 |- ! 5845 | [[Калампр]] || 45 |- ! 5846 | [[Жанэл]] || 45 |- ! 5847 | [[Зейін]] || 45 |- ! 5848 | [[Кенжигуль]] || 45 |- ! 5849 | [[Илария]] || 45 |- ! 5850 | [[Гульшакар]] || 45 |- ! 5851 | [[Гүлзана]] || 45 |- ! 5852 | [[Гульбина]] || 45 |- ! 5853 | [[Есенгүл]] || 45 |- ! 5854 | [[Дилшат]] || 45 |- ! 5855 | [[Дәмет]] || 45 |- ! 5856 | [[Гүлжиһан]] || 45 |- ! 5857 | [[Гульбакира]] || 45 |- ! 5858 | [[Елшат]] || 45 |- ! 5859 | [[Әдемі Ай]] || 45 |- ! 5860 | [[Гулпарида]] || 45 |- ! 5861 | [[Гулсия]] || 45 |- ! 5862 | [[Байрамгуль]] || 45 |- ! 5863 | [[Бактыжамал]] || 45 |- ! 5864 | [[Бернара]] || 45 |- ! 5865 | [[Балагуль]] || 45 |- ! 5866 | [[Балзиба]] || 45 |- ! 5867 | [[Гайнель]] || 45 |- ! 5868 | [[Аяназ]] || 45 |- ! 5869 | [[Гулмайдан]] || 45 |- ! 5870 | [[Бибіханым]] || 45 |- ! 5871 | [[Бердігүл]] || 45 |- ! 5872 | [[Гулбахарам]] || 45 |- ! 5873 | [[Бибиткуль]] || 45 |- ! 5874 | [[Вераника]] || 45 |- ! 5875 | [[Бэла]] || 45 |- ! 5876 | [[Бермет]] || 45 |- ! 5877 | [[Арника]] || 45 |- ! 5878 | [[Аралкуль]] || 45 |- ! 5879 | [[Ақбидай]] || 45 |- ! 5880 | [[Адаскуль]] || 45 |- ! 5881 | [[Айзерде]] || 45 |- ! 5882 | [[Альнур]] || 45 |- ! 5883 | [[Аршагүл]] || 45 |- ! 5884 | [[Айнұрым]] || 45 |- ! 5885 | [[Асилхан]] || 45 |- ! 5886 | [[Анаржан]] || 45 |- ! 5887 | [[Анария]] || 45 |- ! 5888 | [[Анажан]] || 45 |- ! 5889 | [[Эльзат]] || 44 |- ! 5890 | [[Улдаулет]] || 44 |- ! 5891 | [[Умытхан]] || 44 |- ! 5892 | [[Фарзона]] || 44 |- ! 5893 | [[Ұлайым]] || 44 |- ! 5894 | [[Тургангул]] || 44 |- ! 5895 | [[Тойбала]] || 44 |- ! 5896 | [[Руфа]] || 44 |- ! 5897 | [[Рахатай]] || 44 |- ! 5898 | [[Рсай]] || 44 |- ! 5899 | [[Токташ]] || 44 |- ! 5900 | [[Сыргалым]] || 44 |- ! 5901 | [[Оналхан]] || 44 |- ! 5902 | [[Несвельды]] || 44 |- ! 5903 | [[Оэлун]] || 44 |- ! 5904 | [[Мнира]] || 44 |- ! 5905 | [[Несипти]] || 44 |- ! 5906 | [[Нұрғиса]] || 44 |- ! 5907 | [[Мелина]] || 44 |- ! 5908 | [[Мергул]] || 44 |- ! 5909 | [[Нұрлан]] || 44 |- ! 5910 | [[Мариямкүл]] || 44 |- ! 5911 | [[Кулбакыт]] || 44 |- ! 5912 | [[Кульжаухар]] || 44 |- ! 5913 | [[Маркеш]] || 44 |- ! 5914 | [[Кульшария]] || 44 |- ! 5915 | [[Манзира]] || 44 |- ! 5916 | [[Куляем]] || 44 |- ! 5917 | [[Қарылға]] || 44 |- ! 5918 | [[Кульшар]] || 44 |- ! 5919 | [[Марфуза]] || 44 |- ! 5920 | [[Култан]] || 44 |- ! 5921 | [[Мағжан]] || 44 |- ! 5922 | [[Кумбат]] || 44 |- ! 5923 | [[Куләш]] || 44 |- ! 5924 | [[Кулья]] || 44 |- ! 5925 | [[Кулмай]] || 44 |- ! 5926 | [[Кымбаткуль]] || 44 |- ! 5927 | [[Кулбазар]] || 44 |- ! 5928 | [[Зоре]] || 44 |- ! 5929 | [[Конслу]] || 44 |- ! 5930 | [[Ибакуль]] || 44 |- ! 5931 | [[Зайдаш]] || 44 |- ! 5932 | [[Жарылкасын]] || 44 |- ! 5933 | [[Зайни]] || 44 |- ! 5934 | [[Инжумаржан]] || 44 |- ! 5935 | [[Дюсенкуль]] || 44 |- ! 5936 | [[Жанша]] || 44 |- ! 5937 | [[Есен]] || 44 |- ! 5938 | [[Жамихан]] || 44 |- ! 5939 | [[Әлиза]] || 44 |- ! 5940 | [[Есмира]] || 44 |- ! 5941 | [[Әлимаш]] || 44 |- ! 5942 | [[Жаная]] || 44 |- ! 5943 | [[Гұлнұр]] || 44 |- ! 5944 | [[Гульдена]] || 44 |- ! 5945 | [[Гульхат]] || 44 |- ! 5946 | [[Жанмира]] || 44 |- ! 5947 | [[Бериккуль]] || 44 |- ! 5948 | [[Гулбан]] || 44 |- ! 5949 | [[Болжан]] || 44 |- ! 5950 | [[Бактикул]] || 44 |- ! 5951 | [[Гулжузим]] || 44 |- ! 5952 | [[Балатай]] || 44 |- ! 5953 | [[Бихан]] || 44 |- ! 5954 | [[Балтай]] || 44 |- ! 5955 | [[Гулбакира]] || 44 |- ! 5956 | [[Балтуган]] || 44 |- ! 5957 | [[Асья]] || 44 |- ! 5958 | [[Бахаргул]] || 44 |- ! 5959 | [[Бахткуль]] || 44 |- ! 5960 | [[Аккалам]] || 44 |- ! 5961 | [[Айм]] || 44 |- ! 5962 | [[Асембала]] || 44 |- ! 5963 | [[Ай-Ханым]] || 44 |- ! 5964 | [[Алита]] || 44 |- ! 5965 | [[Айша-Биби]] || 44 |- ! 5966 | [[Акбурыш]] || 44 |- ! 5967 | [[Альфинұр]] || 44 |- ! 5968 | [[Ағлен]] || 44 |- ! 5969 | [[Айганыш]] || 44 |- ! 5970 | [[Алтынжамал]] || 44 |- ! 5971 | [[Алисия]] || 44 |- ! 5972 | [[Акнура]] || 44 |- ! 5973 | [[Турсунбуби]] || 43 |- ! 5974 | [[Хатича]] || 43 |- ! 5975 | [[Урлайым]] || 43 |- ! 5976 | [[Тұрған]] || 43 |- ! 5977 | [[Урлаим]] || 43 |- ! 5978 | [[Эвилина]] || 43 |- ! 5979 | [[Шайкен]] || 43 |- ! 5980 | [[Шамшикамар]] || 43 |- ! 5981 | [[Шахруза]] || 43 |- ! 5982 | [[Шолпанкул]] || 43 |- ! 5983 | [[Самалгул]] || 43 |- ! 5984 | [[Седа]] || 43 |- ! 5985 | [[Раткул]] || 43 |- ! 5986 | [[Сайранкул]] || 43 |- ! 5987 | [[Рамиза]] || 43 |- ! 5988 | [[Рискуль]] || 43 |- ! 5989 | [[Танагуль]] || 43 |- ! 5990 | [[Тойгүл]] || 43 |- ! 5991 | [[Торгин]] || 43 |- ! 5992 | [[Сафие]] || 43 |- ! 5993 | [[Рухая]] || 43 |- ! 5994 | [[Толеубике]] || 43 |- ! 5995 | [[Талмаш]] || 43 |- ! 5996 | [[Санимхан]] || 43 |- ! 5997 | [[Тойдық]] || 43 |- ! 5998 | [[Сапаш]] || 43 |- ! 5999 | [[Нарғиза]] || 43 |- ! 6000 | [[Нұрхан]] || 43 |- ! 6001 | [[Наргыз]] || 43 |- ! 6002 | [[Мируерт]] || 43 |- ! 6003 | [[Нурлыгаин]] || 43 |- ! 6004 | [[Менсұлу]] || 43 |- ! 6005 | [[Өркен]] || 43 |- ! 6006 | [[Кыдыркул]] || 43 |- ! 6007 | [[Майкамал]] || 43 |- ! 6008 | [[Курбан]] || 43 |- ! 6009 | [[Қазима]] || 43 |- ! 6010 | [[Мекен]] || 43 |- ! 6011 | [[Кунипа]] || 43 |- ! 6012 | [[Кульбаш]] || 43 |- ! 6013 | [[Кульсумхан]] || 43 |- ! 6014 | [[Кулбадан]] || 43 |- ! 6015 | [[Касия]] || 43 |- ! 6016 | [[Замзамгуль]] || 43 |- ! 6017 | [[Жанымкүл]] || 43 |- ! 6018 | [[Жарасхан]] || 43 |- ! 6019 | [[Канчай]] || 43 |- ! 6020 | [[Жанымгуль]] || 43 |- ! 6021 | [[Кеуерхан]] || 43 |- ! 6022 | [[Іңжу]] || 43 |- ! 6023 | [[Зергул]] || 43 |- ! 6024 | [[Кайнигуль]] || 43 |- ! 6025 | [[Избиби]] || 43 |- ! 6026 | [[Ерсінай]] || 43 |- ! 6027 | [[Жанаш]] || 43 |- ! 6028 | [[Ділнәр]] || 43 |- ! 6029 | [[Жаина]] || 43 |- ! 6030 | [[Енилик]] || 43 |- ! 6031 | [[Әлиман]] || 43 |- ! 6032 | [[Гулшар]] || 43 |- ! 6033 | [[Гульдарья]] || 43 |- ! 6034 | [[Гульсимхан]] || 43 |- ! 6035 | [[Гульсанам]] || 43 |- ! 6036 | [[Гулбарчин]] || 43 |- ! 6037 | [[Ауескул]] || 43 |- ! 6038 | [[Аяаулым]] || 43 |- ! 6039 | [[Бибегуль]] || 43 |- ! 6040 | [[Афуза]] || 43 |- ! 6041 | [[Балаим]] || 43 |- ! 6042 | [[Гулжамига]] || 43 |- ! 6043 | [[Бальзия]] || 43 |- ! 6044 | [[Балтакул]] || 43 |- ! 6045 | [[Аслым]] || 43 |- ! 6046 | [[Гулмирам]] || 43 |- ! 6047 | [[Айжамол]] || 43 |- ! 6048 | [[Ақелік]] || 43 |- ! 6049 | [[Ақиіс]] || 43 |- ! 6050 | [[Айкенай]] || 43 |- ! 6051 | [[Аделаида]] || 43 |- ! 6052 | [[Агзер]] || 43 |- ! 6053 | [[Айгера]] || 43 |- ! 6054 | [[Анэлия]] || 43 |- ! 6055 | [[Айжанкыз]] || 43 |- ! 6056 | [[Айымша]] || 43 |- ! 6057 | [[Акпеил]] || 43 |- ! 6058 | [[Турсынгайша]] || 42 |- ! 6059 | [[Төлеу]] || 42 |- ! 6060 | [[Тюльпан]] || 42 |- ! 6061 | [[Төлеухан]] || 42 |- ! 6062 | [[Шайжамал]] || 42 |- ! 6063 | [[Улдаркул]] || 42 |- ! 6064 | [[Ұлнара]] || 42 |- ! 6065 | [[Ханайым]] || 42 |- ! 6066 | [[Турдигул]] || 42 |- ! 6067 | [[Улдыгыз]] || 42 |- ! 6068 | [[Эсем]] || 42 |- ! 6069 | [[Тынышгул]] || 42 |- ! 6070 | [[Шыныгул]] || 42 |- ! 6071 | [[Тәжігүл]] || 42 |- ! 6072 | [[Сағдат]] || 42 |- ! 6073 | [[Сагынтай]] || 42 |- ! 6074 | [[Сатти]] || 42 |- ! 6075 | [[Сагина]] || 42 |- ! 6076 | [[Сахып]] || 42 |- ! 6077 | [[Сәруәр]] || 42 |- ! 6078 | [[Тлеукул]] || 42 |- ! 6079 | [[Салкын]] || 42 |- ! 6080 | [[Назикен]] || 42 |- ! 6081 | [[Назакат]] || 42 |- ! 6082 | [[Нұржібек]] || 42 |- ! 6083 | [[Нарша]] || 42 |- ! 6084 | [[Наушарбан]] || 42 |- ! 6085 | [[Миуагул]] || 42 |- ! 6086 | [[Нүргул]] || 42 |- ! 6087 | [[Нукен]] || 42 |- ! 6088 | [[Ниса]] || 42 |- ! 6089 | [[Күнімжан]] || 42 |- ! 6090 | [[Лияна]] || 42 |- ! 6091 | [[Кыдыркуль]] || 42 |- ! 6092 | [[Күнзира]] || 42 |- ! 6093 | [[Мадинаш]] || 42 |- ! 6094 | [[Лескүл]] || 42 |- ! 6095 | [[Кульчира]] || 42 |- ! 6096 | [[Кульбиби]] || 42 |- ! 6097 | [[Кульдариха]] || 42 |- ! 6098 | [[Кульжиган]] || 42 |- ! 6099 | [[Курмаш]] || 42 |- ! 6100 | [[Күмісжан]] || 42 |- ! 6101 | [[Луна]] || 42 |- ! 6102 | [[Казила]] || 42 |- ! 6103 | [[Киздигой]] || 42 |- ! 6104 | [[Зикен]] || 42 |- ! 6105 | [[Загиша]] || 42 |- ! 6106 | [[Кадича]] || 42 |- ! 6107 | [[Жаңылгүл]] || 42 |- ! 6108 | [[Журсун]] || 42 |- ! 6109 | [[Зергүл]] || 42 |- ! 6110 | [[Көгершін]] || 42 |- ! 6111 | [[Жанкумис]] || 42 |- ! 6112 | [[Әзия]] || 42 |- ! 6113 | [[Гульфайра]] || 42 |- ! 6114 | [[Гүлзәт]] || 42 |- ! 6115 | [[Дамижан]] || 42 |- ! 6116 | [[Жайык]] || 42 |- ! 6117 | [[Гулнәр]] || 42 |- ! 6118 | [[Гүлзахира]] || 42 |- ! 6119 | [[Гульханым]] || 42 |- ! 6120 | [[Гүлмән]] || 42 |- ! 6121 | [[Гулнәз]] || 42 |- ! 6122 | [[Дильдара]] || 42 |- ! 6123 | [[Жанилдик]] || 42 |- ! 6124 | [[Гулсулу]] || 42 |- ! 6125 | [[Бөбек]] || 42 |- ! 6126 | [[Гулзара]] || 42 |- ! 6127 | [[Гайнигуль]] || 42 |- ! 6128 | [[Аскен]] || 42 |- ! 6129 | [[Болдыгыз]] || 42 |- ! 6130 | [[Бибитай]] || 42 |- ! 6131 | [[Валида]] || 42 |- ! 6132 | [[Бишан]] || 42 |- ! 6133 | [[Атира]] || 42 |- ! 6134 | [[Аяра]] || 42 |- ! 6135 | [[Атлана]] || 42 |- ! 6136 | [[Гулмайрам]] || 42 |- ! 6137 | [[Алтыннур]] || 42 |- ! 6138 | [[Акжанай]] || 42 |- ! 6139 | [[Айжангул]] || 42 |- ! 6140 | [[Адасхан]] || 42 |- ! 6141 | [[Айсафия]] || 42 |- ! 6142 | [[Ажарлы]] || 42 |- ! 6143 | [[Акайна]] || 42 |- ! 6144 | [[Ағнұр]] || 42 |- ! 6145 | [[Айтолкин]] || 42 |- ! 6146 | [[Айсан]] || 42 |- ! 6147 | [[Акзираш]] || 42 |- ! 6148 | [[Айшаби]] || 42 |- ! 6149 | [[Алемгул]] || 42 |- ! 6150 | [[Улмикен]] || 41 |- ! 6151 | [[Туракан]] || 41 |- ! 6152 | [[Эсра]] || 41 |- ! 6153 | [[Ұрқия]] || 41 |- ! 6154 | [[Угилай]] || 41 |- ! 6155 | [[Туйгын]] || 41 |- ! 6156 | [[Тымар]] || 41 |- ! 6157 | [[Шоира]] || 41 |- ! 6158 | [[Узим]] || 41 |- ! 6159 | [[Факия]] || 41 |- ! 6160 | [[Чынар]] || 41 |- ! 6161 | [[Торша]] || 41 |- ! 6162 | [[Тилеулес]] || 41 |- ! 6163 | [[Разида]] || 41 |- ! 6164 | [[Тенгекуль]] || 41 |- ! 6165 | [[Токтагуль]] || 41 |- ! 6166 | [[Серикбала]] || 41 |- ! 6167 | [[Сұлуназ]] || 41 |- ! 6168 | [[Нурания]] || 41 |- ! 6169 | [[Назимхан]] || 41 |- ! 6170 | [[Оринкул]] || 41 |- ! 6171 | [[Мәриам]] || 41 |- ! 6172 | [[Назымжан]] || 41 |- ! 6173 | [[Минавар]] || 41 |- ! 6174 | [[Мұнтаз]] || 41 |- ! 6175 | [[Нұрлайым]] || 41 |- ! 6176 | [[Кумускуль]] || 41 |- ! 6177 | [[Максуда]] || 41 |- ! 6178 | [[Қалиман]] || 41 |- ! 6179 | [[Марат]] || 41 |- ! 6180 | [[Кунимкуль]] || 41 |- ! 6181 | [[Лалагуль]] || 41 |- ! 6182 | [[Кумысхан]] || 41 |- ! 6183 | [[Күляш]] || 41 |- ! 6184 | [[Қатипа]] || 41 |- ! 6185 | [[Кульжихан]] || 41 |- ! 6186 | [[Махлиё]] || 41 |- ! 6187 | [[Зейни]] || 41 |- ! 6188 | [[Каракозайым]] || 41 |- ! 6189 | [[Кайынжамал]] || 41 |- ! 6190 | [[Зива]] || 41 |- ! 6191 | [[Зәру]] || 41 |- ! 6192 | [[Зауза]] || 41 |- ! 6193 | [[Кайржан]] || 41 |- ! 6194 | [[Звира]] || 41 |- ! 6195 | [[Канаткуль]] || 41 |- ! 6196 | [[Кокаршин]] || 41 |- ! 6197 | [[Жонас]] || 41 |- ! 6198 | [[Жулдизай]] || 41 |- ! 6199 | [[Жанайкерім]] || 41 |- ! 6200 | [[Еркеқыз]] || 41 |- ! 6201 | [[Жаншат]] || 41 |- ! 6202 | [[Жамилә]] || 41 |- ! 6203 | [[Жайдаркуль]] || 41 |- ! 6204 | [[Дуйсенгул]] || 41 |- ! 6205 | [[Жайлаукуль]] || 41 |- ! 6206 | [[Әйгерим]] || 41 |- ! 6207 | [[Дариякул]] || 41 |- ! 6208 | [[Жанатгуль]] || 41 |- ! 6209 | [[Дамелхан]] || 41 |- ! 6210 | [[Гүлбақ]] || 41 |- ! 6211 | [[Гульмадина]] || 41 |- ! 6212 | [[Елеукен]] || 41 |- ! 6213 | [[Гулраушан]] || 41 |- ! 6214 | [[Гүлбағдат]] || 41 |- ! 6215 | [[Гүлзамира]] || 41 |- ! 6216 | [[Гүлхат]] || 41 |- ! 6217 | [[Дальмира]] || 41 |- ! 6218 | [[Гүларай]] || 41 |- ! 6219 | [[Жами]] || 41 |- ! 6220 | [[Гульмирам]] || 41 |- ! 6221 | [[Дәмина]] || 41 |- ! 6222 | [[Жамыш]] || 41 |- ! 6223 | [[Болдыхан]] || 41 |- ! 6224 | [[Гулденай]] || 41 |- ! 6225 | [[Ботогоз]] || 41 |- ! 6226 | [[Баян Сұлу]] || 41 |- ! 6227 | [[Бахтгуль]] || 41 |- ! 6228 | [[Бактжамал]] || 41 |- ! 6229 | [[Боташ]] || 41 |- ! 6230 | [[Балбөпе]] || 41 |- ! 6231 | [[Бакша]] || 41 |- ! 6232 | [[Бибі Фатима]] || 41 |- ! 6233 | [[Бакизат]] || 41 |- ! 6234 | [[Балзина]] || 41 |- ! 6235 | [[Бахытты]] || 41 |- ! 6236 | [[Богдат]] || 41 |- ! 6237 | [[Айасем]] || 41 |- ! 6238 | [[Айтчан]] || 41 |- ! 6239 | [[Айша Биби]] || 41 |- ! 6240 | [[Абзал]] || 41 |- ! 6241 | [[Аглен]] || 41 |- ! 6242 | [[Ақтолғай]] || 41 |- ! 6243 | [[Айтансык]] || 41 |- ! 6244 | [[Альмедина]] || 41 |- ! 6245 | [[Айторы]] || 41 |- ! 6246 | [[Айя-Сафия]] || 41 |- ! 6247 | [[Акмеир]] || 41 |- ! 6248 | [[Акзипа]] || 41 |- ! 6249 | [[Айджамал]] || 41 |- ! 6250 | [[Шахризода]] || 40 |- ! 6251 | [[Ұрхия]] || 40 |- ! 6252 | [[Ұлпанай]] || 40 |- ! 6253 | [[Шахина]] || 40 |- ! 6254 | [[Шахриза]] || 40 |- ! 6255 | [[Шагала]] || 40 |- ! 6256 | [[Үкіліай]] || 40 |- ! 6257 | [[Ұлбөбек]] || 40 |- ! 6258 | [[Эльфира]] || 40 |- ! 6259 | [[Тыныс]] || 40 |- ! 6260 | [[Эра]] || 40 |- ! 6261 | [[Эллада]] || 40 |- ! 6262 | [[Турсинкул]] || 40 |- ! 6263 | [[Ханшайм]] || 40 |- ! 6264 | [[Эльгиза]] || 40 |- ! 6265 | [[Шарван]] || 40 |- ! 6266 | [[Рабила]] || 40 |- ! 6267 | [[Ранайкуль]] || 40 |- ! 6268 | [[Серикжамал]] || 40 |- ! 6269 | [[Рамида]] || 40 |- ! 6270 | [[Тота]] || 40 |- ! 6271 | [[Равига]] || 40 |- ! 6272 | [[Сейлхан]] || 40 |- ! 6273 | [[Саттигул]] || 40 |- ! 6274 | [[Сағат]] || 40 |- ! 6275 | [[Тәтті]] || 40 |- ! 6276 | [[Самара]] || 40 |- ! 6277 | [[Тойындык]] || 40 |- ! 6278 | [[Суламита]] || 40 |- ! 6279 | [[Мишель]] || 40 |- ! 6280 | [[Миа]] || 40 |- ! 6281 | [[Нуриша]] || 40 |- ! 6282 | [[Нұрая]] || 40 |- ! 6283 | [[Несипгул]] || 40 |- ! 6284 | [[Нагиза]] || 40 |- ! 6285 | [[Нажиба]] || 40 |- ! 6286 | [[Мензада]] || 40 |- ! 6287 | [[Марджан]] || 40 |- ! 6288 | [[Кулдаш]] || 40 |- ! 6289 | [[Кулияш]] || 40 |- ! 6290 | [[Кулбаги]] || 40 |- ! 6291 | [[Мару]] || 40 |- ! 6292 | [[Кульшай]] || 40 |- ! 6293 | [[Маркаба]] || 40 |- ! 6294 | [[Лаян]] || 40 |- ! 6295 | [[Кунбала]] || 40 |- ! 6296 | [[Кулсинхан]] || 40 |- ! 6297 | [[Марияна]] || 40 |- ! 6298 | [[Қолғанат]] || 40 |- ! 6299 | [[Кульзипаш]] || 40 |- ! 6300 | [[Күлмира]] || 40 |- ! 6301 | [[Ләзина]] || 40 |- ! 6302 | [[Кульчара]] || 40 |- ! 6303 | [[Меизкуль]] || 40 |- ! 6304 | [[Кунайм]] || 40 |- ! 6305 | [[Қаным]] || 40 |- ! 6306 | [[Макила]] || 40 |- ! 6307 | [[Канифа]] || 40 |- ! 6308 | [[Камара]] || 40 |- ! 6309 | [[Катюша]] || 40 |- ! 6310 | [[Зибайда]] || 40 |- ! 6311 | [[Карлыкаш]] || 40 |- ! 6312 | [[Зуре]] || 40 |- ! 6313 | [[Каныш]] || 40 |- ! 6314 | [[Изат]] || 40 |- ! 6315 | [[Зеинеп]] || 40 |- ! 6316 | [[Загида]] || 40 |- ! 6317 | [[Кадира]] || 40 |- ! 6318 | [[Изет]] || 40 |- ! 6319 | [[Имана]] || 40 |- ! 6320 | [[Гулханым]] || 40 |- ! 6321 | [[Жайнаргүл]] || 40 |- ! 6322 | [[Гүлару]] || 40 |- ! 6323 | [[Жанилдык]] || 40 |- ! 6324 | [[Даметхан]] || 40 |- ! 6325 | [[Гулсауле]] || 40 |- ! 6326 | [[Гультай]] || 40 |- ! 6327 | [[Гульназат]] || 40 |- ! 6328 | [[Гулойим]] || 40 |- ! 6329 | [[Гулхат]] || 40 |- ! 6330 | [[Диллара]] || 40 |- ! 6331 | [[Гульбаян]] || 40 |- ! 6332 | [[Гульмайдан]] || 40 |- ! 6333 | [[Даркуль]] || 40 |- ! 6334 | [[Жанияш]] || 40 |- ! 6335 | [[Дарияна]] || 40 |- ! 6336 | [[Гульджамал]] || 40 |- ! 6337 | [[Гүлгина]] || 40 |- ! 6338 | [[Дане]] || 40 |- ! 6339 | [[Даметкан]] || 40 |- ! 6340 | [[Владлена]] || 40 |- ! 6341 | [[Гулмара]] || 40 |- ! 6342 | [[Гулида]] || 40 |- ! 6343 | [[Бейсенгул]] || 40 |- ! 6344 | [[Булжетпес]] || 40 |- ! 6345 | [[Бадигул]] || 40 |- ! 6346 | [[Гуласал]] || 40 |- ! 6347 | [[Балбөбек]] || 40 |- ! 6348 | [[Гулжиан]] || 40 |- ! 6349 | [[Бону]] || 40 |- ! 6350 | [[Багымкуль]] || 40 |- ! 6351 | [[Айзура]] || 40 |- ! 6352 | [[Адиса]] || 40 |- ! 6353 | [[Аружана]] || 40 |- ! 6354 | [[Алшакул]] || 40 |- ! 6355 | [[Асилкуль]] || 40 |- ! 6356 | [[Альсана]] || 40 |- ! 6357 | [[Айбеке]] || 40 |- ! 6358 | [[Адеме]] || 40 |- ! 6359 | [[Айслув]] || 40 |- ! 6360 | [[Анели]] || 40 |- ! 6361 | [[Асил]] || 40 |- ! 6362 | [[Аңса]] || 40 |- ! 6363 | [[Арзан]] || 40 |- ! 6364 | [[Айсұлтан]] || 40 |- ! 6365 | [[Умиткен]] || 39 |- ! 6366 | [[Эркиной]] || 39 |- ! 6367 | [[Турме]] || 39 |- ! 6368 | [[Ханслу]] || 39 |- ! 6369 | [[Шалхар]] || 39 |- ! 6370 | [[Үрзия]] || 39 |- ! 6371 | [[Улпат]] || 39 |- ! 6372 | [[Шакарбану]] || 39 |- ! 6373 | [[Улдахан]] || 39 |- ! 6374 | [[Ырысбала]] || 39 |- ! 6375 | [[Умсундык]] || 39 |- ! 6376 | [[Эленура]] || 39 |- ! 6377 | [[Үрбибі]] || 39 |- ! 6378 | [[Сән]] || 39 |- ! 6379 | [[Санжана]] || 39 |- ! 6380 | [[Рым]] || 39 |- ! 6381 | [[Саралтын]] || 39 |- ! 6382 | [[Райанна]] || 39 |- ! 6383 | [[Танаис]] || 39 |- ! 6384 | [[Санагуль]] || 39 |- ! 6385 | [[Тазегул]] || 39 |- ! 6386 | [[Сарсенкүл]] || 39 |- ! 6387 | [[Сайранкуль]] || 39 |- ! 6388 | [[Тлеубала]] || 39 |- ! 6389 | [[Рейхан]] || 39 |- ! 6390 | [[Серикуль]] || 39 |- ! 6391 | [[Сулукуль]] || 39 |- ! 6392 | [[Сайпжамал]] || 39 |- ! 6393 | [[Нюра]] || 39 |- ! 6394 | [[Нурлыкуль]] || 39 |- ! 6395 | [[Орымбасар]] || 39 |- ! 6396 | [[Мнуара]] || 39 |- ! 6397 | [[Нұршашқан]] || 39 |- ! 6398 | [[Нурбиба]] || 39 |- ! 6399 | [[Падиша]] || 39 |- ! 6400 | [[Нуриман]] || 39 |- ! 6401 | [[Күлбала]] || 39 |- ! 6402 | [[Күлжамила]] || 39 |- ! 6403 | [[Лазым]] || 39 |- ! 6404 | [[Күлбибі]] || 39 |- ! 6405 | [[Мамыркул]] || 39 |- ! 6406 | [[Кұндыз]] || 39 |- ! 6407 | [[Кульзифа]] || 39 |- ! 6408 | [[Меирамгуль]] || 39 |- ! 6409 | [[Кунсулыу]] || 39 |- ! 6410 | [[Мейрамкан]] || 39 |- ! 6411 | [[Кулбайра]] || 39 |- ! 6412 | [[Кульшим]] || 39 |- ! 6413 | [[Күлшара]] || 39 |- ! 6414 | [[Кулжайна]] || 39 |- ! 6415 | [[Замзегул]] || 39 |- ! 6416 | [[Калдыкиз]] || 39 |- ! 6417 | [[Кауа]] || 39 |- ! 6418 | [[Зарлык]] || 39 |- ! 6419 | [[Камиза]] || 39 |- ! 6420 | [[Зурия]] || 39 |- ! 6421 | [[Жаңагул]] || 39 |- ! 6422 | [[Жауһазын]] || 39 |- ! 6423 | [[Зереш]] || 39 |- ! 6424 | [[Замзакул]] || 39 |- ! 6425 | [[Калыгыз]] || 39 |- ! 6426 | [[Инзара]] || 39 |- ! 6427 | [[Канаткул]] || 39 |- ! 6428 | [[Ирискул]] || 39 |- ! 6429 | [[Канжан]] || 39 |- ! 6430 | [[Жемискуль]] || 39 |- ! 6431 | [[Каншаем]] || 39 |- ! 6432 | [[Замзат]] || 39 |- ! 6433 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 6434 | [[Калдикуль]] || 39 |- ! 6435 | [[Зерегул]] || 39 |- ! 6436 | [[Даулетбике]] || 39 |- ! 6437 | [[Гүлизат]] || 39 |- ! 6438 | [[Гүлиза]] || 39 |- ! 6439 | [[Джанил]] || 39 |- ! 6440 | [[Гүлжәзира]] || 39 |- ! 6441 | [[Гүлдара]] || 39 |- ! 6442 | [[Жазель]] || 39 |- ! 6443 | [[Гулнапис]] || 39 |- ! 6444 | [[Гульфиза]] || 39 |- ! 6445 | [[Есенай]] || 39 |- ! 6446 | [[Гульмайраш]] || 39 |- ! 6447 | [[Гүлдариха]] || 39 |- ! 6448 | [[Бахытханым]] || 39 |- ! 6449 | [[Бибизат]] || 39 |- ! 6450 | [[Баян-Сұлу]] || 39 |- ! 6451 | [[Балгин]] || 39 |- ! 6452 | [[Атыркул]] || 39 |- ! 6453 | [[Баршакул]] || 39 |- ! 6454 | [[Ботагуль]] || 39 |- ! 6455 | [[Бәтес]] || 39 |- ! 6456 | [[Бибаим]] || 39 |- ! 6457 | [[Багдакуль]] || 39 |- ! 6458 | [[Ахнур]] || 39 |- ! 6459 | [[Аширгул]] || 39 |- ! 6460 | [[Бальнур]] || 39 |- ! 6461 | [[Бикуль]] || 39 |- ! 6462 | [[Аймина]] || 39 |- ! 6463 | [[Асенат]] || 39 |- ! 6464 | [[Аделин]] || 39 |- ! 6465 | [[Айина]] || 39 |- ! 6466 | [[Азатхан]] || 39 |- ! 6467 | [[Анархал]] || 39 |- ! 6468 | [[Айтолды]] || 39 |- ! 6469 | [[Айтолы]] || 39 |- ! 6470 | [[Асира]] || 39 |- ! 6471 | [[Ақайым]] || 39 |- ! 6472 | [[Шаргия]] || 38 |- ! 6473 | [[Шадияна]] || 38 |- ! 6474 | [[Шарида]] || 38 |- ! 6475 | [[Элима]] || 38 |- ! 6476 | [[Турумтай]] || 38 |- ! 6477 | [[Шаһназ]] || 38 |- ! 6478 | [[Хурлиман]] || 38 |- ! 6479 | [[Ұлдархан]] || 38 |- ! 6480 | [[Умсинай]] || 38 |- ! 6481 | [[Серафима]] || 38 |- ! 6482 | [[Тажен]] || 38 |- ! 6483 | [[Тогыжан]] || 38 |- ! 6484 | [[Севгина]] || 38 |- ! 6485 | [[Собира]] || 38 |- ! 6486 | [[Санду]] || 38 |- ! 6487 | [[Рымкен]] || 38 |- ! 6488 | [[Рузалия]] || 38 |- ! 6489 | [[Таңшуақ]] || 38 |- ! 6490 | [[Салина]] || 38 |- ! 6491 | [[Татыгуль]] || 38 |- ! 6492 | [[Сиякул]] || 38 |- ! 6493 | [[Сафинур]] || 38 |- ! 6494 | [[Тәрбие]] || 38 |- ! 6495 | [[Минира]] || 38 |- ! 6496 | [[Мончак]] || 38 |- ! 6497 | [[Нагрипа]] || 38 |- ! 6498 | [[Нурзифа]] || 38 |- ! 6499 | [[Ораза]] || 38 |- ! 6500 | [[Нүрипа]] || 38 |- ! 6501 | [[Мирдана]] || 38 |- ! 6502 | [[Нурима]] || 38 |- ! 6503 | [[Мамыркуль]] || 38 |- ! 6504 | [[Кумисгул]] || 38 |- ! 6505 | [[Күләйім]] || 38 |- ! 6506 | [[Куанышгуль]] || 38 |- ! 6507 | [[Кулейхан]] || 38 |- ! 6508 | [[Күлзат]] || 38 |- ! 6509 | [[Куттыгул]] || 38 |- ! 6510 | [[Қазина]] || 38 |- ! 6511 | [[Кульзаги]] || 38 |- ! 6512 | [[Күнімхан]] || 38 |- ! 6513 | [[Лайли]] || 38 |- ! 6514 | [[Майракуль]] || 38 |- ! 6515 | [[Кымбаткул]] || 38 |- ! 6516 | [[Заги]] || 38 |- ! 6517 | [[Камилям]] || 38 |- ! 6518 | [[Завира]] || 38 |- ! 6519 | [[Жумабиби]] || 38 |- ! 6520 | [[Зұлфия]] || 38 |- ! 6521 | [[Женя]] || 38 |- ! 6522 | [[Зига]] || 38 |- ! 6523 | [[Зулиха]] || 38 |- ! 6524 | [[Жаңылқан]] || 38 |- ! 6525 | [[Данабике]] || 38 |- ! 6526 | [[Диларом]] || 38 |- ! 6527 | [[Ергүл]] || 38 |- ! 6528 | [[Гүлжүзім]] || 38 |- ! 6529 | [[Дәрігүл]] || 38 |- ! 6530 | [[Гульжакан]] || 38 |- ! 6531 | [[Әдиля]] || 38 |- ! 6532 | [[Гулшахра]] || 38 |- ! 6533 | [[Дареже]] || 38 |- ! 6534 | [[Гүлмариям]] || 38 |- ! 6535 | [[Гульбайрам]] || 38 |- ! 6536 | [[Гульдерайым]] || 38 |- ! 6537 | [[Гульниза]] || 38 |- ! 6538 | [[Бақытқан]] || 38 |- ! 6539 | [[Гулжавхар]] || 38 |- ! 6540 | [[Бике]] || 38 |- ! 6541 | [[Бибі-Фатима]] || 38 |- ! 6542 | [[Ақжанай]] || 38 |- ! 6543 | [[Аккиз]] || 38 |- ! 6544 | [[Адалат]] || 38 |- ! 6545 | [[Айжүз]] || 38 |- ! 6546 | [[Айшан]] || 38 |- ! 6547 | [[Акманет]] || 38 |- ! 6548 | [[Акдарига]] || 38 |- ! 6549 | [[Амили]] || 38 |- ! 6550 | [[Айбатша]] || 38 |- ! 6551 | [[Айтумар]] || 38 |- ! 6552 | [[Анеш]] || 38 |- ! 6553 | [[Аинагул]] || 38 |- ! 6554 | [[Акмейр]] || 38 |- ! 6555 | [[Азиада]] || 38 |- ! 6556 | [[Асена]] || 38 |- ! 6557 | [[Ақжұлдыз]] || 38 |- ! 6558 | [[Ақпатша]] || 38 |- ! 6559 | [[Айжахан]] || 38 |- ! 6560 | [[Ардагүл]] || 38 |- ! 6561 | [[Эльвера]] || 37 |- ! 6562 | [[Умутхан]] || 37 |- ! 6563 | [[Улбану]] || 37 |- ! 6564 | [[Хурсанай]] || 37 |- ! 6565 | [[Турды]] || 37 |- ! 6566 | [[Урлихан]] || 37 |- ! 6567 | [[Юлдузой]] || 37 |- ! 6568 | [[Улджан]] || 37 |- ! 6569 | [[Урюк]] || 37 |- ! 6570 | [[Сәлия]] || 37 |- ! 6571 | [[Равия]] || 37 |- ! 6572 | [[Санжар]] || 37 |- ! 6573 | [[Саялым]] || 37 |- ! 6574 | [[Раийана]] || 37 |- ! 6575 | [[Рскуль]] || 37 |- ! 6576 | [[Ташбиби]] || 37 |- ! 6577 | [[Сагаткан]] || 37 |- ! 6578 | [[Таңгүл]] || 37 |- ! 6579 | [[Рустина]] || 37 |- ! 6580 | [[Ракиля]] || 37 |- ! 6581 | [[Раксана]] || 37 |- ! 6582 | [[Толеубала]] || 37 |- ! 6583 | [[Талжібек]] || 37 |- ! 6584 | [[Рахыш]] || 37 |- ! 6585 | [[Саткуль]] || 37 |- ! 6586 | [[Нұрмина]] || 37 |- ! 6587 | [[Мырзабике]] || 37 |- ! 6588 | [[Меруетхан]] || 37 |- ! 6589 | [[Нуркыз]] || 37 |- ! 6590 | [[Назимкул]] || 37 |- ! 6591 | [[Насипханым]] || 37 |- ! 6592 | [[Нұрфатима]] || 37 |- ! 6593 | [[Никара]] || 37 |- ! 6594 | [[Нысанкул]] || 37 |- ! 6595 | [[Нұрислам]] || 37 |- ! 6596 | [[Молдр]] || 37 |- ! 6597 | [[Нұрқыз]] || 37 |- ! 6598 | [[Найрият]] || 37 |- ! 6599 | [[Нилюфар]] || 37 |- ! 6600 | [[Нуржемал]] || 37 |- ! 6601 | [[Кулим]] || 37 |- ! 6602 | [[Махмуда]] || 37 |- ! 6603 | [[Мафуза]] || 37 |- ! 6604 | [[Кульзейнет]] || 37 |- ! 6605 | [[Кулбакира]] || 37 |- ! 6606 | [[Куляндан]] || 37 |- ! 6607 | [[Мадияна]] || 37 |- ! 6608 | [[Мания]] || 37 |- ! 6609 | [[Құрмет]] || 37 |- ! 6610 | [[Қалбике]] || 37 |- ! 6611 | [[Махпуза]] || 37 |- ! 6612 | [[Кулашхан]] || 37 |- ! 6613 | [[Мейірлен]] || 37 |- ! 6614 | [[Күлан]] || 37 |- ! 6615 | [[Кулпатша]] || 37 |- ! 6616 | [[Кульпат]] || 37 |- ! 6617 | [[Каирбану]] || 37 |- ! 6618 | [[Зеберкуль]] || 37 |- ! 6619 | [[Замзия]] || 37 |- ! 6620 | [[Карлыгач]] || 37 |- ! 6621 | [[Кляш]] || 37 |- ! 6622 | [[Гүлжібек]] || 37 |- ! 6623 | [[Данай]] || 37 |- ! 6624 | [[Дильдана]] || 37 |- ! 6625 | [[Дильнора]] || 37 |- ! 6626 | [[Динакул]] || 37 |- ! 6627 | [[Гульжибек]] || 37 |- ! 6628 | [[Дилдара]] || 37 |- ! 6629 | [[Гулсын]] || 37 |- ! 6630 | [[Жанбопе]] || 37 |- ! 6631 | [[Гульнапис]] || 37 |- ! 6632 | [[Жаналдык]] || 37 |- ! 6633 | [[Гульм]] || 37 |- ! 6634 | [[Ділнара]] || 37 |- ! 6635 | [[Дилнур]] || 37 |- ! 6636 | [[Әйткүл]] || 37 |- ! 6637 | [[Гүли]] || 37 |- ! 6638 | [[Гүлдәрия]] || 37 |- ! 6639 | [[Дилрабо]] || 37 |- ! 6640 | [[Джулдыз]] || 37 |- ! 6641 | [[Ергуль]] || 37 |- ! 6642 | [[Гулнор]] || 37 |- ! 6643 | [[Бағымша]] || 37 |- ! 6644 | [[Балторе]] || 37 |- ! 6645 | [[Базарай]] || 37 |- ! 6646 | [[Бахтикул]] || 37 |- ! 6647 | [[Бактыхан]] || 37 |- ! 6648 | [[Газима]] || 37 |- ! 6649 | [[Асылбике]] || 37 |- ! 6650 | [[Берикбала]] || 37 |- ! 6651 | [[Гулби]] || 37 |- ! 6652 | [[Гулмейрам]] || 37 |- ! 6653 | [[Гузалия]] || 37 |- ! 6654 | [[Баккайша]] || 37 |- ! 6655 | [[Балакул]] || 37 |- ! 6656 | [[Гулмираш]] || 37 |- ! 6657 | [[Багымкул]] || 37 |- ! 6658 | [[Бахтыжамал]] || 37 |- ! 6659 | [[Балагул]] || 37 |- ! 6660 | [[Багаш]] || 37 |- ! 6661 | [[Бегім-Ай]] || 37 |- ! 6662 | [[Васила]] || 37 |- ! 6663 | [[Гаухарай]] || 37 |- ! 6664 | [[Аксунгул]] || 37 |- ! 6665 | [[Алмат]] || 37 |- ! 6666 | [[Ақнұрай]] || 37 |- ! 6667 | [[Арайша]] || 37 |- ! 6668 | [[Айгенже]] || 37 |- ! 6669 | [[Амали]] || 37 |- ! 6670 | [[Айған]] || 37 |- ! 6671 | [[Ақкәусар]] || 37 |- ! 6672 | [[Айкан]] || 37 |- ! 6673 | [[Арнур]] || 37 |- ! 6674 | [[Аккуриш]] || 37 |- ! 6675 | [[Анура]] || 37 |- ! 6676 | [[Ақнәр]] || 37 |- ! 6677 | [[Аймаржан]] || 37 |- ! 6678 | [[Айтханым]] || 37 |- ! 6679 | [[Асипа]] || 37 |- ! 6680 | [[Ақмира]] || 37 |- ! 6681 | [[Айымкөз]] || 37 |- ! 6682 | [[Шаттыгул]] || 36 |- ! 6683 | [[Шұғұла]] || 36 |- ! 6684 | [[Тургай]] || 36 |- ! 6685 | [[Шамшакуль]] || 36 |- ! 6686 | [[Улбола]] || 36 |- ! 6687 | [[Укужан]] || 36 |- ! 6688 | [[Ынтымақ]] || 36 |- ! 6689 | [[Турсиной]] || 36 |- ! 6690 | [[Шырайкуль]] || 36 |- ! 6691 | [[Турсынбала]] || 36 |- ! 6692 | [[Халимат]] || 36 |- ! 6693 | [[Таиса]] || 36 |- ! 6694 | [[Рану]] || 36 |- ! 6695 | [[Токбала]] || 36 |- ! 6696 | [[Рыскелды]] || 36 |- ! 6697 | [[Рабиям]] || 36 |- ! 6698 | [[Сайрамкуль]] || 36 |- ! 6699 | [[Темиркуль]] || 36 |- ! 6700 | [[Сандыгул]] || 36 |- ! 6701 | [[Салауат]] || 36 |- ! 6702 | [[Минайм]] || 36 |- ! 6703 | [[Олимпиада]] || 36 |- ! 6704 | [[Несипели]] || 36 |- ! 6705 | [[Нүрзия]] || 36 |- ! 6706 | [[Оразайым]] || 36 |- ! 6707 | [[Нәргүл]] || 36 |- ! 6708 | [[Нурлаим]] || 36 |- ! 6709 | [[Мухайё]] || 36 |- ! 6710 | [[Наскен]] || 36 |- ! 6711 | [[Назкерім]] || 36 |- ! 6712 | [[Наурыз]] || 36 |- ! 6713 | [[Нишангул]] || 36 |- ! 6714 | [[Оралжан]] || 36 |- ! 6715 | [[Мәдениет]] || 36 |- ! 6716 | [[Орынкыз]] || 36 |- ! 6717 | [[Палина]] || 36 |- ! 6718 | [[Пазила]] || 36 |- ! 6719 | [[Мирхан]] || 36 |- ! 6720 | [[Назжан]] || 36 |- ! 6721 | [[Нурджемал]] || 36 |- ! 6722 | [[Культан]] || 36 |- ! 6723 | [[Магрупа]] || 36 |- ! 6724 | [[Күлзейнет]] || 36 |- ! 6725 | [[Макфуза]] || 36 |- ! 6726 | [[Мадинат]] || 36 |- ! 6727 | [[Кусный]] || 36 |- ! 6728 | [[Ләзәт]] || 36 |- ! 6729 | [[Кульмайрам]] || 36 |- ! 6730 | [[Мавжуда]] || 36 |- ! 6731 | [[Кумисгуль]] || 36 |- ! 6732 | [[Мадинабану]] || 36 |- ! 6733 | [[Күлайна]] || 36 |- ! 6734 | [[Меизкул]] || 36 |- ! 6735 | [[Лобар]] || 36 |- ! 6736 | [[Кулила]] || 36 |- ! 6737 | [[Мариза]] || 36 |- ! 6738 | [[Кулажар]] || 36 |- ! 6739 | [[Кулиш]] || 36 |- ! 6740 | [[Қундызай]] || 36 |- ! 6741 | [[Камажан]] || 36 |- ! 6742 | [[Ибагүл]] || 36 |- ! 6743 | [[Загия]] || 36 |- ! 6744 | [[Жолдыкыз]] || 36 |- ! 6745 | [[Калы]] || 36 |- ! 6746 | [[Каншагуль]] || 36 |- ! 6747 | [[Кайнель]] || 36 |- ! 6748 | [[Жузимкуль]] || 36 |- ! 6749 | [[Жылдыз]] || 36 |- ! 6750 | [[Жарас]] || 36 |- ! 6751 | [[Жаркиной]] || 36 |- ! 6752 | [[Кайныкеш]] || 36 |- ! 6753 | [[Зеннат]] || 36 |- ! 6754 | [[Дилнора]] || 36 |- ! 6755 | [[Жанназ]] || 36 |- ! 6756 | [[Гюнель]] || 36 |- ! 6757 | [[Әуес]] || 36 |- ! 6758 | [[Гүлзейнет]] || 36 |- ! 6759 | [[Дарын]] || 36 |- ! 6760 | [[Гюзяль]] || 36 |- ! 6761 | [[Дәнел]] || 36 |- ! 6762 | [[Жанзада]] || 36 |- ! 6763 | [[Гулсагат]] || 36 |- ! 6764 | [[Дамиткен]] || 36 |- ! 6765 | [[Гульнархан]] || 36 |- ! 6766 | [[Балару]] || 36 |- ! 6767 | [[Гулаиым]] || 36 |- ! 6768 | [[Аша]] || 36 |- ! 6769 | [[Бакыш]] || 36 |- ! 6770 | [[Гулизар]] || 36 |- ! 6771 | [[Бикан]] || 36 |- ! 6772 | [[Бағира]] || 36 |- ! 6773 | [[Булбулкан]] || 36 |- ! 6774 | [[Гулзайнат]] || 36 |- ! 6775 | [[Батигуль]] || 36 |- ! 6776 | [[Базира]] || 36 |- ! 6777 | [[Гибадат]] || 36 |- ! 6778 | [[Бакыттыгуль]] || 36 |- ! 6779 | [[Бахытканым]] || 36 |- ! 6780 | [[Бимаржан]] || 36 |- ! 6781 | [[Биназ]] || 36 |- ! 6782 | [[Адилина]] || 36 |- ! 6783 | [[Ажаркан]] || 36 |- ! 6784 | [[Айчурек]] || 36 |- ! 6785 | [[Ақылжан]] || 36 |- ! 6786 | [[Айнам]] || 36 |- ! 6787 | [[Ансат]] || 36 |- ! 6788 | [[Аманслу]] || 36 |- ! 6789 | [[Акык]] || 36 |- ! 6790 | [[Айшырақ]] || 36 |- ! 6791 | [[Аинура]] || 36 |- ! 6792 | [[Актуре]] || 36 |- ! 6793 | [[Аклес]] || 36 |- ! 6794 | [[Тузел]] || 35 |- ! 6795 | [[Фазилат]] || 35 |- ! 6796 | [[Ұлдықыз]] || 35 |- ! 6797 | [[Шахиризада]] || 35 |- ! 6798 | [[Шамкен]] || 35 |- ! 6799 | [[Хализа]] || 35 |- ! 6800 | [[Халжан]] || 35 |- ! 6801 | [[Умсундук]] || 35 |- ! 6802 | [[Улбика]] || 35 |- ! 6803 | [[Шалқыма]] || 35 |- ! 6804 | [[Ясемин]] || 35 |- ! 6805 | [[Ұлғаным]] || 35 |- ! 6806 | [[Тынышкүл]] || 35 |- ! 6807 | [[Тамиля]] || 35 |- ! 6808 | [[Сайлаш]] || 35 |- ! 6809 | [[Рымкан]] || 35 |- ! 6810 | [[Розана]] || 35 |- ! 6811 | [[Рухан]] || 35 |- ! 6812 | [[Тохтагуль]] || 35 |- ! 6813 | [[Тишжан]] || 35 |- ! 6814 | [[Сейсенкүл]] || 35 |- ! 6815 | [[Раияна]] || 35 |- ! 6816 | [[Санеш]] || 35 |- ! 6817 | [[Оринкуль]] || 35 |- ! 6818 | [[Наркез]] || 35 |- ! 6819 | [[Накыш]] || 35 |- ! 6820 | [[Нурлыкул]] || 35 |- ! 6821 | [[Оралгуль]] || 35 |- ! 6822 | [[Назнұр]] || 35 |- ! 6823 | [[Панаркуль]] || 35 |- ! 6824 | [[Нурсұлу]] || 35 |- ! 6825 | [[Несібе]] || 35 |- ! 6826 | [[Менди]] || 35 |- ! 6827 | [[Нурзина]] || 35 |- ! 6828 | [[Нұрби]] || 35 |- ! 6829 | [[Назен]] || 35 |- ! 6830 | [[Миуаш]] || 35 |- ! 6831 | [[Миршат]] || 35 |- ! 6832 | [[Пистекуль]] || 35 |- ! 6833 | [[Нулифар]] || 35 |- ! 6834 | [[Пәтігүл]] || 35 |- ! 6835 | [[Лес]] || 35 |- ! 6836 | [[Кульзакира]] || 35 |- ! 6837 | [[Майна]] || 35 |- ! 6838 | [[Кулшарат]] || 35 |- ! 6839 | [[Мактай]] || 35 |- ! 6840 | [[Куляшхан]] || 35 |- ! 6841 | [[Кульзираш]] || 35 |- ! 6842 | [[Марика]] || 35 |- ! 6843 | [[Куним]] || 35 |- ! 6844 | [[Кулшахан]] || 35 |- ! 6845 | [[Манига]] || 35 |- ! 6846 | [[Кульбахира]] || 35 |- ! 6847 | [[Кульжауар]] || 35 |- ! 6848 | [[Зерделім]] || 35 |- ! 6849 | [[Кеукер]] || 35 |- ! 6850 | [[Кенішкүл]] || 35 |- ! 6851 | [[Каламкуль]] || 35 |- ! 6852 | [[Ида]] || 35 |- ! 6853 | [[Камалкан]] || 35 |- ! 6854 | [[Имона]] || 35 |- ! 6855 | [[Зеріп]] || 35 |- ! 6856 | [[Жемискул]] || 35 |- ! 6857 | [[Карлага]] || 35 |- ! 6858 | [[Зәулім]] || 35 |- ! 6859 | [[Кайния]] || 35 |- ! 6860 | [[Илимхан]] || 35 |- ! 6861 | [[Зерда]] || 35 |- ! 6862 | [[Жаркынгул]] || 35 |- ! 6863 | [[Жанымгүл]] || 35 |- ! 6864 | [[Дильдакуль]] || 35 |- ! 6865 | [[Дамела]] || 35 |- ! 6866 | [[Гульим]] || 35 |- ! 6867 | [[Гүлденай]] || 35 |- ! 6868 | [[Гулшахира]] || 35 |- ! 6869 | [[Жанима]] || 35 |- ! 6870 | [[Гулшаш]] || 35 |- ! 6871 | [[Дариана]] || 35 |- ! 6872 | [[Әспет]] || 35 |- ! 6873 | [[Гулнарай]] || 35 |- ! 6874 | [[Гүлнәра]] || 35 |- ! 6875 | [[Гүлбаушан]] || 35 |- ! 6876 | [[Гулназим]] || 35 |- ! 6877 | [[Бубухан]] || 35 |- ! 6878 | [[Гулбадам]] || 35 |- ! 6879 | [[Бактлы]] || 35 |- ! 6880 | [[Гауhар]] || 35 |- ! 6881 | [[Бейкут]] || 35 |- ! 6882 | [[Гулерке]] || 35 |- ! 6883 | [[Биязы]] || 35 |- ! 6884 | [[Гулназат]] || 35 |- ! 6885 | [[Бағымжан]] || 35 |- ! 6886 | [[Гулжаина]] || 35 |- ! 6887 | [[Бакытбала]] || 35 |- ! 6888 | [[Генжегул]] || 35 |- ! 6889 | [[Багида]] || 35 |- ! 6890 | [[Аязкуль]] || 35 |- ! 6891 | [[Багтыгуль]] || 35 |- ! 6892 | [[Балакуль]] || 35 |- ! 6893 | [[Бибатба]] || 35 |- ! 6894 | [[Актота]] || 35 |- ! 6895 | [[Альнара]] || 35 |- ! 6896 | [[Айбиге]] || 35 |- ! 6897 | [[Айткен]] || 35 |- ! 6898 | [[Ақзияш]] || 35 |- ! 6899 | [[Акжума]] || 35 |- ! 6900 | [[Альфинура]] || 35 |- ! 6901 | [[Агилгек]] || 35 |- ! 6902 | [[Ақшархат]] || 35 |- ! 6903 | [[Улбопе]] || 34 |- ! 6904 | [[Юлдузхан]] || 34 |- ! 6905 | [[Туран]] || 34 |- ! 6906 | [[Умснай]] || 34 |- ! 6907 | [[Умытай]] || 34 |- ! 6908 | [[Тунык]] || 34 |- ! 6909 | [[Фазиля]] || 34 |- ! 6910 | [[Улбобек]] || 34 |- ! 6911 | [[Шохиста]] || 34 |- ! 6912 | [[Уртай]] || 34 |- ! 6913 | [[Үржан]] || 34 |- ! 6914 | [[Уринша]] || 34 |- ! 6915 | [[Юля]] || 34 |- ! 6916 | [[Ульбике]] || 34 |- ! 6917 | [[Урзипа]] || 34 |- ! 6918 | [[Үмітқан]] || 34 |- ! 6919 | [[Шынарым]] || 34 |- ! 6920 | [[Тлекше]] || 34 |- ! 6921 | [[Таңдана]] || 34 |- ! 6922 | [[Тайжан]] || 34 |- ! 6923 | [[Рыстыгул]] || 34 |- ! 6924 | [[Сагынгуль]] || 34 |- ! 6925 | [[Рабиябегім]] || 34 |- ! 6926 | [[Раиза]] || 34 |- ! 6927 | [[Сабыркул]] || 34 |- ! 6928 | [[Сагинай]] || 34 |- ! 6929 | [[Сәттігүл]] || 34 |- ! 6930 | [[Таңжарық]] || 34 |- ! 6931 | [[Сақып]] || 34 |- ! 6932 | [[Сарыалтын]] || 34 |- ! 6933 | [[Сулукул]] || 34 |- ! 6934 | [[Разига]] || 34 |- ! 6935 | [[Сыргагул]] || 34 |- ! 6936 | [[Толкунай]] || 34 |- ! 6937 | [[Пардагул]] || 34 |- ! 6938 | [[Нуркен]] || 34 |- ! 6939 | [[Наги]] || 34 |- ! 6940 | [[Ойзода]] || 34 |- ! 6941 | [[Панаркул]] || 34 |- ! 6942 | [[Нурлыгыз]] || 34 |- ! 6943 | [[Муяссар]] || 34 |- ! 6944 | [[Нургайни]] || 34 |- ! 6945 | [[Мульдер]] || 34 |- ! 6946 | [[Нурзинат]] || 34 |- ! 6947 | [[Назкул]] || 34 |- ! 6948 | [[Нұрхадиша]] || 34 |- ! 6949 | [[Нэлля]] || 34 |- ! 6950 | [[Нұршайым]] || 34 |- ! 6951 | [[Нургулсим]] || 34 |- ! 6952 | [[Мирзагул]] || 34 |- ! 6953 | [[Кулсум]] || 34 |- ! 6954 | [[Кумисбала]] || 34 |- ! 6955 | [[Мапура]] || 34 |- ! 6956 | [[Кульпараш]] || 34 |- ! 6957 | [[Кулсия]] || 34 |- ! 6958 | [[Ляян]] || 34 |- ! 6959 | [[Кульсым]] || 34 |- ! 6960 | [[Кульбархан]] || 34 |- ! 6961 | [[Марйам]] || 34 |- ! 6962 | [[Магинур]] || 34 |- ! 6963 | [[Майшекер]] || 34 |- ! 6964 | [[Мадинабону]] || 34 |- ! 6965 | [[Кульшан]] || 34 |- ! 6966 | [[Линура]] || 34 |- ! 6967 | [[Ирискуль]] || 34 |- ! 6968 | [[Кенжесулу]] || 34 |- ! 6969 | [[Іңқәр]] || 34 |- ! 6970 | [[Каман]] || 34 |- ! 6971 | [[Задагуль]] || 34 |- ! 6972 | [[Карачаш]] || 34 |- ! 6973 | [[Заурегуль]] || 34 |- ! 6974 | [[Заурекул]] || 34 |- ! 6975 | [[Зилайха]] || 34 |- ! 6976 | [[Камбат]] || 34 |- ! 6977 | [[Жемисгул]] || 34 |- ! 6978 | [[Камен]] || 34 |- ! 6979 | [[Калзия]] || 34 |- ! 6980 | [[Жұмағыз]] || 34 |- ! 6981 | [[Кигаш]] || 34 |- ! 6982 | [[Жәйнагүл]] || 34 |- ! 6983 | [[Калыкул]] || 34 |- ! 6984 | [[Казнагуль]] || 34 |- ! 6985 | [[Забила]] || 34 |- ! 6986 | [[Кенжеайым]] || 34 |- ! 6987 | [[Кенжегыз]] || 34 |- ! 6988 | [[Иля]] || 34 |- ! 6989 | [[Жазгул]] || 34 |- ! 6990 | [[Гулянда]] || 34 |- ! 6991 | [[Гуляйым]] || 34 |- ! 6992 | [[Гүлфира]] || 34 |- ! 6993 | [[Гүлзара]] || 34 |- ! 6994 | [[Ёлка]] || 34 |- ! 6995 | [[Гүлшаһар]] || 34 |- ! 6996 | [[Гуляйша]] || 34 |- ! 6997 | [[Жаклин]] || 34 |- ! 6998 | [[Гульпаш]] || 34 |- ! 6999 | [[Гүлсайра]] || 34 |- ! 7000 | [[Әлиша]] || 34 |- ! 7001 | [[Еркенай]] || 34 |- ! 7002 | [[Дидарай]] || 34 |- ! 7003 | [[Гүлфат]] || 34 |- ! 7004 | [[Жайсанкүл]] || 34 |- ! 7005 | [[Елеусыз]] || 34 |- ! 7006 | [[Даниля]] || 34 |- ! 7007 | [[Гулмайда]] || 34 |- ! 7008 | [[Гулжибек]] || 34 |- ! 7009 | [[Балыш]] || 34 |- ! 7010 | [[Бакыттыгул]] || 34 |- ! 7011 | [[Бактыкыз]] || 34 |- ! 7012 | [[Баянкүл]] || 34 |- ! 7013 | [[Ғафура]] || 34 |- ! 7014 | [[Бегім Сұлу]] || 34 |- ! 7015 | [[Бархат]] || 34 |- ! 7016 | [[Бейсенгүл]] || 34 |- ! 7017 | [[Батис]] || 34 |- ! 7018 | [[Бибиасия]] || 34 |- ! 7019 | [[Багираш]] || 34 |- ! 7020 | [[Биржан]] || 34 |- ! 7021 | [[Бахтжан]] || 34 |- ! 7022 | [[Бубира]] || 34 |- ! 7023 | [[Акбикеш]] || 34 |- ! 7024 | [[Адолат]] || 34 |- ! 7025 | [[Ақүміт]] || 34 |- ! 7026 | [[Азида]] || 34 |- ! 7027 | [[Алша]] || 34 |- ! 7028 | [[Айганим]] || 34 |- ! 7029 | [[Акберен]] || 34 |- ! 7030 | [[Аинаш]] || 34 |- ! 7031 | [[Анаркан]] || 34 |- ! 7032 | [[Алтынтай]] || 34 |- ! 7033 | [[Айянұр]] || 34 |- ! 7034 | [[Айканым]] || 34 |- ! 7035 | [[Умуткен]] || 33 |- ! 7036 | [[Турдыкул]] || 33 |- ! 7037 | [[Тукен]] || 33 |- ! 7038 | [[Шахарбан]] || 33 |- ! 7039 | [[Янна]] || 33 |- ! 7040 | [[Үкілі]] || 33 |- ! 7041 | [[Фирая]] || 33 |- ! 7042 | [[Хамиля]] || 33 |- ! 7043 | [[Тулеутай]] || 33 |- ! 7044 | [[Шахинур]] || 33 |- ! 7045 | [[Уки]] || 33 |- ! 7046 | [[Тозагул]] || 33 |- ! 7047 | [[Рымкүл]] || 33 |- ! 7048 | [[Слубике]] || 33 |- ! 7049 | [[Салтан]] || 33 |- ! 7050 | [[Рияна]] || 33 |- ! 7051 | [[Султанна]] || 33 |- ! 7052 | [[Рухсора]] || 33 |- ! 7053 | [[Расмина]] || 33 |- ! 7054 | [[Татты]] || 33 |- ! 7055 | [[Сулухия]] || 33 |- ! 7056 | [[Сагатхан]] || 33 |- ! 7057 | [[Сыпайы]] || 33 |- ! 7058 | [[Тлекші]] || 33 |- ! 7059 | [[Сагипа]] || 33 |- ! 7060 | [[Рысбибі]] || 33 |- ! 7061 | [[Сагым]] || 33 |- ! 7062 | [[Толкинай]] || 33 |- ! 7063 | [[Палзада]] || 33 |- ! 7064 | [[Наушан]] || 33 |- ! 7065 | [[Миве]] || 33 |- ! 7066 | [[Ойнура]] || 33 |- ! 7067 | [[Мива]] || 33 |- ! 7068 | [[Мирагүл]] || 33 |- ! 7069 | [[Мерием]] || 33 |- ! 7070 | [[Оля]] || 33 |- ! 7071 | [[Мугулсин]] || 33 |- ! 7072 | [[Менгуль]] || 33 |- ! 7073 | [[Назымай]] || 33 |- ! 7074 | [[Назыкеш]] || 33 |- ! 7075 | [[Назига]] || 33 |- ! 7076 | [[Нұркүл]] || 33 |- ! 7077 | [[Мендибике]] || 33 |- ! 7078 | [[Нурбан]] || 33 |- ! 7079 | [[Нурхаят]] || 33 |- ! 7080 | [[Орингул]] || 33 |- ! 7081 | [[Пәриза]] || 33 |- ! 7082 | [[Назыкул]] || 33 |- ! 7083 | [[Орунгуль]] || 33 |- ! 7084 | [[Нурдария]] || 33 |- ! 7085 | [[Марьямгуль]] || 33 |- ! 7086 | [[Кулира]] || 33 |- ! 7087 | [[Маргуба]] || 33 |- ! 7088 | [[Кульпаран]] || 33 |- ! 7089 | [[Лайық]] || 33 |- ! 7090 | [[Кулсын]] || 33 |- ! 7091 | [[Қамшат]] || 33 |- ! 7092 | [[Куляйкан]] || 33 |- ! 7093 | [[Кульша]] || 33 |- ! 7094 | [[Манзиля]] || 33 |- ! 7095 | [[Лалахан]] || 33 |- ! 7096 | [[Кулимаш]] || 33 |- ! 7097 | [[Манзила]] || 33 |- ! 7098 | [[Кулзираш]] || 33 |- ! 7099 | [[Қарақас]] || 33 |- ! 7100 | [[Күлшира]] || 33 |- ! 7101 | [[Маркиза]] || 33 |- ! 7102 | [[Қыдыркүл]] || 33 |- ! 7103 | [[Кулшан]] || 33 |- ! 7104 | [[Қызжан]] || 33 |- ! 7105 | [[Кульбахыт]] || 33 |- ! 7106 | [[Жахан]] || 33 |- ! 7107 | [[Каним]] || 33 |- ! 7108 | [[Інкәрім]] || 33 |- ! 7109 | [[Заузат]] || 33 |- ! 7110 | [[Каршигул]] || 33 |- ! 7111 | [[Зебер]] || 33 |- ! 7112 | [[Ильяна]] || 33 |- ! 7113 | [[Зелиха]] || 33 |- ! 7114 | [[Кадырхан]] || 33 |- ! 7115 | [[Жолдыбала]] || 33 |- ! 7116 | [[Кантбала]] || 33 |- ! 7117 | [[Зәмзагүл]] || 33 |- ! 7118 | [[Зулфира]] || 33 |- ! 7119 | [[Ибакул]] || 33 |- ! 7120 | [[Ерзада]] || 33 |- ! 7121 | [[Гүльнұр]] || 33 |- ! 7122 | [[Гүлбағила]] || 33 |- ! 7123 | [[Гульзайда]] || 33 |- ! 7124 | [[Әлиянұр]] || 33 |- ! 7125 | [[Доно]] || 33 |- ! 7126 | [[Жанайм]] || 33 |- ! 7127 | [[Данехан]] || 33 |- ! 7128 | [[Гүлнәзира]] || 33 |- ! 7129 | [[Гулнархан]] || 33 |- ! 7130 | [[Даурен]] || 33 |- ! 7131 | [[Жайық]] || 33 |- ! 7132 | [[Гүл]] || 33 |- ! 7133 | [[Дариягуль]] || 33 |- ! 7134 | [[Баян-Слу]] || 33 |- ! 7135 | [[Бактыкан]] || 33 |- ! 7136 | [[Бахытлы]] || 33 |- ! 7137 | [[Бибікүл]] || 33 |- ! 7138 | [[Гулжамиля]] || 33 |- ! 7139 | [[Бирсулу]] || 33 |- ! 7140 | [[Бейнегул]] || 33 |- ! 7141 | [[Бисенкүл]] || 33 |- ! 7142 | [[Гуласыл]] || 33 |- ! 7143 | [[Балзере]] || 33 |- ! 7144 | [[Гулман]] || 33 |- ! 7145 | [[Асыл-Ай]] || 33 |- ! 7146 | [[Адриана]] || 33 |- ! 7147 | [[Айбол]] || 33 |- ! 7148 | [[Ақтұйғын]] || 33 |- ! 7149 | [[Агияш]] || 33 |- ! 7150 | [[Асемкан]] || 33 |- ! 7151 | [[Айчан]] || 33 |- ! 7152 | [[Анса]] || 33 |- ! 7153 | [[Аканай]] || 33 |- ! 7154 | [[Арда]] || 33 |- ! 7155 | [[Акулпа]] || 33 |- ! 7156 | [[Аимгул]] || 33 |- ! 7157 | [[Аршакуль]] || 33 |- ! 7158 | [[Ақсулу]] || 33 |- ! 7159 | [[Адепхан]] || 33 |- ! 7160 | [[Ақмейрім]] || 33 |- ! 7161 | [[Айсәулем]] || 33 |- ! 7162 | [[Аитжамал]] || 33 |- ! 7163 | [[Аккойсын]] || 33 |- ! 7164 | [[Актурган]] || 33 |- ! 7165 | [[Ақжонас]] || 33 |- ! 7166 | [[Аккал]] || 33 |- ! 7167 | [[Алқа]] || 33 |- ! 7168 | [[Аиткуль]] || 33 |- ! 7169 | [[Туймегуль]] || 32 |- ! 7170 | [[Шарофат]] || 32 |- ! 7171 | [[Эльмина]] || 32 |- ! 7172 | [[Улбалаш]] || 32 |- ! 7173 | [[Яхшигул]] || 32 |- ! 7174 | [[Шахназым]] || 32 |- ! 7175 | [[Хатиджа]] || 32 |- ! 7176 | [[Урнай]] || 32 |- ! 7177 | [[Эркинай]] || 32 |- ! 7178 | [[Ұмсын]] || 32 |- ! 7179 | [[Шархия]] || 32 |- ! 7180 | [[Урсула]] || 32 |- ! 7181 | [[Тұмарханым]] || 32 |- ! 7182 | [[Севиля]] || 32 |- ! 7183 | [[Раджана]] || 32 |- ! 7184 | [[Рахилаш]] || 32 |- ! 7185 | [[Слуганым]] || 32 |- ! 7186 | [[Толебике]] || 32 |- ! 7187 | [[Тлеукеш]] || 32 |- ! 7188 | [[Сандибике]] || 32 |- ! 7189 | [[Саттигуль]] || 32 |- ! 7190 | [[Нұриза]] || 32 |- ! 7191 | [[Муза]] || 32 |- ! 7192 | [[Перида]] || 32 |- ! 7193 | [[Нәзігім]] || 32 |- ! 7194 | [[Минайым]] || 32 |- ! 7195 | [[Милла]] || 32 |- ! 7196 | [[Назыма]] || 32 |- ! 7197 | [[Муборак]] || 32 |- ! 7198 | [[Несіп]] || 32 |- ! 7199 | [[Мирей]] || 32 |- ! 7200 | [[Нурайя]] || 32 |- ! 7201 | [[Мунсыз]] || 32 |- ! 7202 | [[Нурихан]] || 32 |- ! 7203 | [[Мугилсим]] || 32 |- ! 7204 | [[Олимпия]] || 32 |- ! 7205 | [[Молдиркоз]] || 32 |- ! 7206 | [[Парзана]] || 32 |- ! 7207 | [[Орынжамал]] || 32 |- ! 7208 | [[Оналай]] || 32 |- ! 7209 | [[Нуршаим]] || 32 |- ! 7210 | [[Нәдия]] || 32 |- ! 7211 | [[Өлмес]] || 32 |- ! 7212 | [[Нурболган]] || 32 |- ! 7213 | [[Қуанышгүл]] || 32 |- ! 7214 | [[Люся]] || 32 |- ! 7215 | [[Кульчай]] || 32 |- ! 7216 | [[Қалдығыз]] || 32 |- ! 7217 | [[Кулайра]] || 32 |- ! 7218 | [[Маркаш]] || 32 |- ! 7219 | [[Мариямгул]] || 32 |- ! 7220 | [[Кынагул]] || 32 |- ! 7221 | [[Кулямза]] || 32 |- ! 7222 | [[Кульжаш]] || 32 |- ! 7223 | [[Қалияш]] || 32 |- ! 7224 | [[Кульдарья]] || 32 |- ! 7225 | [[Кулшария]] || 32 |- ! 7226 | [[Лэйля]] || 32 |- ! 7227 | [[Кульшакар]] || 32 |- ! 7228 | [[Меирим]] || 32 |- ! 7229 | [[Күлсім]] || 32 |- ! 7230 | [[Зуря]] || 32 |- ! 7231 | [[Жемісгүл]] || 32 |- ! 7232 | [[Кайча]] || 32 |- ! 7233 | [[Ибалы]] || 32 |- ! 7234 | [[Зиягүл]] || 32 |- ! 7235 | [[Зейнекүл]] || 32 |- ! 7236 | [[Кайникуль]] || 32 |- ! 7237 | [[Илгек]] || 32 |- ! 7238 | [[Калдигиз]] || 32 |- ! 7239 | [[Жаркынкул]] || 32 |- ! 7240 | [[Калымкас]] || 32 |- ! 7241 | [[Зәкира]] || 32 |- ! 7242 | [[Заукия]] || 32 |- ! 7243 | [[Зейникамал]] || 32 |- ! 7244 | [[Зайкуль]] || 32 |- ! 7245 | [[Зиля]] || 32 |- ! 7246 | [[Корлыгайн]] || 32 |- ! 7247 | [[Жамилия]] || 32 |- ! 7248 | [[Әсмә]] || 32 |- ! 7249 | [[Гүлмереке]] || 32 |- ! 7250 | [[Гүлчехра]] || 32 |- ! 7251 | [[Жақсыгул]] || 32 |- ! 7252 | [[Гуляй]] || 32 |- ! 7253 | [[Жанела]] || 32 |- ! 7254 | [[Елеухан]] || 32 |- ! 7255 | [[Дильара]] || 32 |- ! 7256 | [[Даина]] || 32 |- ! 7257 | [[Гульраушан]] || 32 |- ! 7258 | [[Гульмайда]] || 32 |- ! 7259 | [[Джадра]] || 32 |- ! 7260 | [[Еркін]] || 32 |- ! 7261 | [[Гүлзере]] || 32 |- ! 7262 | [[Ернұр]] || 32 |- ! 7263 | [[Жанлыс]] || 32 |- ! 7264 | [[Әймен]] || 32 |- ! 7265 | [[Гүлмина]] || 32 |- ! 7266 | [[Дарин]] || 32 |- ! 7267 | [[Баршин]] || 32 |- ! 7268 | [[Баглана]] || 32 |- ! 7269 | [[Ганижамал]] || 32 |- ! 7270 | [[Асфира]] || 32 |- ! 7271 | [[Бегім-Сұлу]] || 32 |- ! 7272 | [[Гаяна]] || 32 |- ! 7273 | [[Бубижан]] || 32 |- ! 7274 | [[Бейсенгуль]] || 32 |- ! 7275 | [[Гулайман]] || 32 |- ! 7276 | [[Балсан]] || 32 |- ! 7277 | [[Бибиназ]] || 32 |- ! 7278 | [[Галия-Бану]] || 32 |- ! 7279 | [[Ғалиябану]] || 32 |- ! 7280 | [[Анисия]] || 32 |- ! 7281 | [[Акдари]] || 32 |- ! 7282 | [[Айгөлек]] || 32 |- ! 7283 | [[Алуана]] || 32 |- ! 7284 | [[Агимаш]] || 32 |- ! 7285 | [[Аккун]] || 32 |- ! 7286 | [[Акис]] || 32 |- ! 7287 | [[Арзанкул]] || 32 |- ! 7288 | [[Анаш]] || 32 |- ! 7289 | [[Айзанат]] || 32 |- ! 7290 | [[Алтингул]] || 32 |- ! 7291 | [[Акынсара]] || 32 |- ! 7292 | [[Акеркем]] || 32 |- ! 7293 | [[Аймторы]] || 32 |- ! 7294 | [[Айкуміс]] || 32 |- ! 7295 | [[Альжана]] || 32 |- ! 7296 | [[Iнжу]] || 32 |- ! 7297 | [[Айпаршин]] || 32 |- ! 7298 | [[Асилкул]] || 32 |- ! 7299 | [[Айнакоз]] || 32 |- ! 7300 | [[Айкеш]] || 32 |- ! 7301 | [[Аругул]] || 32 |- ! 7302 | [[Акбалдак]] || 32 |- ! 7303 | [[Акорын]] || 32 |- ! 7304 | [[Асемнур]] || 32 |- ! 7305 | [[Айғаныс]] || 32 |- ! 7306 | [[Айтбану]] || 32 |- ! 7307 | [[Алмабике]] || 32 |- ! 7308 | [[Улбусын]] || 31 |- ! 7309 | [[Шаттықгүл]] || 31 |- ! 7310 | [[Шахнур]] || 31 |- ! 7311 | [[Улпа]] || 31 |- ! 7312 | [[Харашаш]] || 31 |- ! 7313 | [[Урумбасар]] || 31 |- ! 7314 | [[Хайриниса]] || 31 |- ! 7315 | [[Тургун]] || 31 |- ! 7316 | [[Шалкыма]] || 31 |- ! 7317 | [[Тураркул]] || 31 |- ! 7318 | [[Тыйыштык]] || 31 |- ! 7319 | [[Укитай]] || 31 |- ! 7320 | [[Үлжан]] || 31 |- ! 7321 | [[Элзира]] || 31 |- ! 7322 | [[Урбугул]] || 31 |- ! 7323 | [[Шахниза]] || 31 |- ! 7324 | [[Турархан]] || 31 |- ! 7325 | [[Ұланай]] || 31 |- ! 7326 | [[Хиуа]] || 31 |- ! 7327 | [[Шахиста]] || 31 |- ! 7328 | [[Юстина]] || 31 |- ! 7329 | [[Шакида]] || 31 |- ! 7330 | [[Ясминұр]] || 31 |- ! 7331 | [[Үкіжан]] || 31 |- ! 7332 | [[Халбуби]] || 31 |- ! 7333 | [[Улсана]] || 31 |- ! 7334 | [[Тлеутай]] || 31 |- ! 7335 | [[Сабинур]] || 31 |- ! 7336 | [[Толеужамал]] || 31 |- ! 7337 | [[Рсбике]] || 31 |- ! 7338 | [[Тотыгуль]] || 31 |- ! 7339 | [[Сохиба]] || 31 |- ! 7340 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 7341 | [[Румайса]] || 31 |- ! 7342 | [[Толеукан]] || 31 |- ! 7343 | [[Садат]] || 31 |- ! 7344 | [[Сагимкуль]] || 31 |- ! 7345 | [[Санторе]] || 31 |- ! 7346 | [[Тлеу]] || 31 |- ! 7347 | [[Рауабану]] || 31 |- ! 7348 | [[Русана]] || 31 |- ! 7349 | [[Сапархан]] || 31 |- ! 7350 | [[Сайяра]] || 31 |- ! 7351 | [[Сыргагуль]] || 31 |- ! 7352 | [[Толеукайша]] || 31 |- ! 7353 | [[Райымгуль]] || 31 |- ! 7354 | [[Тайра]] || 31 |- ! 7355 | [[Салида]] || 31 |- ! 7356 | [[Нурья]] || 31 |- ! 7357 | [[Патиха]] || 31 |- ! 7358 | [[Нұртолқын]] || 31 |- ! 7359 | [[Минора]] || 31 |- ! 7360 | [[Нурасем]] || 31 |- ! 7361 | [[Минсулу]] || 31 |- ! 7362 | [[Нұрлыхан]] || 31 |- ! 7363 | [[Миранда]] || 31 |- ! 7364 | [[Оралгул]] || 31 |- ! 7365 | [[Мырзакүл]] || 31 |- ! 7366 | [[Мерейгуль]] || 31 |- ! 7367 | [[Навира]] || 31 |- ! 7368 | [[Мәуе]] || 31 |- ! 7369 | [[Назайым]] || 31 |- ! 7370 | [[Нүрбибі]] || 31 |- ! 7371 | [[Назина]] || 31 |- ! 7372 | [[Нұрмира]] || 31 |- ! 7373 | [[Наржан]] || 31 |- ! 7374 | [[Оралган]] || 31 |- ! 7375 | [[Нарсулу]] || 31 |- ! 7376 | [[Милина]] || 31 |- ! 7377 | [[Мәденгүл]] || 31 |- ! 7378 | [[Мелана]] || 31 |- ! 7379 | [[Мәкен]] || 31 |- ! 7380 | [[Нәйля]] || 31 |- ! 7381 | [[Пистекул]] || 31 |- ! 7382 | [[Кулдирайхан]] || 31 |- ! 7383 | [[Ләтифа]] || 31 |- ! 7384 | [[Кульбагдат]] || 31 |- ! 7385 | [[Күлдана]] || 31 |- ! 7386 | [[Құттығыз]] || 31 |- ! 7387 | [[Лэзат]] || 31 |- ! 7388 | [[Кульбике]] || 31 |- ! 7389 | [[Күмісгүл]] || 31 |- ! 7390 | [[Мадине]] || 31 |- ! 7391 | [[Маъмура]] || 31 |- ! 7392 | [[Медиана]] || 31 |- ! 7393 | [[Лагыл]] || 31 |- ! 7394 | [[Каркара]] || 31 |- ! 7395 | [[Канзила]] || 31 |- ! 7396 | [[Кмбат]] || 31 |- ! 7397 | [[Залика]] || 31 |- ! 7398 | [[Канымбуби]] || 31 |- ! 7399 | [[Жібекжан]] || 31 |- ! 7400 | [[Кенжеқыз]] || 31 |- ! 7401 | [[Ива]] || 31 |- ! 7402 | [[Калича]] || 31 |- ! 7403 | [[Ислам]] || 31 |- ! 7404 | [[Каныкей]] || 31 |- ! 7405 | [[Жапырақ]] || 31 |- ! 7406 | [[Карасач]] || 31 |- ! 7407 | [[Жүлдыз]] || 31 |- ! 7408 | [[Кауаш]] || 31 |- ! 7409 | [[Злия]] || 31 |- ! 7410 | [[Зібила]] || 31 |- ! 7411 | [[Кайшан]] || 31 |- ! 7412 | [[Зайнура]] || 31 |- ! 7413 | [[Каламкаш]] || 31 |- ! 7414 | [[Жүрсінай]] || 31 |- ! 7415 | [[Гульноза]] || 31 |- ! 7416 | [[Гүлбарша]] || 31 |- ! 7417 | [[Гульпаршын]] || 31 |- ! 7418 | [[Еркингул]] || 31 |- ! 7419 | [[Есманұр]] || 31 |- ! 7420 | [[Жаксыкыз]] || 31 |- ! 7421 | [[Жайдаркүл]] || 31 |- ! 7422 | [[Гүлданай]] || 31 |- ! 7423 | [[Жаксикул]] || 31 |- ! 7424 | [[Еркингуль]] || 31 |- ! 7425 | [[Әсет]] || 31 |- ! 7426 | [[Дари]] || 31 |- ! 7427 | [[Гайнеш]] || 31 |- ! 7428 | [[Гулихан]] || 31 |- ! 7429 | [[Бимария]] || 31 |- ! 7430 | [[Бактикуль]] || 31 |- ! 7431 | [[Гулмай]] || 31 |- ! 7432 | [[Бағыжан]] || 31 |- ! 7433 | [[Базаркан]] || 31 |- ! 7434 | [[Бибіайым]] || 31 |- ! 7435 | [[Бибикан]] || 31 |- ! 7436 | [[Багизат]] || 31 |- ! 7437 | [[Гуллола]] || 31 |- ! 7438 | [[Балқыз]] || 31 |- ! 7439 | [[Ванесса]] || 31 |- ! 7440 | [[Гарипа]] || 31 |- ! 7441 | [[Бұлбұлқан]] || 31 |- ! 7442 | [[Балнәр]] || 31 |- ! 7443 | [[Бораш]] || 31 |- ! 7444 | [[Акмор]] || 31 |- ! 7445 | [[Асен]] || 31 |- ! 7446 | [[Айтнұр]] || 31 |- ! 7447 | [[Акмамык]] || 31 |- ! 7448 | [[Аралкул]] || 31 |- ! 7449 | [[Аиымгуль]] || 31 |- ! 7450 | [[Алтынқыз]] || 31 |- ! 7451 | [[Акжана]] || 31 |- ! 7452 | [[Альбира]] || 31 |- ! 7453 | [[Айлиза]] || 31 |- ! 7454 | [[Алтангүл]] || 31 |- ! 7455 | [[Азаль]] || 31 |- ! 7456 | [[Айсалкын]] || 31 |- ! 7457 | [[Акмарка]] || 31 |- ! 7458 | [[Акнұр]] || 31 |- ! 7459 | [[Аника]] || 31 |- ! 7460 | [[Айя-София]] || 31 |- ! 7461 | [[Аноргул]] || 31 |- ! 7462 | [[Айбейне]] || 31 |- ! 7463 | [[Айнабат]] || 31 |- ! 7464 | [[Аксан]] || 31 |- ! 7465 | [[Айымсұлу]] || 31 |- ! 7466 | [[Айнек]] || 31 |- ! 7467 | [[Айғана]] || 31 |- ! 7468 | [[Арайна]] || 31 |- ! 7469 | [[Ханум]] || 30 |- ! 7470 | [[Улманай]] || 30 |- ! 7471 | [[Улара]] || 30 |- ! 7472 | [[Урлайм]] || 30 |- ! 7473 | [[Улданой]] || 30 |- ! 7474 | [[Элнора]] || 30 |- ! 7475 | [[Эланора]] || 30 |- ! 7476 | [[Тыйштык]] || 30 |- ! 7477 | [[Шаркат]] || 30 |- ! 7478 | [[Ширина]] || 30 |- ! 7479 | [[Төлебике]] || 30 |- ! 7480 | [[Шұғла]] || 30 |- ! 7481 | [[Фаризада]] || 30 |- ! 7482 | [[Сырсұлу]] || 30 |- ! 7483 | [[Сагинкуль]] || 30 |- ! 7484 | [[Тальмира]] || 30 |- ! 7485 | [[Тәттікүл]] || 30 |- ! 7486 | [[Радха]] || 30 |- ! 7487 | [[Санагүл]] || 30 |- ! 7488 | [[Такура]] || 30 |- ! 7489 | [[Светкул]] || 30 |- ! 7490 | [[Салихат]] || 30 |- ! 7491 | [[Сайракуль]] || 30 |- ! 7492 | [[Сатина]] || 30 |- ! 7493 | [[Райымгүл]] || 30 |- ! 7494 | [[Тохта]] || 30 |- ! 7495 | [[Седепкул]] || 30 |- ! 7496 | [[Саипжамал]] || 30 |- ! 7497 | [[Сайлаугайша]] || 30 |- ! 7498 | [[Рамира]] || 30 |- ! 7499 | [[Панаргүл]] || 30 |- ! 7500 | [[Нуруш]] || 30 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Нурилаш]] || 30 |- ! 7502 | [[Нариман]] || 30 |- ! 7503 | [[Нұрлым]] || 30 |- ! 7504 | [[Нархал]] || 30 |- ! 7505 | [[Назыкуль]] || 30 |- ! 7506 | [[Мендыганым]] || 30 |- ! 7507 | [[Перизада]] || 30 |- ! 7508 | [[Нурайм]] || 30 |- ! 7509 | [[Нуршай]] || 30 |- ! 7510 | [[Нурбибе]] || 30 |- ! 7511 | [[Назтай]] || 30 |- ! 7512 | [[Нурбина]] || 30 |- ! 7513 | [[Панархан]] || 30 |- ! 7514 | [[Нурболсын]] || 30 |- ! 7515 | [[Нурзаги]] || 30 |- ! 7516 | [[Перузат]] || 30 |- ! 7517 | [[Күлсінхан]] || 30 |- ! 7518 | [[Кульнази]] || 30 |- ! 7519 | [[Магиша]] || 30 |- ! 7520 | [[Кулназ]] || 30 |- ! 7521 | [[Күнекей]] || 30 |- ! 7522 | [[Лазет]] || 30 |- ! 7523 | [[Кулсан]] || 30 |- ! 7524 | [[Күлсінай]] || 30 |- ! 7525 | [[Кулбахрам]] || 30 |- ! 7526 | [[Кулбике]] || 30 |- ! 7527 | [[Мейримхан]] || 30 |- ! 7528 | [[Кулпат]] || 30 |- ! 7529 | [[Меделхан]] || 30 |- ! 7530 | [[Күлшар]] || 30 |- ! 7531 | [[Марипа]] || 30 |- ! 7532 | [[Мейірбан]] || 30 |- ! 7533 | [[Макура]] || 30 |- ! 7534 | [[Лайана]] || 30 |- ! 7535 | [[Куляндам]] || 30 |- ! 7536 | [[Лебіз]] || 30 |- ! 7537 | [[Кульжаган]] || 30 |- ! 7538 | [[Кунар]] || 30 |- ! 7539 | [[Құлпыр]] || 30 |- ! 7540 | [[Курма]] || 30 |- ! 7541 | [[Мауекул]] || 30 |- ! 7542 | [[Марбан]] || 30 |- ! 7543 | [[Мейра]] || 30 |- ! 7544 | [[Лямис]] || 30 |- ! 7545 | [[Зерек]] || 30 |- ! 7546 | [[Зибакуль]] || 30 |- ! 7547 | [[Жолдыхан]] || 30 |- ! 7548 | [[Коралай]] || 30 |- ! 7549 | [[Зиннат]] || 30 |- ! 7550 | [[Крестина]] || 30 |- ! 7551 | [[Зият]] || 30 |- ! 7552 | [[Жанэтта]] || 30 |- ! 7553 | [[Инаббат]] || 30 |- ! 7554 | [[Кадирхан]] || 30 |- ! 7555 | [[Жұмахан]] || 30 |- ! 7556 | [[Каирлы]] || 30 |- ! 7557 | [[Канияш]] || 30 |- ! 7558 | [[Кайкен]] || 30 |- ! 7559 | [[Каракөз]] || 30 |- ! 7560 | [[Зылика]] || 30 |- ! 7561 | [[Кенишкуль]] || 30 |- ! 7562 | [[Зылиқа]] || 30 |- ! 7563 | [[Живек]] || 30 |- ! 7564 | [[Зулия]] || 30 |- ! 7565 | [[Гульфина]] || 30 |- ! 7566 | [[Диас]] || 30 |- ! 7567 | [[Джумаш]] || 30 |- ! 7568 | [[Дэниз]] || 30 |- ! 7569 | [[Гүлмайса]] || 30 |- ! 7570 | [[Гульназар]] || 30 |- ! 7571 | [[Гульжанна]] || 30 |- ! 7572 | [[Гүлдархан]] || 30 |- ! 7573 | [[Гүлбақша]] || 30 |- ! 7574 | [[Гулян]] || 30 |- ! 7575 | [[Гүлмайдан]] || 30 |- ! 7576 | [[Жайлан]] || 30 |- ! 7577 | [[Дамиш]] || 30 |- ! 7578 | [[Гүлбағда]] || 30 |- ! 7579 | [[Дилноз]] || 30 |- ! 7580 | [[Еркебала]] || 30 |- ! 7581 | [[Делия]] || 30 |- ! 7582 | [[Батжамал]] || 30 |- ! 7583 | [[Гайний]] || 30 |- ! 7584 | [[Берик]] || 30 |- ! 7585 | [[Бахтикуль]] || 30 |- ! 7586 | [[Ғалияш]] || 30 |- ! 7587 | [[Бибі Мариям]] || 30 |- ! 7588 | [[Батика]] || 30 |- ! 7589 | [[Бахтинур]] || 30 |- ! 7590 | [[Бәтен]] || 30 |- ! 7591 | [[Балбибі]] || 30 |- ! 7592 | [[Бахшагуль]] || 30 |- ! 7593 | [[Бибсара]] || 30 |- ! 7594 | [[Балтуре]] || 30 |- ! 7595 | [[Бига]] || 30 |- ! 7596 | [[Гулбахит]] || 30 |- ! 7597 | [[Балбосын]] || 30 |- ! 7598 | [[Асьма]] || 30 |- ! 7599 | [[Бактгуль]] || 30 |- ! 7600 | [[Бахат]] || 30 |- ! 7601 | [[Бопеш]] || 30 |- ! 7602 | [[Бахор]] || 30 |- ! 7603 | [[Бахтгул]] || 30 |- ! 7604 | [[Бубина]] || 30 |- ! 7605 | [[Аймангүл]] || 30 |- ! 7606 | [[Арида]] || 30 |- ! 7607 | [[Алиям]] || 30 |- ! 7608 | [[Аллана]] || 30 |- ! 7609 | [[Ақайна]] || 30 |- ! 7610 | [[Адалия]] || 30 |- ! 7611 | [[Айханум]] || 30 |- ! 7612 | [[Адебиет]] || 30 |- ! 7613 | [[Актуйме]] || 30 |- ! 7614 | [[Аизат]] || 30 |- ! 7615 | [[Айжанкул]] || 30 |- ! 7616 | [[Айзахан]] || 30 |- ! 7617 | [[Айшырын]] || 30 |- ! 7618 | [[Акжемис]] || 30 |- ! 7619 | [[Агдалия]] || 30 |- ! 7620 | [[Акжаик]] || 30 |- ! 7621 | [[Акпейл]] || 30 |- ! 7622 | [[Хапура]] || 29 |- ! 7623 | [[Хосият]] || 29 |- ! 7624 | [[Шайжан]] || 29 |- ! 7625 | [[Шәмшінұр]] || 29 |- ! 7626 | [[Тулеукуль]] || 29 |- ! 7627 | [[Шинаргуль]] || 29 |- ! 7628 | [[Улдамет]] || 29 |- ! 7629 | [[Тулеухан]] || 29 |- ! 7630 | [[Туйган]] || 29 |- ! 7631 | [[Хибат]] || 29 |- ! 7632 | [[Уәсила]] || 29 |- ! 7633 | [[Хатша]] || 29 |- ! 7634 | [[Шолпанхан]] || 29 |- ! 7635 | [[Чолпон]] || 29 |- ! 7636 | [[Ұлдаш]] || 29 |- ! 7637 | [[Хатиша]] || 29 |- ! 7638 | [[Умиркуль]] || 29 |- ! 7639 | [[Тилеукул]] || 29 |- ! 7640 | [[Рзагүл]] || 29 |- ! 7641 | [[Тишкуль]] || 29 |- ! 7642 | [[Руқая]] || 29 |- ! 7643 | [[Тотыгул]] || 29 |- ! 7644 | [[Семанур]] || 29 |- ! 7645 | [[Саера]] || 29 |- ! 7646 | [[Телектес]] || 29 |- ! 7647 | [[Толжан]] || 29 |- ! 7648 | [[Советгуль]] || 29 |- ! 7649 | [[Танзия]] || 29 |- ! 7650 | [[Раушанкуль]] || 29 |- ! 7651 | [[Рамуза]] || 29 |- ! 7652 | [[Рохат]] || 29 |- ! 7653 | [[Сауык]] || 29 |- ! 7654 | [[Нышан]] || 29 |- ! 7655 | [[Патигуль]] || 29 |- ! 7656 | [[Пайза]] || 29 |- ! 7657 | [[Нәзима]] || 29 |- ! 7658 | [[Нази]] || 29 |- ! 7659 | [[Нурифа]] || 29 |- ! 7660 | [[Орунтай]] || 29 |- ! 7661 | [[Мырзагүл]] || 29 |- ! 7662 | [[Несибельди]] || 29 |- ! 7663 | [[Мирра]] || 29 |- ! 7664 | [[Несып]] || 29 |- ! 7665 | [[Нурсылу]] || 29 |- ! 7666 | [[Мөлдірай]] || 29 |- ! 7667 | [[Насибали]] || 29 |- ! 7668 | [[Оңал]] || 29 |- ! 7669 | [[Мираслава]] || 29 |- ! 7670 | [[Мұнира]] || 29 |- ! 7671 | [[Надима]] || 29 |- ! 7672 | [[Наркул]] || 29 |- ! 7673 | [[Миуагуль]] || 29 |- ! 7674 | [[Парвина]] || 29 |- ! 7675 | [[Нұрқия]] || 29 |- ! 7676 | [[Нуржайнат]] || 29 |- ! 7677 | [[Мензифа]] || 29 |- ! 7678 | [[Нұрлытаң]] || 29 |- ! 7679 | [[Нуркеш]] || 29 |- ! 7680 | [[Нурсезім]] || 29 |- ! 7681 | [[Магмура]] || 29 |- ! 7682 | [[Қатима]] || 29 |- ! 7683 | [[Кульшахар]] || 29 |- ! 7684 | [[Қызбала]] || 29 |- ! 7685 | [[Кунзираш]] || 29 |- ! 7686 | [[Кульдари]] || 29 |- ! 7687 | [[Макия]] || 29 |- ! 7688 | [[Кулжиан]] || 29 |- ! 7689 | [[Кунзиля]] || 29 |- ! 7690 | [[Кульяш]] || 29 |- ! 7691 | [[Кунтуган]] || 29 |- ! 7692 | [[Майкеш]] || 29 |- ! 7693 | [[Кульсагира]] || 29 |- ! 7694 | [[Куттигиз]] || 29 |- ! 7695 | [[Кульбагдан]] || 29 |- ! 7696 | [[Кулшари]] || 29 |- ! 7697 | [[Кулжамиля]] || 29 |- ! 7698 | [[Кульжамаш]] || 29 |- ! 7699 | [[Кымбатай]] || 29 |- ! 7700 | [[Кумусхан]] || 29 |- ! 7701 | [[Інжү]] || 29 |- ! 7702 | [[Зульхия]] || 29 |- ! 7703 | [[Кагира]] || 29 |- ! 7704 | [[Кайникен]] || 29 |- ! 7705 | [[Келеке]] || 29 |- ! 7706 | [[Камина]] || 29 |- ! 7707 | [[Жумабеке]] || 29 |- ! 7708 | [[Игілік]] || 29 |- ! 7709 | [[Индиана]] || 29 |- ! 7710 | [[Зипа]] || 29 |- ! 7711 | [[Илескул]] || 29 |- ! 7712 | [[Канимкуль]] || 29 |- ! 7713 | [[Заурен]] || 29 |- ! 7714 | [[Жиенгул]] || 29 |- ! 7715 | [[Жапырак]] || 29 |- ! 7716 | [[Жидегул]] || 29 |- ! 7717 | [[Калья]] || 29 |- ! 7718 | [[Даркен]] || 29 |- ! 7719 | [[Гульфарам]] || 29 |- ! 7720 | [[Әлдина]] || 29 |- ! 7721 | [[Жадрасын]] || 29 |- ! 7722 | [[Догдырхан]] || 29 |- ! 7723 | [[Гүлжарқын]] || 29 |- ! 7724 | [[Джумагыз]] || 29 |- ! 7725 | [[Елмұра]] || 29 |- ! 7726 | [[Жанелла]] || 29 |- ! 7727 | [[Гүлсанам]] || 29 |- ! 7728 | [[Гүлсия]] || 29 |- ! 7729 | [[Жайлаукул]] || 29 |- ! 7730 | [[Гүлшира]] || 29 |- ! 7731 | [[Жансэль]] || 29 |- ! 7732 | [[Жанал]] || 29 |- ! 7733 | [[Дея]] || 29 |- ! 7734 | [[Дагмара]] || 29 |- ! 7735 | [[Гүльнар]] || 29 |- ! 7736 | [[Әлжан]] || 29 |- ! 7737 | [[Жаксикуль]] || 29 |- ! 7738 | [[Ерсінгүл]] || 29 |- ! 7739 | [[Әделя]] || 29 |- ! 7740 | [[Жанлай]] || 29 |- ! 7741 | [[Даметжан]] || 29 |- ! 7742 | [[Гульбадам]] || 29 |- ! 7743 | [[Әзизә]] || 29 |- ! 7744 | [[Далель]] || 29 |- ! 7745 | [[Гүлбаран]] || 29 |- ! 7746 | [[Жансылу]] || 29 |- ! 7747 | [[Еркебулан]] || 29 |- ! 7748 | [[Жанаим]] || 29 |- ! 7749 | [[Дамагул]] || 29 |- ! 7750 | [[Бисулу]] || 29 |- ! 7751 | [[Барчиной]] || 29 |- ! 7752 | [[Гибрат]] || 29 |- ! 7753 | [[Баянсулув]] || 29 |- ! 7754 | [[Билимхан]] || 29 |- ! 7755 | [[Бишат]] || 29 |- ! 7756 | [[Бибіпатима]] || 29 |- ! 7757 | [[Балдан]] || 29 |- ! 7758 | [[Гулажар]] || 29 |- ! 7759 | [[Аяулим]] || 29 |- ! 7760 | [[Бибраба]] || 29 |- ! 7761 | [[Балзура]] || 29 |- ! 7762 | [[Балбупе]] || 29 |- ! 7763 | [[Бегим]] || 29 |- ! 7764 | [[Бекен]] || 29 |- ! 7765 | [[Бегимкуль]] || 29 |- ! 7766 | [[Бактина]] || 29 |- ! 7767 | [[Буби]] || 29 |- ! 7768 | [[Глафира]] || 29 |- ! 7769 | [[Башира]] || 29 |- ! 7770 | [[Гуландам]] || 29 |- ! 7771 | [[Бахтыкан]] || 29 |- ! 7772 | [[Бакия]] || 29 |- ! 7773 | [[Балнұра]] || 29 |- ! 7774 | [[Багыдат]] || 29 |- ! 7775 | [[Бағдагул]] || 29 |- ! 7776 | [[Бибитгуль]] || 29 |- ! 7777 | [[Аскеркуль]] || 29 |- ! 7778 | [[Гайныш]] || 29 |- ! 7779 | [[Бахшагул]] || 29 |- ! 7780 | [[Алмакан]] || 29 |- ! 7781 | [[Айимгуль]] || 29 |- ! 7782 | [[Артыкгул]] || 29 |- ! 7783 | [[Адаскул]] || 29 |- ! 7784 | [[Айсулуу]] || 29 |- ! 7785 | [[Аманкайша]] || 29 |- ! 7786 | [[Айданай]] || 29 |- ! 7787 | [[Аққағаз]] || 29 |- ! 7788 | [[Алнұр]] || 29 |- ! 7789 | [[Айасель]] || 29 |- ! 7790 | [[Айқынгүл]] || 29 |- ! 7791 | [[Айнурым]] || 29 |- ! 7792 | [[Айшакүл]] || 29 |- ! 7793 | [[Айәсел]] || 29 |- ! 7794 | [[Аманқыз]] || 29 |- ! 7795 | [[Азатгуль]] || 29 |- ! 7796 | [[Айгүль]] || 29 |- ! 7797 | [[Аймана]] || 29 |- ! 7798 | [[Улбосун]] || 28 |- ! 7799 | [[Хатидже]] || 28 |- ! 7800 | [[Урлаш]] || 28 |- ! 7801 | [[Филиз]] || 28 |- ! 7802 | [[Умуткул]] || 28 |- ! 7803 | [[Улбулсын]] || 28 |- ! 7804 | [[Турдыкан]] || 28 |- ! 7805 | [[Турсинкуль]] || 28 |- ! 7806 | [[Уметжан]] || 28 |- ! 7807 | [[Шакарман]] || 28 |- ! 7808 | [[Ыкпал]] || 28 |- ! 7809 | [[Халияш]] || 28 |- ! 7810 | [[Шахноз]] || 28 |- ! 7811 | [[Элона]] || 28 |- ! 7812 | [[Суфия]] || 28 |- ! 7813 | [[Саира]] || 28 |- ! 7814 | [[Сырсулу]] || 28 |- ! 7815 | [[Санабар]] || 28 |- ! 7816 | [[Раяш]] || 28 |- ! 7817 | [[Санель]] || 28 |- ! 7818 | [[Сагын]] || 28 |- ! 7819 | [[Сатенкуль]] || 28 |- ! 7820 | [[Таңырыс]] || 28 |- ! 7821 | [[Сафиянур]] || 28 |- ! 7822 | [[Темиркул]] || 28 |- ! 7823 | [[Сагдия]] || 28 |- ! 7824 | [[Сиякуль]] || 28 |- ! 7825 | [[Софина]] || 28 |- ! 7826 | [[Мәриямкүл]] || 28 |- ! 7827 | [[Насипгуль]] || 28 |- ! 7828 | [[Мехрибану]] || 28 |- ! 7829 | [[Назиха]] || 28 |- ! 7830 | [[Накен]] || 28 |- ! 7831 | [[Назкеш]] || 28 |- ! 7832 | [[Мукадас]] || 28 |- ! 7833 | [[Оринша]] || 28 |- ! 7834 | [[Пәтигүл]] || 28 |- ! 7835 | [[Мұнтазбегім]] || 28 |- ! 7836 | [[Найман]] || 28 |- ! 7837 | [[Нұрзинат]] || 28 |- ! 7838 | [[Мулкат]] || 28 |- ! 7839 | [[Покиза]] || 28 |- ! 7840 | [[Оразганым]] || 28 |- ! 7841 | [[Негина]] || 28 |- ! 7842 | [[Нурбаги]] || 28 |- ! 7843 | [[Нуржауар]] || 28 |- ! 7844 | [[Қалқа]] || 28 |- ! 7845 | [[Куннар]] || 28 |- ! 7846 | [[Қанымша]] || 28 |- ! 7847 | [[Кулдрайхан]] || 28 |- ! 7848 | [[Кульсумкан]] || 28 |- ! 7849 | [[Мартай]] || 28 |- ! 7850 | [[Кулмесхан]] || 28 |- ! 7851 | [[Кумушой]] || 28 |- ! 7852 | [[Кульсан]] || 28 |- ! 7853 | [[Кулайда]] || 28 |- ! 7854 | [[Лале]] || 28 |- ! 7855 | [[Кулше]] || 28 |- ! 7856 | [[Майжамал]] || 28 |- ! 7857 | [[Куралхан]] || 28 |- ! 7858 | [[Күлімкөз]] || 28 |- ! 7859 | [[Кундус]] || 28 |- ! 7860 | [[Қанзира]] || 28 |- ! 7861 | [[Кульсинай]] || 28 |- ! 7862 | [[Кульмайраш]] || 28 |- ! 7863 | [[Мальвина]] || 28 |- ! 7864 | [[Кумысбала]] || 28 |- ! 7865 | [[Кульдаш]] || 28 |- ! 7866 | [[Кульзияш]] || 28 |- ! 7867 | [[Меиргул]] || 28 |- ! 7868 | [[Мауекуль]] || 28 |- ! 7869 | [[Луана]] || 28 |- ! 7870 | [[Маулеш]] || 28 |- ! 7871 | [[Күлипа]] || 28 |- ! 7872 | [[Кукен]] || 28 |- ! 7873 | [[Күнжамал]] || 28 |- ! 7874 | [[Күнімкүл]] || 28 |- ! 7875 | [[Зубарзат]] || 28 |- ! 7876 | [[Зазира]] || 28 |- ! 7877 | [[Калыкыз]] || 28 |- ! 7878 | [[Казнакуль]] || 28 |- ! 7879 | [[Канимкул]] || 28 |- ! 7880 | [[Загима]] || 28 |- ! 7881 | [[Каниша]] || 28 |- ! 7882 | [[Каныгул]] || 28 |- ! 7883 | [[Каниза]] || 28 |- ! 7884 | [[Инар]] || 28 |- ! 7885 | [[Закан]] || 28 |- ! 7886 | [[Калдыгиз]] || 28 |- ! 7887 | [[Жемиле]] || 28 |- ! 7888 | [[Канымкан]] || 28 |- ! 7889 | [[Кеншилик]] || 28 |- ! 7890 | [[Зейнахан]] || 28 |- ! 7891 | [[Жанэлла]] || 28 |- ! 7892 | [[Илаш]] || 28 |- ! 7893 | [[Кант]] || 28 |- ! 7894 | [[Зерекуль]] || 28 |- ! 7895 | [[Инжигул]] || 28 |- ! 7896 | [[Инта]] || 28 |- ! 7897 | [[Ихсана]] || 28 |- ! 7898 | [[Гулнафиса]] || 28 |- ! 7899 | [[Гульвера]] || 28 |- ! 7900 | [[Гүлбайра]] || 28 |- ! 7901 | [[Жанылгуль]] || 28 |- ! 7902 | [[Гульсауле]] || 28 |- ! 7903 | [[Гулняр]] || 28 |- ! 7904 | [[Джумакан]] || 28 |- ! 7905 | [[Жазигуль]] || 28 |- ! 7906 | [[Елка]] || 28 |- ! 7907 | [[Дельфуза]] || 28 |- ! 7908 | [[Джулдуз]] || 28 |- ! 7909 | [[Гулчира]] || 28 |- ! 7910 | [[Жанатгул]] || 28 |- ! 7911 | [[Джалила]] || 28 |- ! 7912 | [[Гульман]] || 28 |- ! 7913 | [[Гульзипаш]] || 28 |- ! 7914 | [[Гүлмейрам]] || 28 |- ! 7915 | [[Даргуль]] || 28 |- ! 7916 | [[Ахтоты]] || 28 |- ! 7917 | [[Батиля]] || 28 |- ! 7918 | [[Бибикамал]] || 28 |- ! 7919 | [[Бибану]] || 28 |- ! 7920 | [[Бериккул]] || 28 |- ! 7921 | [[Бибіғайша]] || 28 |- ! 7922 | [[Гулкашима]] || 28 |- ! 7923 | [[Бакти]] || 28 |- ! 7924 | [[Багылан]] || 28 |- ! 7925 | [[Балайша]] || 28 |- ! 7926 | [[Аязкул]] || 28 |- ! 7927 | [[Гулбакит]] || 28 |- ! 7928 | [[Биша]] || 28 |- ! 7929 | [[Бибизауре]] || 28 |- ! 7930 | [[Балназ]] || 28 |- ! 7931 | [[Бибіқадиша]] || 28 |- ! 7932 | [[Ашура]] || 28 |- ! 7933 | [[Батигул]] || 28 |- ! 7934 | [[Вилена]] || 28 |- ! 7935 | [[Айкена]] || 28 |- ! 7936 | [[Айшекер]] || 28 |- ! 7937 | [[Айажан]] || 28 |- ! 7938 | [[Акназ]] || 28 |- ! 7939 | [[Аршакул]] || 28 |- ! 7940 | [[Айдаш]] || 28 |- ! 7941 | [[Айтұнық]] || 28 |- ! 7942 | [[Апия]] || 28 |- ! 7943 | [[Айжанкуль]] || 28 |- ! 7944 | [[Акилес]] || 28 |- ! 7945 | [[Ай-Зере]] || 28 |- ! 7946 | [[Азра]] || 28 |- ! 7947 | [[Айгорым]] || 28 |- ! 7948 | [[Агалтын]] || 28 |- ! 7949 | [[Айманкүл]] || 28 |- ! 7950 | [[Ай]] || 28 |- ! 7951 | [[Ақшагүл]] || 28 |- ! 7952 | [[Айкаракоз]] || 28 |- ! 7953 | [[Ақиқат]] || 28 |- ! 7954 | [[Айгюль]] || 28 |- ! 7955 | [[Ализе]] || 28 |- ! 7956 | [[Акпал]] || 28 |- ! 7957 | [[Ульбосын]] || 27 |- ! 7958 | [[Эльеонора]] || 27 |- ! 7959 | [[Урбихан]] || 27 |- ! 7960 | [[Шарихан]] || 27 |- ! 7961 | [[Турагалды]] || 27 |- ! 7962 | [[Шнаргуль]] || 27 |- ! 7963 | [[Турсынжамал]] || 27 |- ! 7964 | [[Эмине]] || 27 |- ! 7965 | [[Элита]] || 27 |- ! 7966 | [[Түймекүл]] || 27 |- ! 7967 | [[Шокен]] || 27 |- ! 7968 | [[Юлтуз]] || 27 |- ! 7969 | [[Хуаныш]] || 27 |- ! 7970 | [[Шәркүл]] || 27 |- ! 7971 | [[Улбасын]] || 27 |- ! 7972 | [[Юра]] || 27 |- ! 7973 | [[Шахеризада]] || 27 |- ! 7974 | [[Хамажай]] || 27 |- ! 7975 | [[Элионора]] || 27 |- ! 7976 | [[Умия]] || 27 |- ! 7977 | [[Тансұлу]] || 27 |- ! 7978 | [[Толган]] || 27 |- ! 7979 | [[Санагул]] || 27 |- ! 7980 | [[Селена]] || 27 |- ! 7981 | [[Таза]] || 27 |- ! 7982 | [[Сағина]] || 27 |- ! 7983 | [[Саулен]] || 27 |- ! 7984 | [[Рсжан]] || 27 |- ! 7985 | [[Раушания]] || 27 |- ! 7986 | [[Райкен]] || 27 |- ! 7987 | [[Ранайкул]] || 27 |- ! 7988 | [[Толеукул]] || 27 |- ! 7989 | [[Талшынай]] || 27 |- ! 7990 | [[Сулубике]] || 27 |- ! 7991 | [[Таңсулу]] || 27 |- ! 7992 | [[Сулувхан]] || 27 |- ! 7993 | [[Татигуль]] || 27 |- ! 7994 | [[Саня]] || 27 |- ! 7995 | [[Разья]] || 27 |- ! 7996 | [[Сүйкімді]] || 27 |- ! 7997 | [[Тиллагул]] || 27 |- ! 7998 | [[Сарби]] || 27 |- ! 7999 | [[Сангул]] || 27 |- ! 8000 | [[Сырғакүл]] || 27 |- ! 8001 | [[Санавар]] || 27 |- ! 8002 | [[Рымшаш]] || 27 |- ! 8003 | [[Ойсара]] || 27 |- ! 8004 | [[Нурымхан]] || 27 |- ! 8005 | [[Мерейгул]] || 27 |- ! 8006 | [[Мырзакыз]] || 27 |- ! 8007 | [[Нұржайнар]] || 27 |- ! 8008 | [[Нагыйма]] || 27 |- ! 8009 | [[Патихан]] || 27 |- ! 8010 | [[Нагым]] || 27 |- ! 8011 | [[Нурниса]] || 27 |- ! 8012 | [[Нарбуби]] || 27 |- ! 8013 | [[Нұрғиза]] || 27 |- ! 8014 | [[Нахия]] || 27 |- ! 8015 | [[Нұрсымбат]] || 27 |- ! 8016 | [[Несвели]] || 27 |- ! 8017 | [[Оралбике]] || 27 |- ! 8018 | [[Мендыгул]] || 27 |- ! 8019 | [[Перде]] || 27 |- ! 8020 | [[Нургайча]] || 27 |- ! 8021 | [[Нурзиба]] || 27 |- ! 8022 | [[Нурилә]] || 27 |- ! 8023 | [[Лали]] || 27 |- ! 8024 | [[Қапура]] || 27 |- ! 8025 | [[Кулдара]] || 27 |- ! 8026 | [[Кулзайнат]] || 27 |- ! 8027 | [[Кызсулу]] || 27 |- ! 8028 | [[Кульмарам]] || 27 |- ! 8029 | [[Қаншай]] || 27 |- ! 8030 | [[Мапуза]] || 27 |- ! 8031 | [[Күлман]] || 27 |- ! 8032 | [[Лезат]] || 27 |- ! 8033 | [[Қалнұр]] || 27 |- ! 8034 | [[Кульзихан]] || 27 |- ! 8035 | [[Кулханыс]] || 27 |- ! 8036 | [[Қыз-Жібек]] || 27 |- ! 8037 | [[Мариягуль]] || 27 |- ! 8038 | [[Кулпия]] || 27 |- ! 8039 | [[Күлбарам]] || 27 |- ! 8040 | [[Қания]] || 27 |- ! 8041 | [[Мауты]] || 27 |- ! 8042 | [[Лила]] || 27 |- ! 8043 | [[Мапиза]] || 27 |- ! 8044 | [[Машакар]] || 27 |- ! 8045 | [[Маягуль]] || 27 |- ! 8046 | [[Куттыгуль]] || 27 |- ! 8047 | [[Марусия]] || 27 |- ! 8048 | [[Кынаш]] || 27 |- ! 8049 | [[Кашипа]] || 27 |- ! 8050 | [[Каипжамал]] || 27 |- ! 8051 | [[Иная]] || 27 |- ! 8052 | [[Иннара]] || 27 |- ! 8053 | [[Зеберкул]] || 27 |- ! 8054 | [[Камала]] || 27 |- ! 8055 | [[Кенишкул]] || 27 |- ! 8056 | [[Забига]] || 27 |- ! 8057 | [[Заукен]] || 27 |- ! 8058 | [[Канафия]] || 27 |- ! 8059 | [[Каир]] || 27 |- ! 8060 | [[Зимфира]] || 27 |- ! 8061 | [[Илиана]] || 27 |- ! 8062 | [[Зинекуль]] || 27 |- ! 8063 | [[Кенжекиз]] || 27 |- ! 8064 | [[Зейнепкул]] || 27 |- ! 8065 | [[Кеңескүл]] || 27 |- ! 8066 | [[Зағила]] || 27 |- ! 8067 | [[Зиваш]] || 27 |- ! 8068 | [[Журсын]] || 27 |- ! 8069 | [[Заруха]] || 27 |- ! 8070 | [[Жананур]] || 27 |- ! 8071 | [[Дінасыл]] || 27 |- ! 8072 | [[Гүлбиназ]] || 27 |- ! 8073 | [[Джансулу]] || 27 |- ! 8074 | [[Дильвара]] || 27 |- ! 8075 | [[Джанылхан]] || 27 |- ! 8076 | [[Доктыркуль]] || 27 |- ! 8077 | [[Гульчира]] || 27 |- ! 8078 | [[Гульзихан]] || 27 |- ! 8079 | [[Гульмариям]] || 27 |- ! 8080 | [[Әигерім]] || 27 |- ! 8081 | [[Дамекул]] || 27 |- ! 8082 | [[Жанайна]] || 27 |- ! 8083 | [[Джульетта]] || 27 |- ! 8084 | [[Гульайхан]] || 27 |- ! 8085 | [[Жанатхан]] || 27 |- ! 8086 | [[Гулшекер]] || 27 |- ! 8087 | [[Данахан]] || 27 |- ! 8088 | [[Жанкумыс]] || 27 |- ! 8089 | [[Гульмейрам]] || 27 |- ! 8090 | [[Әзел]] || 27 |- ! 8091 | [[Әлпия]] || 27 |- ! 8092 | [[Даниелла]] || 27 |- ! 8093 | [[Джумакыз]] || 27 |- ! 8094 | [[Жазық]] || 27 |- ! 8095 | [[Даражат]] || 27 |- ! 8096 | [[Джанетта]] || 27 |- ! 8097 | [[Жакиш]] || 27 |- ! 8098 | [[Елзада]] || 27 |- ! 8099 | [[Динахан]] || 27 |- ! 8100 | [[Гулчат]] || 27 |- ! 8101 | [[Гульдрайхан]] || 27 |- ! 8102 | [[Биғаным]] || 27 |- ! 8103 | [[Бердигуль]] || 27 |- ! 8104 | [[Бактынур]] || 27 |- ! 8105 | [[Балболсын]] || 27 |- ! 8106 | [[Батиман]] || 27 |- ! 8107 | [[Асылкүл]] || 27 |- ! 8108 | [[Гулмадина]] || 27 |- ! 8109 | [[Ауелхан]] || 27 |- ! 8110 | [[Гулгуль]] || 27 |- ! 8111 | [[Бактили]] || 27 |- ! 8112 | [[Бакытханым]] || 27 |- ! 8113 | [[Бибіт]] || 27 |- ! 8114 | [[Багимкул]] || 27 |- ! 8115 | [[Балғынай]] || 27 |- ! 8116 | [[Бал]] || 27 |- ! 8117 | [[Ғибадат]] || 27 |- ! 8118 | [[Бакат]] || 27 |- ! 8119 | [[Гиззат]] || 27 |- ! 8120 | [[Гулмарам]] || 27 |- ! 8121 | [[Адлет]] || 27 |- ! 8122 | [[Анзия]] || 27 |- ! 8123 | [[Айшара]] || 27 |- ! 8124 | [[Арзыкул]] || 27 |- ! 8125 | [[Айымжамал]] || 27 |- ! 8126 | [[Акбазар]] || 27 |- ! 8127 | [[Айтаңсық]] || 27 |- ! 8128 | [[Аминам]] || 27 |- ! 8129 | [[Адияна]] || 27 |- ! 8130 | [[Ақмамық]] || 27 |- ! 8131 | [[Аини]] || 27 |- ! 8132 | [[Аилина]] || 27 |- ! 8133 | [[Айнэля]] || 27 |- ! 8134 | [[Арапат]] || 27 |- ! 8135 | [[Асенгуль]] || 27 |- ! 8136 | [[Ақжүзік]] || 27 |- ! 8137 | [[Акзейнеп]] || 27 |- ! 8138 | [[Алтинкул]] || 27 |- ! 8139 | [[Арманда]] || 27 |- ! 8140 | [[Акзауреш]] || 27 |- ! 8141 | [[Алгиза]] || 27 |- ! 8142 | [[Айжурек]] || 27 |- ! 8143 | [[Айторғын]] || 27 |- ! 8144 | [[Арунай]] || 27 |- ! 8145 | [[Акмира]] || 27 |- ! 8146 | [[Аргуль]] || 27 |- ! 8147 | [[Шинаркул]] || 26 |- ! 8148 | [[Ясминур]] || 26 |- ! 8149 | [[Ханымжан]] || 26 |- ! 8150 | [[Тохтархан]] || 26 |- ! 8151 | [[Улжахан]] || 26 |- ! 8152 | [[Шакарбан]] || 26 |- ! 8153 | [[Шаббона]] || 26 |- ! 8154 | [[Шырақ]] || 26 |- ! 8155 | [[Улберген]] || 26 |- ! 8156 | [[Хатипа]] || 26 |- ! 8157 | [[Хурсаной]] || 26 |- ! 8158 | [[Тымаркул]] || 26 |- ! 8159 | [[Чайза]] || 26 |- ! 8160 | [[Шакаризада]] || 26 |- ! 8161 | [[Уралхан]] || 26 |- ! 8162 | [[Шалқар]] || 26 |- ! 8163 | [[Умсынганым]] || 26 |- ! 8164 | [[Шамшабану]] || 26 |- ! 8165 | [[Ханымша]] || 26 |- ! 8166 | [[Тыныгай]] || 26 |- ! 8167 | [[Раия]] || 26 |- ! 8168 | [[Салиқа]] || 26 |- ! 8169 | [[Рахиль]] || 26 |- ! 8170 | [[Рукая]] || 26 |- ! 8171 | [[Сезiм]] || 26 |- ! 8172 | [[Румилям]] || 26 |- ! 8173 | [[Раьно]] || 26 |- ! 8174 | [[Санзия]] || 26 |- ! 8175 | [[Сагынган]] || 26 |- ! 8176 | [[Тамилана]] || 26 |- ! 8177 | [[Тагайкул]] || 26 |- ! 8178 | [[Танакул]] || 26 |- ! 8179 | [[Симанұр]] || 26 |- ! 8180 | [[Рида]] || 26 |- ! 8181 | [[Раима]] || 26 |- ! 8182 | [[Раулан]] || 26 |- ! 8183 | [[Рұқия]] || 26 |- ! 8184 | [[Сахида]] || 26 |- ! 8185 | [[Толбасы]] || 26 |- ! 8186 | [[Рагина]] || 26 |- ! 8187 | [[Сирга]] || 26 |- ! 8188 | [[Раила]] || 26 |- ! 8189 | [[Сануар]] || 26 |- ! 8190 | [[Райка]] || 26 |- ! 8191 | [[Саулегүл]] || 26 |- ! 8192 | [[Сагымкул]] || 26 |- ! 8193 | [[Рашкуль]] || 26 |- ! 8194 | [[Нұржамила]] || 26 |- ! 8195 | [[Нуршад]] || 26 |- ! 8196 | [[Окила]] || 26 |- ! 8197 | [[Науаткан]] || 26 |- ! 8198 | [[Наркуль]] || 26 |- ! 8199 | [[Несебели]] || 26 |- ! 8200 | [[Нұрсұлтан]] || 26 |- ! 8201 | [[Нәзікай]] || 26 |- ! 8202 | [[Нури]] || 26 |- ! 8203 | [[Нурасыл]] || 26 |- ! 8204 | [[Нұр-Ай]] || 26 |- ! 8205 | [[Нурбақыт]] || 26 |- ! 8206 | [[Назимгул]] || 26 |- ! 8207 | [[Нургаин]] || 26 |- ! 8208 | [[Нұрлыжан]] || 26 |- ! 8209 | [[Меруэт]] || 26 |- ! 8210 | [[Назирке]] || 26 |- ! 8211 | [[Нуржайнар]] || 26 |- ! 8212 | [[Оналкул]] || 26 |- ! 8213 | [[Нағира]] || 26 |- ! 8214 | [[Нұрайя]] || 26 |- ! 8215 | [[Кунсұлу]] || 26 |- ! 8216 | [[Кульджамал]] || 26 |- ! 8217 | [[Кульбахрам]] || 26 |- ! 8218 | [[Кульназира]] || 26 |- ! 8219 | [[Құрбангүл]] || 26 |- ! 8220 | [[Кулканыс]] || 26 |- ! 8221 | [[Куласия]] || 26 |- ! 8222 | [[Лизахан]] || 26 |- ! 8223 | [[Мангаз]] || 26 |- ! 8224 | [[Лика]] || 26 |- ! 8225 | [[Кулдирген]] || 26 |- ! 8226 | [[Лутфия]] || 26 |- ! 8227 | [[Қымбатгүл]] || 26 |- ! 8228 | [[Ляйзат]] || 26 |- ! 8229 | [[Мейзхан]] || 26 |- ! 8230 | [[Мадлена]] || 26 |- ! 8231 | [[Лалагул]] || 26 |- ! 8232 | [[Күнбике]] || 26 |- ! 8233 | [[Манер]] || 26 |- ! 8234 | [[Камха]] || 26 |- ! 8235 | [[Консулу]] || 26 |- ! 8236 | [[Керимбала]] || 26 |- ! 8237 | [[Канигуль]] || 26 |- ! 8238 | [[Каматай]] || 26 |- ! 8239 | [[Казтай]] || 26 |- ! 8240 | [[Жанымхан]] || 26 |- ! 8241 | [[Канымгуль]] || 26 |- ! 8242 | [[Клава]] || 26 |- ! 8243 | [[Изетхан]] || 26 |- ! 8244 | [[Каншагул]] || 26 |- ! 8245 | [[Жаңылыс]] || 26 |- ! 8246 | [[Кашура]] || 26 |- ! 8247 | [[Ильзара]] || 26 |- ! 8248 | [[Ердана]] || 26 |- ! 8249 | [[Гульняр]] || 26 |- ! 8250 | [[Гүлдәрі]] || 26 |- ! 8251 | [[Гульбанат]] || 26 |- ! 8252 | [[Гүлара]] || 26 |- ! 8253 | [[Даниша]] || 26 |- ! 8254 | [[Гүлшар]] || 26 |- ! 8255 | [[Гульара]] || 26 |- ! 8256 | [[Дильдора]] || 26 |- ! 8257 | [[Гулым]] || 26 |- ! 8258 | [[Гульсумхан]] || 26 |- ! 8259 | [[Гүлжиян]] || 26 |- ! 8260 | [[Еркиной]] || 26 |- ! 8261 | [[Ельнур]] || 26 |- ! 8262 | [[Гүлбаһар]] || 26 |- ! 8263 | [[Жанимкул]] || 26 |- ! 8264 | [[Даулетхан]] || 26 |- ! 8265 | [[Гульжанай]] || 26 |- ! 8266 | [[Гульнафиз]] || 26 |- ! 8267 | [[Гүлзабира]] || 26 |- ! 8268 | [[Гульсамал]] || 26 |- ! 8269 | [[Гулсанем]] || 26 |- ! 8270 | [[Даниела]] || 26 |- ! 8271 | [[Гульнияз]] || 26 |- ! 8272 | [[Бибыгуль]] || 26 |- ! 8273 | [[Балагыз]] || 26 |- ! 8274 | [[Багиша]] || 26 |- ! 8275 | [[Бибисулу]] || 26 |- ! 8276 | [[Бадижамал]] || 26 |- ! 8277 | [[Бағылан]] || 26 |- ! 8278 | [[Батира]] || 26 |- ! 8279 | [[Бактгул]] || 26 |- ! 8280 | [[Бубикан]] || 26 |- ! 8281 | [[Балхан]] || 26 |- ! 8282 | [[Балзат]] || 26 |- ! 8283 | [[Бекжан]] || 26 |- ! 8284 | [[Бибугуль]] || 26 |- ! 8285 | [[Бакиш]] || 26 |- ! 8286 | [[Бакыттыбала]] || 26 |- ! 8287 | [[Бактыгайша]] || 26 |- ! 8288 | [[Ботагос]] || 26 |- ! 8289 | [[Батай]] || 26 |- ! 8290 | [[Бактижамал]] || 26 |- ! 8291 | [[Балкумус]] || 26 |- ! 8292 | [[Болатхан]] || 26 |- ! 8293 | [[Аруым]] || 26 |- ! 8294 | [[Анэлья]] || 26 |- ! 8295 | [[Аидын]] || 26 |- ! 8296 | [[Анияш]] || 26 |- ! 8297 | [[Али]] || 26 |- ! 8298 | [[Айнелла]] || 26 |- ! 8299 | [[Айтхан]] || 26 |- ! 8300 | [[Акнар]] || 26 |- ! 8301 | [[Абзелхан]] || 26 |- ! 8302 | [[Айнамкуль]] || 26 |- ! 8303 | [[Аиганым]] || 26 |- ! 8304 | [[Аксаулеш]] || 26 |- ! 8305 | [[Армия]] || 26 |- ! 8306 | [[Арья]] || 26 |- ! 8307 | [[Акалма]] || 26 |- ! 8308 | [[Алтанай]] || 26 |- ! 8309 | [[Ақайдын]] || 26 |- ! 8310 | [[Ақмаңдай]] || 26 |- ! 8311 | [[Хадидже]] || 25 |- ! 8312 | [[Шаракуль]] || 25 |- ! 8313 | [[Тунжыр]] || 25 |- ! 8314 | [[Ынтызар]] || 25 |- ! 8315 | [[Шірін]] || 25 |- ! 8316 | [[Урингуль]] || 25 |- ! 8317 | [[Ықылас]] || 25 |- ! 8318 | [[Уғилой]] || 25 |- ! 8319 | [[Уралай]] || 25 |- ! 8320 | [[Улжанат]] || 25 |- ! 8321 | [[Элианора]] || 25 |- ! 8322 | [[Үзілхан]] || 25 |- ! 8323 | [[Умиргул]] || 25 |- ! 8324 | [[Шамшрак]] || 25 |- ! 8325 | [[Шарикул]] || 25 |- ! 8326 | [[Шахбану]] || 25 |- ! 8327 | [[Шамшигуль]] || 25 |- ! 8328 | [[Ұштап]] || 25 |- ! 8329 | [[Хуанар]] || 25 |- ! 8330 | [[Шахсанем]] || 25 |- ! 8331 | [[Тотыгус]] || 25 |- ! 8332 | [[Тиллакыз]] || 25 |- ! 8333 | [[Сайлан]] || 25 |- ! 8334 | [[Рақия]] || 25 |- ! 8335 | [[Токтаган]] || 25 |- ! 8336 | [[Рамаш]] || 25 |- ! 8337 | [[Сарсенбике]] || 25 |- ! 8338 | [[Сумайа]] || 25 |- ! 8339 | [[Русия]] || 25 |- ! 8340 | [[Сурайё]] || 25 |- ! 8341 | [[Тлеукан]] || 25 |- ! 8342 | [[Рабихан]] || 25 |- ! 8343 | [[Сагнай]] || 25 |- ! 8344 | [[Радима]] || 25 |- ! 8345 | [[Ризада]] || 25 |- ! 8346 | [[Райымгул]] || 25 |- ! 8347 | [[Сабинұр]] || 25 |- ! 8348 | [[Таймия]] || 25 |- ! 8349 | [[Сирин]] || 25 |- ! 8350 | [[Рсалы]] || 25 |- ! 8351 | [[Тилеужан]] || 25 |- ! 8352 | [[Сейсеп]] || 25 |- ! 8353 | [[Тілеужан]] || 25 |- ! 8354 | [[Сандыкыз]] || 25 |- ! 8355 | [[Саукен]] || 25 |- ! 8356 | [[Танакуль]] || 25 |- ! 8357 | [[Розагүл]] || 25 |- ! 8358 | [[Селима]] || 25 |- ! 8359 | [[Рахмина]] || 25 |- ! 8360 | [[Санзира]] || 25 |- ! 8361 | [[Саркытгул]] || 25 |- ! 8362 | [[Саиида]] || 25 |- ! 8363 | [[Оңай]] || 25 |- ! 8364 | [[Нургулсин]] || 25 |- ! 8365 | [[Өнер]] || 25 |- ! 8366 | [[Пернекыз]] || 25 |- ! 8367 | [[Несибелы]] || 25 |- ! 8368 | [[Періште]] || 25 |- ! 8369 | [[Назмейір]] || 25 |- ! 8370 | [[Пернеайым]] || 25 |- ! 8371 | [[Пелагея]] || 25 |- ! 8372 | [[Мугульсин]] || 25 |- ! 8373 | [[Назихан]] || 25 |- ! 8374 | [[Мерида]] || 25 |- ! 8375 | [[Оналкуль]] || 25 |- ! 8376 | [[Нұржаз]] || 25 |- ! 8377 | [[Милада]] || 25 |- ! 8378 | [[Нұржайнат]] || 25 |- ! 8379 | [[Мирует]] || 25 |- ! 8380 | [[Мирихан]] || 25 |- ! 8381 | [[Мукарима]] || 25 |- ! 8382 | [[Нұрсәнім]] || 25 |- ! 8383 | [[Нурзига]] || 25 |- ! 8384 | [[Насыпкуль]] || 25 |- ! 8385 | [[Қанат]] || 25 |- ! 8386 | [[Мейргүл]] || 25 |- ! 8387 | [[Құрмангүл]] || 25 |- ! 8388 | [[Лера]] || 25 |- ! 8389 | [[Қалила]] || 25 |- ! 8390 | [[Лианна]] || 25 |- ! 8391 | [[Кулимай]] || 25 |- ! 8392 | [[Кулжаш]] || 25 |- ! 8393 | [[Кулбахира]] || 25 |- ! 8394 | [[Күлиза]] || 25 |- ! 8395 | [[Меирамгул]] || 25 |- ! 8396 | [[Кулмариям]] || 25 |- ! 8397 | [[Кумушай]] || 25 |- ! 8398 | [[Кулайла]] || 25 |- ! 8399 | [[Қанткүл]] || 25 |- ! 8400 | [[Күлпәш]] || 25 |- ! 8401 | [[Қойсын]] || 25 |- ! 8402 | [[Кульшаим]] || 25 |- ! 8403 | [[Кулшакар]] || 25 |- ! 8404 | [[Кулюмхан]] || 25 |- ! 8405 | [[Мактакул]] || 25 |- ! 8406 | [[Мамық]] || 25 |- ! 8407 | [[Жубаныш]] || 25 |- ! 8408 | [[Жыга]] || 25 |- ! 8409 | [[Зерекул]] || 25 |- ! 8410 | [[Кауя]] || 25 |- ! 8411 | [[Кролай]] || 25 |- ! 8412 | [[Зерен]] || 25 |- ! 8413 | [[Инават]] || 25 |- ! 8414 | [[Иасина]] || 25 |- ! 8415 | [[Калуа]] || 25 |- ! 8416 | [[Интизор]] || 25 |- ! 8417 | [[Зиуар]] || 25 |- ! 8418 | [[Кенжайым]] || 25 |- ! 8419 | [[Керимкул]] || 25 |- ! 8420 | [[Иваш]] || 25 |- ! 8421 | [[Зейна]] || 25 |- ! 8422 | [[Замзамгул]] || 25 |- ! 8423 | [[Кокенай]] || 25 |- ! 8424 | [[Карапа]] || 25 |- ! 8425 | [[Катшагул]] || 25 |- ! 8426 | [[Зувайда]] || 25 |- ! 8427 | [[Илескуль]] || 25 |- ! 8428 | [[Зайдагуль]] || 25 |- ! 8429 | [[Каукен]] || 25 |- ! 8430 | [[Зиеда]] || 25 |- ! 8431 | [[Каден]] || 25 |- ! 8432 | [[Жайдара]] || 25 |- ! 8433 | [[Джанылкан]] || 25 |- ! 8434 | [[Гүлзакира]] || 25 |- ! 8435 | [[Гүлбадан]] || 25 |- ! 8436 | [[Диная]] || 25 |- ! 8437 | [[Дамилия]] || 25 |- ! 8438 | [[Гүлжәмилә]] || 25 |- ! 8439 | [[Ермекуль]] || 25 |- ! 8440 | [[Гульзи]] || 25 |- ! 8441 | [[Дильнұр]] || 25 |- ! 8442 | [[Джумагиз]] || 25 |- ! 8443 | [[Гүлбаян]] || 25 |- ! 8444 | [[Дилнар]] || 25 |- ! 8445 | [[Гульденай]] || 25 |- ! 8446 | [[Гүлжауар]] || 25 |- ! 8447 | [[Гүлдарай]] || 25 |- ! 8448 | [[Гүлнұра]] || 25 |- ! 8449 | [[Гульбак]] || 25 |- ! 8450 | [[Гүлсәуле]] || 25 |- ! 8451 | [[Дарбала]] || 25 |- ! 8452 | [[Елзира]] || 25 |- ! 8453 | [[Гульджахан]] || 25 |- ! 8454 | [[Гульжаукар]] || 25 |- ! 8455 | [[Гульнафиса]] || 25 |- ! 8456 | [[Гульбуби]] || 25 |- ! 8457 | [[Әсем-Ай]] || 25 |- ! 8458 | [[Жанита]] || 25 |- ! 8459 | [[Әсемнұр]] || 25 |- ! 8460 | [[Даркул]] || 25 |- ! 8461 | [[Жайдаргул]] || 25 |- ! 8462 | [[Биган]] || 25 |- ! 8463 | [[Бозоргул]] || 25 |- ! 8464 | [[Бахатгуль]] || 25 |- ! 8465 | [[Булдирген]] || 25 |- ! 8466 | [[Багыш]] || 25 |- ! 8467 | [[Багнур]] || 25 |- ! 8468 | [[Баянгүл]] || 25 |- ! 8469 | [[Бактжан]] || 25 |- ! 8470 | [[Гулзихан]] || 25 |- ! 8471 | [[Ганипа]] || 25 |- ! 8472 | [[Балша]] || 25 |- ! 8473 | [[Бағынұр]] || 25 |- ! 8474 | [[Гуласем]] || 25 |- ! 8475 | [[Батиза]] || 25 |- ! 8476 | [[Гулзайнаб]] || 25 |- ! 8477 | [[Вазипа]] || 25 |- ! 8478 | [[Бекслу]] || 25 |- ! 8479 | [[Гулаем]] || 25 |- ! 8480 | [[Гулзи]] || 25 |- ! 8481 | [[Бактыла]] || 25 |- ! 8482 | [[Ахсунхар]] || 25 |- ! 8483 | [[Бекзатхан]] || 25 |- ! 8484 | [[Битан]] || 25 |- ! 8485 | [[Аяана]] || 25 |- ! 8486 | [[Багима]] || 25 |- ! 8487 | [[Багдан]] || 25 |- ! 8488 | [[Бейбінұр]] || 25 |- ! 8489 | [[Ғайния]] || 25 |- ! 8490 | [[Гулдариға]] || 25 |- ! 8491 | [[Бигатша]] || 25 |- ! 8492 | [[Айымбибі]] || 25 |- ! 8493 | [[Аккайын]] || 25 |- ! 8494 | [[Агнесса]] || 25 |- ! 8495 | [[Акбалык]] || 25 |- ! 8496 | [[Айшам]] || 25 |- ! 8497 | [[Айболек]] || 25 |- ! 8498 | [[Ансагуль]] || 25 |- ! 8499 | [[Азамат]] || 25 |- ! 8500 | [[Альдана]] || 25 |- ! 8501 | [[Ағилаш]] || 25 |- ! 8502 | [[Аислу]] || 25 |- ! 8503 | [[Аружамал]] || 25 |- ! 8504 | [[Анагуль]] || 25 |- ! 8505 | [[Алимахан]] || 25 |- ! 8506 | [[Айнамгул]] || 25 |- ! 8507 | [[Аймкан]] || 25 |- ! 8508 | [[Ақкерім]] || 25 |- ! 8509 | [[Айяри]] || 25 |- ! 8510 | [[Алва]] || 25 |- ! 8511 | [[Айымбала]] || 25 |- ! 8512 | [[Адал]] || 25 |- ! 8513 | [[Аитгул]] || 25 |- ! 8514 | [[Арсен]] || 25 |- ! 8515 | [[Айлым]] || 25 |- ! 8516 | [[Ай-Керім]] || 25 |- ! 8517 | [[Ақбалғын]] || 25 |- ! 8518 | [[Акторгай]] || 25 |- ! 8519 | [[Айжанай]] || 25 |- ! 8520 | [[Аймша]] || 25 |- ! 8521 | [[Шынкумис]] || 24 |- ! 8522 | [[Усила]] || 24 |- ! 8523 | [[Улзат]] || 24 |- ! 8524 | [[Шамшипану]] || 24 |- ! 8525 | [[Ханыша]] || 24 |- ! 8526 | [[Шәкизада]] || 24 |- ! 8527 | [[Турдыкуль]] || 24 |- ! 8528 | [[Урункуль]] || 24 |- ! 8529 | [[Хабибі]] || 24 |- ! 8530 | [[Ханат]] || 24 |- ! 8531 | [[Хидаят]] || 24 |- ! 8532 | [[Ұлмерек]] || 24 |- ! 8533 | [[Умыткуль]] || 24 |- ! 8534 | [[Хусна]] || 24 |- ! 8535 | [[Шаттыгүл]] || 24 |- ! 8536 | [[Хусния]] || 24 |- ! 8537 | [[Тулеукул]] || 24 |- ! 8538 | [[Улбан]] || 24 |- ! 8539 | [[Хайтгул]] || 24 |- ! 8540 | [[Шахрезада]] || 24 |- ! 8541 | [[Турумхан]] || 24 |- ! 8542 | [[Фатимат]] || 24 |- ! 8543 | [[Тынышгуль]] || 24 |- ! 8544 | [[Чакен]] || 24 |- ! 8545 | [[Эзель]] || 24 |- ! 8546 | [[Ұлназым]] || 24 |- ! 8547 | [[Улсары]] || 24 |- ! 8548 | [[Ұлдарай]] || 24 |- ! 8549 | [[Харахат]] || 24 |- ! 8550 | [[Шаку]] || 24 |- ! 8551 | [[Ферюза]] || 24 |- ! 8552 | [[Шехрезат]] || 24 |- ! 8553 | [[Тотыкус]] || 24 |- ! 8554 | [[Солидат]] || 24 |- ! 8555 | [[Сагиныш]] || 24 |- ! 8556 | [[Сардана]] || 24 |- ! 8557 | [[Сағираш]] || 24 |- ! 8558 | [[Сырым]] || 24 |- ! 8559 | [[Разалина]] || 24 |- ! 8560 | [[Сәулемай]] || 24 |- ! 8561 | [[Сулуша]] || 24 |- ! 8562 | [[Санды]] || 24 |- ! 8563 | [[Розанна]] || 24 |- ! 8564 | [[Раушанай]] || 24 |- ! 8565 | [[Сеним]] || 24 |- ! 8566 | [[Ранагуль]] || 24 |- ! 8567 | [[Резида]] || 24 |- ! 8568 | [[Рауда]] || 24 |- ! 8569 | [[Сандыбала]] || 24 |- ! 8570 | [[Тазакүл]] || 24 |- ! 8571 | [[Слуша]] || 24 |- ! 8572 | [[Сагынкул]] || 24 |- ! 8573 | [[Седепкуль]] || 24 |- ! 8574 | [[Рохила]] || 24 |- ! 8575 | [[Раббина]] || 24 |- ! 8576 | [[Резеда]] || 24 |- ! 8577 | [[Сырғаш]] || 24 |- ! 8578 | [[Сабигуль]] || 24 |- ! 8579 | [[Султанай]] || 24 |- ! 8580 | [[Рскул]] || 24 |- ! 8581 | [[Розай]] || 24 |- ! 8582 | [[Талина]] || 24 |- ! 8583 | [[Тансауле]] || 24 |- ! 8584 | [[Руслан]] || 24 |- ! 8585 | [[Розахан]] || 24 |- ! 8586 | [[Самға]] || 24 |- ! 8587 | [[Сулуганым]] || 24 |- ! 8588 | [[Ораш]] || 24 |- ! 8589 | [[Муршида]] || 24 |- ! 8590 | [[Мукаррам]] || 24 |- ! 8591 | [[Нурслув]] || 24 |- ! 8592 | [[Мнаш]] || 24 |- ! 8593 | [[Нестай]] || 24 |- ! 8594 | [[Нурмина]] || 24 |- ! 8595 | [[Несипелды]] || 24 |- ! 8596 | [[Нұржаннат]] || 24 |- ! 8597 | [[Нысанкуль]] || 24 |- ! 8598 | [[Нариза]] || 24 |- ! 8599 | [[Нышангуль]] || 24 |- ! 8600 | [[Миланна]] || 24 |- ! 8601 | [[Мерамгуль]] || 24 |- ! 8602 | [[Орзигул]] || 24 |- ! 8603 | [[Мирзагуль]] || 24 |- ! 8604 | [[Орнтай]] || 24 |- ! 8605 | [[Мнауара]] || 24 |- ! 8606 | [[Палымша]] || 24 |- ! 8607 | [[Нурасила]] || 24 |- ! 8608 | [[Патша]] || 24 |- ! 8609 | [[Нұрбейне]] || 24 |- ! 8610 | [[Нарзия]] || 24 |- ! 8611 | [[Назгүлім]] || 24 |- ! 8612 | [[Мериям]] || 24 |- ! 8613 | [[Менсара]] || 24 |- ! 8614 | [[Наурызхан]] || 24 |- ! 8615 | [[Нуркамила]] || 24 |- ! 8616 | [[Мелена]] || 24 |- ! 8617 | [[Қаныша]] || 24 |- ! 8618 | [[Майран]] || 24 |- ! 8619 | [[Кунзиба]] || 24 |- ! 8620 | [[Ляйли]] || 24 |- ! 8621 | [[Меир]] || 24 |- ! 8622 | [[Мадеш]] || 24 |- ! 8623 | [[Күнжан]] || 24 |- ! 8624 | [[Лазина]] || 24 |- ! 8625 | [[Лаурита]] || 24 |- ! 8626 | [[Мануар]] || 24 |- ! 8627 | [[Қызайым]] || 24 |- ! 8628 | [[Ляила]] || 24 |- ! 8629 | [[Кулымхан]] || 24 |- ! 8630 | [[Қалиша]] || 24 |- ! 8631 | [[Күнбибі]] || 24 |- ! 8632 | [[Маргуа]] || 24 |- ! 8633 | [[Кунжаркын]] || 24 |- ! 8634 | [[Қалыш]] || 24 |- ! 8635 | [[Маузия]] || 24 |- ! 8636 | [[Кулсайран]] || 24 |- ! 8637 | [[Маусимжан]] || 24 |- ! 8638 | [[Кумускан]] || 24 |- ! 8639 | [[Макан]] || 24 |- ! 8640 | [[Мадлен]] || 24 |- ! 8641 | [[Кульмайдан]] || 24 |- ! 8642 | [[Мазира]] || 24 |- ! 8643 | [[Магаш]] || 24 |- ! 8644 | [[Маида]] || 24 |- ! 8645 | [[Кугаршин]] || 24 |- ! 8646 | [[Кырмызай]] || 24 |- ! 8647 | [[Кенес]] || 24 |- ! 8648 | [[Калзада]] || 24 |- ! 8649 | [[Зайнигуль]] || 24 |- ! 8650 | [[Имара]] || 24 |- ! 8651 | [[Зарнигор]] || 24 |- ! 8652 | [[Инайа]] || 24 |- ! 8653 | [[Керимкуль]] || 24 |- ! 8654 | [[Жузимгул]] || 24 |- ! 8655 | [[Ильзира]] || 24 |- ! 8656 | [[Жаухаз]] || 24 |- ! 8657 | [[Знура]] || 24 |- ! 8658 | [[Журсинкул]] || 24 |- ! 8659 | [[Ильсия]] || 24 |- ! 8660 | [[Кадиркуль]] || 24 |- ! 8661 | [[Кентай]] || 24 |- ! 8662 | [[Зинет]] || 24 |- ! 8663 | [[Кизилгул]] || 24 |- ! 8664 | [[Зейнат]] || 24 |- ! 8665 | [[Комбат]] || 24 |- ! 8666 | [[Кайнеш]] || 24 |- ! 8667 | [[Жаркынгуль]] || 24 |- ! 8668 | [[Кайний]] || 24 |- ! 8669 | [[Калыгул]] || 24 |- ! 8670 | [[Гулханыс]] || 24 |- ! 8671 | [[Жанбөпе]] || 24 |- ! 8672 | [[Дариш]] || 24 |- ! 8673 | [[Дамел]] || 24 |- ! 8674 | [[Жанимкуль]] || 24 |- ! 8675 | [[Гүлшаш]] || 24 |- ! 8676 | [[Ержан]] || 24 |- ! 8677 | [[Даянна]] || 24 |- ! 8678 | [[Дарыга]] || 24 |- ! 8679 | [[Гульзияш]] || 24 |- ! 8680 | [[Жанигуль]] || 24 |- ! 8681 | [[Жайнаргуль]] || 24 |- ! 8682 | [[Гульжузум]] || 24 |- ! 8683 | [[Гүлбина]] || 24 |- ! 8684 | [[Гулфат]] || 24 |- ! 8685 | [[Гүлбағира]] || 24 |- ! 8686 | [[Елизовета]] || 24 |- ! 8687 | [[Гюльназ]] || 24 |- ! 8688 | [[Гулхадиша]] || 24 |- ! 8689 | [[Гулсунай]] || 24 |- ! 8690 | [[Жазийра]] || 24 |- ! 8691 | [[Гульшекер]] || 24 |- ! 8692 | [[Гульданай]] || 24 |- ! 8693 | [[Жамилаш]] || 24 |- ! 8694 | [[Гульбаги]] || 24 |- ! 8695 | [[Гүльзат]] || 24 |- ! 8696 | [[Жазкен]] || 24 |- ! 8697 | [[Әлемнұр]] || 24 |- ! 8698 | [[Гүлажар]] || 24 |- ! 8699 | [[Даиана]] || 24 |- ! 8700 | [[Гүльнара]] || 24 |- ! 8701 | [[Жаналтын]] || 24 |- ! 8702 | [[Гулшакар]] || 24 |- ! 8703 | [[Жанапия]] || 24 |- ! 8704 | [[Гулнат]] || 24 |- ! 8705 | [[Багзат]] || 24 |- ! 8706 | [[Бутагуз]] || 24 |- ! 8707 | [[Гулмайраш]] || 24 |- ! 8708 | [[Бексұлтан]] || 24 |- ! 8709 | [[Багзада]] || 24 |- ! 8710 | [[Бирганым]] || 24 |- ! 8711 | [[Бакытай]] || 24 |- ! 8712 | [[Гулбина]] || 24 |- ! 8713 | [[Бибиханым]] || 24 |- ! 8714 | [[Бибимарям]] || 24 |- ! 8715 | [[Гулзайда]] || 24 |- ! 8716 | [[Бердгул]] || 24 |- ! 8717 | [[Бахтлы]] || 24 |- ! 8718 | [[Булды]] || 24 |- ! 8719 | [[Ахслу]] || 24 |- ! 8720 | [[Гаукартас]] || 24 |- ! 8721 | [[Бибісұлу]] || 24 |- ! 8722 | [[Гулджан]] || 24 |- ! 8723 | [[Гулмайса]] || 24 |- ! 8724 | [[Бекеш]] || 24 |- ! 8725 | [[Ахжархын]] || 24 |- ! 8726 | [[Бағымай]] || 24 |- ! 8727 | [[Айзиля]] || 24 |- ! 8728 | [[Абида]] || 24 |- ! 8729 | [[Айданак]] || 24 |- ! 8730 | [[Ақлен]] || 24 |- ! 8731 | [[Айа]] || 24 |- ! 8732 | [[Аисара]] || 24 |- ! 8733 | [[Асиа]] || 24 |- ! 8734 | [[Азария]] || 24 |- ! 8735 | [[Ақжуніс]] || 24 |- ! 8736 | [[Амандық]] || 24 |- ! 8737 | [[Айгумыс]] || 24 |- ! 8738 | [[Алтинкуль]] || 24 |- ! 8739 | [[Адлия]] || 24 |- ! 8740 | [[Ағзия]] || 24 |- ! 8741 | [[Ақкүл]] || 24 |- ! 8742 | [[Алтынбуби]] || 24 |- ! 8743 | [[Антай]] || 24 |- ! 8744 | [[Акгенже]] || 24 |- ! 8745 | [[Аруел]] || 24 |- ! 8746 | [[Улзипа]] || 23 |- ! 8747 | [[Халбуви]] || 23 |- ! 8748 | [[Үлмекен]] || 23 |- ! 8749 | [[Шахиназ]] || 23 |- ! 8750 | [[Элизабет]] || 23 |- ! 8751 | [[Уатхан]] || 23 |- ! 8752 | [[Юсра]] || 23 |- ! 8753 | [[Тургайша]] || 23 |- ! 8754 | [[Уркен]] || 23 |- ! 8755 | [[Чинаркуль]] || 23 |- ! 8756 | [[Ынжу]] || 23 |- ! 8757 | [[Турлыкан]] || 23 |- ! 8758 | [[Шабона]] || 23 |- ! 8759 | [[Шехназ]] || 23 |- ! 8760 | [[Умсин]] || 23 |- ! 8761 | [[Тұрымхан]] || 23 |- ! 8762 | [[Умутгуль]] || 23 |- ! 8763 | [[Урозгул]] || 23 |- ! 8764 | [[Уакила]] || 23 |- ! 8765 | [[Тулеген]] || 23 |- ! 8766 | [[Үзіл]] || 23 |- ! 8767 | [[Турсингул]] || 23 |- ! 8768 | [[Угилжан]] || 23 |- ! 8769 | [[Юлдузай]] || 23 |- ! 8770 | [[Ушига]] || 23 |- ! 8771 | [[Уазифа]] || 23 |- ! 8772 | [[Уайда]] || 23 |- ! 8773 | [[Ұлби]] || 23 |- ! 8774 | [[Сакия]] || 23 |- ! 8775 | [[Совет]] || 23 |- ! 8776 | [[Торка]] || 23 |- ! 8777 | [[Сарина]] || 23 |- ! 8778 | [[Сайрахан]] || 23 |- ! 8779 | [[Саркыткуль]] || 23 |- ! 8780 | [[Толеген]] || 23 |- ! 8781 | [[Тазегуль]] || 23 |- ! 8782 | [[Ташбуби]] || 23 |- ! 8783 | [[Сағынгүл]] || 23 |- ! 8784 | [[Сайлаугүл]] || 23 |- ! 8785 | [[Сару]] || 23 |- ! 8786 | [[Тойбазар]] || 23 |- ! 8787 | [[Раийан]] || 23 |- ! 8788 | [[Токслу]] || 23 |- ! 8789 | [[Раимгуль]] || 23 |- ! 8790 | [[Толеукуль]] || 23 |- ! 8791 | [[Такен]] || 23 |- ! 8792 | [[Санипа]] || 23 |- ! 8793 | [[Талчин]] || 23 |- ! 8794 | [[Ташкул]] || 23 |- ! 8795 | [[Сәмия]] || 23 |- ! 8796 | [[Разиха]] || 23 |- ! 8797 | [[Саджида]] || 23 |- ! 8798 | [[Тлеугуль]] || 23 |- ! 8799 | [[Танагул]] || 23 |- ! 8800 | [[Тоғыжан]] || 23 |- ! 8801 | [[Сәрсенгүл]] || 23 |- ! 8802 | [[Тойганым]] || 23 |- ! 8803 | [[Сатенкул]] || 23 |- ! 8804 | [[Тойлан]] || 23 |- ! 8805 | [[Сатжамал]] || 23 |- ! 8806 | [[Токтыхан]] || 23 |- ! 8807 | [[Сипат]] || 23 |- ! 8808 | [[Прасковья]] || 23 |- ! 8809 | [[Саийда]] || 23 |- ! 8810 | [[Суюмхан]] || 23 |- ! 8811 | [[Разхан]] || 23 |- ! 8812 | [[Таскул]] || 23 |- ! 8813 | [[Рақима]] || 23 |- ! 8814 | [[Октябрь]] || 23 |- ! 8815 | [[Паризод]] || 23 |- ! 8816 | [[Минтай]] || 23 |- ! 8817 | [[Нурлай]] || 23 |- ! 8818 | [[Озада]] || 23 |- ! 8819 | [[Нурхон]] || 23 |- ! 8820 | [[Мелания]] || 23 |- ! 8821 | [[Миригул]] || 23 |- ! 8822 | [[Нурзира]] || 23 |- ! 8823 | [[Нафиза]] || 23 |- ! 8824 | [[Пернайым]] || 23 |- ! 8825 | [[Нұрболған]] || 23 |- ! 8826 | [[Навия]] || 23 |- ! 8827 | [[Мұнар]] || 23 |- ! 8828 | [[Мугалима]] || 23 |- ! 8829 | [[Назел]] || 23 |- ! 8830 | [[Нуржихан]] || 23 |- ! 8831 | [[Назиза]] || 23 |- ! 8832 | [[Өзипа]] || 23 |- ! 8833 | [[Нұриман]] || 23 |- ! 8834 | [[Панзакуль]] || 23 |- ! 8835 | [[Несіпгүл]] || 23 |- ! 8836 | [[Нагиша]] || 23 |- ! 8837 | [[Мирам]] || 23 |- ! 8838 | [[Мендихан]] || 23 |- ! 8839 | [[Меруверт]] || 23 |- ! 8840 | [[Ноила]] || 23 |- ! 8841 | [[Кульмайран]] || 23 |- ! 8842 | [[Қыз Жібек]] || 23 |- ! 8843 | [[Маден]] || 23 |- ! 8844 | [[Ляйлягуль]] || 23 |- ! 8845 | [[Кулназира]] || 23 |- ! 8846 | [[Кульсайра]] || 23 |- ! 8847 | [[Кулайман]] || 23 |- ! 8848 | [[Кульбайран]] || 23 |- ! 8849 | [[Мауя]] || 23 |- ! 8850 | [[Күлжәмила]] || 23 |- ! 8851 | [[Маңдайлы]] || 23 |- ! 8852 | [[Мари]] || 23 |- ! 8853 | [[Лайан]] || 23 |- ! 8854 | [[Күлнар]] || 23 |- ! 8855 | [[Күлсімхан]] || 23 |- ! 8856 | [[Қанзия]] || 23 |- ! 8857 | [[Кумаркуль]] || 23 |- ! 8858 | [[Кызайхан]] || 23 |- ! 8859 | [[Қайырлы]] || 23 |- ! 8860 | [[Магида]] || 23 |- ! 8861 | [[Кумисбике]] || 23 |- ! 8862 | [[Кульчарван]] || 23 |- ! 8863 | [[Кульнур]] || 23 |- ! 8864 | [[Ләилә]] || 23 |- ! 8865 | [[Лили]] || 23 |- ! 8866 | [[Маруза]] || 23 |- ! 8867 | [[Марва]] || 23 |- ! 8868 | [[Мағираш]] || 23 |- ! 8869 | [[Мейірлі]] || 23 |- ! 8870 | [[Кулумкан]] || 23 |- ! 8871 | [[Мадиша]] || 23 |- ! 8872 | [[Кырмыза]] || 23 |- ! 8873 | [[Қабира]] || 23 |- ! 8874 | [[Зулпат]] || 23 |- ! 8875 | [[Калкажан]] || 23 |- ! 8876 | [[Каромат]] || 23 |- ! 8877 | [[Имани]] || 23 |- ! 8878 | [[Зибакул]] || 23 |- ! 8879 | [[Жузум]] || 23 |- ! 8880 | [[Канымгул]] || 23 |- ! 8881 | [[Кази]] || 23 |- ! 8882 | [[Жәмиға]] || 23 |- ! 8883 | [[Казнакул]] || 23 |- ! 8884 | [[Калмира]] || 23 |- ! 8885 | [[Казыкен]] || 23 |- ! 8886 | [[Инжигуль]] || 23 |- ! 8887 | [[Жумагүл]] || 23 |- ! 8888 | [[Зулфат]] || 23 |- ! 8889 | [[Инабад]] || 23 |- ! 8890 | [[Жексенкул]] || 23 |- ! 8891 | [[Кайныкен]] || 23 |- ! 8892 | [[Замзе]] || 23 |- ! 8893 | [[Злайха]] || 23 |- ! 8894 | [[Жұмажан]] || 23 |- ! 8895 | [[Коммуна]] || 23 |- ! 8896 | [[Гульзад]] || 23 |- ! 8897 | [[Гүлқанат]] || 23 |- ! 8898 | [[Жазгүл]] || 23 |- ! 8899 | [[Гүлбахира]] || 23 |- ! 8900 | [[Дилбара]] || 23 |- ! 8901 | [[Гулфайра]] || 23 |- ! 8902 | [[Жанура]] || 23 |- ! 8903 | [[Гульзейнет]] || 23 |- ! 8904 | [[Джупаркуль]] || 23 |- ! 8905 | [[Гулфайраз]] || 23 |- ! 8906 | [[Гүлжаннат]] || 23 |- ! 8907 | [[Гүлзабида]] || 23 |- ! 8908 | [[Гульшахира]] || 23 |- ! 8909 | [[Еркекыз]] || 23 |- ! 8910 | [[Гульфан]] || 23 |- ! 8911 | [[Гүлденсін]] || 23 |- ! 8912 | [[Гүлдан]] || 23 |- ! 8913 | [[Елеу]] || 23 |- ! 8914 | [[Еркемарал]] || 23 |- ! 8915 | [[Гүлсәнім]] || 23 |- ! 8916 | [[Гулшырын]] || 23 |- ! 8917 | [[Әнеля]] || 23 |- ! 8918 | [[Жанзере]] || 23 |- ! 8919 | [[Гулсиной]] || 23 |- ! 8920 | [[Гульзинеп]] || 23 |- ! 8921 | [[Джанаркуль]] || 23 |- ! 8922 | [[Данияш]] || 23 |- ! 8923 | [[Долорес]] || 23 |- ! 8924 | [[Елриза]] || 23 |- ! 8925 | [[Данелья]] || 23 |- ! 8926 | [[Жаннэль]] || 23 |- ! 8927 | [[Дуриякуль]] || 23 |- ! 8928 | [[Ендигой]] || 23 |- ! 8929 | [[Гульгана]] || 23 |- ! 8930 | [[Гульмина]] || 23 |- ! 8931 | [[Гүлжанай]] || 23 |- ! 8932 | [[Афия]] || 23 |- ! 8933 | [[Гулжана]] || 23 |- ! 8934 | [[Асылажар]] || 23 |- ! 8935 | [[Бақжамал]] || 23 |- ! 8936 | [[Бағалым]] || 23 |- ! 8937 | [[Болаткуль]] || 23 |- ! 8938 | [[Галипа]] || 23 |- ! 8939 | [[Балмаржан]] || 23 |- ! 8940 | [[Балагүл]] || 23 |- ! 8941 | [[Бақытты]] || 23 |- ! 8942 | [[Битай]] || 23 |- ! 8943 | [[Гулбанат]] || 23 |- ! 8944 | [[Галинур]] || 23 |- ! 8945 | [[Бимариям]] || 23 |- ! 8946 | [[Багыйла]] || 23 |- ! 8947 | [[Балжамал]] || 23 |- ! 8948 | [[Биана]] || 23 |- ! 8949 | [[Балсия]] || 23 |- ! 8950 | [[Баги]] || 23 |- ! 8951 | [[Болды]] || 23 |- ! 8952 | [[Балқаш]] || 23 |- ! 8953 | [[Багитгул]] || 23 |- ! 8954 | [[Бактыганым]] || 23 |- ! 8955 | [[Гулайда]] || 23 |- ! 8956 | [[Бақжұлдыз]] || 23 |- ! 8957 | [[Булжан]] || 23 |- ! 8958 | [[Ашкен]] || 23 |- ! 8959 | [[Багытгул]] || 23 |- ! 8960 | [[Бибат]] || 23 |- ! 8961 | [[Винара]] || 23 |- ! 8962 | [[Бибизейнеп]] || 23 |- ! 8963 | [[Адэми]] || 23 |- ! 8964 | [[Азел]] || 23 |- ! 8965 | [[Айганыс]] || 23 |- ! 8966 | [[Айаужан]] || 23 |- ! 8967 | [[Анила]] || 23 |- ! 8968 | [[Ақжар]] || 23 |- ! 8969 | [[Алмания]] || 23 |- ! 8970 | [[Алтынайым]] || 23 |- ! 8971 | [[Айнұрлы]] || 23 |- ! 8972 | [[Ақжаркын]] || 23 |- ! 8973 | [[Айшабегім]] || 23 |- ! 8974 | [[Айяра]] || 23 |- ! 8975 | [[Аинұр]] || 23 |- ! 8976 | [[Айя София]] || 23 |- ! 8977 | [[Асилганым]] || 23 |- ! 8978 | [[Акзиля]] || 23 |- ! 8979 | [[Азалина]] || 23 |- ! 8980 | [[Аминя]] || 23 |- ! 8981 | [[Ағира]] || 23 |- ! 8982 | [[Амиркуль]] || 23 |- ! 8983 | [[Ақбалым]] || 23 |- ! 8984 | [[Армида]] || 23 |- ! 8985 | [[Аршынгүл]] || 23 |- ! 8986 | [[Актолгай]] || 23 |- ! 8987 | [[Акбалжан]] || 23 |- ! 8988 | [[Аимбуби]] || 23 |- ! 8989 | [[Ақтілеу]] || 23 |- ! 8990 | [[Айжибек]] || 23 |- ! 8991 | [[Асемь]] || 23 |- ! 8992 | [[Артыкгуль]] || 23 |- ! 8993 | [[Айторе]] || 23 |- ! 8994 | [[Айнагоз]] || 23 |- ! 8995 | [[Альсафи]] || 23 |- ! 8996 | [[Айсырға]] || 23 |- ! 8997 | [[Асина]] || 23 |- ! 8998 | [[Акжунас]] || 23 |- ! 8999 | [[Абия]] || 23 |- ! 9000 | [[Халамхас]] || 22 |- ! 9001 | [[Шарагуль]] || 22 |- ! 9002 | [[Шадиана]] || 22 |- ! 9003 | [[Урумхан]] || 22 |- ! 9004 | [[Умыттык]] || 22 |- ! 9005 | [[Ульмира]] || 22 |- ! 9006 | [[Ульфат]] || 22 |- ! 9007 | [[Улган]] || 22 |- ! 9008 | [[Чарас]] || 22 |- ! 9009 | [[Ұлжайна]] || 22 |- ! 9010 | [[Шахия]] || 22 |- ! 9011 | [[Ынкар]] || 22 |- ! 9012 | [[Үзілдік]] || 22 |- ! 9013 | [[Умуткер]] || 22 |- ! 9014 | [[Шахира]] || 22 |- ! 9015 | [[Халуа]] || 22 |- ! 9016 | [[Элена]] || 22 |- ! 9017 | [[Шамши]] || 22 |- ! 9018 | [[Улмас]] || 22 |- ! 9019 | [[Узул]] || 22 |- ! 9020 | [[Шадияра]] || 22 |- ! 9021 | [[Шахарман]] || 22 |- ! 9022 | [[Шырынхан]] || 22 |- ! 9023 | [[Тынар]] || 22 |- ! 9024 | [[Шынай]] || 22 |- ! 9025 | [[Шарикуль]] || 22 |- ! 9026 | [[Шынзада]] || 22 |- ! 9027 | [[Турсынбике]] || 22 |- ! 9028 | [[Умиркул]] || 22 |- ! 9029 | [[Шуак]] || 22 |- ! 9030 | [[Ұлғанай]] || 22 |- ! 9031 | [[Шапия]] || 22 |- ! 9032 | [[Фейруза]] || 22 |- ! 9033 | [[Турсынкыз]] || 22 |- ! 9034 | [[Шарагул]] || 22 |- ! 9035 | [[Сагынгул]] || 22 |- ! 9036 | [[Санигуль]] || 22 |- ! 9037 | [[Сахила]] || 22 |- ! 9038 | [[Ракиш]] || 22 |- ! 9039 | [[Самалай]] || 22 |- ! 9040 | [[Сабия]] || 22 |- ! 9041 | [[Сарбинас]] || 22 |- ! 9042 | [[Самалгүл]] || 22 |- ! 9043 | [[Сайрамкул]] || 22 |- ! 9044 | [[Рабия-Бегім]] || 22 |- ! 9045 | [[Рзакул]] || 22 |- ! 9046 | [[Сәбилә]] || 22 |- ! 9047 | [[Распике]] || 22 |- ! 9048 | [[Сәлиха]] || 22 |- ! 9049 | [[Санай]] || 22 |- ! 9050 | [[Санталат]] || 22 |- ! 9051 | [[Самала]] || 22 |- ! 9052 | [[Тажикыз]] || 22 |- ! 9053 | [[Сайрам]] || 22 |- ! 9054 | [[Талчын]] || 22 |- ! 9055 | [[Тлеубике]] || 22 |- ! 9056 | [[Сейсен]] || 22 |- ! 9057 | [[Сапфира]] || 22 |- ! 9058 | [[Тәнзила]] || 22 |- ! 9059 | [[Ракат]] || 22 |- ! 9060 | [[Тәрбия]] || 22 |- ! 9061 | [[Тойбике]] || 22 |- ! 9062 | [[Сандукаш]] || 22 |- ! 9063 | [[Сагатжан]] || 22 |- ! 9064 | [[Талша]] || 22 |- ! 9065 | [[Сунита]] || 22 |- ! 9066 | [[Суимхан]] || 22 |- ! 9067 | [[Рабат]] || 22 |- ! 9068 | [[Сулико]] || 22 |- ! 9069 | [[Таңсәуле]] || 22 |- ! 9070 | [[Райфа]] || 22 |- ! 9071 | [[Сеилхан]] || 22 |- ! 9072 | [[Ризвангул]] || 22 |- ! 9073 | [[Садет]] || 22 |- ! 9074 | [[Милат]] || 22 |- ! 9075 | [[Мендикыз]] || 22 |- ! 9076 | [[Нуртолкын]] || 22 |- ! 9077 | [[Нұрпатша]] || 22 |- ! 9078 | [[Мухаддас]] || 22 |- ! 9079 | [[Мұхаббат]] || 22 |- ! 9080 | [[Назгум]] || 22 |- ! 9081 | [[Нурлугуль]] || 22 |- ! 9082 | [[Париха]] || 22 |- ! 9083 | [[Нұршолпан]] || 22 |- ! 9084 | [[Нуршолпан]] || 22 |- ! 9085 | [[Нысанкүл]] || 22 |- ! 9086 | [[Назгерім]] || 22 |- ! 9087 | [[Мухадас]] || 22 |- ! 9088 | [[Нұргұл]] || 22 |- ! 9089 | [[Озгерис]] || 22 |- ! 9090 | [[Орунбасар]] || 22 |- ! 9091 | [[Мерьем]] || 22 |- ! 9092 | [[Мирэль]] || 22 |- ! 9093 | [[Нелла]] || 22 |- ! 9094 | [[Миюа]] || 22 |- ! 9095 | [[Назли]] || 22 |- ! 9096 | [[Наурызай]] || 22 |- ! 9097 | [[Нургамила]] || 22 |- ! 9098 | [[Нұрлангүл]] || 22 |- ! 9099 | [[Кульшаруан]] || 22 |- ! 9100 | [[Макида]] || 22 |- ! 9101 | [[Маулетхан]] || 22 |- ! 9102 | [[Малохат]] || 22 |- ! 9103 | [[Макташ]] || 22 |- ! 9104 | [[Ленура]] || 22 |- ! 9105 | [[Марха]] || 22 |- ! 9106 | [[Қалдыгул]] || 22 |- ! 9107 | [[Мауыты]] || 22 |- ! 9108 | [[Кумисканым]] || 22 |- ! 9109 | [[Күлзина]] || 22 |- ! 9110 | [[Мапен]] || 22 |- ! 9111 | [[Кульзагипа]] || 22 |- ! 9112 | [[Кульаим]] || 22 |- ! 9113 | [[Кульшархан]] || 22 |- ! 9114 | [[Кумісай]] || 22 |- ! 9115 | [[Маулен]] || 22 |- ! 9116 | [[Ляш]] || 22 |- ! 9117 | [[Кулпану]] || 22 |- ! 9118 | [[Күнзада]] || 22 |- ! 9119 | [[Лашин]] || 22 |- ! 9120 | [[Кумыскул]] || 22 |- ! 9121 | [[Куляйма]] || 22 |- ! 9122 | [[Майдакул]] || 22 |- ! 9123 | [[Лайк]] || 22 |- ! 9124 | [[Күлсия]] || 22 |- ! 9125 | [[Мактым]] || 22 |- ! 9126 | [[Кулбархан]] || 22 |- ! 9127 | [[Марлена]] || 22 |- ! 9128 | [[Калзира]] || 22 |- ! 9129 | [[Жибеккуль]] || 22 |- ! 9130 | [[Изольда]] || 22 |- ! 9131 | [[Жузик]] || 22 |- ! 9132 | [[Зыяда]] || 22 |- ! 9133 | [[Ирисай]] || 22 |- ! 9134 | [[Кайнел]] || 22 |- ! 9135 | [[Камарай]] || 22 |- ! 9136 | [[Жархын]] || 22 |- ! 9137 | [[Исманұр]] || 22 |- ! 9138 | [[Жубаткан]] || 22 |- ! 9139 | [[Кайыпжамал]] || 22 |- ! 9140 | [[Каныткуль]] || 22 |- ! 9141 | [[Жанымша]] || 22 |- ! 9142 | [[Зинур]] || 22 |- ! 9143 | [[Зейнемхан]] || 22 |- ! 9144 | [[Инзура]] || 22 |- ! 9145 | [[Заманай]] || 22 |- ! 9146 | [[Кермеқас]] || 22 |- ! 9147 | [[Зулькия]] || 22 |- ! 9148 | [[Иллария]] || 22 |- ! 9149 | [[Жулдузой]] || 22 |- ! 9150 | [[Зухро]] || 22 |- ! 9151 | [[Жаңалық]] || 22 |- ! 9152 | [[Калыкуль]] || 22 |- ! 9153 | [[Жұпархан]] || 22 |- ! 9154 | [[Дарьяш]] || 22 |- ! 9155 | [[Дилобар]] || 22 |- ! 9156 | [[Джумаганым]] || 22 |- ! 9157 | [[Гүлбазар]] || 22 |- ! 9158 | [[Джумазия]] || 22 |- ! 9159 | [[Диамара]] || 22 |- ! 9160 | [[Гүлсән]] || 22 |- ! 9161 | [[Дуйсен]] || 22 |- ! 9162 | [[Дилнұр]] || 22 |- ! 9163 | [[Гульгуна]] || 22 |- ! 9164 | [[Гульфайруза]] || 22 |- ! 9165 | [[Дидаргул]] || 22 |- ! 9166 | [[Гульбана]] || 22 |- ! 9167 | [[Дарайы]] || 22 |- ! 9168 | [[Әлихан]] || 22 |- ! 9169 | [[Дуисенкул]] || 22 |- ! 9170 | [[Дилнәз]] || 22 |- ! 9171 | [[Жамеш]] || 22 |- ! 9172 | [[Дэниза]] || 22 |- ! 9173 | [[Жақсыбике]] || 22 |- ! 9174 | [[Жамилахан]] || 22 |- ! 9175 | [[Жанатай]] || 22 |- ! 9176 | [[Дилшад]] || 22 |- ! 9177 | [[Джумабиби]] || 22 |- ! 9178 | [[Гүланда]] || 22 |- ! 9179 | [[Гүлсұлу]] || 22 |- ! 9180 | [[Гульсагира]] || 22 |- ! 9181 | [[Әтина]] || 22 |- ! 9182 | [[Жанаша]] || 22 |- ! 9183 | [[Жакия]] || 22 |- ! 9184 | [[Асыл Ай]] || 22 |- ! 9185 | [[Бибайым]] || 22 |- ! 9186 | [[Бәтигүл]] || 22 |- ! 9187 | [[Бибиткул]] || 22 |- ! 9188 | [[Беделхан]] || 22 |- ! 9189 | [[Балкуйган]] || 22 |- ! 9190 | [[Асылжамал]] || 22 |- ! 9191 | [[Бактагул]] || 22 |- ! 9192 | [[Билим]] || 22 |- ! 9193 | [[Ботағөз]] || 22 |- ! 9194 | [[Гулзана]] || 22 |- ! 9195 | [[Гуланар]] || 22 |- ! 9196 | [[Гулистон]] || 22 |- ! 9197 | [[Бекнұр]] || 22 |- ! 9198 | [[Бибыгул]] || 22 |- ! 9199 | [[Гулбак]] || 22 |- ! 9200 | [[Асылдана]] || 22 |- ! 9201 | [[Буайша]] || 22 |- ! 9202 | [[Бикул]] || 22 |- ! 9203 | [[Бауыржан]] || 22 |- ! 9204 | [[Бегимкул]] || 22 |- ! 9205 | [[Берекет]] || 22 |- ! 9206 | [[Багыжан]] || 22 |- ! 9207 | [[Бериван]] || 22 |- ! 9208 | [[Багдакул]] || 22 |- ! 9209 | [[Багижамал]] || 22 |- ! 9210 | [[Гулиса]] || 22 |- ! 9211 | [[Балгиза]] || 22 |- ! 9212 | [[Гулімжан]] || 22 |- ! 9213 | [[Гулбуби]] || 22 |- ! 9214 | [[Галимаш]] || 22 |- ! 9215 | [[Булгун]] || 22 |- ! 9216 | [[Булдиршин]] || 22 |- ! 9217 | [[Алзира]] || 22 |- ! 9218 | [[Актілек]] || 22 |- ! 9219 | [[Ансағаным]] || 22 |- ! 9220 | [[Ай-Жұлдыз]] || 22 |- ! 9221 | [[Адемхан]] || 22 |- ! 9222 | [[Айсүлу]] || 22 |- ! 9223 | [[Агидель]] || 22 |- ! 9224 | [[Арыухан]] || 22 |- ! 9225 | [[Аисана]] || 22 |- ! 9226 | [[Аққайың]] || 22 |- ! 9227 | [[Асие]] || 22 |- ! 9228 | [[Алдияр]] || 22 |- ! 9229 | [[Асим]] || 22 |- ! 9230 | [[Актурсын]] || 22 |- ! 9231 | [[Айманат]] || 22 |- ! 9232 | [[Аккалыш]] || 22 |- ! 9233 | [[Аилана]] || 22 |- ! 9234 | [[Аселина]] || 22 |- ! 9235 | [[Аруша]] || 22 |- ! 9236 | [[Азелия]] || 22 |- ! 9237 | [[Айнеш]] || 22 |- ! 9238 | [[Алнур]] || 22 |- ! 9239 | [[Алмашай]] || 22 |- ! 9240 | [[Айдия]] || 22 |- ! 9241 | [[Ак-Ерке]] || 22 |- ! 9242 | [[Адэлья]] || 22 |- ! 9243 | [[Ақкүн]] || 22 |- ! 9244 | [[Александр]] || 22 |- ! 9245 | [[Аманғайша]] || 22 |- ! 9246 | [[Агайна]] || 22 |- ! 9247 | [[Ақзейнеп]] || 22 |- ! 9248 | [[Адият]] || 22 |- ! 9249 | [[Азатгүл]] || 22 |- ! 9250 | [[Ак-Марал]] || 22 |- ! 9251 | [[Аққаным]] || 22 |- ! 9252 | [[Уаш]] || 21 |- ! 9253 | [[Шаргуль]] || 21 |- ! 9254 | [[Урунгул]] || 21 |- ! 9255 | [[Элиса]] || 21 |- ! 9256 | [[Урлан]] || 21 |- ! 9257 | [[Ханзат]] || 21 |- ! 9258 | [[Тынышбала]] || 21 |- ! 9259 | [[Хизат]] || 21 |- ! 9260 | [[Фатина]] || 21 |- ! 9261 | [[Тулганой]] || 21 |- ! 9262 | [[Эльмара]] || 21 |- ! 9263 | [[Тұрғынай]] || 21 |- ! 9264 | [[Хадийя]] || 21 |- ! 9265 | [[Уразганым]] || 21 |- ! 9266 | [[Урпия]] || 21 |- ! 9267 | [[Эльбина]] || 21 |- ! 9268 | [[Тұйғын]] || 21 |- ! 9269 | [[Эльбира]] || 21 |- ! 9270 | [[Шохруза]] || 21 |- ! 9271 | [[Фазира]] || 21 |- ! 9272 | [[Урынганым]] || 21 |- ! 9273 | [[Шыныгуль]] || 21 |- ! 9274 | [[Шахмира]] || 21 |- ! 9275 | [[Сатжан]] || 21 |- ! 9276 | [[Раймаш]] || 21 |- ! 9277 | [[Сұлтанай]] || 21 |- ! 9278 | [[Разана]] || 21 |- ! 9279 | [[Таисья]] || 21 |- ! 9280 | [[Савия]] || 21 |- ! 9281 | [[Райся]] || 21 |- ! 9282 | [[Сыргатай]] || 21 |- ! 9283 | [[Секен]] || 21 |- ! 9284 | [[Райлаш]] || 21 |- ! 9285 | [[Сарвар]] || 21 |- ! 9286 | [[Санида]] || 21 |- ! 9287 | [[Сабохат]] || 21 |- ! 9288 | [[Рыскамал]] || 21 |- ! 9289 | [[Санбала]] || 21 |- ! 9290 | [[Самархан]] || 21 |- ! 9291 | [[Сагилаш]] || 21 |- ! 9292 | [[Сандыкул]] || 21 |- ! 9293 | [[Тоня]] || 21 |- ! 9294 | [[Тілеухан]] || 21 |- ! 9295 | [[Салуа]] || 21 |- ! 9296 | [[Толеугуль]] || 21 |- ! 9297 | [[Тазахан]] || 21 |- ! 9298 | [[Сундус]] || 21 |- ! 9299 | [[Сәрсенкул]] || 21 |- ! 9300 | [[Рауша]] || 21 |- ! 9301 | [[Сахыш]] || 21 |- ! 9302 | [[Назлым]] || 21 |- ! 9303 | [[Меңлік]] || 21 |- ! 9304 | [[Навруза]] || 21 |- ! 9305 | [[Мендігүл]] || 21 |- ! 9306 | [[Паризада]] || 21 |- ! 9307 | [[Несіпхан]] || 21 |- ! 9308 | [[Нурзияш]] || 21 |- ! 9309 | [[Ойгуль]] || 21 |- ! 9310 | [[Мерике]] || 21 |- ! 9311 | [[Нұрназ]] || 21 |- ! 9312 | [[Нурбубе]] || 21 |- ! 9313 | [[Назқоңыр]] || 21 |- ! 9314 | [[Нурлайм]] || 21 |- ! 9315 | [[Нәзкен]] || 21 |- ! 9316 | [[Нағила]] || 21 |- ! 9317 | [[Орынбас]] || 21 |- ! 9318 | [[Патшагуль]] || 21 |- ! 9319 | [[Наджиба]] || 21 |- ! 9320 | [[Надыра]] || 21 |- ! 9321 | [[Нарзанкуль]] || 21 |- ! 9322 | [[Нуркайша]] || 21 |- ! 9323 | [[Несибелі]] || 21 |- ! 9324 | [[Нурайхан]] || 21 |- ! 9325 | [[Нұрсия]] || 21 |- ! 9326 | [[Милания]] || 21 |- ! 9327 | [[Наликул]] || 21 |- ! 9328 | [[Михуа]] || 21 |- ! 9329 | [[Кульбаршен]] || 21 |- ! 9330 | [[Күлімқан]] || 21 |- ! 9331 | [[Макиза]] || 21 |- ! 9332 | [[Қайни]] || 21 |- ! 9333 | [[Маги]] || 21 |- ! 9334 | [[М]] || 21 |- ! 9335 | [[Махтагул]] || 21 |- ! 9336 | [[Күлмараш]] || 21 |- ! 9337 | [[Максут]] || 21 |- ! 9338 | [[Қантай]] || 21 |- ! 9339 | [[Күлшәт]] || 21 |- ! 9340 | [[Қалдан]] || 21 |- ! 9341 | [[Кульсия]] || 21 |- ! 9342 | [[Кульпариза]] || 21 |- ! 9343 | [[Махида]] || 21 |- ! 9344 | [[Кунекей]] || 21 |- ! 9345 | [[Кулипан]] || 21 |- ! 9346 | [[Күлдан]] || 21 |- ! 9347 | [[Лаззят]] || 21 |- ! 9348 | [[Марьямкуль]] || 21 |- ! 9349 | [[Күлімжан]] || 21 |- ! 9350 | [[Мадияр]] || 21 |- ! 9351 | [[Кулсагат]] || 21 |- ! 9352 | [[Мауегул]] || 21 |- ! 9353 | [[Кайыржан]] || 21 |- ! 9354 | [[Иннабат]] || 21 |- ! 9355 | [[Каиркуль]] || 21 |- ! 9356 | [[Зәрина]] || 21 |- ! 9357 | [[Кавира]] || 21 |- ! 9358 | [[Жанымгул]] || 21 |- ! 9359 | [[Жидехан]] || 21 |- ! 9360 | [[Жараскан]] || 21 |- ! 9361 | [[Иляна]] || 21 |- ! 9362 | [[Каншакуль]] || 21 |- ! 9363 | [[Камуна]] || 21 |- ! 9364 | [[Жолбике]] || 21 |- ! 9365 | [[Жидекул]] || 21 |- ! 9366 | [[Кайныйжамал]] || 21 |- ! 9367 | [[Заина]] || 21 |- ! 9368 | [[Индра]] || 21 |- ! 9369 | [[Кенжеқан]] || 21 |- ! 9370 | [[Зийнеп]] || 21 |- ! 9371 | [[Инкаш]] || 21 |- ! 9372 | [[Кайржамал]] || 21 |- ! 9373 | [[Зарида]] || 21 |- ! 9374 | [[Жемисхан]] || 21 |- ! 9375 | [[Кирмизи]] || 21 |- ! 9376 | [[Збайра]] || 21 |- ! 9377 | [[Калдыхан]] || 21 |- ! 9378 | [[Жәсия]] || 21 |- ! 9379 | [[Канигул]] || 21 |- ! 9380 | [[Жулдыс]] || 21 |- ! 9381 | [[Заураш]] || 21 |- ! 9382 | [[Камель]] || 21 |- ! 9383 | [[Жаниль]] || 21 |- ! 9384 | [[Гульмайран]] || 21 |- ! 9385 | [[Дамигуль]] || 21 |- ! 9386 | [[Ерген]] || 21 |- ! 9387 | [[Дила]] || 21 |- ! 9388 | [[Гүлбан]] || 21 |- ! 9389 | [[Жаннагул]] || 21 |- ! 9390 | [[Гульдира]] || 21 |- ! 9391 | [[Жайсангул]] || 21 |- ! 9392 | [[Дәріжан]] || 21 |- ! 9393 | [[Жанылған]] || 21 |- ! 9394 | [[Гүльвира]] || 21 |- ! 9395 | [[Жаниа]] || 21 |- ! 9396 | [[Гүлбүбі]] || 21 |- ! 9397 | [[Жанмерей]] || 21 |- ! 9398 | [[Джамилия]] || 21 |- ! 9399 | [[Даша]] || 21 |- ! 9400 | [[Әдиба]] || 21 |- ! 9401 | [[Даражан]] || 21 |- ! 9402 | [[Гульшария]] || 21 |- ! 9403 | [[Гүлайм]] || 21 |- ! 9404 | [[Джанагуль]] || 21 |- ! 9405 | [[Дильдахан]] || 21 |- ! 9406 | [[Жамкен]] || 21 |- ! 9407 | [[Дидарлым]] || 21 |- ! 9408 | [[Гулпия]] || 21 |- ! 9409 | [[Дарьякуль]] || 21 |- ! 9410 | [[Жанабике]] || 21 |- ! 9411 | [[Гүлмара]] || 21 |- ! 9412 | [[Жан-Айым]] || 21 |- ! 9413 | [[Гулниза]] || 21 |- ! 9414 | [[Жаналсын]] || 21 |- ! 9415 | [[Есма]] || 21 |- ! 9416 | [[Әсемназ]] || 21 |- ! 9417 | [[Гульбахша]] || 21 |- ! 9418 | [[Дарихан]] || 21 |- ! 9419 | [[Гүлназар]] || 21 |- ! 9420 | [[Джанылсын]] || 21 |- ! 9421 | [[Делназ]] || 21 |- ! 9422 | [[Джемиле]] || 21 |- ! 9423 | [[Гүлнаш]] || 21 |- ! 9424 | [[Гульмера]] || 21 |- ! 9425 | [[Гульби]] || 21 |- ! 9426 | [[Дарияхан]] || 21 |- ! 9427 | [[Жантолы]] || 21 |- ! 9428 | [[Гульмерей]] || 21 |- ! 9429 | [[Гульсем]] || 21 |- ! 9430 | [[Гүлниза]] || 21 |- ! 9431 | [[Бинар]] || 21 |- ! 9432 | [[Асылнур]] || 21 |- ! 9433 | [[Ғайникен]] || 21 |- ! 9434 | [[Афиза]] || 21 |- ! 9435 | [[Гулмереке]] || 21 |- ! 9436 | [[Болаш]] || 21 |- ! 9437 | [[Бейбигуль]] || 21 |- ! 9438 | [[Ғибрат]] || 21 |- ! 9439 | [[Бибжамал]] || 21 |- ! 9440 | [[Бибугул]] || 21 |- ! 9441 | [[Балжана]] || 21 |- ! 9442 | [[Бибихадича]] || 21 |- ! 9443 | [[Аширгуль]] || 21 |- ! 9444 | [[Бакткуль]] || 21 |- ! 9445 | [[Бейсенхан]] || 21 |- ! 9446 | [[Аянай]] || 21 |- ! 9447 | [[Багдана]] || 21 |- ! 9448 | [[Асылтай]] || 21 |- ! 9449 | [[Бөпежан]] || 21 |- ! 9450 | [[Бизат]] || 21 |- ! 9451 | [[Бейшенкуль]] || 21 |- ! 9452 | [[Бегайша]] || 21 |- ! 9453 | [[Бейбитхан]] || 21 |- ! 9454 | [[Бакеш]] || 21 |- ! 9455 | [[Бахткул]] || 21 |- ! 9456 | [[Батыма]] || 21 |- ! 9457 | [[Богила]] || 21 |- ! 9458 | [[Вильдана]] || 21 |- ! 9459 | [[Асимкуль]] || 21 |- ! 9460 | [[Айиза]] || 21 |- ! 9461 | [[Акжайна]] || 21 |- ! 9462 | [[Алдан]] || 21 |- ! 9463 | [[Аклай]] || 21 |- ! 9464 | [[Айсали]] || 21 |- ! 9465 | [[Акылзат]] || 21 |- ! 9466 | [[Арулана]] || 21 |- ! 9467 | [[Айша-Нұр]] || 21 |- ! 9468 | [[Ағиба]] || 21 |- ! 9469 | [[Аманиса]] || 21 |- ! 9470 | [[Аннеля]] || 21 |- ! 9471 | [[Арайла]] || 21 |- ! 9472 | [[Азали]] || 21 |- ! 9473 | [[Акжазык]] || 21 |- ! 9474 | [[Амансұлу]] || 21 |- ! 9475 | [[Арыу]] || 21 |- ! 9476 | [[Айянат]] || 21 |- ! 9477 | [[Айгоз]] || 21 |- ! 9478 | [[Айя Сафия]] || 21 |- ! 9479 | [[Айимгул]] || 21 |- ! 9480 | [[Аманхан]] || 21 |- ! 9481 | [[Айымкыз]] || 21 |- ! 9482 | [[Арзыкуль]] || 21 |- ! 9483 | [[Альфида]] || 21 |- ! 9484 | [[Аймолдир]] || 21 |- ! 9485 | [[Акболган]] || 21 |- ! 9486 | [[Ақназия]] || 21 |- ! 9487 | [[Анюта]] || 21 |- ! 9488 | [[Аппақ]] || 21 |- ! 9489 | [[Алвина]] || 21 |- ! 9490 | [[Ализат]] || 21 |- ! 9491 | [[Ариша]] || 21 |- ! 9492 | [[Айдиана]] || 21 |- ! 9493 | [[Ақілгек]] || 21 |- ! 9494 | [[Айзейнеп]] || 21 |- ! 9495 | [[Ақорын]] || 21 |- ! 9496 | [[Алара]] || 21 |- ! 9497 | [[Шүғыла]] || 20 |- ! 9498 | [[Шархан]] || 20 |- ! 9499 | [[Чайбала]] || 20 |- ! 9500 | [[Укилим]] || 20 |- ! 9501 | [[Хабиби]] || 20 |- ! 9502 | [[Улназ]] || 20 |- ! 9503 | [[Ырысбике]] || 20 |- ! 9504 | [[Шаги]] || 20 |- ! 9505 | [[Тургангуль]] || 20 |- ! 9506 | [[Элонора]] || 20 |- ! 9507 | [[Урзат]] || 20 |- ! 9508 | [[Умсынган]] || 20 |- ! 9509 | [[Шашты]] || 20 |- ! 9510 | [[Халбика]] || 20 |- ! 9511 | [[Умиткайша]] || 20 |- ! 9512 | [[Тояш]] || 20 |- ! 9513 | [[Ұлдамет]] || 20 |- ! 9514 | [[Тұмаркүл]] || 20 |- ! 9515 | [[Чайгуль]] || 20 |- ! 9516 | [[Хасия]] || 20 |- ! 9517 | [[Шийрин]] || 20 |- ! 9518 | [[Ханымгүл]] || 20 |- ! 9519 | [[Умитханым]] || 20 |- ! 9520 | [[Шаттыкгул]] || 20 |- ! 9521 | [[Үрия]] || 20 |- ! 9522 | [[Ұлханым]] || 20 |- ! 9523 | [[Урунтай]] || 20 |- ! 9524 | [[Ырза]] || 20 |- ! 9525 | [[Турганым]] || 20 |- ! 9526 | [[Шынархан]] || 20 |- ! 9527 | [[Ырымжан]] || 20 |- ! 9528 | [[Феридэ]] || 20 |- ! 9529 | [[Санитас]] || 20 |- ! 9530 | [[Самен]] || 20 |- ! 9531 | [[Сакура]] || 20 |- ! 9532 | [[С]] || 20 |- ! 9533 | [[Рахилям]] || 20 |- ! 9534 | [[Сарай]] || 20 |- ! 9535 | [[Сайрамкан]] || 20 |- ! 9536 | [[Райя]] || 20 |- ! 9537 | [[Танаш]] || 20 |- ! 9538 | [[Роббия]] || 20 |- ! 9539 | [[Тилеукуль]] || 20 |- ! 9540 | [[Сауық]] || 20 |- ! 9541 | [[Рыскелди]] || 20 |- ! 9542 | [[Раигуль]] || 20 |- ! 9543 | [[Торғай]] || 20 |- ! 9544 | [[Рамилям]] || 20 |- ! 9545 | [[Руфейда]] || 20 |- ! 9546 | [[Рзакуль]] || 20 |- ! 9547 | [[Сақыш]] || 20 |- ! 9548 | [[Совле]] || 20 |- ! 9549 | [[Рабигаш]] || 20 |- ! 9550 | [[Рузада]] || 20 |- ! 9551 | [[Самсия]] || 20 |- ! 9552 | [[Сагыра]] || 20 |- ! 9553 | [[Тілеулес]] || 20 |- ! 9554 | [[Рузигул]] || 20 |- ! 9555 | [[Тоқсұлу]] || 20 |- ! 9556 | [[Сусанна]] || 20 |- ! 9557 | [[Толеуганым]] || 20 |- ! 9558 | [[Разиям]] || 20 |- ! 9559 | [[Томарис]] || 20 |- ! 9560 | [[Сюзана]] || 20 |- ! 9561 | [[Сантуре]] || 20 |- ! 9562 | [[Табила]] || 20 |- ! 9563 | [[Сұлупан]] || 20 |- ! 9564 | [[Нұркөркем]] || 20 |- ! 9565 | [[Мырзахан]] || 20 |- ! 9566 | [[Өнергүл]] || 20 |- ! 9567 | [[Нарбота]] || 20 |- ! 9568 | [[Нұрания]] || 20 |- ! 9569 | [[Нарипа]] || 20 |- ! 9570 | [[Нышангүл]] || 20 |- ! 9571 | [[Насипбала]] || 20 |- ! 9572 | [[Минзифа]] || 20 |- ! 9573 | [[Натира]] || 20 |- ! 9574 | [[Нурфия]] || 20 |- ! 9575 | [[Нермин]] || 20 |- ! 9576 | [[Нұрдәулет]] || 20 |- ! 9577 | [[Несипелди]] || 20 |- ! 9578 | [[Нұршах]] || 20 |- ! 9579 | [[Несипельды]] || 20 |- ! 9580 | [[Оразкен]] || 20 |- ! 9581 | [[Мираль]] || 20 |- ! 9582 | [[Мехри]] || 20 |- ! 9583 | [[Нона]] || 20 |- ! 9584 | [[Нурлыганым]] || 20 |- ! 9585 | [[Нукеш]] || 20 |- ! 9586 | [[Нуртаза]] || 20 |- ! 9587 | [[Нурайла]] || 20 |- ! 9588 | [[Набаткуль]] || 20 |- ! 9589 | [[Нурая]] || 20 |- ! 9590 | [[Нұрбағила]] || 20 |- ! 9591 | [[Мензия]] || 20 |- ! 9592 | [[Нұрида]] || 20 |- ! 9593 | [[Нурбатиш]] || 20 |- ! 9594 | [[Нұрниса]] || 20 |- ! 9595 | [[Нурганим]] || 20 |- ! 9596 | [[Нышангул]] || 20 |- ! 9597 | [[Нургуля]] || 20 |- ! 9598 | [[Оналсын]] || 20 |- ! 9599 | [[Нуржана]] || 20 |- ! 9600 | [[Назаргуль]] || 20 |- ! 9601 | [[Нуржаныл]] || 20 |- ! 9602 | [[Пати]] || 20 |- ! 9603 | [[Нуриса]] || 20 |- ! 9604 | [[Перийзат]] || 20 |- ! 9605 | [[Нурканым]] || 20 |- ! 9606 | [[Мерейжан]] || 20 |- ! 9607 | [[Нурлана]] || 20 |- ! 9608 | [[Нуртуган]] || 20 |- ! 9609 | [[Мактакуль]] || 20 |- ! 9610 | [[Лолахан]] || 20 |- ! 9611 | [[Кулнаш]] || 20 |- ! 9612 | [[Кульбазар]] || 20 |- ! 9613 | [[Лария]] || 20 |- ! 9614 | [[Кульшум]] || 20 |- ! 9615 | [[Қаусар]] || 20 |- ! 9616 | [[Кульжанар]] || 20 |- ! 9617 | [[Күлиман]] || 20 |- ! 9618 | [[Кульян]] || 20 |- ! 9619 | [[Меддина]] || 20 |- ! 9620 | [[Кулюмкан]] || 20 |- ! 9621 | [[Кулзи]] || 20 |- ! 9622 | [[Кульзаш]] || 20 |- ! 9623 | [[Лемара]] || 20 |- ! 9624 | [[Қамаш]] || 20 |- ! 9625 | [[Лалита]] || 20 |- ! 9626 | [[Кульнарай]] || 20 |- ! 9627 | [[Кымбатгуль]] || 20 |- ! 9628 | [[Қайыргүл]] || 20 |- ! 9629 | [[Машхура]] || 20 |- ! 9630 | [[Лимаш]] || 20 |- ! 9631 | [[Леля]] || 20 |- ! 9632 | [[Кулпинай]] || 20 |- ! 9633 | [[Маржанкыз]] || 20 |- ! 9634 | [[Майдакуль]] || 20 |- ! 9635 | [[Маралхан]] || 20 |- ! 9636 | [[Кульара]] || 20 |- ! 9637 | [[Мағия]] || 20 |- ! 9638 | [[Магишат]] || 20 |- ! 9639 | [[Марига]] || 20 |- ! 9640 | [[Кыздаргул]] || 20 |- ! 9641 | [[Мейіз]] || 20 |- ! 9642 | [[Құштар]] || 20 |- ! 9643 | [[Мадиян]] || 20 |- ! 9644 | [[Куляжан]] || 20 |- ! 9645 | [[Курбонгул]] || 20 |- ! 9646 | [[Кумисханым]] || 20 |- ! 9647 | [[Куликан]] || 20 |- ! 9648 | [[Мармар]] || 20 |- ! 9649 | [[Кульмхан]] || 20 |- ! 9650 | [[Канышайым]] || 20 |- ! 9651 | [[Камел]] || 20 |- ! 9652 | [[Инкарим]] || 20 |- ! 9653 | [[Карлигач]] || 20 |- ! 9654 | [[Илинур]] || 20 |- ! 9655 | [[Карлыгаин]] || 20 |- ! 9656 | [[Жекен]] || 20 |- ! 9657 | [[Камира]] || 20 |- ! 9658 | [[Замина]] || 20 |- ! 9659 | [[Корлыгайын]] || 20 |- ! 9660 | [[Калкул]] || 20 |- ! 9661 | [[Зерегуль]] || 20 |- ! 9662 | [[Канышаим]] || 20 |- ! 9663 | [[Каламша]] || 20 |- ! 9664 | [[Жолдыкан]] || 20 |- ! 9665 | [[Задагүл]] || 20 |- ! 9666 | [[Жидеш]] || 20 |- ! 9667 | [[Зиякан]] || 20 |- ! 9668 | [[Зәйнаб]] || 20 |- ! 9669 | [[Казимаш]] || 20 |- ! 9670 | [[Зинель]] || 20 |- ! 9671 | [[Зорина]] || 20 |- ! 9672 | [[Камелхан]] || 20 |- ! 9673 | [[Куан]] || 20 |- ! 9674 | [[Каныткул]] || 20 |- ! 9675 | [[Кабираш]] || 20 |- ! 9676 | [[Каламкул]] || 20 |- ! 9677 | [[Кенжегиз]] || 20 |- ! 9678 | [[Инсара]] || 20 |- ! 9679 | [[Кайыркуль]] || 20 |- ! 9680 | [[Каралгаш]] || 20 |- ! 9681 | [[Канча]] || 20 |- ! 9682 | [[Жәйдар]] || 20 |- ! 9683 | [[Кенжесары]] || 20 |- ! 9684 | [[Ильсияр]] || 20 |- ! 9685 | [[Дурья]] || 20 |- ! 9686 | [[Динаргуль]] || 20 |- ! 9687 | [[Жанур]] || 20 |- ! 9688 | [[Әннұр]] || 20 |- ! 9689 | [[Гүлдей]] || 20 |- ! 9690 | [[Джадыра]] || 20 |- ! 9691 | [[Дәмиля]] || 20 |- ! 9692 | [[Гульгаухар]] || 20 |- ! 9693 | [[Дуйсенгуль]] || 20 |- ! 9694 | [[Жаниба]] || 20 |- ! 9695 | [[Джаксыкуль]] || 20 |- ! 9696 | [[Ерсинай]] || 20 |- ! 9697 | [[Гүлнат]] || 20 |- ! 9698 | [[Әли]] || 20 |- ! 9699 | [[Гүлшекер]] || 20 |- ! 9700 | [[Гүлзираш]] || 20 |- ! 9701 | [[Гульшаим]] || 20 |- ! 9702 | [[Жамалай]] || 20 |- ! 9703 | [[Жануя]] || 20 |- ! 9704 | [[Жанина]] || 20 |- ! 9705 | [[Жаннеля]] || 20 |- ! 9706 | [[Дилдар]] || 20 |- ! 9707 | [[Гульпану]] || 20 |- ! 9708 | [[Елжан]] || 20 |- ! 9709 | [[Джамалкан]] || 20 |- ! 9710 | [[Гульбагит]] || 20 |- ! 9711 | [[Жаннэт]] || 20 |- ! 9712 | [[Даулеткуль]] || 20 |- ! 9713 | [[Гүлнафиса]] || 20 |- ! 9714 | [[Жанлсын]] || 20 |- ! 9715 | [[Дармина]] || 20 |- ! 9716 | [[Джана]] || 20 |- ! 9717 | [[Жамели]] || 20 |- ! 9718 | [[Динэль]] || 20 |- ! 9719 | [[Гулшари]] || 20 |- ! 9720 | [[Джемис]] || 20 |- ! 9721 | [[Гульжаркын]] || 20 |- ! 9722 | [[Гүлзихан]] || 20 |- ! 9723 | [[Гульзура]] || 20 |- ! 9724 | [[Гульсунай]] || 20 |- ! 9725 | [[Елвира]] || 20 |- ! 9726 | [[Елиф]] || 20 |- ! 9727 | [[Жанаткүл]] || 20 |- ! 9728 | [[Жазима]] || 20 |- ! 9729 | [[Гүлбейне]] || 20 |- ! 9730 | [[Жанера]] || 20 |- ! 9731 | [[Гульмарам]] || 20 |- ! 9732 | [[Гаупар]] || 20 |- ! 9733 | [[Гулбахша]] || 20 |- ! 9734 | [[Батма]] || 20 |- ! 9735 | [[Балымкул]] || 20 |- ! 9736 | [[Генжегуль]] || 20 |- ! 9737 | [[Аурелия]] || 20 |- ! 9738 | [[Ганна]] || 20 |- ! 9739 | [[Барна]] || 20 |- ! 9740 | [[Баля]] || 20 |- ! 9741 | [[Бибі Айша]] || 20 |- ! 9742 | [[Асли]] || 20 |- ! 9743 | [[Гулзад]] || 20 |- ! 9744 | [[Бибизара]] || 20 |- ! 9745 | [[Бақзада]] || 20 |- ! 9746 | [[Балкыз]] || 20 |- ! 9747 | [[Вирсавия]] || 20 |- ! 9748 | [[Гулжахар]] || 20 |- ! 9749 | [[Ботагул]] || 20 |- ! 9750 | [[Батшайы]] || 20 |- ! 9751 | [[Болсинай]] || 20 |- ! 9752 | [[Баляш]] || 20 |- ! 9753 | [[Асмин]] || 20 |- ! 9754 | [[Бислу]] || 20 |- ! 9755 | [[Ботан]] || 20 |- ! 9756 | [[Бибіш]] || 20 |- ! 9757 | [[Биназира]] || 20 |- ! 9758 | [[Асылару]] || 20 |- ! 9759 | [[Аханай]] || 20 |- ! 9760 | [[Гулболсын]] || 20 |- ! 9761 | [[Ахгул]] || 20 |- ! 9762 | [[Балжанат]] || 20 |- ! 9763 | [[Асылзер]] || 20 |- ! 9764 | [[Бакытгүл]] || 20 |- ! 9765 | [[Берикгуль]] || 20 |- ! 9766 | [[Баржаксы]] || 20 |- ! 9767 | [[Гулинар]] || 20 |- ! 9768 | [[Бактай]] || 20 |- ! 9769 | [[Бағилаш]] || 20 |- ! 9770 | [[Бибитгул]] || 20 |- ! 9771 | [[Арал]] || 20 |- ! 9772 | [[Ани]] || 20 |- ! 9773 | [[Акила]] || 20 |- ! 9774 | [[Айзад]] || 20 |- ! 9775 | [[Айпаш]] || 20 |- ! 9776 | [[Алтыной]] || 20 |- ! 9777 | [[Арсана]] || 20 |- ! 9778 | [[Айнали]] || 20 |- ! 9779 | [[Азигуль]] || 20 |- ! 9780 | [[Ақжолтай]] || 20 |- ! 9781 | [[Аксая]] || 20 |- ! 9782 | [[Аккоян]] || 20 |- ! 9783 | [[Алейна]] || 20 |- ! 9784 | [[Адилхан]] || 20 |- ! 9785 | [[Аймер]] || 20 |- ! 9786 | [[Алшагул]] || 20 |- ! 9787 | [[Ай-Бибі]] || 20 |- ! 9788 | [[Алшагуль]] || 20 |- ! 9789 | [[Ажарбуби]] || 20 |- ! 9790 | [[Альма]] || 20 |- ! 9791 | [[Аккалка]] || 20 |- ! 9792 | [[Альмагуль]] || 20 |- ! 9793 | [[Аксара]] || 20 |- ! 9794 | [[Ақілес]] || 20 |- ! 9795 | [[Ақұлпан]] || 20 |- ! 9796 | [[Адалина]] || 20 |- ! 9797 | [[Аидай]] || 20 |- ! 9798 | [[Агилес]] || 20 |- ! 9799 | [[Актолкун]] || 20 |- ! 9800 | [[Абзалхан]] || 20 |- ! 9801 | [[Айбазар]] || 20 |- ! 9802 | [[Ақләйлек]] || 20 |- ! 9803 | [[Алиля]] || 20 |- ! 9804 | [[Айджемал]] || 20 |- ! 9805 | [[Акылима]] || 20 |- ! 9806 | [[Азихан]] || 20 |- ! 9807 | [[Алмакыз]] || 20 |- ! 9808 | [[Агиша]] || 20 |- ! 9809 | [[Аджар]] || 20 |- ! 9810 | [[Айтбубы]] || 20 |- ! 9811 | [[Асенкуль]] || 20 |- ! 9812 | [[Азкен]] || 20 |- ! 9813 | [[Алтына]] || 20 |- ! 9814 | [[Анелла]] || 20 |- ! 9815 | [[Алтынбек]] || 20 |- ! 9816 | [[Айча]] || 20 |- ! 9817 | [[Айкуным]] || 20 |- ! 9818 | [[Шаттыгуль]] || 19 |- ! 9819 | [[Ширинай]] || 19 |- ! 9820 | [[Штап]] || 19 |- ! 9821 | [[Тоян]] || 19 |- ! 9822 | [[Умутчан]] || 19 |- ! 9823 | [[Тұнжыр]] || 19 |- ! 9824 | [[Тургунай]] || 19 |- ! 9825 | [[Үммігүлсім]] || 19 |- ! 9826 | [[Шнаркуль]] || 19 |- ! 9827 | [[Харшыга]] || 19 |- ! 9828 | [[Тынштык]] || 19 |- ! 9829 | [[Үздік]] || 19 |- ! 9830 | [[Тэя]] || 19 |- ! 9831 | [[Урсулу]] || 19 |- ! 9832 | [[Эльдара]] || 19 |- ! 9833 | [[Эсфира]] || 19 |- ! 9834 | [[Юна]] || 19 |- ! 9835 | [[Үржамал]] || 19 |- ! 9836 | [[Тураргул]] || 19 |- ! 9837 | [[Ұлдина]] || 19 |- ! 9838 | [[Фруза]] || 19 |- ! 9839 | [[Шаходат]] || 19 |- ! 9840 | [[Ферузат]] || 19 |- ! 9841 | [[Ширай]] || 19 |- ! 9842 | [[Шыныкуль]] || 19 |- ! 9843 | [[Юлдузхон]] || 19 |- ! 9844 | [[Төлеуғайша]] || 19 |- ! 9845 | [[Ұлхан]] || 19 |- ! 9846 | [[Тулекыз]] || 19 |- ! 9847 | [[Шадиёна]] || 19 |- ! 9848 | [[Эрна]] || 19 |- ! 9849 | [[Харлагаш]] || 19 |- ! 9850 | [[Тұмарай]] || 19 |- ! 9851 | [[Урунгуль]] || 19 |- ! 9852 | [[Шырынай]] || 19 |- ! 9853 | [[Ульмес]] || 19 |- ! 9854 | [[Улбуби]] || 19 |- ! 9855 | [[Тұрдыхан]] || 19 |- ! 9856 | [[Хадыша]] || 19 |- ! 9857 | [[Токтакуль]] || 19 |- ! 9858 | [[Розали]] || 19 |- ! 9859 | [[Сафа]] || 19 |- ! 9860 | [[Сима]] || 19 |- ! 9861 | [[Равина]] || 19 |- ! 9862 | [[Саркытгуль]] || 19 |- ! 9863 | [[Райпа]] || 19 |- ! 9864 | [[Советкайша]] || 19 |- ! 9865 | [[Тахура]] || 19 |- ! 9866 | [[Рысшан]] || 19 |- ! 9867 | [[Тәжікүл]] || 19 |- ! 9868 | [[Соледад]] || 19 |- ! 9869 | [[Райлым]] || 19 |- ! 9870 | [[Райянна]] || 19 |- ! 9871 | [[Риста]] || 19 |- ! 9872 | [[Саруа]] || 19 |- ! 9873 | [[Сагымжан]] || 19 |- ! 9874 | [[Султанкуль]] || 19 |- ! 9875 | [[Рымгүл]] || 19 |- ! 9876 | [[Рзахия]] || 19 |- ! 9877 | [[Самғар]] || 19 |- ! 9878 | [[Сабура]] || 19 |- ! 9879 | [[Тенгегул]] || 19 |- ! 9880 | [[Сайлаубике]] || 19 |- ! 9881 | [[Рисгуль]] || 19 |- ! 9882 | [[Ритта]] || 19 |- ! 9883 | [[Саната]] || 19 |- ! 9884 | [[Савира]] || 19 |- ! 9885 | [[Тойсулу]] || 19 |- ! 9886 | [[Сауля]] || 19 |- ! 9887 | [[Рагна]] || 19 |- ! 9888 | [[Райиса]] || 19 |- ! 9889 | [[Рагуль]] || 19 |- ! 9890 | [[Рухсана]] || 19 |- ! 9891 | [[Сәнбибі]] || 19 |- ! 9892 | [[Торехан]] || 19 |- ! 9893 | [[Рыспала]] || 19 |- ! 9894 | [[Назаргүл]] || 19 |- ! 9895 | [[Нэлла]] || 19 |- ! 9896 | [[Миримкуль]] || 19 |- ! 9897 | [[Насилхан]] || 19 |- ! 9898 | [[Олия]] || 19 |- ! 9899 | [[Настя]] || 19 |- ! 9900 | [[Мереи]] || 19 |- ! 9901 | [[Насыпжан]] || 19 |- ! 9902 | [[Нұртілек]] || 19 |- ! 9903 | [[Мендыкыз]] || 19 |- ! 9904 | [[Ойсулу]] || 19 |- ! 9905 | [[Ниеткуль]] || 19 |- ! 9906 | [[Мінсіз]] || 19 |- ! 9907 | [[Нузара]] || 19 |- ! 9908 | [[Орунша]] || 19 |- ! 9909 | [[Нурбаш]] || 19 |- ! 9910 | [[Патигул]] || 19 |- ! 9911 | [[Мери]] || 19 |- ! 9912 | [[Найри]] || 19 |- ! 9913 | [[Нурлихан]] || 19 |- ! 9914 | [[Нағипа]] || 19 |- ! 9915 | [[Нурлыгайн]] || 19 |- ! 9916 | [[Озира]] || 19 |- ! 9917 | [[Нурлыгайын]] || 19 |- ! 9918 | [[Надиля]] || 19 |- ! 9919 | [[Нурсиля]] || 19 |- ! 9920 | [[Оралша]] || 19 |- ! 9921 | [[Нуршайым]] || 19 |- ! 9922 | [[Милара]] || 19 |- ! 9923 | [[Нуршан]] || 19 |- ! 9924 | [[Назархан]] || 19 |- ! 9925 | [[Набаткул]] || 19 |- ! 9926 | [[Милисса]] || 19 |- ! 9927 | [[Миригуль]] || 19 |- ! 9928 | [[Нұр-Айша]] || 19 |- ! 9929 | [[Мереим]] || 19 |- ! 9930 | [[Махинұр]] || 19 |- ! 9931 | [[Кулсумхан]] || 19 |- ! 9932 | [[Кульбайраш]] || 19 |- ! 9933 | [[Күлзейнеп]] || 19 |- ! 9934 | [[Марьян]] || 19 |- ! 9935 | [[Кыздыгай]] || 19 |- ! 9936 | [[Мейзгул]] || 19 |- ! 9937 | [[Леян]] || 19 |- ! 9938 | [[Кульжибек]] || 19 |- ! 9939 | [[Кулпарам]] || 19 |- ! 9940 | [[Кульнаш]] || 19 |- ! 9941 | [[Кымбатгул]] || 19 |- ! 9942 | [[Құттыгүл]] || 19 |- ! 9943 | [[Күлихан]] || 19 |- ! 9944 | [[Кульмайда]] || 19 |- ! 9945 | [[Кулпарша]] || 19 |- ! 9946 | [[Лайлагуль]] || 19 |- ! 9947 | [[Кульбар]] || 19 |- ! 9948 | [[Кулбира]] || 19 |- ! 9949 | [[Манап]] || 19 |- ! 9950 | [[Кульбакира]] || 19 |- ! 9951 | [[Кульдары]] || 19 |- ! 9952 | [[Қарқара]] || 19 |- ! 9953 | [[Курман]] || 19 |- ! 9954 | [[Мархава]] || 19 |- ! 9955 | [[Кульбагиля]] || 19 |- ! 9956 | [[Маина]] || 19 |- ! 9957 | [[Кулсагира]] || 19 |- ! 9958 | [[Кулина]] || 19 |- ! 9959 | [[Күлбаршын]] || 19 |- ! 9960 | [[Машкура]] || 19 |- ! 9961 | [[Магпура]] || 19 |- ! 9962 | [[Күнқияш]] || 19 |- ! 9963 | [[Қанай]] || 19 |- ! 9964 | [[Күнсауле]] || 19 |- ! 9965 | [[Марзияш]] || 19 |- ! 9966 | [[Куанышгул]] || 19 |- ! 9967 | [[Қанбибі]] || 19 |- ! 9968 | [[Мейрбан]] || 19 |- ! 9969 | [[Кульбарша]] || 19 |- ! 9970 | [[Кулзихан]] || 19 |- ! 9971 | [[Кұндызай]] || 19 |- ! 9972 | [[Калиаш]] || 19 |- ! 9973 | [[Кадыркуль]] || 19 |- ! 9974 | [[Жұмасұлу]] || 19 |- ! 9975 | [[Звайра]] || 19 |- ! 9976 | [[Кафиза]] || 19 |- ! 9977 | [[Камарбану]] || 19 |- ! 9978 | [[Жибекжан]] || 19 |- ! 9979 | [[Жанырыс]] || 19 |- ! 9980 | [[Зәмзә]] || 19 |- ! 9981 | [[Камза]] || 19 |- ! 9982 | [[Кален]] || 19 |- ! 9983 | [[Залипа]] || 19 |- ! 9984 | [[Кашия]] || 19 |- ! 9985 | [[Завида]] || 19 |- ! 9986 | [[Жарқынкүл]] || 19 |- ! 9987 | [[Канзат]] || 19 |- ! 9988 | [[Калует]] || 19 |- ! 9989 | [[Канимай]] || 19 |- ! 9990 | [[Когаршын]] || 19 |- ! 9991 | [[Зербала]] || 19 |- ! 9992 | [[Катираш]] || 19 |- ! 9993 | [[Жаркинкуль]] || 19 |- ! 9994 | [[Катшакуль]] || 19 |- ! 9995 | [[Зухура]] || 19 |- ! 9996 | [[Инзира]] || 19 |- ! 9997 | [[Жәнерке]] || 19 |- ! 9998 | [[Изабель]] || 19 |- ! 9999 | [[Зилика]] || 19 |- ! 10000 | [[Изатхан]] || 19 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 4yw4hc7mocfbvei8ov6qmyuerajg9v7 0 778580 3627536 3579533 2026-07-08T07:00:07Z Kaiyr 3134 3627536 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (10 001-нан 15 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 2,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Канымкыз]] || 19 |- ! 10002 | [[Калиля]] || 19 |- ! 10003 | [[Загина]] || 19 |- ! 10004 | [[Зейнакуль]] || 19 |- ! 10005 | [[Карагуз]] || 19 |- ! 10006 | [[Жаңылтай]] || 19 |- ! 10007 | [[Жолдыгыз]] || 19 |- ! 10008 | [[Керимжан]] || 19 |- ! 10009 | [[Каримаш]] || 19 |- ! 10010 | [[Жумабика]] || 19 |- ! 10011 | [[Карипа]] || 19 |- ! 10012 | [[Жүзімкүл]] || 19 |- ! 10013 | [[Ильсана]] || 19 |- ! 10014 | [[Көктем]] || 19 |- ! 10015 | [[Калдыкан]] || 19 |- ! 10016 | [[Жаналхан]] || 19 |- ! 10017 | [[Гүлжақан]] || 19 |- ! 10018 | [[Әзира]] || 19 |- ! 10019 | [[Ділдаш]] || 19 |- ! 10020 | [[Гульбахра]] || 19 |- ! 10021 | [[Дилёра]] || 19 |- ! 10022 | [[Елнұры]] || 19 |- ! 10023 | [[Жамария]] || 19 |- ! 10024 | [[Ерлан]] || 19 |- ! 10025 | [[Әсемкул]] || 19 |- ! 10026 | [[Гүлзайра]] || 19 |- ! 10027 | [[Жанғаным]] || 19 |- ! 10028 | [[Әлида]] || 19 |- ! 10029 | [[Ермеккул]] || 19 |- ! 10030 | [[Жаниля]] || 19 |- ! 10031 | [[Гульденсин]] || 19 |- ! 10032 | [[Гульайман]] || 19 |- ! 10033 | [[Гульбахран]] || 19 |- ! 10034 | [[Жанылды]] || 19 |- ! 10035 | [[Данекыз]] || 19 |- ! 10036 | [[Гулфиза]] || 19 |- ! 10037 | [[Гульдари]] || 19 |- ! 10038 | [[Гүлбәну]] || 19 |- ! 10039 | [[Гуляйна]] || 19 |- ! 10040 | [[Гулсаним]] || 19 |- ! 10041 | [[Жазираш]] || 19 |- ! 10042 | [[Гүлбакира]] || 19 |- ! 10043 | [[Гульбанум]] || 19 |- ! 10044 | [[Гульслу]] || 19 |- ! 10045 | [[Дона]] || 19 |- ! 10046 | [[Дурсун]] || 19 |- ! 10047 | [[Әзила]] || 19 |- ! 10048 | [[Гульсм]] || 19 |- ! 10049 | [[Әлияш]] || 19 |- ! 10050 | [[Ерсұлтан]] || 19 |- ! 10051 | [[Дилайла]] || 19 |- ! 10052 | [[Гульширин]] || 19 |- ! 10053 | [[Жаналган]] || 19 |- ! 10054 | [[Джансу]] || 19 |- ! 10055 | [[Гүлмайда]] || 19 |- ! 10056 | [[Ергул]] || 19 |- ! 10057 | [[Гымыңгүл]] || 19 |- ! 10058 | [[Жанатгүл]] || 19 |- ! 10059 | [[Гүлпаршын]] || 19 |- ! 10060 | [[Балайна]] || 19 |- ! 10061 | [[Гани]] || 19 |- ! 10062 | [[Бұрыш]] || 19 |- ! 10063 | [[Баксулу]] || 19 |- ! 10064 | [[Бахчамал]] || 19 |- ! 10065 | [[Бейсемхан]] || 19 |- ! 10066 | [[Бувайша]] || 19 |- ! 10067 | [[Балганша]] || 19 |- ! 10068 | [[Газизат]] || 19 |- ! 10069 | [[Ахсана]] || 19 |- ! 10070 | [[Гафиза]] || 19 |- ! 10071 | [[Бибизура]] || 19 |- ! 10072 | [[Гулжадыра]] || 19 |- ! 10073 | [[Бибізейнеп]] || 19 |- ! 10074 | [[Баркит]] || 19 |- ! 10075 | [[Бибіпатыма]] || 19 |- ! 10076 | [[Булганай]] || 19 |- ! 10077 | [[Балкуль]] || 19 |- ! 10078 | [[Бақаш]] || 19 |- ! 10079 | [[Бизура]] || 19 |- ! 10080 | [[Гайнжамал]] || 19 |- ! 10081 | [[Бинегуль]] || 19 |- ! 10082 | [[Бағдар]] || 19 |- ! 10083 | [[Бипатима]] || 19 |- ! 10084 | [[Гаянэ]] || 19 |- ! 10085 | [[Балумаржан]] || 19 |- ! 10086 | [[Гулгина]] || 19 |- ! 10087 | [[Гулзинеп]] || 19 |- ! 10088 | [[Гулжансара]] || 19 |- ! 10089 | [[Балапаш]] || 19 |- ! 10090 | [[Беибит]] || 19 |- ! 10091 | [[Гулзипаш]] || 19 |- ! 10092 | [[Арнелла]] || 19 |- ! 10093 | [[Аглая]] || 19 |- ! 10094 | [[Айдархан]] || 19 |- ! 10095 | [[Айымзада]] || 19 |- ! 10096 | [[Алимкан]] || 19 |- ! 10097 | [[Азода]] || 19 |- ! 10098 | [[Асалхон]] || 19 |- ! 10099 | [[Айдинар]] || 19 |- ! 10100 | [[Азаткул]] || 19 |- ! 10101 | [[Ақселеу]] || 19 |- ! 10102 | [[Айтпала]] || 19 |- ! 10103 | [[Ай Зере]] || 19 |- ! 10104 | [[Акаш]] || 19 |- ! 10105 | [[Альжан]] || 19 |- ! 10106 | [[Артыккул]] || 19 |- ! 10107 | [[Акжами]] || 19 |- ! 10108 | [[Айнабала]] || 19 |- ! 10109 | [[Аксаним]] || 19 |- ! 10110 | [[Адем]] || 19 |- ! 10111 | [[Айжемал]] || 19 |- ! 10112 | [[Актуйгын]] || 19 |- ! 10113 | [[Агдана]] || 19 |- ! 10114 | [[Айшын]] || 19 |- ! 10115 | [[Аидам]] || 19 |- ! 10116 | [[Арипа]] || 19 |- ! 10117 | [[Айзер]] || 19 |- ! 10118 | [[Айтпану]] || 19 |- ! 10119 | [[Асияхан]] || 19 |- ! 10120 | [[Айсаулем]] || 19 |- ! 10121 | [[Акбукен]] || 19 |- ! 10122 | [[Акзибаш]] || 19 |- ! 10123 | [[Айаулы]] || 19 |- ! 10124 | [[Айнамкул]] || 19 |- ! 10125 | [[Аймедина]] || 19 |- ! 10126 | [[Айжархын]] || 19 |- ! 10127 | [[Алемнур]] || 19 |- ! 10128 | [[Айбобек]] || 19 |- ! 10129 | [[Айдынкуль]] || 19 |- ! 10130 | [[Акбет]] || 19 |- ! 10131 | [[Арзайым]] || 19 |- ! 10132 | [[Алтын-Ай]] || 19 |- ! 10133 | [[Акжулдыз]] || 19 |- ! 10134 | [[Айжарык]] || 19 |- ! 10135 | [[Шодиена]] || 18 |- ! 10136 | [[Шамшагүл]] || 18 |- ! 10137 | [[Эсфирь]] || 18 |- ! 10138 | [[Улдикиз]] || 18 |- ! 10139 | [[Шахинұр]] || 18 |- ! 10140 | [[Улташ]] || 18 |- ! 10141 | [[Эмиля]] || 18 |- ! 10142 | [[Улыш]] || 18 |- ! 10143 | [[Чамчия]] || 18 |- ! 10144 | [[Төлеукүл]] || 18 |- ! 10145 | [[Шарапатхан]] || 18 |- ! 10146 | [[Тураргуль]] || 18 |- ! 10147 | [[Шахризад]] || 18 |- ! 10148 | [[Урайла]] || 18 |- ! 10149 | [[Элис]] || 18 |- ! 10150 | [[Урбиш]] || 18 |- ! 10151 | [[Эрмина]] || 18 |- ! 10152 | [[Уримай]] || 18 |- ! 10153 | [[Хурсан]] || 18 |- ! 10154 | [[Урункул]] || 18 |- ! 10155 | [[Шадиар]] || 18 |- ! 10156 | [[Турсунбуви]] || 18 |- ! 10157 | [[Шапига]] || 18 |- ! 10158 | [[Турсынганым]] || 18 |- ! 10159 | [[Шаукен]] || 18 |- ! 10160 | [[Туйгун]] || 18 |- ! 10161 | [[Шахмарал]] || 18 |- ! 10162 | [[Турсынтай]] || 18 |- ! 10163 | [[Ширайкуль]] || 18 |- ! 10164 | [[Тухтагул]] || 18 |- ! 10165 | [[Элида]] || 18 |- ! 10166 | [[Флорида]] || 18 |- ! 10167 | [[Тулеужан]] || 18 |- ! 10168 | [[Хадиса]] || 18 |- ! 10169 | [[Энкар]] || 18 |- ! 10170 | [[Халамкас]] || 18 |- ! 10171 | [[Улби]] || 18 |- ! 10172 | [[Тұран]] || 18 |- ! 10173 | [[Улбол]] || 18 |- ! 10174 | [[Ханымкуль]] || 18 |- ! 10175 | [[Салжан]] || 18 |- ! 10176 | [[Рәна]] || 18 |- ! 10177 | [[Сулув]] || 18 |- ! 10178 | [[Сулувхон]] || 18 |- ! 10179 | [[Розаой]] || 18 |- ! 10180 | [[Сулукас]] || 18 |- ! 10181 | [[Талия]] || 18 |- ! 10182 | [[Сайламхан]] || 18 |- ! 10183 | [[Сулейма]] || 18 |- ! 10184 | [[Таңнур]] || 18 |- ! 10185 | [[Сандра]] || 18 |- ! 10186 | [[Тасбиби]] || 18 |- ! 10187 | [[Сезімжан]] || 18 |- ! 10188 | [[Таскира]] || 18 |- ! 10189 | [[Талант]] || 18 |- ! 10190 | [[Слуай]] || 18 |- ! 10191 | [[Сетора]] || 18 |- ! 10192 | [[Сафиия]] || 18 |- ! 10193 | [[Ракимаш]] || 18 |- ! 10194 | [[Таттыгул]] || 18 |- ! 10195 | [[Саражан]] || 18 |- ! 10196 | [[Сарымсак]] || 18 |- ! 10197 | [[Тлеужамал]] || 18 |- ! 10198 | [[Савила]] || 18 |- ! 10199 | [[Смбат]] || 18 |- ! 10200 | [[Теймия]] || 18 |- ! 10201 | [[Саратай]] || 18 |- ! 10202 | [[Суймхан]] || 18 |- ! 10203 | [[Розакуль]] || 18 |- ! 10204 | [[Сұнқар]] || 18 |- ! 10205 | [[Толекыз]] || 18 |- ! 10206 | [[Сайлаукан]] || 18 |- ! 10207 | [[Толеугул]] || 18 |- ! 10208 | [[Тәмила]] || 18 |- ! 10209 | [[Рысқан]] || 18 |- ! 10210 | [[Сарбиноз]] || 18 |- ! 10211 | [[Сагыдат]] || 18 |- ! 10212 | [[Рай]] || 18 |- ! 10213 | [[Сона]] || 18 |- ! 10214 | [[Саянур]] || 18 |- ! 10215 | [[Салимат]] || 18 |- ! 10216 | [[Сәулехан]] || 18 |- ! 10217 | [[Рухсара]] || 18 |- ! 10218 | [[Сүйінбике]] || 18 |- ! 10219 | [[Нахан]] || 18 |- ! 10220 | [[Мийригул]] || 18 |- ! 10221 | [[Нурғаным]] || 18 |- ! 10222 | [[Нургасыл]] || 18 |- ! 10223 | [[Оралкүл]] || 18 |- ! 10224 | [[Пердегүл]] || 18 |- ! 10225 | [[Нургаиша]] || 18 |- ! 10226 | [[Нұржаусын]] || 18 |- ! 10227 | [[Окен]] || 18 |- ! 10228 | [[Нұржұлдыз]] || 18 |- ! 10229 | [[Оралганым]] || 18 |- ! 10230 | [[Нұрқаным]] || 18 |- ! 10231 | [[Назида]] || 18 |- ! 10232 | [[Насика]] || 18 |- ! 10233 | [[Набатай]] || 18 |- ! 10234 | [[Нұрлығайым]] || 18 |- ! 10235 | [[Нұрайхан]] || 18 |- ! 10236 | [[Мизам]] || 18 |- ! 10237 | [[Нәрлі]] || 18 |- ! 10238 | [[Нуркенже]] || 18 |- ! 10239 | [[Мехринисо]] || 18 |- ! 10240 | [[Нұрсел]] || 18 |- ! 10241 | [[Нурпан]] || 18 |- ! 10242 | [[Нұртай]] || 18 |- ! 10243 | [[Оралгүл]] || 18 |- ! 10244 | [[Мырзайым]] || 18 |- ! 10245 | [[Менеш]] || 18 |- ! 10246 | [[Нұрханша]] || 18 |- ! 10247 | [[Мендиша]] || 18 |- ! 10248 | [[Накан]] || 18 |- ! 10249 | [[Ортай]] || 18 |- ! 10250 | [[Нурлигул]] || 18 |- ! 10251 | [[Несибали]] || 18 |- ! 10252 | [[Нагифа]] || 18 |- ! 10253 | [[Меллят]] || 18 |- ! 10254 | [[Несіпжан]] || 18 |- ! 10255 | [[Парша]] || 18 |- ! 10256 | [[Нәзила]] || 18 |- ! 10257 | [[Озифа]] || 18 |- ! 10258 | [[Нұрбәти]] || 18 |- ! 10259 | [[Намира]] || 18 |- ! 10260 | [[Нұрдидар]] || 18 |- ! 10261 | [[Михрибан]] || 18 |- ! 10262 | [[Кульшаш]] || 18 |- ! 10263 | [[Кунсара]] || 18 |- ! 10264 | [[Мейірхан]] || 18 |- ! 10265 | [[Куриш]] || 18 |- ! 10266 | [[Медет]] || 18 |- ! 10267 | [[Кумускул]] || 18 |- ! 10268 | [[Мейзгуль]] || 18 |- ! 10269 | [[Кульбагыш]] || 18 |- ! 10270 | [[Марлен]] || 18 |- ! 10271 | [[Кулажан]] || 18 |- ! 10272 | [[Мализа]] || 18 |- ! 10273 | [[Лиэль]] || 18 |- ! 10274 | [[Мағырипа]] || 18 |- ! 10275 | [[Максура]] || 18 |- ! 10276 | [[Маданият]] || 18 |- ! 10277 | [[Кулмара]] || 18 |- ! 10278 | [[Мейиргул]] || 18 |- ! 10279 | [[Масат]] || 18 |- ! 10280 | [[Курбаной]] || 18 |- ! 10281 | [[Кулбахарам]] || 18 |- ! 10282 | [[Кумаркул]] || 18 |- ! 10283 | [[Кулжамаш]] || 18 |- ! 10284 | [[Махтагуль]] || 18 |- ! 10285 | [[Кульзи]] || 18 |- ! 10286 | [[Машура]] || 18 |- ! 10287 | [[Кулшайра]] || 18 |- ! 10288 | [[Лазакат]] || 18 |- ! 10289 | [[Кулайза]] || 18 |- ! 10290 | [[Кульшахан]] || 18 |- ! 10291 | [[Курманкан]] || 18 |- ! 10292 | [[Купаш]] || 18 |- ! 10293 | [[Құсни]] || 18 |- ! 10294 | [[Қанша]] || 18 |- ! 10295 | [[Құттыбике]] || 18 |- ! 10296 | [[Кульчан]] || 18 |- ! 10297 | [[Курманша]] || 18 |- ! 10298 | [[Куландан]] || 18 |- ! 10299 | [[Кулимкыз]] || 18 |- ! 10300 | [[Кумистай]] || 18 |- ! 10301 | [[Махабад]] || 18 |- ! 10302 | [[Кулайим]] || 18 |- ! 10303 | [[Куттыкиз]] || 18 |- ! 10304 | [[Кульсайран]] || 18 |- ! 10305 | [[Лаураш]] || 18 |- ! 10306 | [[Кульмарья]] || 18 |- ! 10307 | [[Марсия]] || 18 |- ! 10308 | [[Қаракоз]] || 18 |- ! 10309 | [[Ирсалды]] || 18 |- ! 10310 | [[Зера]] || 18 |- ! 10311 | [[Илнара]] || 18 |- ! 10312 | [[Злейха]] || 18 |- ! 10313 | [[Зумрет]] || 18 |- ! 10314 | [[Куантай]] || 18 |- ! 10315 | [[Кизларгул]] || 18 |- ! 10316 | [[Канчайм]] || 18 |- ! 10317 | [[Зубайраш]] || 18 |- ! 10318 | [[Катшакул]] || 18 |- ! 10319 | [[Каракыз]] || 18 |- ! 10320 | [[Зипаш]] || 18 |- ! 10321 | [[Зейнелгарап]] || 18 |- ! 10322 | [[Зұлқия]] || 18 |- ! 10323 | [[Калыгуль]] || 18 |- ! 10324 | [[Жиенгуль]] || 18 |- ! 10325 | [[Камеля]] || 18 |- ! 10326 | [[Каукария]] || 18 |- ! 10327 | [[Конирша]] || 18 |- ! 10328 | [[Зиаш]] || 18 |- ! 10329 | [[Жизель]] || 18 |- ! 10330 | [[Идель]] || 18 |- ! 10331 | [[Калсара]] || 18 |- ! 10332 | [[Жения]] || 18 |- ! 10333 | [[Зармина]] || 18 |- ! 10334 | [[Жанэлья]] || 18 |- ! 10335 | [[Жулдызым]] || 18 |- ! 10336 | [[Замеш]] || 18 |- ! 10337 | [[Исхан]] || 18 |- ! 10338 | [[Кайниса]] || 18 |- ! 10339 | [[Кермакас]] || 18 |- ! 10340 | [[Жарқыра]] || 18 |- ! 10341 | [[Ипархан]] || 18 |- ! 10342 | [[Кенжагуль]] || 18 |- ! 10343 | [[Калымжан]] || 18 |- ! 10344 | [[Заурегул]] || 18 |- ! 10345 | [[Жұлдызхан]] || 18 |- ! 10346 | [[Журсинкуль]] || 18 |- ! 10347 | [[Каля]] || 18 |- ! 10348 | [[Калиш]] || 18 |- ! 10349 | [[Каиргуль]] || 18 |- ! 10350 | [[Измира]] || 18 |- ! 10351 | [[Ирис]] || 18 |- ! 10352 | [[Кадиркул]] || 18 |- ! 10353 | [[Жаня]] || 18 |- ! 10354 | [[Кенжибике]] || 18 |- ! 10355 | [[Калданай]] || 18 |- ! 10356 | [[Дәнегүл]] || 18 |- ! 10357 | [[Гульжахар]] || 18 |- ! 10358 | [[Данайя]] || 18 |- ! 10359 | [[Әтір]] || 18 |- ! 10360 | [[Жанкүміс]] || 18 |- ! 10361 | [[Дайра]] || 18 |- ! 10362 | [[Дуниезада]] || 18 |- ! 10363 | [[Гульноз]] || 18 |- ! 10364 | [[Гульзиян]] || 18 |- ! 10365 | [[Гюнай]] || 18 |- ! 10366 | [[Жанкул]] || 18 |- ! 10367 | [[Джанаргуль]] || 18 |- ! 10368 | [[Гүлімшат]] || 18 |- ! 10369 | [[Әдиша]] || 18 |- ! 10370 | [[Гүлнура]] || 18 |- ! 10371 | [[Әділ]] || 18 |- ! 10372 | [[Гулсынай]] || 18 |- ! 10373 | [[Ділмира]] || 18 |- ! 10374 | [[Далиля]] || 18 |- ! 10375 | [[Джанет]] || 18 |- ! 10376 | [[Гульяим]] || 18 |- ! 10377 | [[Джанета]] || 18 |- ! 10378 | [[Гульжахон]] || 18 |- ! 10379 | [[Гульзида]] || 18 |- ! 10380 | [[Гулькайша]] || 18 |- ! 10381 | [[Гульчара]] || 18 |- ! 10382 | [[Гульшарбан]] || 18 |- ! 10383 | [[Гүлсайраш]] || 18 |- ! 10384 | [[Гүлпара]] || 18 |- ! 10385 | [[Гүлбархан]] || 18 |- ! 10386 | [[Гүлбара]] || 18 |- ! 10387 | [[Дәмен]] || 18 |- ! 10388 | [[Диера]] || 18 |- ! 10389 | [[Жамалқан]] || 18 |- ! 10390 | [[Дәнекүл]] || 18 |- ! 10391 | [[Дамекуль]] || 18 |- ! 10392 | [[Жаксибике]] || 18 |- ! 10393 | [[Бахжамал]] || 18 |- ! 10394 | [[Бидай]] || 18 |- ! 10395 | [[Бахыткайша]] || 18 |- ! 10396 | [[Бизара]] || 18 |- ! 10397 | [[Гайнигул]] || 18 |- ! 10398 | [[Баден]] || 18 |- ! 10399 | [[Гулашар]] || 18 |- ! 10400 | [[Бәтимә]] || 18 |- ! 10401 | [[Бибнур]] || 18 |- ! 10402 | [[Бинұра]] || 18 |- ! 10403 | [[Газия]] || 18 |- ! 10404 | [[Балджан]] || 18 |- ! 10405 | [[Аянагул]] || 18 |- ! 10406 | [[Асыл-Айым]] || 18 |- ! 10407 | [[Бибімәрия]] || 18 |- ! 10408 | [[Балдыкыз]] || 18 |- ! 10409 | [[Гулбаян]] || 18 |- ! 10410 | [[Гулзура]] || 18 |- ! 10411 | [[Бахыткамал]] || 18 |- ! 10412 | [[Бейнегүл]] || 18 |- ! 10413 | [[Бидагуль]] || 18 |- ! 10414 | [[Болтай]] || 18 |- ! 10415 | [[Бибі-Айша]] || 18 |- ! 10416 | [[Борте]] || 18 |- ! 10417 | [[Бибіәсия]] || 18 |- ! 10418 | [[Бибизия]] || 18 |- ! 10419 | [[Бейсебала]] || 18 |- ! 10420 | [[Бекжамал]] || 18 |- ! 10421 | [[Ғауһар]] || 18 |- ! 10422 | [[Бибила]] || 18 |- ! 10423 | [[Асылгайша]] || 18 |- ! 10424 | [[Бибимарьям]] || 18 |- ! 10425 | [[Гозал]] || 18 |- ! 10426 | [[Басира]] || 18 |- ! 10427 | [[Бекназ]] || 18 |- ! 10428 | [[Бупеш]] || 18 |- ! 10429 | [[Балгия]] || 18 |- ! 10430 | [[Буруш]] || 18 |- ! 10431 | [[Гулденген]] || 18 |- ! 10432 | [[Бибипатма]] || 18 |- ! 10433 | [[Бибіхатша]] || 18 |- ! 10434 | [[Вазифа]] || 18 |- ! 10435 | [[Балайм]] || 18 |- ! 10436 | [[Бакан]] || 18 |- ! 10437 | [[Баяу]] || 18 |- ! 10438 | [[Виалетта]] || 18 |- ! 10439 | [[Балим]] || 18 |- ! 10440 | [[Байан]] || 18 |- ! 10441 | [[Гулимшат]] || 18 |- ! 10442 | [[Аяткан]] || 18 |- ! 10443 | [[Бегимсулу]] || 18 |- ! 10444 | [[Бокен]] || 18 |- ! 10445 | [[Баһаргүл]] || 18 |- ! 10446 | [[Аймөлдир]] || 18 |- ! 10447 | [[Айткан]] || 18 |- ! 10448 | [[Асельжан]] || 18 |- ! 10449 | [[Айголек]] || 18 |- ! 10450 | [[Акзина]] || 18 |- ! 10451 | [[Айканша]] || 18 |- ! 10452 | [[Анисса]] || 18 |- ! 10453 | [[Алайа]] || 18 |- ! 10454 | [[Алтанхан]] || 18 |- ! 10455 | [[Акназик]] || 18 |- ! 10456 | [[Аймандай]] || 18 |- ! 10457 | [[Аитжан]] || 18 |- ! 10458 | [[Акылсара]] || 18 |- ! 10459 | [[Айналайын]] || 18 |- ! 10460 | [[Айтбубе]] || 18 |- ! 10461 | [[Аймбуби]] || 18 |- ! 10462 | [[Акгүл]] || 18 |- ! 10463 | [[Айтбибі]] || 18 |- ! 10464 | [[Азатгул]] || 18 |- ! 10465 | [[Арайнұр]] || 18 |- ! 10466 | [[Асилия]] || 18 |- ! 10467 | [[Ақнүр]] || 18 |- ! 10468 | [[Айыма]] || 18 |- ! 10469 | [[Алесия]] || 18 |- ! 10470 | [[Ажарай]] || 18 |- ! 10471 | [[Асимхан]] || 18 |- ! 10472 | [[Айдар]] || 18 |- ! 10473 | [[Алианна]] || 18 |- ! 10474 | [[Акбалдай]] || 18 |- ! 10475 | [[Акорик]] || 18 |- ! 10476 | [[Аққайша]] || 18 |- ! 10477 | [[Аридаш]] || 18 |- ! 10478 | [[Алтынқан]] || 18 |- ! 10479 | [[Акжуныс]] || 18 |- ! 10480 | [[Айсина]] || 18 |- ! 10481 | [[Альгиза]] || 18 |- ! 10482 | [[Агиза]] || 18 |- ! 10483 | [[Айгерiм]] || 18 |- ! 10484 | [[Ақтолкын]] || 18 |- ! 10485 | [[Арияш]] || 18 |- ! 10486 | [[Алтан]] || 18 |- ! 10487 | [[Аманкеш]] || 18 |- ! 10488 | [[Айлар]] || 18 |- ! 10489 | [[Анетта]] || 18 |- ! 10490 | [[Агипаш]] || 18 |- ! 10491 | [[Арманкуль]] || 18 |- ! 10492 | [[Алип]] || 18 |- ! 10493 | [[Альмаруа]] || 18 |- ! 10494 | [[Хайни]] || 17 |- ! 10495 | [[Углай]] || 17 |- ! 10496 | [[Үнзила]] || 17 |- ! 10497 | [[Улдыкул]] || 17 |- ! 10498 | [[Шолпангуль]] || 17 |- ! 10499 | [[Турсунгайша]] || 17 |- ! 10500 | [[Элназ]] || 17 |- ! 10501 | [[Чайзат]] || 17 |- ! 10502 | [[Уринкуль]] || 17 |- ! 10503 | [[Тохташ]] || 17 |- ! 10504 | [[Унайша]] || 17 |- ! 10505 | [[Чекерхан]] || 17 |- ! 10506 | [[Шұгыла]] || 17 |- ! 10507 | [[Улпанай]] || 17 |- ! 10508 | [[Тугел]] || 17 |- ! 10509 | [[Шаида]] || 17 |- ! 10510 | [[Халампыр]] || 17 |- ! 10511 | [[Шайнур]] || 17 |- ! 10512 | [[Хамза]] || 17 |- ! 10513 | [[Шактай]] || 17 |- ! 10514 | [[Ферида]] || 17 |- ! 10515 | [[Шалипа]] || 17 |- ! 10516 | [[Шәрбан]] || 17 |- ! 10517 | [[Тургуной]] || 17 |- ! 10518 | [[Усиля]] || 17 |- ! 10519 | [[Шамшакул]] || 17 |- ! 10520 | [[Шукрия]] || 17 |- ! 10521 | [[Уринкул]] || 17 |- ! 10522 | [[Укилай]] || 17 |- ! 10523 | [[Турумкан]] || 17 |- ! 10524 | [[Хайят]] || 17 |- ! 10525 | [[Шарипхан]] || 17 |- ! 10526 | [[Уланай]] || 17 |- ! 10527 | [[Шаттыкгуль]] || 17 |- ! 10528 | [[Эльдира]] || 17 |- ! 10529 | [[Ұмсындық]] || 17 |- ! 10530 | [[Халамсия]] || 17 |- ! 10531 | [[Шахаркуль]] || 17 |- ! 10532 | [[Тұраш]] || 17 |- ! 10533 | [[Шахидам]] || 17 |- ! 10534 | [[Юнона]] || 17 |- ! 10535 | [[Ұшыға]] || 17 |- ! 10536 | [[Хуандаг]] || 17 |- ! 10537 | [[Тұрсынбүбі]] || 17 |- ! 10538 | [[Татигул]] || 17 |- ! 10539 | [[Толеусары]] || 17 |- ! 10540 | [[Сәулетхан]] || 17 |- ! 10541 | [[Разы]] || 17 |- ! 10542 | [[Таңелі]] || 17 |- ! 10543 | [[Садетхан]] || 17 |- ! 10544 | [[Раушанкул]] || 17 |- ! 10545 | [[Султанбиби]] || 17 |- ! 10546 | [[Рсканым]] || 17 |- ! 10547 | [[Султанкул]] || 17 |- ! 10548 | [[Сталина]] || 17 |- ! 10549 | [[Сахинур]] || 17 |- ! 10550 | [[Рсалат]] || 17 |- ! 10551 | [[Радмина]] || 17 |- ! 10552 | [[Самиля]] || 17 |- ! 10553 | [[Садина]] || 17 |- ! 10554 | [[Тәттім]] || 17 |- ! 10555 | [[Сахия]] || 17 |- ! 10556 | [[Симанур]] || 17 |- ! 10557 | [[Раббинұр]] || 17 |- ! 10558 | [[Саркыткул]] || 17 |- ! 10559 | [[Сумбилшаш]] || 17 |- ! 10560 | [[Союзкан]] || 17 |- ! 10561 | [[Рабия Бегім]] || 17 |- ! 10562 | [[Тан-Шолпан]] || 17 |- ! 10563 | [[Рагила]] || 17 |- ! 10564 | [[Таһмина]] || 17 |- ! 10565 | [[Сагидат]] || 17 |- ! 10566 | [[Тастанкуль]] || 17 |- ! 10567 | [[Рәш]] || 17 |- ! 10568 | [[Таттикыз]] || 17 |- ! 10569 | [[Рауанна]] || 17 |- ! 10570 | [[Райлана]] || 17 |- ! 10571 | [[Ризаш]] || 17 |- ! 10572 | [[Сәулекүл]] || 17 |- ! 10573 | [[Саку]] || 17 |- ! 10574 | [[Тилеу]] || 17 |- ! 10575 | [[Талан]] || 17 |- ! 10576 | [[Санакул]] || 17 |- ! 10577 | [[Талбике]] || 17 |- ! 10578 | [[Рисжан]] || 17 |- ! 10579 | [[Раузана]] || 17 |- ! 10580 | [[Саркытжан]] || 17 |- ! 10581 | [[Серуен]] || 17 |- ! 10582 | [[Рыскыз]] || 17 |- ! 10583 | [[Сетергүл]] || 17 |- ! 10584 | [[Ровза]] || 17 |- ! 10585 | [[Танакоз]] || 17 |- ! 10586 | [[Тотыкул]] || 17 |- ! 10587 | [[Саткул]] || 17 |- ! 10588 | [[Сальбина]] || 17 |- ! 10589 | [[Сәлиқа]] || 17 |- ! 10590 | [[Омонгул]] || 17 |- ! 10591 | [[Пакизада]] || 17 |- ! 10592 | [[Мунавар]] || 17 |- ! 10593 | [[Нурбубы]] || 17 |- ! 10594 | [[Патигүл]] || 17 |- ! 10595 | [[Нұрзина]] || 17 |- ! 10596 | [[Мәнзура]] || 17 |- ! 10597 | [[Нұркәусар]] || 17 |- ! 10598 | [[Назиғат]] || 17 |- ! 10599 | [[Нургадиша]] || 17 |- ! 10600 | [[Наркен]] || 17 |- ! 10601 | [[Мугулсум]] || 17 |- ! 10602 | [[Муслимат]] || 17 |- ! 10603 | [[Мунар]] || 17 |- ! 10604 | [[Мерве]] || 17 |- ! 10605 | [[Несебельды]] || 17 |- ! 10606 | [[Нурфатима]] || 17 |- ! 10607 | [[Мириям]] || 17 |- ! 10608 | [[Назаркуль]] || 17 |- ! 10609 | [[Нарбиби]] || 17 |- ! 10610 | [[Нуран]] || 17 |- ! 10611 | [[Мухтабар]] || 17 |- ! 10612 | [[Панария]] || 17 |- ! 10613 | [[Нұрсәт]] || 17 |- ! 10614 | [[Мехруза]] || 17 |- ! 10615 | [[Нағимаш]] || 17 |- ! 10616 | [[Нурбибы]] || 17 |- ! 10617 | [[Нурзейнеп]] || 17 |- ! 10618 | [[Нишонгул]] || 17 |- ! 10619 | [[Нуриана]] || 17 |- ! 10620 | [[Накып]] || 17 |- ! 10621 | [[Мизамгул]] || 17 |- ! 10622 | [[Нурсыйла]] || 17 |- ! 10623 | [[Мирель]] || 17 |- ! 10624 | [[Нурумхан]] || 17 |- ! 10625 | [[Миржан]] || 17 |- ! 10626 | [[Нузар]] || 17 |- ! 10627 | [[Мизамкул]] || 17 |- ! 10628 | [[Миновар]] || 17 |- ! 10629 | [[Минаура]] || 17 |- ! 10630 | [[Нурайлы]] || 17 |- ! 10631 | [[Насибахан]] || 17 |- ! 10632 | [[Орунча]] || 17 |- ! 10633 | [[Мәликә]] || 17 |- ! 10634 | [[Мугульсун]] || 17 |- ! 10635 | [[Няйля]] || 17 |- ! 10636 | [[Пакия]] || 17 |- ! 10637 | [[Нарзан]] || 17 |- ! 10638 | [[Пардагуль]] || 17 |- ! 10639 | [[Нарзангул]] || 17 |- ! 10640 | [[Нұр-Айым]] || 17 |- ! 10641 | [[Оиша]] || 17 |- ! 10642 | [[Нұрбақ]] || 17 |- ! 10643 | [[Нарзанкул]] || 17 |- ! 10644 | [[Мінайым]] || 17 |- ! 10645 | [[Нурлыгаш]] || 17 |- ! 10646 | [[Наилям]] || 17 |- ! 10647 | [[Нарин]] || 17 |- ! 10648 | [[Нурбубу]] || 17 |- ! 10649 | [[Нисанұр]] || 17 |- ! 10650 | [[Нүрай]] || 17 |- ! 10651 | [[Кулгасыл]] || 17 |- ! 10652 | [[Қаламкас]] || 17 |- ! 10653 | [[Кулькан]] || 17 |- ! 10654 | [[Қалдыкул]] || 17 |- ! 10655 | [[Қалданай]] || 17 |- ! 10656 | [[Кулмайраш]] || 17 |- ! 10657 | [[Курмангуль]] || 17 |- ! 10658 | [[Лимана]] || 17 |- ! 10659 | [[Меиірім]] || 17 |- ! 10660 | [[Мағиза]] || 17 |- ! 10661 | [[Курпеш]] || 17 |- ! 10662 | [[Мапира]] || 17 |- ! 10663 | [[Маукен]] || 17 |- ! 10664 | [[Магила]] || 17 |- ! 10665 | [[Кулкан]] || 17 |- ! 10666 | [[Куттыбала]] || 17 |- ! 10667 | [[Кунсипа]] || 17 |- ! 10668 | [[Маралай]] || 17 |- ! 10669 | [[Куламза]] || 17 |- ! 10670 | [[Лимон]] || 17 |- ! 10671 | [[Манаура]] || 17 |- ! 10672 | [[Күлбаран]] || 17 |- ! 10673 | [[Лаиля]] || 17 |- ! 10674 | [[Қалыгүл]] || 17 |- ! 10675 | [[Магда]] || 17 |- ! 10676 | [[Кыздыкой]] || 17 |- ! 10677 | [[Күлжақан]] || 17 |- ! 10678 | [[Мардона]] || 17 |- ! 10679 | [[Куснижамал]] || 17 |- ! 10680 | [[Мареш]] || 17 |- ! 10681 | [[Кульшарбан]] || 17 |- ! 10682 | [[Маржанат]] || 17 |- ! 10683 | [[Кульсинхан]] || 17 |- ! 10684 | [[Кульжами]] || 17 |- ! 10685 | [[Манай]] || 17 |- ! 10686 | [[Маржантас]] || 17 |- ! 10687 | [[Махтакул]] || 17 |- ! 10688 | [[Кульчахан]] || 17 |- ! 10689 | [[Куттикыз]] || 17 |- ! 10690 | [[Мариягул]] || 17 |- ! 10691 | [[Майке]] || 17 |- ! 10692 | [[Люза]] || 17 |- ! 10693 | [[Мағауия]] || 17 |- ! 10694 | [[Кызданай]] || 17 |- ! 10695 | [[Лазим]] || 17 |- ! 10696 | [[Мақпуза]] || 17 |- ! 10697 | [[Лазипа]] || 17 |- ! 10698 | [[Кулумжан]] || 17 |- ! 10699 | [[Магауя]] || 17 |- ! 10700 | [[Кульшарат]] || 17 |- ! 10701 | [[Курсан]] || 17 |- ! 10702 | [[Марямгул]] || 17 |- ! 10703 | [[Курбоной]] || 17 |- ! 10704 | [[Масуда]] || 17 |- ! 10705 | [[Кульмжан]] || 17 |- ! 10706 | [[Кулшим]] || 17 |- ! 10707 | [[Жулдызгул]] || 17 |- ! 10708 | [[Жасулан]] || 17 |- ! 10709 | [[Инкаржан]] || 17 |- ! 10710 | [[Камкаш]] || 17 |- ! 10711 | [[Зилаш]] || 17 |- ! 10712 | [[Інжугүл]] || 17 |- ! 10713 | [[Кибадат]] || 17 |- ! 10714 | [[Жолдыбике]] || 17 |- ! 10715 | [[Койсынай]] || 17 |- ! 10716 | [[Исра]] || 17 |- ! 10717 | [[Зулфина]] || 17 |- ! 10718 | [[Кайыркул]] || 17 |- ! 10719 | [[Жархынай]] || 17 |- ! 10720 | [[Зарауха]] || 17 |- ! 10721 | [[Карсыгул]] || 17 |- ! 10722 | [[Жанэт]] || 17 |- ! 10723 | [[Исакуль]] || 17 |- ! 10724 | [[Канипаш]] || 17 |- ! 10725 | [[Зүлпия]] || 17 |- ! 10726 | [[Женни]] || 17 |- ! 10727 | [[Катера]] || 17 |- ! 10728 | [[Канай]] || 17 |- ! 10729 | [[Захура]] || 17 |- ! 10730 | [[Канатгуль]] || 17 |- ! 10731 | [[Инжель]] || 17 |- ! 10732 | [[Жаркнай]] || 17 |- ! 10733 | [[Канчайым]] || 17 |- ! 10734 | [[Злиман]] || 17 |- ! 10735 | [[Загыпа]] || 17 |- ! 10736 | [[Кансулув]] || 17 |- ! 10737 | [[Ис]] || 17 |- ! 10738 | [[Жубай]] || 17 |- ! 10739 | [[Кәүсар]] || 17 |- ! 10740 | [[Жұлдызайым]] || 17 |- ! 10741 | [[Зайнеш]] || 17 |- ! 10742 | [[Зинфира]] || 17 |- ! 10743 | [[Карсыкул]] || 17 |- ! 10744 | [[Камаргуль]] || 17 |- ! 10745 | [[Жузумкул]] || 17 |- ! 10746 | [[Кениш]] || 17 |- ! 10747 | [[Касиран]] || 17 |- ! 10748 | [[Караша]] || 17 |- ! 10749 | [[Жәйнар]] || 17 |- ! 10750 | [[Кантжан]] || 17 |- ! 10751 | [[Зөре]] || 17 |- ! 10752 | [[Каринэ]] || 17 |- ! 10753 | [[Каншаиым]] || 17 |- ! 10754 | [[Кайрия]] || 17 |- ! 10755 | [[Зиякүл]] || 17 |- ! 10756 | [[Илес]] || 17 |- ! 10757 | [[Каныгуль]] || 17 |- ! 10758 | [[Зарият]] || 17 |- ! 10759 | [[Игилик]] || 17 |- ! 10760 | [[Иназ]] || 17 |- ! 10761 | [[Жыргау]] || 17 |- ! 10762 | [[Зейнепкан]] || 17 |- ! 10763 | [[Зулифа]] || 17 |- ! 10764 | [[Кабида]] || 17 |- ! 10765 | [[Данизат]] || 17 |- ! 10766 | [[Гүлсімхан]] || 17 |- ! 10767 | [[Гульмая]] || 17 |- ! 10768 | [[Әйнел]] || 17 |- ! 10769 | [[Дуния]] || 17 |- ! 10770 | [[Егизкуль]] || 17 |- ! 10771 | [[Енглик]] || 17 |- ! 10772 | [[Гульшехра]] || 17 |- ! 10773 | [[Гульнұр]] || 17 |- ! 10774 | [[Әсила]] || 17 |- ! 10775 | [[Гульжар]] || 17 |- ! 10776 | [[Гульбархан]] || 17 |- ! 10777 | [[Жанриза]] || 17 |- ! 10778 | [[Гулхаё]] || 17 |- ! 10779 | [[Гулнаурыз]] || 17 |- ! 10780 | [[Диннура]] || 17 |- ! 10781 | [[Әлнұр]] || 17 |- ! 10782 | [[Әбиба]] || 17 |- ! 10783 | [[Гульмереке]] || 17 |- ! 10784 | [[Дәнеш]] || 17 |- ! 10785 | [[Әмида]] || 17 |- ! 10786 | [[Данияр]] || 17 |- ! 10787 | [[Ерзат]] || 17 |- ! 10788 | [[Дилан]] || 17 |- ! 10789 | [[Ережеп]] || 17 |- ! 10790 | [[Дәулет]] || 17 |- ! 10791 | [[Даулеткул]] || 17 |- ! 10792 | [[Жаниел]] || 17 |- ! 10793 | [[Гульжас]] || 17 |- ! 10794 | [[Жалила]] || 17 |- ! 10795 | [[Әселжан]] || 17 |- ! 10796 | [[Джайран]] || 17 |- ! 10797 | [[Джейран]] || 17 |- ! 10798 | [[Гульдары]] || 17 |- ! 10799 | [[Гүләсел]] || 17 |- ! 10800 | [[Жанылкул]] || 17 |- ! 10801 | [[Гульфаруза]] || 17 |- ! 10802 | [[Бибиджан]] || 17 |- ! 10803 | [[Ахсулу]] || 17 |- ! 10804 | [[Бибизухра]] || 17 |- ! 10805 | [[Бурлен]] || 17 |- ! 10806 | [[Бибигатша]] || 17 |- ! 10807 | [[Бибіткүл]] || 17 |- ! 10808 | [[Бериккайша]] || 17 |- ! 10809 | [[Багдаткуль]] || 17 |- ! 10810 | [[Гулжаһан]] || 17 |- ! 10811 | [[Бушра]] || 17 |- ! 10812 | [[Багдангуль]] || 17 |- ! 10813 | [[Бақтыбала]] || 17 |- ! 10814 | [[Гауһарай]] || 17 |- ! 10815 | [[Бибихажар]] || 17 |- ! 10816 | [[Багдатгуль]] || 17 |- ! 10817 | [[Гулбайрам]] || 17 |- ! 10818 | [[Асхан]] || 17 |- ! 10819 | [[Бахтыбике]] || 17 |- ! 10820 | [[Батимхан]] || 17 |- ! 10821 | [[Аюна]] || 17 |- ! 10822 | [[Гулжар]] || 17 |- ! 10823 | [[Ашен]] || 17 |- ! 10824 | [[Балгыз]] || 17 |- ! 10825 | [[Бердикул]] || 17 |- ! 10826 | [[Бәтіш]] || 17 |- ! 10827 | [[Балагиз]] || 17 |- ! 10828 | [[Бибіраба]] || 17 |- ! 10829 | [[Болганым]] || 17 |- ! 10830 | [[Гулинара]] || 17 |- ! 10831 | [[Гулдары]] || 17 |- ! 10832 | [[Ғаухар]] || 17 |- ! 10833 | [[Вика]] || 17 |- ! 10834 | [[Баку]] || 17 |- ! 10835 | [[Бархит]] || 17 |- ! 10836 | [[Айымқыз]] || 17 |- ! 10837 | [[Аделла]] || 17 |- ! 10838 | [[Акморал]] || 17 |- ! 10839 | [[Асиль]] || 17 |- ! 10840 | [[Аиымжан]] || 17 |- ! 10841 | [[Акжоныс]] || 17 |- ! 10842 | [[Арайлан]] || 17 |- ! 10843 | [[Амине]] || 17 |- ! 10844 | [[Ақдариға]] || 17 |- ! 10845 | [[Аидина]] || 17 |- ! 10846 | [[Адеп]] || 17 |- ! 10847 | [[Айжайна]] || 17 |- ! 10848 | [[Асалой]] || 17 |- ! 10849 | [[Агираш]] || 17 |- ! 10850 | [[Ақния]] || 17 |- ! 10851 | [[Арнаш]] || 17 |- ! 10852 | [[Акбалым]] || 17 |- ! 10853 | [[Алуанай]] || 17 |- ! 10854 | [[Айжар]] || 17 |- ! 10855 | [[Азаткуль]] || 17 |- ! 10856 | [[Амалья]] || 17 |- ! 10857 | [[Ағырыс]] || 17 |- ! 10858 | [[Алтынкайша]] || 17 |- ! 10859 | [[Агнура]] || 17 |- ! 10860 | [[Аиымгул]] || 17 |- ! 10861 | [[Айгорим]] || 17 |- ! 10862 | [[Айғанай]] || 17 |- ! 10863 | [[Ақтаң]] || 17 |- ! 10864 | [[Агиляш]] || 17 |- ! 10865 | [[Абат]] || 17 |- ! 10866 | [[Айдынкул]] || 17 |- ! 10867 | [[Айсен]] || 17 |- ! 10868 | [[Аисауле]] || 17 |- ! 10869 | [[Ансари]] || 17 |- ! 10870 | [[Ақсәнім]] || 17 |- ! 10871 | [[Аруанна]] || 17 |- ! 10872 | [[Андиша]] || 17 |- ! 10873 | [[Арубике]] || 17 |- ! 10874 | [[Азмина]] || 17 |- ! 10875 | [[Айма]] || 17 |- ! 10876 | [[Аннар]] || 17 |- ! 10877 | [[Аманбол]] || 17 |- ! 10878 | [[Айкамал]] || 17 |- ! 10879 | [[Айнора]] || 17 |- ! 10880 | [[Ағия]] || 17 |- ! 10881 | [[Арууке]] || 17 |- ! 10882 | [[Алексия]] || 17 |- ! 10883 | [[Айсере]] || 17 |- ! 10884 | [[Ансарым]] || 17 |- ! 10885 | [[Айкерм]] || 17 |- ! 10886 | [[Айгүлсін]] || 17 |- ! 10887 | [[Абриза]] || 17 |- ! 10888 | [[Айсалқын]] || 17 |- ! 10889 | [[Уразхан]] || 16 |- ! 10890 | [[Тохтасын]] || 16 |- ! 10891 | [[Шульпан]] || 16 |- ! 10892 | [[Ұлай]] || 16 |- ! 10893 | [[Энлик]] || 16 |- ! 10894 | [[Ұлбөпе]] || 16 |- ! 10895 | [[Турдыш]] || 16 |- ! 10896 | [[Ұлия]] || 16 |- ! 10897 | [[Ырзагүл]] || 16 |- ! 10898 | [[Ултусин]] || 16 |- ! 10899 | [[Эльфия]] || 16 |- ! 10900 | [[Ұлсынай]] || 16 |- ! 10901 | [[Эстер]] || 16 |- ! 10902 | [[Ульджан]] || 16 |- ! 10903 | [[Улжамила]] || 16 |- ! 10904 | [[Тумаргул]] || 16 |- ! 10905 | [[Шәрбән]] || 16 |- ! 10906 | [[Фирдауси]] || 16 |- ! 10907 | [[Ықпал]] || 16 |- ! 10908 | [[Умайя]] || 16 |- ! 10909 | [[Урынкуль]] || 16 |- ! 10910 | [[Хавин]] || 16 |- ! 10911 | [[Эльнар]] || 16 |- ! 10912 | [[Хадишат]] || 16 |- ! 10913 | [[Улбеке]] || 16 |- ! 10914 | [[Умид]] || 16 |- ! 10915 | [[Эсел]] || 16 |- ! 10916 | [[Төлеш]] || 16 |- ! 10917 | [[Шаһарбану]] || 16 |- ! 10918 | [[Халидам]] || 16 |- ! 10919 | [[Шари]] || 16 |- ! 10920 | [[Хамха]] || 16 |- ! 10921 | [[Шахла]] || 16 |- ! 10922 | [[Хана]] || 16 |- ! 10923 | [[Уринай]] || 16 |- ! 10924 | [[Ханиза]] || 16 |- ! 10925 | [[Урлыхан]] || 16 |- ! 10926 | [[Ханымзия]] || 16 |- ! 10927 | [[Шыныкул]] || 16 |- ! 10928 | [[Ханымкул]] || 16 |- ! 10929 | [[Ынтазар]] || 16 |- ! 10930 | [[Тымаркуль]] || 16 |- ! 10931 | [[Укили]] || 16 |- ! 10932 | [[Христина]] || 16 |- ! 10933 | [[Улмерек]] || 16 |- ! 10934 | [[Умсунган]] || 16 |- ! 10935 | [[Эльжана]] || 16 |- ! 10936 | [[Төреайым]] || 16 |- ! 10937 | [[Эльсана]] || 16 |- ! 10938 | [[Чинора]] || 16 |- ! 10939 | [[Үлбір]] || 16 |- ! 10940 | [[Тынымай]] || 16 |- ! 10941 | [[Үлбосын]] || 16 |- ! 10942 | [[Тынымгул]] || 16 |- ! 10943 | [[Үлдана]] || 16 |- ! 10944 | [[Улгайша]] || 16 |- ! 10945 | [[Улнур]] || 16 |- ! 10946 | [[Шамен]] || 16 |- ! 10947 | [[Юлтузай]] || 16 |- ! 10948 | [[Турдигуль]] || 16 |- ! 10949 | [[Шакила]] || 16 |- ! 10950 | [[Сапараим]] || 16 |- ! 10951 | [[Токаш]] || 16 |- ! 10952 | [[Сахип]] || 16 |- ! 10953 | [[Рамилия]] || 16 |- ! 10954 | [[Советия]] || 16 |- ! 10955 | [[Сулучаш]] || 16 |- ! 10956 | [[Рояна]] || 16 |- ! 10957 | [[Рузья]] || 16 |- ! 10958 | [[Санда]] || 16 |- ! 10959 | [[Раикул]] || 16 |- ! 10960 | [[Слув]] || 16 |- ! 10961 | [[Сабида]] || 16 |- ! 10962 | [[Толсынай]] || 16 |- ! 10963 | [[Салкынай]] || 16 |- ! 10964 | [[Сәндікүл]] || 16 |- ! 10965 | [[Сури]] || 16 |- ! 10966 | [[Ровшан]] || 16 |- ! 10967 | [[Танжарык]] || 16 |- ! 10968 | [[Тлеккайша]] || 16 |- ! 10969 | [[Тансамал]] || 16 |- ! 10970 | [[Рахиза]] || 16 |- ! 10971 | [[Рушангуль]] || 16 |- ! 10972 | [[Сейсехан]] || 16 |- ! 10973 | [[Суткенже]] || 16 |- ! 10974 | [[Случаш]] || 16 |- ! 10975 | [[Таңару]] || 16 |- ! 10976 | [[Рысқайша]] || 16 |- ! 10977 | [[Сальмина]] || 16 |- ! 10978 | [[Томила]] || 16 |- ! 10979 | [[Султан]] || 16 |- ! 10980 | [[Рухана]] || 16 |- ! 10981 | [[Сәбигүл]] || 16 |- ! 10982 | [[Ратха]] || 16 |- ! 10983 | [[Рауна]] || 16 |- ! 10984 | [[Сәнтөре]] || 16 |- ! 10985 | [[Санура]] || 16 |- ! 10986 | [[Сайракул]] || 16 |- ! 10987 | [[Сузанна]] || 16 |- ! 10988 | [[Сауен]] || 16 |- ! 10989 | [[Станислава]] || 16 |- ! 10990 | [[Тлеуганым]] || 16 |- ! 10991 | [[Тастан]] || 16 |- ! 10992 | [[Таджигуль]] || 16 |- ! 10993 | [[Садокат]] || 16 |- ! 10994 | [[Рысбубы]] || 16 |- ! 10995 | [[Сұлуфан]] || 16 |- ! 10996 | [[Токеш]] || 16 |- ! 10997 | [[Сәлиман]] || 16 |- ! 10998 | [[Разина]] || 16 |- ! 10999 | [[Сагныш]] || 16 |- ! 11000 | [[Толайым]] || 16 |- ! 11001 | [[Рабиля]] || 16 |- ! 11002 | [[Саги]] || 16 |- ! 11003 | [[Самат]] || 16 |- ! 11004 | [[Сабетхан]] || 16 |- ! 11005 | [[Таужан]] || 16 |- ! 11006 | [[Санима]] || 16 |- ! 11007 | [[Рсалда]] || 16 |- ! 11008 | [[Сафаргуль]] || 16 |- ! 11009 | [[Рымжамал]] || 16 |- ! 11010 | [[Торган]] || 16 |- ! 11011 | [[Рәмина]] || 16 |- ! 11012 | [[Сану]] || 16 |- ! 11013 | [[Таяна]] || 16 |- ! 11014 | [[Сәнгүл]] || 16 |- ! 11015 | [[Рисалат]] || 16 |- ! 11016 | [[Палзия]] || 16 |- ! 11017 | [[Ойдона]] || 16 |- ! 11018 | [[Нахида]] || 16 |- ! 11019 | [[Нұрәсел]] || 16 |- ! 11020 | [[Мугульсын]] || 16 |- ! 11021 | [[Наваткан]] || 16 |- ! 11022 | [[Нуркумис]] || 16 |- ! 11023 | [[Мехриниса]] || 16 |- ! 11024 | [[Нұрбигүл]] || 16 |- ! 11025 | [[Нургамиля]] || 16 |- ! 11026 | [[Нәсіпкүл]] || 16 |- ! 11027 | [[Онайкуль]] || 16 |- ! 11028 | [[Мульдыр]] || 16 |- ! 11029 | [[Онласин]] || 16 |- ! 11030 | [[Назген]] || 16 |- ! 11031 | [[Оңайгүл]] || 16 |- ! 11032 | [[Мәдия]] || 16 |- ! 11033 | [[Оңалай]] || 16 |- ! 11034 | [[Патимат]] || 16 |- ! 11035 | [[Оразбибі]] || 16 |- ! 11036 | [[Нұрбөпе]] || 16 |- ! 11037 | [[Назм]] || 16 |- ! 11038 | [[Несбельды]] || 16 |- ! 11039 | [[Наухан]] || 16 |- ! 11040 | [[Отебике]] || 16 |- ! 11041 | [[Нәзім]] || 16 |- ! 11042 | [[Наликуль]] || 16 |- ! 11043 | [[Меруертхан]] || 16 |- ! 11044 | [[Мындык]] || 16 |- ! 11045 | [[Миз]] || 16 |- ! 11046 | [[Несибе]] || 16 |- ! 11047 | [[Мәдине]] || 16 |- ! 11048 | [[Панзат]] || 16 |- ! 11049 | [[Нәсіпгүл]] || 16 |- ! 11050 | [[Мырзаим]] || 16 |- ! 11051 | [[Орзу]] || 16 |- ! 11052 | [[Нышанай]] || 16 |- ! 11053 | [[Мирзакуль]] || 16 |- ! 11054 | [[Нозила]] || 16 |- ! 11055 | [[Нурана]] || 16 |- ! 11056 | [[Патшаим]] || 16 |- ! 11057 | [[Нурхадиша]] || 16 |- ! 11058 | [[Нұрболсын]] || 16 |- ! 11059 | [[Нурзипаш]] || 16 |- ! 11060 | [[Наз-Ерке]] || 16 |- ! 11061 | [[Нұрслу]] || 16 |- ! 11062 | [[Мәден]] || 16 |- ! 11063 | [[Орункул]] || 16 |- ! 11064 | [[Мұңсыз]] || 16 |- ! 11065 | [[Нуршаги]] || 16 |- ! 11066 | [[Леила]] || 16 |- ! 11067 | [[Кулжанар]] || 16 |- ! 11068 | [[Кульзазира]] || 16 |- ! 11069 | [[Куляйра]] || 16 |- ! 11070 | [[Маскура]] || 16 |- ! 11071 | [[Мариа]] || 16 |- ! 11072 | [[Кульчария]] || 16 |- ! 11073 | [[Малия]] || 16 |- ! 11074 | [[Лилианна]] || 16 |- ! 11075 | [[Кулшаим]] || 16 |- ! 11076 | [[Майсан]] || 16 |- ! 11077 | [[Мауеш]] || 16 |- ! 11078 | [[Күлжаһан]] || 16 |- ! 11079 | [[Магрипаш]] || 16 |- ! 11080 | [[Лауия]] || 16 |- ! 11081 | [[Кульгиза]] || 16 |- ! 11082 | [[Кульбагиса]] || 16 |- ! 11083 | [[Куролай]] || 16 |- ! 11084 | [[Кульжакиш]] || 16 |- ! 11085 | [[Мазкура]] || 16 |- ! 11086 | [[Майсагул]] || 16 |- ! 11087 | [[Маулеткан]] || 16 |- ! 11088 | [[Кульмарай]] || 16 |- ! 11089 | [[Кульбарчин]] || 16 |- ! 11090 | [[Кульмаржан]] || 16 |- ! 11091 | [[Кулаиша]] || 16 |- ! 11092 | [[Қаракат]] || 16 |- ! 11093 | [[Майрамхан]] || 16 |- ! 11094 | [[Маягул]] || 16 |- ! 11095 | [[Кумисшаш]] || 16 |- ! 11096 | [[Кулжамиш]] || 16 |- ! 11097 | [[Кулзейне]] || 16 |- ! 11098 | [[Кулайкан]] || 16 |- ! 11099 | [[Мариякан]] || 16 |- ! 11100 | [[Лолагул]] || 16 |- ! 11101 | [[Махбуза]] || 16 |- ! 11102 | [[Кульдарайхан]] || 16 |- ! 11103 | [[Қазира]] || 16 |- ! 11104 | [[Маргарет]] || 16 |- ! 11105 | [[Мариямгүл]] || 16 |- ! 11106 | [[Мархабо]] || 16 |- ! 11107 | [[Кульваршин]] || 16 |- ! 11108 | [[Кулнур]] || 16 |- ! 11109 | [[Махмал]] || 16 |- ! 11110 | [[Қалзия]] || 16 |- ! 11111 | [[Кульшаги]] || 16 |- ! 11112 | [[Майракул]] || 16 |- ! 11113 | [[Куландам]] || 16 |- ! 11114 | [[Мейркүл]] || 16 |- ! 11115 | [[Кунслув]] || 16 |- ! 11116 | [[Магзура]] || 16 |- ! 11117 | [[Қызтумас]] || 16 |- ! 11118 | [[Кулшекер]] || 16 |- ! 11119 | [[Леонора]] || 16 |- ! 11120 | [[Кулькаш]] || 16 |- ! 11121 | [[Мейрімкүл]] || 16 |- ! 11122 | [[Кульзахан]] || 16 |- ! 11123 | [[Зейниш]] || 16 |- ! 11124 | [[Жүрсін]] || 16 |- ! 11125 | [[Калиякуль]] || 16 |- ! 11126 | [[Каляш]] || 16 |- ! 11127 | [[Жұбаныш]] || 16 |- ! 11128 | [[Зухрахан]] || 16 |- ! 11129 | [[Кидирхан]] || 16 |- ! 11130 | [[Ирсана]] || 16 |- ! 11131 | [[Зулфизар]] || 16 |- ! 11132 | [[Забихан]] || 16 |- ! 11133 | [[Кайныл]] || 16 |- ! 11134 | [[Камиляш]] || 16 |- ! 11135 | [[Зохида]] || 16 |- ! 11136 | [[Жапрак]] || 16 |- ! 11137 | [[Кәусәрия]] || 16 |- ! 11138 | [[Запен]] || 16 |- ! 11139 | [[Киздаркуль]] || 16 |- ! 11140 | [[Женісгүл]] || 16 |- ! 11141 | [[Калкатай]] || 16 |- ! 11142 | [[Канзиля]] || 16 |- ! 11143 | [[Куанай]] || 16 |- ! 11144 | [[Жанья]] || 16 |- ! 11145 | [[Злиқа]] || 16 |- ! 11146 | [[Канторе]] || 16 |- ! 11147 | [[Катыра]] || 16 |- ! 11148 | [[Зинехан]] || 16 |- ! 11149 | [[Зейнетай]] || 16 |- ! 11150 | [[Зейнагуль]] || 16 |- ! 11151 | [[Кенжитай]] || 16 |- ! 11152 | [[Зире]] || 16 |- ! 11153 | [[Зувайра]] || 16 |- ! 11154 | [[Изель]] || 16 |- ! 11155 | [[Зукура]] || 16 |- ! 11156 | [[Загипаш]] || 16 |- ! 11157 | [[Киздаркул]] || 16 |- ! 11158 | [[Жумабига]] || 16 |- ! 11159 | [[Зарует]] || 16 |- ! 11160 | [[Замзахан]] || 16 |- ! 11161 | [[Калкаман]] || 16 |- ! 11162 | [[Карақат]] || 16 |- ! 11163 | [[Зулпина]] || 16 |- ! 11164 | [[Жаснұр]] || 16 |- ! 11165 | [[Жаукен]] || 16 |- ! 11166 | [[Каймак]] || 16 |- ! 11167 | [[Дильшад]] || 16 |- ! 11168 | [[Гульназий]] || 16 |- ! 11169 | [[Д]] || 16 |- ! 11170 | [[Дариягул]] || 16 |- ! 11171 | [[Гульсапар]] || 16 |- ! 11172 | [[Гулшакира]] || 16 |- ! 11173 | [[Гульжайнаш]] || 16 |- ! 11174 | [[Жамбыл]] || 16 |- ! 11175 | [[Данипа]] || 16 |- ! 11176 | [[Гульминур]] || 16 |- ! 11177 | [[Жанига]] || 16 |- ! 11178 | [[Жандос]] || 16 |- ! 11179 | [[Гулпарчин]] || 16 |- ! 11180 | [[Гульбагдан]] || 16 |- ! 11181 | [[Джумахан]] || 16 |- ! 11182 | [[Гульзухра]] || 16 |- ! 11183 | [[Гүлнәзім]] || 16 |- ! 11184 | [[Жайшылық]] || 16 |- ! 11185 | [[Жанылгайша]] || 16 |- ! 11186 | [[Гульбада]] || 16 |- ! 11187 | [[Гульжамига]] || 16 |- ! 11188 | [[Елсая]] || 16 |- ! 11189 | [[Гуляр]] || 16 |- ! 11190 | [[Гульшахара]] || 16 |- ! 11191 | [[Жансары]] || 16 |- ! 11192 | [[Елайым]] || 16 |- ! 11193 | [[Есенбала]] || 16 |- ! 11194 | [[Джанара]] || 16 |- ! 11195 | [[Дэя]] || 16 |- ! 11196 | [[Дәме]] || 16 |- ! 11197 | [[Әлипа]] || 16 |- ! 11198 | [[Жангайша]] || 16 |- ! 11199 | [[Жантөре]] || 16 |- ! 11200 | [[Гулнира]] || 16 |- ! 11201 | [[Елизат]] || 16 |- ! 11202 | [[Гүлмираш]] || 16 |- ! 11203 | [[Жанария]] || 16 |- ! 11204 | [[Еленай]] || 16 |- ! 11205 | [[Гүлбағи]] || 16 |- ! 11206 | [[Джанбиби]] || 16 |- ! 11207 | [[Гулперизат]] || 16 |- ! 11208 | [[Гүлиман]] || 16 |- ! 11209 | [[Жайсулу]] || 16 |- ! 11210 | [[Гульфайза]] || 16 |- ! 11211 | [[Ермеккуль]] || 16 |- ! 11212 | [[Гулсора]] || 16 |- ! 11213 | [[Гульсат]] || 16 |- ! 11214 | [[Деметкен]] || 16 |- ! 11215 | [[Гульганым]] || 16 |- ! 11216 | [[Бахтияр]] || 16 |- ! 11217 | [[Балғұмыр]] || 16 |- ! 11218 | [[Гулбуви]] || 16 |- ! 11219 | [[Божена]] || 16 |- ! 11220 | [[Глара]] || 16 |- ! 11221 | [[Балшикер]] || 16 |- ! 11222 | [[Балнүр]] || 16 |- ! 11223 | [[Бибиойша]] || 16 |- ! 11224 | [[Атипа]] || 16 |- ! 11225 | [[Атирхан]] || 16 |- ! 11226 | [[Биялай]] || 16 |- ! 11227 | [[Ботокоз]] || 16 |- ! 11228 | [[Бигайча]] || 16 |- ! 11229 | [[Бөпенай]] || 16 |- ! 11230 | [[Гулбада]] || 16 |- ! 11231 | [[Бубижамал]] || 16 |- ! 11232 | [[Аязгуль]] || 16 |- ! 11233 | [[Аширай]] || 16 |- ! 11234 | [[Гулдей]] || 16 |- ! 11235 | [[Баршынай]] || 16 |- ! 11236 | [[Бакитканым]] || 16 |- ! 11237 | [[Буранкуль]] || 16 |- ! 11238 | [[Бейсхан]] || 16 |- ! 11239 | [[Балиха]] || 16 |- ! 11240 | [[Базарбала]] || 16 |- ! 11241 | [[Балкеш]] || 16 |- ! 11242 | [[Говхар]] || 16 |- ! 11243 | [[Балкис]] || 16 |- ! 11244 | [[Бакет]] || 16 |- ! 11245 | [[Бақаргүл]] || 16 |- ! 11246 | [[Гуларай]] || 16 |- ! 11247 | [[Бекзода]] || 16 |- ! 11248 | [[Бигаш]] || 16 |- ! 11249 | [[Балбобек]] || 16 |- ! 11250 | [[Бахтынур]] || 16 |- ! 11251 | [[Батимахан]] || 16 |- ! 11252 | [[Бағиза]] || 16 |- ! 11253 | [[Бибан]] || 16 |- ! 11254 | [[Гулганым]] || 16 |- ! 11255 | [[Балкул]] || 16 |- ! 11256 | [[Аякуль]] || 16 |- ! 11257 | [[Ғанижамал]] || 16 |- ! 11258 | [[Бинагуль]] || 16 |- ! 11259 | [[Гаугар]] || 16 |- ! 11260 | [[Гулжас]] || 16 |- ! 11261 | [[Бахаткуль]] || 16 |- ! 11262 | [[Асманұр]] || 16 |- ! 11263 | [[Ауескан]] || 16 |- ! 11264 | [[Гулиман]] || 16 |- ! 11265 | [[Гаухархан]] || 16 |- ! 11266 | [[Гулираъно]] || 16 |- ! 11267 | [[Гаухарья]] || 16 |- ! 11268 | [[Атия]] || 16 |- ! 11269 | [[Акбалаш]] || 16 |- ! 11270 | [[Айзода]] || 16 |- ! 11271 | [[Аимкан]] || 16 |- ! 11272 | [[Азияда]] || 16 |- ! 11273 | [[Асияна]] || 16 |- ! 11274 | [[Апуажан]] || 16 |- ! 11275 | [[Аккалы]] || 16 |- ! 11276 | [[Амир]] || 16 |- ! 11277 | [[Ақылима]] || 16 |- ! 11278 | [[Алжан]] || 16 |- ! 11279 | [[Ақпеиіл]] || 16 |- ! 11280 | [[Арыужан]] || 16 |- ! 11281 | [[Араяна]] || 16 |- ! 11282 | [[Акил]] || 16 |- ! 11283 | [[Айэлита]] || 16 |- ! 11284 | [[Акмончак]] || 16 |- ! 11285 | [[Айнаша]] || 16 |- ! 11286 | [[Аккибат]] || 16 |- ! 11287 | [[Акмейир]] || 16 |- ! 11288 | [[Арзангул]] || 16 |- ! 11289 | [[Адалгүл]] || 16 |- ! 11290 | [[Аксулув]] || 16 |- ! 11291 | [[Августина]] || 16 |- ! 11292 | [[Айтілек]] || 16 |- ! 11293 | [[Айбек]] || 16 |- ! 11294 | [[Акжархын]] || 16 |- ! 11295 | [[Алтынтан]] || 16 |- ! 11296 | [[Альфиза]] || 16 |- ! 11297 | [[Аксирга]] || 16 |- ! 11298 | [[Айбикеш]] || 16 |- ! 11299 | [[Акатай]] || 16 |- ! 11300 | [[Алтынтаң]] || 16 |- ! 11301 | [[Акэрке]] || 16 |- ! 11302 | [[Азаткан]] || 16 |- ! 11303 | [[Айту]] || 16 |- ! 11304 | [[Ақмаңдайлым]] || 16 |- ! 11305 | [[Арұжан]] || 16 |- ! 11306 | [[Александрина]] || 16 |- ! 11307 | [[Ақрыс]] || 16 |- ! 11308 | [[Айкерым]] || 16 |- ! 11309 | [[Айнамкуз]] || 16 |- ! 11310 | [[Айшенұр]] || 16 |- ! 11311 | [[Хуснора]] || 15 |- ! 11312 | [[Улдакан]] || 15 |- ! 11313 | [[Шаим]] || 15 |- ! 11314 | [[Ульмикен]] || 15 |- ! 11315 | [[Укилимай]] || 15 |- ! 11316 | [[Урбигуль]] || 15 |- ! 11317 | [[Улбай]] || 15 |- ! 11318 | [[Фарзия]] || 15 |- ! 11319 | [[Шакаркуль]] || 15 |- ! 11320 | [[Уасига]] || 15 |- ! 11321 | [[Халбибі]] || 15 |- ! 11322 | [[Фаридахан]] || 15 |- ! 11323 | [[Урынбасар]] || 15 |- ! 11324 | [[Улжанар]] || 15 |- ! 11325 | [[Үкіләй]] || 15 |- ! 11326 | [[Түймегүл]] || 15 |- ! 11327 | [[Чынара]] || 15 |- ! 11328 | [[Ярославна]] || 15 |- ! 11329 | [[Шаира]] || 15 |- ! 11330 | [[Тұрсынкул]] || 15 |- ! 11331 | [[Тургынай]] || 15 |- ! 11332 | [[Угылай]] || 15 |- ! 11333 | [[Умидахон]] || 15 |- ! 11334 | [[Ширын]] || 15 |- ! 11335 | [[Ұлжана]] || 15 |- ! 11336 | [[Шодиана]] || 15 |- ! 11337 | [[Элинур]] || 15 |- ! 11338 | [[Урияш]] || 15 |- ! 11339 | [[Улсын]] || 15 |- ! 11340 | [[Фелиз]] || 15 |- ! 11341 | [[Умтай]] || 15 |- ! 11342 | [[Узилай]] || 15 |- ! 11343 | [[Хадиа]] || 15 |- ! 11344 | [[Туржан]] || 15 |- ! 11345 | [[Эльиза]] || 15 |- ! 11346 | [[Ферая]] || 15 |- ! 11347 | [[Умеда]] || 15 |- ! 11348 | [[Тұрсынқан]] || 15 |- ! 11349 | [[Эля]] || 15 |- ! 11350 | [[Шырайгүл]] || 15 |- ! 11351 | [[Ұлша]] || 15 |- ! 11352 | [[Шырайым]] || 15 |- ! 11353 | [[Хадыча]] || 15 |- ! 11354 | [[Хасина]] || 15 |- ! 11355 | [[Шалпан]] || 15 |- ! 11356 | [[Ылия]] || 15 |- ! 11357 | [[Эсмиральда]] || 15 |- ! 11358 | [[Ұлара]] || 15 |- ! 11359 | [[Фардана]] || 15 |- ! 11360 | [[Ұлмаржан]] || 15 |- ! 11361 | [[Ыриза]] || 15 |- ! 11362 | [[Яныл]] || 15 |- ! 11363 | [[Сапира]] || 15 |- ! 11364 | [[Талигат]] || 15 |- ! 11365 | [[Сабига]] || 15 |- ! 11366 | [[Сэуле]] || 15 |- ! 11367 | [[Тоқтасын]] || 15 |- ! 11368 | [[Серикхан]] || 15 |- ! 11369 | [[Тангуль]] || 15 |- ! 11370 | [[Тишкул]] || 15 |- ! 11371 | [[Тайша]] || 15 |- ! 11372 | [[Тиышбала]] || 15 |- ! 11373 | [[Тайба]] || 15 |- ! 11374 | [[Рабинұр]] || 15 |- ! 11375 | [[Семейхан]] || 15 |- ! 11376 | [[Сибель]] || 15 |- ! 11377 | [[Раузат]] || 15 |- ! 11378 | [[Сатбала]] || 15 |- ! 11379 | [[Сарсебала]] || 15 |- ! 11380 | [[Татикул]] || 15 |- ! 11381 | [[Райсана]] || 15 |- ! 11382 | [[Розгуль]] || 15 |- ! 11383 | [[Санна]] || 15 |- ! 11384 | [[Серікқайша]] || 15 |- ! 11385 | [[Рысқаным]] || 15 |- ! 11386 | [[Саятхан]] || 15 |- ! 11387 | [[Рупия]] || 15 |- ! 11388 | [[Сағымхан]] || 15 |- ! 11389 | [[Рыза]] || 15 |- ! 11390 | [[Рымды]] || 15 |- ! 11391 | [[Сәндігул]] || 15 |- ! 11392 | [[Рақила]] || 15 |- ! 11393 | [[Сагатай]] || 15 |- ! 11394 | [[Руман]] || 15 |- ! 11395 | [[Сагинтай]] || 15 |- ! 11396 | [[Татыкуль]] || 15 |- ! 11397 | [[Сагимкул]] || 15 |- ! 11398 | [[Сағдана]] || 15 |- ! 11399 | [[Рихси]] || 15 |- ! 11400 | [[Сабиркуль]] || 15 |- ! 11401 | [[Радмилла]] || 15 |- ! 11402 | [[Токбике]] || 15 |- ! 11403 | [[Ринат]] || 15 |- ! 11404 | [[Рзуан]] || 15 |- ! 11405 | [[Таскын]] || 15 |- ! 11406 | [[Токта]] || 15 |- ! 11407 | [[Сағынкүл]] || 15 |- ! 11408 | [[Рапиш]] || 15 |- ! 11409 | [[Софиянұр]] || 15 |- ! 11410 | [[Таңжұлдыз]] || 15 |- ! 11411 | [[Саттыгуль]] || 15 |- ! 11412 | [[Раузан]] || 15 |- ! 11413 | [[Сали]] || 15 |- ! 11414 | [[Римжан]] || 15 |- ! 11415 | [[Сәулетай]] || 15 |- ! 11416 | [[Тоқтархан]] || 15 |- ! 11417 | [[Тербие]] || 15 |- ! 11418 | [[Сұлуым]] || 15 |- ! 11419 | [[Нуриниса]] || 15 |- ! 11420 | [[Пальмира]] || 15 |- ! 11421 | [[Нуркиз]] || 15 |- ! 11422 | [[Мерекеш]] || 15 |- ! 11423 | [[Патшакул]] || 15 |- ! 11424 | [[Нусайба]] || 15 |- ! 11425 | [[Нурке]] || 15 |- ! 11426 | [[Нұрана]] || 15 |- ! 11427 | [[Назбибі]] || 15 |- ! 11428 | [[Нұрарай]] || 15 |- ! 11429 | [[Паршагул]] || 15 |- ! 11430 | [[Нұрбалым]] || 15 |- ! 11431 | [[Насуха]] || 15 |- ! 11432 | [[Нұрбаян]] || 15 |- ! 11433 | [[Нуркамиля]] || 15 |- ! 11434 | [[Наваткуль]] || 15 |- ! 11435 | [[Оринбасар]] || 15 |- ! 11436 | [[Нурбопе]] || 15 |- ! 11437 | [[Милиса]] || 15 |- ! 11438 | [[Нурбосын]] || 15 |- ! 11439 | [[Палайым]] || 15 |- ! 11440 | [[Назика]] || 15 |- ! 11441 | [[Менды]] || 15 |- ! 11442 | [[Нурғайша]] || 15 |- ! 11443 | [[Нурпаш]] || 15 |- ! 11444 | [[Нургалия]] || 15 |- ! 11445 | [[Наурызкул]] || 15 |- ! 11446 | [[Нурганша]] || 15 |- ! 11447 | [[Мулдыр]] || 15 |- ! 11448 | [[Насифа]] || 15 |- ! 11449 | [[Нурияна]] || 15 |- ! 11450 | [[Нургулим]] || 15 |- ! 11451 | [[Минайхан]] || 15 |- ! 11452 | [[Нургульсим]] || 15 |- ! 11453 | [[Ориккуль]] || 15 |- ! 11454 | [[Нургульсум]] || 15 |- ! 11455 | [[Насыпканым]] || 15 |- ! 11456 | [[Несипкайша]] || 15 |- ! 11457 | [[Нуркиса]] || 15 |- ! 11458 | [[Несипты]] || 15 |- ! 11459 | [[Осила]] || 15 |- ! 11460 | [[Огулжан]] || 15 |- ! 11461 | [[Мәди]] || 15 |- ! 11462 | [[Минауар]] || 15 |- ! 11463 | [[Палкул]] || 15 |- ! 11464 | [[Нурзагила]] || 15 |- ! 11465 | [[Панара]] || 15 |- ! 11466 | [[Нишангуль]] || 15 |- ! 11467 | [[Нурману]] || 15 |- ! 11468 | [[Мырзаш]] || 15 |- ! 11469 | [[Нильжан]] || 15 |- ! 11470 | [[Олжагуль]] || 15 |- ! 11471 | [[Назекет]] || 15 |- ! 11472 | [[Оналган]] || 15 |- ! 11473 | [[Пердехан]] || 15 |- ! 11474 | [[Несыпкуль]] || 15 |- ! 11475 | [[Оңайша]] || 15 |- ! 11476 | [[Нишан]] || 15 |- ! 11477 | [[Кульзайнат]] || 15 |- ! 11478 | [[Мединна]] || 15 |- ! 11479 | [[Кульбахарам]] || 15 |- ! 11480 | [[Қуангүл]] || 15 |- ! 11481 | [[Куттыкул]] || 15 |- ! 11482 | [[Кульниса]] || 15 |- ! 11483 | [[Мариян]] || 15 |- ! 11484 | [[Мақтагүл]] || 15 |- ! 11485 | [[Күнікей]] || 15 |- ! 11486 | [[Күләшхан]] || 15 |- ! 11487 | [[Күлзинат]] || 15 |- ! 11488 | [[Марбану]] || 15 |- ! 11489 | [[Мартгүл]] || 15 |- ! 11490 | [[Кулапия]] || 15 |- ! 11491 | [[Мади]] || 15 |- ! 11492 | [[Күлбазар]] || 15 |- ! 11493 | [[Кубан]] || 15 |- ! 11494 | [[Қүндыз]] || 15 |- ! 11495 | [[Кульсункан]] || 15 |- ! 11496 | [[Кулшин]] || 15 |- ! 11497 | [[Қайныш]] || 15 |- ! 11498 | [[Кульжамыш]] || 15 |- ! 11499 | [[Кулжихан]] || 15 |- ! 11500 | [[Кубира]] || 15 |- ! 11501 | [[Майкон]] || 15 |- ! 11502 | [[Мазимхан]] || 15 |- ! 11503 | [[Мейіргул]] || 15 |- ! 11504 | [[Мауегуль]] || 15 |- ! 11505 | [[Мейрамжан]] || 15 |- ! 11506 | [[Кулбакарам]] || 15 |- ! 11507 | [[Кулдирай]] || 15 |- ! 11508 | [[Макижан]] || 15 |- ! 11509 | [[Қыздархан]] || 15 |- ! 11510 | [[Кызболды]] || 15 |- ! 11511 | [[Күлжанат]] || 15 |- ! 11512 | [[Маулет]] || 15 |- ! 11513 | [[Марфа]] || 15 |- ! 11514 | [[Кумиш]] || 15 |- ! 11515 | [[Ляйлім]] || 15 |- ! 11516 | [[Куттигул]] || 15 |- ! 11517 | [[Күлғайша]] || 15 |- ! 11518 | [[Маулим]] || 15 |- ! 11519 | [[Кульстан]] || 15 |- ! 11520 | [[Кулшайым]] || 15 |- ! 11521 | [[Кунбике]] || 15 |- ! 11522 | [[Кулмхан]] || 15 |- ! 11523 | [[Кулпариза]] || 15 |- ! 11524 | [[Куляшкан]] || 15 |- ! 11525 | [[Кулзара]] || 15 |- ! 11526 | [[Кульшарван]] || 15 |- ! 11527 | [[Меиржан]] || 15 |- ! 11528 | [[Лятифа]] || 15 |- ! 11529 | [[Кульзагила]] || 15 |- ! 11530 | [[Лязим]] || 15 |- ! 11531 | [[Лайлагул]] || 15 |- ! 11532 | [[Қанымгүл]] || 15 |- ! 11533 | [[Мейр]] || 15 |- ! 11534 | [[Күнзипа]] || 15 |- ! 11535 | [[Кулбарша]] || 15 |- ! 11536 | [[Махдия]] || 15 |- ! 11537 | [[Кулзифа]] || 15 |- ! 11538 | [[Лэззэт]] || 15 |- ! 11539 | [[Кымыз]] || 15 |- ! 11540 | [[Қама]] || 15 |- ! 11541 | [[Кулазат]] || 15 |- ! 11542 | [[Ильсияра]] || 15 |- ! 11543 | [[Зибахан]] || 15 |- ! 11544 | [[Зукен]] || 15 |- ! 11545 | [[Жузимгуль]] || 15 |- ! 11546 | [[Заруза]] || 15 |- ! 11547 | [[Исида]] || 15 |- ! 11548 | [[Зубайла]] || 15 |- ! 11549 | [[Кампара]] || 15 |- ! 11550 | [[Заңғар]] || 15 |- ! 11551 | [[Исманур]] || 15 |- ! 11552 | [[Зирагүл]] || 15 |- ! 11553 | [[Зейнекан]] || 15 |- ! 11554 | [[Жумакайша]] || 15 |- ! 11555 | [[Жулдызгуль]] || 15 |- ! 11556 | [[Кенжесара]] || 15 |- ! 11557 | [[Зухира]] || 15 |- ! 11558 | [[Занзия]] || 15 |- ! 11559 | [[Кайнаркуль]] || 15 |- ! 11560 | [[Кәусәрім]] || 15 |- ! 11561 | [[Зуһра]] || 15 |- ! 11562 | [[Жәнипа]] || 15 |- ! 11563 | [[Карлан]] || 15 |- ! 11564 | [[Заре]] || 15 |- ! 11565 | [[Карлыгайн]] || 15 |- ! 11566 | [[Капаш]] || 15 |- ! 11567 | [[Жүмагүл]] || 15 |- ! 11568 | [[Зивара]] || 15 |- ! 11569 | [[Кайникеш]] || 15 |- ! 11570 | [[Зайгул]] || 15 |- ! 11571 | [[Каршигуль]] || 15 |- ! 11572 | [[Калампер]] || 15 |- ! 11573 | [[Зилан]] || 15 |- ! 11574 | [[Йасина]] || 15 |- ! 11575 | [[Катила]] || 15 |- ! 11576 | [[Зайрагуль]] || 15 |- ! 11577 | [[Жәміш]] || 15 |- ! 11578 | [[Калжанай]] || 15 |- ! 11579 | [[Ирма]] || 15 |- ! 11580 | [[Жаслин]] || 15 |- ! 11581 | [[Інжіл]] || 15 |- ! 11582 | [[Жанэра]] || 15 |- ! 11583 | [[Кайрат]] || 15 |- ! 11584 | [[Зилия]] || 15 |- ! 11585 | [[Заурия]] || 15 |- ! 11586 | [[Кадыча]] || 15 |- ! 11587 | [[Иасин]] || 15 |- ! 11588 | [[Кинаш]] || 15 |- ! 11589 | [[Канимша]] || 15 |- ! 11590 | [[Зулпан]] || 15 |- ! 11591 | [[Захара]] || 15 |- ! 11592 | [[Камилахан]] || 15 |- ! 11593 | [[Зорагүл]] || 15 |- ! 11594 | [[Зивагуль]] || 15 |- ! 11595 | [[Іңкәржан]] || 15 |- ! 11596 | [[Калха]] || 15 |- ! 11597 | [[Какиш]] || 15 |- ! 11598 | [[Зайрагул]] || 15 |- ! 11599 | [[Замиля]] || 15 |- ! 11600 | [[Каражан]] || 15 |- ! 11601 | [[Каниса]] || 15 |- ! 11602 | [[Илазат]] || 15 |- ! 11603 | [[Гульшайра]] || 15 |- ! 11604 | [[Гульфаризат]] || 15 |- ! 11605 | [[Жанкерім]] || 15 |- ! 11606 | [[Гулшода]] || 15 |- ! 11607 | [[Джанслу]] || 15 |- ! 11608 | [[Жаниель]] || 15 |- ! 11609 | [[Даникер]] || 15 |- ! 11610 | [[Гүлғасыл]] || 15 |- ! 11611 | [[Енгилик]] || 15 |- ! 11612 | [[Жаниза]] || 15 |- ! 11613 | [[Гульчахра]] || 15 |- ! 11614 | [[Гульдем]] || 15 |- ! 11615 | [[Гульвану]] || 15 |- ! 11616 | [[Енілік]] || 15 |- ! 11617 | [[Жанторе]] || 15 |- ! 11618 | [[Жайдаргүл]] || 15 |- ! 11619 | [[Гульшаруан]] || 15 |- ! 11620 | [[Гүлмайрам]] || 15 |- ! 11621 | [[Даминика]] || 15 |- ! 11622 | [[Елзат]] || 15 |- ! 11623 | [[Дойдук]] || 15 |- ! 11624 | [[Есенкыз]] || 15 |- ! 11625 | [[Дәрікүл]] || 15 |- ! 11626 | [[Далмира]] || 15 |- ! 11627 | [[Жандира]] || 15 |- ! 11628 | [[Гүлсапар]] || 15 |- ! 11629 | [[Жазигул]] || 15 |- ! 11630 | [[Жанелі]] || 15 |- ! 11631 | [[Гульпия]] || 15 |- ! 11632 | [[Джума]] || 15 |- ! 11633 | [[Гульзиба]] || 15 |- ! 11634 | [[Гульпарида]] || 15 |- ! 11635 | [[Дуриякул]] || 15 |- ! 11636 | [[Дамиана]] || 15 |- ! 11637 | [[Жамигуль]] || 15 |- ! 11638 | [[Гульзай]] || 15 |- ! 11639 | [[Гулсагира]] || 15 |- ! 11640 | [[Жазел]] || 15 |- ! 11641 | [[Джасия]] || 15 |- ! 11642 | [[Гулрух]] || 15 |- ! 11643 | [[Гүлзер]] || 15 |- ! 11644 | [[Гүлим]] || 15 |- ! 11645 | [[Ділдана]] || 15 |- ! 11646 | [[Жансила]] || 15 |- ! 11647 | [[Ділдар]] || 15 |- ! 11648 | [[Ернар]] || 15 |- ! 11649 | [[Жанылгул]] || 15 |- ! 11650 | [[Жайжан]] || 15 |- ! 11651 | [[Елжана]] || 15 |- ! 11652 | [[Ескермес]] || 15 |- ! 11653 | [[Жанбупе]] || 15 |- ! 11654 | [[Жайлау]] || 15 |- ! 11655 | [[Жангагул]] || 15 |- ! 11656 | [[Гульзайнат]] || 15 |- ! 11657 | [[Еркинкул]] || 15 |- ! 11658 | [[Жазигүл]] || 15 |- ! 11659 | [[Гульжузим]] || 15 |- ! 11660 | [[Диназат]] || 15 |- ! 11661 | [[Бахара]] || 15 |- ! 11662 | [[Гулзире]] || 15 |- ! 11663 | [[Багытай]] || 15 |- ! 11664 | [[Бейбитжан]] || 15 |- ! 11665 | [[Гайниса]] || 15 |- ! 11666 | [[Бүлдірген]] || 15 |- ! 11667 | [[Бахыттыгуль]] || 15 |- ! 11668 | [[Бакткул]] || 15 |- ! 11669 | [[Баянжан]] || 15 |- ! 11670 | [[Бұрлен]] || 15 |- ! 11671 | [[Богдагул]] || 15 |- ! 11672 | [[Бигайни]] || 15 |- ! 11673 | [[Бийжамал]] || 15 |- ! 11674 | [[Гиляна]] || 15 |- ! 11675 | [[Гулем]] || 15 |- ! 11676 | [[Багдина]] || 15 |- ! 11677 | [[Боранбике]] || 15 |- ! 11678 | [[Бейсегуль]] || 15 |- ! 11679 | [[Гулжемал]] || 15 |- ! 11680 | [[Глория]] || 15 |- ! 11681 | [[Баяш]] || 15 |- ! 11682 | [[Балганат]] || 15 |- ! 11683 | [[Бибиша]] || 15 |- ! 11684 | [[Балдаш]] || 15 |- ! 11685 | [[Болдикиз]] || 15 |- ! 11686 | [[Батикуль]] || 15 |- ! 11687 | [[Бибірабия]] || 15 |- ! 11688 | [[Балымхан]] || 15 |- ! 11689 | [[Гулденсин]] || 15 |- ! 11690 | [[Висола]] || 15 |- ! 11691 | [[Гулдерайм]] || 15 |- ! 11692 | [[Биғанша]] || 15 |- ! 11693 | [[Бахытнұр]] || 15 |- ! 11694 | [[Бубинар]] || 15 |- ! 11695 | [[Ахшагул]] || 15 |- ! 11696 | [[Асуман]] || 15 |- ! 11697 | [[Ахмаржан]] || 15 |- ! 11698 | [[Гажайып]] || 15 |- ! 11699 | [[Бибихатча]] || 15 |- ! 11700 | [[Булбулгул]] || 15 |- ! 11701 | [[Аялина]] || 15 |- ! 11702 | [[Бәтила]] || 15 |- ! 11703 | [[Бағдаргүл]] || 15 |- ! 11704 | [[Ахкенже]] || 15 |- ! 11705 | [[Балзияш]] || 15 |- ! 11706 | [[Бағымкүл]] || 15 |- ! 11707 | [[Байжамал]] || 15 |- ! 11708 | [[Бидана]] || 15 |- ! 11709 | [[Гауқар]] || 15 |- ! 11710 | [[Бибисора]] || 15 |- ! 11711 | [[Бірқаным]] || 15 |- ! 11712 | [[Гайниза]] || 15 |- ! 11713 | [[Бахытбала]] || 15 |- ! 11714 | [[Балғайша]] || 15 |- ! 11715 | [[Бадария]] || 15 |- ! 11716 | [[Бағдатгүл]] || 15 |- ! 11717 | [[Акылтай]] || 15 |- ! 11718 | [[Айсұлұ]] || 15 |- ! 11719 | [[Асельгуль]] || 15 |- ! 11720 | [[Апуаш]] || 15 |- ! 11721 | [[Айткыз]] || 15 |- ! 11722 | [[Алдина]] || 15 |- ! 11723 | [[Азине]] || 15 |- ! 11724 | [[Анаида]] || 15 |- ! 11725 | [[Акиш]] || 15 |- ! 11726 | [[Ақөрік]] || 15 |- ! 11727 | [[Арофат]] || 15 |- ! 11728 | [[Аққалам]] || 15 |- ! 11729 | [[Аниля]] || 15 |- ! 11730 | [[Аишабибі]] || 15 |- ! 11731 | [[Айнэлла]] || 15 |- ! 11732 | [[Адасай]] || 15 |- ! 11733 | [[Агзира]] || 15 |- ! 11734 | [[Ардақтым]] || 15 |- ! 11735 | [[Аманкиз]] || 15 |- ! 11736 | [[Ақпеил]] || 15 |- ! 11737 | [[Алтаншаш]] || 15 |- ! 11738 | [[Аққалқа]] || 15 |- ! 11739 | [[Аксалы]] || 15 |- ! 11740 | [[Аиымхан]] || 15 |- ! 11741 | [[Аңсат]] || 15 |- ! 11742 | [[Аливия]] || 15 |- ! 11743 | [[Айытгул]] || 15 |- ! 11744 | [[Азура]] || 15 |- ! 11745 | [[Арудана]] || 15 |- ! 11746 | [[Азилия]] || 15 |- ! 11747 | [[Акбөпе]] || 15 |- ! 11748 | [[Анджелина]] || 15 |- ! 11749 | [[Айари]] || 15 |- ! 11750 | [[Арита]] || 15 |- ! 11751 | [[Асалия]] || 15 |- ! 11752 | [[Айжангүл]] || 15 |- ! 11753 | [[Ақбану]] || 15 |- ! 11754 | [[Аклен]] || 15 |- ! 11755 | [[Ақханым]] || 15 |- ! 11756 | [[Анелля]] || 15 |- ! 11757 | [[Акбаршын]] || 15 |- ! 11758 | [[Ақсунқар]] || 15 |- ! 11759 | [[Ақшакүл]] || 15 |- ! 11760 | [[Анет]] || 15 |- ! 11761 | [[Агиян]] || 15 |- ! 11762 | [[Анета]] || 15 |- ! 11763 | [[Адепкул]] || 15 |- ! 11764 | [[Артыкай]] || 15 |- ! 11765 | [[Шәкен]] || 14 |- ! 11766 | [[Хонзода]] || 14 |- ! 11767 | [[Турсунбала]] || 14 |- ! 11768 | [[Умтжан]] || 14 |- ! 11769 | [[Халиман]] || 14 |- ! 11770 | [[Хамка]] || 14 |- ! 11771 | [[Элин]] || 14 |- ! 11772 | [[Улжон]] || 14 |- ! 11773 | [[Шарват]] || 14 |- ! 11774 | [[Шириной]] || 14 |- ! 11775 | [[Уасима]] || 14 |- ! 11776 | [[Фарина]] || 14 |- ! 11777 | [[Эсминур]] || 14 |- ! 11778 | [[Шадат]] || 14 |- ! 11779 | [[Эзоза]] || 14 |- ! 11780 | [[Шадиена]] || 14 |- ! 11781 | [[Турганбике]] || 14 |- ! 11782 | [[Шолпангул]] || 14 |- ! 11783 | [[Эльанура]] || 14 |- ! 11784 | [[Фатигуль]] || 14 |- ! 11785 | [[Тумархан]] || 14 |- ! 11786 | [[Шрай]] || 14 |- ! 11787 | [[Хуанган]] || 14 |- ! 11788 | [[Ханафия]] || 14 |- ! 11789 | [[Уасиха]] || 14 |- ! 11790 | [[Хадижат]] || 14 |- ! 11791 | [[Эсемгуль]] || 14 |- ! 11792 | [[Ұлғайша]] || 14 |- ! 11793 | [[Туймекыз]] || 14 |- ! 11794 | [[Шығысгүл]] || 14 |- ! 11795 | [[Юран]] || 14 |- ! 11796 | [[Шаймхан]] || 14 |- ! 11797 | [[Эланура]] || 14 |- ! 11798 | [[Шырайгуль]] || 14 |- ! 11799 | [[Үнзира]] || 14 |- ! 11800 | [[Тургын]] || 14 |- ! 11801 | [[Шаһар]] || 14 |- ! 11802 | [[Шырайкүл]] || 14 |- ! 11803 | [[Ураз]] || 14 |- ! 11804 | [[Яссин]] || 14 |- ! 11805 | [[Ферхан]] || 14 |- ! 11806 | [[Ыкбал]] || 14 |- ! 11807 | [[Фәрида]] || 14 |- ! 11808 | [[Турснай]] || 14 |- ! 11809 | [[Уралкан]] || 14 |- ! 11810 | [[Ылайык]] || 14 |- ! 11811 | [[Ұлзана]] || 14 |- ! 11812 | [[Ханыкей]] || 14 |- ! 11813 | [[Урим]] || 14 |- ! 11814 | [[Шакризада]] || 14 |- ! 11815 | [[Энже]] || 14 |- ! 11816 | [[Ынтымак]] || 14 |- ! 11817 | [[Ұлзина]] || 14 |- ! 11818 | [[Ырзагул]] || 14 |- ! 11819 | [[Халиша]] || 14 |- ! 11820 | [[Төлеугүл]] || 14 |- ! 11821 | [[Увайда]] || 14 |- ! 11822 | [[Ұлманай]] || 14 |- ! 11823 | [[Шашу]] || 14 |- ! 11824 | [[Урунбасар]] || 14 |- ! 11825 | [[Үлпан]] || 14 |- ! 11826 | [[Хайитгул]] || 14 |- ! 11827 | [[Шәкира]] || 14 |- ! 11828 | [[Шамиля]] || 14 |- ! 11829 | [[Угулай]] || 14 |- ! 11830 | [[Ырысханым]] || 14 |- ! 11831 | [[Унер]] || 14 |- ! 11832 | [[Тынышай]] || 14 |- ! 11833 | [[Санен]] || 14 |- ! 11834 | [[Сахира]] || 14 |- ! 11835 | [[Тиллахан]] || 14 |- ! 11836 | [[Сатыш]] || 14 |- ! 11837 | [[Тойдик]] || 14 |- ! 11838 | [[Сакымжамал]] || 14 |- ! 11839 | [[Сайрамгүл]] || 14 |- ! 11840 | [[Тайкен]] || 14 |- ! 11841 | [[Савина]] || 14 |- ! 11842 | [[Симона]] || 14 |- ! 11843 | [[Сандибала]] || 14 |- ! 11844 | [[Руханият]] || 14 |- ! 11845 | [[Рена]] || 14 |- ! 11846 | [[Такина]] || 14 |- ! 11847 | [[Сыргалы]] || 14 |- ! 11848 | [[Сиргакуль]] || 14 |- ! 11849 | [[Рабинур]] || 14 |- ! 11850 | [[Талап]] || 14 |- ! 11851 | [[Тиштик]] || 14 |- ! 11852 | [[Талганай]] || 14 |- ! 11853 | [[Суммая]] || 14 |- ! 11854 | [[Ризида]] || 14 |- ! 11855 | [[Рысбек]] || 14 |- ! 11856 | [[Слупаш]] || 14 |- ! 11857 | [[Тожигул]] || 14 |- ! 11858 | [[Савли]] || 14 |- ! 11859 | [[Сандугуль]] || 14 |- ! 11860 | [[Танакөз]] || 14 |- ! 11861 | [[Сұлубике]] || 14 |- ! 11862 | [[Руда]] || 14 |- ! 11863 | [[Ристы]] || 14 |- ! 11864 | [[Советгул]] || 14 |- ! 11865 | [[Табира]] || 14 |- ! 11866 | [[Тангул]] || 14 |- ! 11867 | [[Рулана]] || 14 |- ! 11868 | [[Салқын]] || 14 |- ! 11869 | [[Сулыухан]] || 14 |- ! 11870 | [[Рушан]] || 14 |- ! 11871 | [[Тиништик]] || 14 |- ! 11872 | [[Таннуры]] || 14 |- ! 11873 | [[Рафиха]] || 14 |- ! 11874 | [[Розлана]] || 14 |- ! 11875 | [[Сумия]] || 14 |- ! 11876 | [[Таңдагүл]] || 14 |- ! 11877 | [[Сайлакуль]] || 14 |- ! 11878 | [[Расиля]] || 14 |- ! 11879 | [[Сунна]] || 14 |- ! 11880 | [[Таңнәр]] || 14 |- ! 11881 | [[Санджан]] || 14 |- ! 11882 | [[Роуза]] || 14 |- ! 11883 | [[Тлеш]] || 14 |- ! 11884 | [[Софият]] || 14 |- ! 11885 | [[Раймгуль]] || 14 |- ! 11886 | [[Социал]] || 14 |- ! 11887 | [[Тойдук]] || 14 |- ! 11888 | [[Сенем]] || 14 |- ! 11889 | [[Рашель]] || 14 |- ! 11890 | [[Тауархан]] || 14 |- ! 11891 | [[Саюри]] || 14 |- ! 11892 | [[Раниа]] || 14 |- ! 11893 | [[Саткен]] || 14 |- ! 11894 | [[Темірлан]] || 14 |- ! 11895 | [[Сайлаужан]] || 14 |- ! 11896 | [[Райым]] || 14 |- ! 11897 | [[Румэйса]] || 14 |- ! 11898 | [[Рәбиябегім]] || 14 |- ! 11899 | [[Рапила]] || 14 |- ! 11900 | [[Сабра]] || 14 |- ! 11901 | [[Тагайгул]] || 14 |- ! 11902 | [[Сәкен]] || 14 |- ! 11903 | [[Рисалды]] || 14 |- ! 11904 | [[Сабыр]] || 14 |- ! 11905 | [[Пируза]] || 14 |- ! 11906 | [[Назбике]] || 14 |- ! 11907 | [[Нұрлаш]] || 14 |- ! 11908 | [[Накиш]] || 14 |- ! 11909 | [[Нагиля]] || 14 |- ! 11910 | [[Мэри]] || 14 |- ! 11911 | [[Нурсаулеш]] || 14 |- ! 11912 | [[Мехринса]] || 14 |- ! 11913 | [[Орынча]] || 14 |- ! 11914 | [[Нуржума]] || 14 |- ! 11915 | [[Назыра]] || 14 |- ! 11916 | [[Насила]] || 14 |- ! 11917 | [[Паниза]] || 14 |- ! 11918 | [[Нұрбиби]] || 14 |- ! 11919 | [[Нурсаги]] || 14 |- ! 11920 | [[Ойсанам]] || 14 |- ! 11921 | [[Нураят]] || 14 |- ! 11922 | [[Нурбеке]] || 14 |- ! 11923 | [[Нәсима]] || 14 |- ! 11924 | [[Пәригүл]] || 14 |- ! 11925 | [[Нагжан]] || 14 |- ! 11926 | [[Мәрина]] || 14 |- ! 11927 | [[Минжамал]] || 14 |- ! 11928 | [[Нұргүль]] || 14 |- ! 11929 | [[Насипти]] || 14 |- ! 11930 | [[Мнуар]] || 14 |- ! 11931 | [[Панаш]] || 14 |- ! 11932 | [[Олтингул]] || 14 |- ! 11933 | [[Нұрали]] || 14 |- ! 11934 | [[Мийрхан]] || 14 |- ! 11935 | [[Наздан]] || 14 |- ! 11936 | [[Минера]] || 14 |- ! 11937 | [[Мнавара]] || 14 |- ! 11938 | [[Нурзият]] || 14 |- ! 11939 | [[Нуржазира]] || 14 |- ! 11940 | [[Набираш]] || 14 |- ! 11941 | [[Насипжамал]] || 14 |- ! 11942 | [[Надирабегім]] || 14 |- ! 11943 | [[Натали]] || 14 |- ! 11944 | [[Онгар]] || 14 |- ! 11945 | [[Нургайный]] || 14 |- ! 11946 | [[Онер]] || 14 |- ! 11947 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 11948 | [[Мураткуль]] || 14 |- ! 11949 | [[Мунаввар]] || 14 |- ! 11950 | [[Мулдер]] || 14 |- ! 11951 | [[Нурлия]] || 14 |- ! 11952 | [[Наватхан]] || 14 |- ! 11953 | [[Наурызбике]] || 14 |- ! 11954 | [[Нурымжан]] || 14 |- ! 11955 | [[Нурлыгайым]] || 14 |- ! 11956 | [[Нұржахан]] || 14 |- ! 11957 | [[Нария]] || 14 |- ! 11958 | [[Нұржәмилә]] || 14 |- ! 11959 | [[Насибели]] || 14 |- ! 11960 | [[Молдирай]] || 14 |- ! 11961 | [[Никита]] || 14 |- ! 11962 | [[Оралған]] || 14 |- ! 11963 | [[Нурлыжан]] || 14 |- ! 11964 | [[Наранцэцэг]] || 14 |- ! 11965 | [[Нұртолған]] || 14 |- ! 11966 | [[Мырзабала]] || 14 |- ! 11967 | [[Нұршаттық]] || 14 |- ! 11968 | [[Нұрзейнеп]] || 14 |- ! 11969 | [[Нуршагуль]] || 14 |- ! 11970 | [[Мунараш]] || 14 |- ! 11971 | [[Патшайы]] || 14 |- ! 11972 | [[Молдур]] || 14 |- ! 11973 | [[Патшакуль]] || 14 |- ! 11974 | [[Нұркенже]] || 14 |- ! 11975 | [[Мизамкуль]] || 14 |- ! 11976 | [[Наршагуль]] || 14 |- ! 11977 | [[Пернаим]] || 14 |- ! 11978 | [[Мидель]] || 14 |- ! 11979 | [[Орнбасар]] || 14 |- ! 11980 | [[Минюра]] || 14 |- ! 11981 | [[Муштари]] || 14 |- ! 11982 | [[Ойнагул]] || 14 |- ! 11983 | [[Кульширан]] || 14 |- ! 11984 | [[Марихан]] || 14 |- ! 11985 | [[Куміс]] || 14 |- ! 11986 | [[Маря]] || 14 |- ! 11987 | [[Мараткуль]] || 14 |- ! 11988 | [[Мейремкан]] || 14 |- ! 11989 | [[Кулистан]] || 14 |- ! 11990 | [[Маньчук]] || 14 |- ! 11991 | [[Манера]] || 14 |- ! 11992 | [[Кызкойсын]] || 14 |- ! 11993 | [[Кульбашира]] || 14 |- ! 11994 | [[Кулсайра]] || 14 |- ! 11995 | [[Кульгасыл]] || 14 |- ! 11996 | [[Кульбагида]] || 14 |- ! 11997 | [[Култаш]] || 14 |- ! 11998 | [[Кульчаш]] || 14 |- ! 11999 | [[Куля]] || 14 |- ! 12000 | [[Маркабат]] || 14 |- ! 12001 | [[Қоңырша]] || 14 |- ! 12002 | [[Ляна]] || 14 |- ! 12003 | [[Қанапия]] || 14 |- ! 12004 | [[Лейсана]] || 14 |- ! 12005 | [[Мейіркул]] || 14 |- ! 12006 | [[Кумысканым]] || 14 |- ! 12007 | [[Мейіршат]] || 14 |- ! 12008 | [[Кулетай]] || 14 |- ! 12009 | [[Мадинахон]] || 14 |- ! 12010 | [[Марапат]] || 14 |- ! 12011 | [[Кулшайм]] || 14 |- ! 12012 | [[Кулсым]] || 14 |- ! 12013 | [[Қалбынұр]] || 14 |- ! 12014 | [[Кунсылу]] || 14 |- ! 12015 | [[Лескен]] || 14 |- ! 12016 | [[Лиззат]] || 14 |- ! 12017 | [[Кульшайда]] || 14 |- ! 12018 | [[Кулдаркуль]] || 14 |- ! 12019 | [[Макбол]] || 14 |- ! 12020 | [[Макиля]] || 14 |- ! 12021 | [[Кулшары]] || 14 |- ! 12022 | [[Қайынжамал]] || 14 |- ! 12023 | [[Макбуза]] || 14 |- ! 12024 | [[Кунхияш]] || 14 |- ! 12025 | [[Кульшекер]] || 14 |- ! 12026 | [[Кулимкуль]] || 14 |- ! 12027 | [[Мартгул]] || 14 |- ! 12028 | [[Кунымай]] || 14 |- ! 12029 | [[Куралкул]] || 14 |- ! 12030 | [[Кульбагий]] || 14 |- ! 12031 | [[Лайлым]] || 14 |- ! 12032 | [[Кулаихан]] || 14 |- ! 12033 | [[Кульден]] || 14 |- ! 12034 | [[Кушан]] || 14 |- ! 12035 | [[Кульчархан]] || 14 |- ! 12036 | [[Кулдараш]] || 14 |- ! 12037 | [[Кулсапар]] || 14 |- ! 12038 | [[Кусна]] || 14 |- ! 12039 | [[Марғуа]] || 14 |- ! 12040 | [[Марпуға]] || 14 |- ! 12041 | [[Кульмар]] || 14 |- ! 12042 | [[Марс]] || 14 |- ! 12043 | [[Қастерлі]] || 14 |- ! 12044 | [[Куланай]] || 14 |- ! 12045 | [[Кульбаршим]] || 14 |- ! 12046 | [[Кунганым]] || 14 |- ! 12047 | [[Қызжибек]] || 14 |- ! 12048 | [[Купей]] || 14 |- ! 12049 | [[Құлан]] || 14 |- ! 12050 | [[Магура]] || 14 |- ! 12051 | [[Купия]] || 14 |- ! 12052 | [[Кулпар]] || 14 |- ! 12053 | [[Курсанай]] || 14 |- ! 12054 | [[Қалдыбике]] || 14 |- ! 12055 | [[Махфират]] || 14 |- ! 12056 | [[Кулжикен]] || 14 |- ! 12057 | [[Кульджахан]] || 14 |- ! 12058 | [[Маржанбике]] || 14 |- ! 12059 | [[Маликам]] || 14 |- ! 12060 | [[Кульжикен]] || 14 |- ! 12061 | [[Қалбүбі]] || 14 |- ! 12062 | [[Манижа]] || 14 |- ! 12063 | [[Зулипа]] || 14 |- ! 12064 | [[Колдигул]] || 14 |- ! 12065 | [[Зибираш]] || 14 |- ! 12066 | [[Кашифа]] || 14 |- ! 12067 | [[Каукартас]] || 14 |- ! 12068 | [[Кайыргуль]] || 14 |- ! 12069 | [[Касима]] || 14 |- ! 12070 | [[Зана]] || 14 |- ! 12071 | [[Катча]] || 14 |- ! 12072 | [[Куанткан]] || 14 |- ! 12073 | [[Жасұлан]] || 14 |- ! 12074 | [[Кенескан]] || 14 |- ! 12075 | [[Зульмира]] || 14 |- ! 12076 | [[Ильсина]] || 14 |- ! 12077 | [[Каршага]] || 14 |- ! 12078 | [[Зюра]] || 14 |- ! 12079 | [[Казнагул]] || 14 |- ! 12080 | [[Ілия]] || 14 |- ! 12081 | [[Жардемгул]] || 14 |- ! 12082 | [[Зейн]] || 14 |- ! 12083 | [[Коктем]] || 14 |- ! 12084 | [[Зернегул]] || 14 |- ! 12085 | [[Забура]] || 14 |- ! 12086 | [[Изтай]] || 14 |- ! 12087 | [[Зила]] || 14 |- ! 12088 | [[Зұлпия]] || 14 |- ! 12089 | [[Зерайым]] || 14 |- ! 12090 | [[Зиннура]] || 14 |- ! 12091 | [[Кажет]] || 14 |- ! 12092 | [[Калаш]] || 14 |- ! 12093 | [[Зайнагуль]] || 14 |- ! 12094 | [[Зайдагул]] || 14 |- ! 12095 | [[Казинаш]] || 14 |- ! 12096 | [[Калбика]] || 14 |- ! 12097 | [[Илиман]] || 14 |- ! 12098 | [[Ирисгуль]] || 14 |- ! 12099 | [[Жаркинкул]] || 14 |- ! 12100 | [[Калбинур]] || 14 |- ! 12101 | [[Жәмигүл]] || 14 |- ! 12102 | [[Калбубу]] || 14 |- ! 12103 | [[Камшад]] || 14 |- ! 12104 | [[Зубаира]] || 14 |- ! 12105 | [[Женисай]] || 14 |- ! 12106 | [[Икбол]] || 14 |- ! 12107 | [[Коланшаш]] || 14 |- ! 12108 | [[Зенфира]] || 14 |- ! 12109 | [[Изгайша]] || 14 |- ! 12110 | [[Зубайхан]] || 14 |- ! 12111 | [[Капипа]] || 14 |- ! 12112 | [[Керімбала]] || 14 |- ! 12113 | [[Зинар]] || 14 |- ! 12114 | [[Кадрия]] || 14 |- ! 12115 | [[Көркемсұлу]] || 14 |- ! 12116 | [[Зямзягуль]] || 14 |- ! 12117 | [[Кафия]] || 14 |- ! 12118 | [[Идаят]] || 14 |- ! 12119 | [[Каникамал]] || 14 |- ! 12120 | [[Куанган]] || 14 |- ! 12121 | [[Зейнекеш]] || 14 |- ! 12122 | [[Зкура]] || 14 |- ! 12123 | [[Дамла]] || 14 |- ! 12124 | [[Еркебұлан]] || 14 |- ! 12125 | [[Дармия]] || 14 |- ! 12126 | [[Әсият]] || 14 |- ! 12127 | [[Елсана]] || 14 |- ! 12128 | [[Гульбагиля]] || 14 |- ! 12129 | [[Жанилша]] || 14 |- ! 12130 | [[Жамеля]] || 14 |- ! 12131 | [[Жанұр]] || 14 |- ! 12132 | [[Дузел]] || 14 |- ! 12133 | [[Еңсұлу]] || 14 |- ! 12134 | [[Джамалхан]] || 14 |- ! 12135 | [[Жамалия]] || 14 |- ! 12136 | [[Ермекул]] || 14 |- ! 12137 | [[Жайсаң]] || 14 |- ! 12138 | [[Ельзира]] || 14 |- ! 12139 | [[Гульсабира]] || 14 |- ! 12140 | [[Гульжансара]] || 14 |- ! 12141 | [[Гульваршин]] || 14 |- ! 12142 | [[Гульсынай]] || 14 |- ! 12143 | [[Гүлашар]] || 14 |- ! 12144 | [[Жамигат]] || 14 |- ! 12145 | [[Жаныгул]] || 14 |- ! 12146 | [[Еркесулу]] || 14 |- ! 12147 | [[Гульзода]] || 14 |- ! 12148 | [[Жамикан]] || 14 |- ! 12149 | [[Жанл]] || 14 |- ! 12150 | [[Гүлби]] || 14 |- ! 12151 | [[Даниа]] || 14 |- ! 12152 | [[Гүлдән]] || 14 |- ! 12153 | [[Гулпариза]] || 14 |- ! 12154 | [[Гульдерайм]] || 14 |- ! 12155 | [[Дильяна]] || 14 |- ! 12156 | [[Гульняз]] || 14 |- ! 12157 | [[Джанель]] || 14 |- ! 12158 | [[Ермеш]] || 14 |- ! 12159 | [[Гульмир]] || 14 |- ! 12160 | [[Гүлбике]] || 14 |- ! 12161 | [[Гүлфатима]] || 14 |- ! 12162 | [[Гүлнарай]] || 14 |- ! 12163 | [[Догдыркуль]] || 14 |- ! 12164 | [[Дуисенкуль]] || 14 |- ! 12165 | [[Гульзария]] || 14 |- ! 12166 | [[Дилраба]] || 14 |- ! 12167 | [[Дильдар]] || 14 |- ! 12168 | [[Дуржамал]] || 14 |- ! 12169 | [[Гульману]] || 14 |- ! 12170 | [[Гульзайнап]] || 14 |- ! 12171 | [[Жаныгуль]] || 14 |- ! 12172 | [[Жансерік]] || 14 |- ! 12173 | [[Ермекгул]] || 14 |- ! 12174 | [[Дүйсенгүл]] || 14 |- ! 12175 | [[Дәлила]] || 14 |- ! 12176 | [[Гульгул]] || 14 |- ! 12177 | [[Гулпар]] || 14 |- ! 12178 | [[Гульсира]] || 14 |- ! 12179 | [[Джансая]] || 14 |- ! 12180 | [[Гүльнур]] || 14 |- ! 12181 | [[Елсүйер]] || 14 |- ! 12182 | [[Жадырагул]] || 14 |- ! 12183 | [[Әділия]] || 14 |- ! 12184 | [[Гульмаш]] || 14 |- ! 12185 | [[Гүлперизат]] || 14 |- ! 12186 | [[Дахан]] || 14 |- ! 12187 | [[Динера]] || 14 |- ! 12188 | [[Дилбархан]] || 14 |- ! 12189 | [[Жайнаган]] || 14 |- ! 12190 | [[Джамига]] || 14 |- ! 12191 | [[Биби-Фатима]] || 14 |- ! 12192 | [[Галифа]] || 14 |- ! 12193 | [[Бахти]] || 14 |- ! 12194 | [[Балымзия]] || 14 |- ! 12195 | [[Гуллала]] || 14 |- ! 12196 | [[Гулбархан]] || 14 |- ! 12197 | [[Батыгуль]] || 14 |- ! 12198 | [[Бахатгүл]] || 14 |- ! 12199 | [[Ахбопе]] || 14 |- ! 12200 | [[Балжемис]] || 14 |- ! 12201 | [[Галымжан]] || 14 |- ! 12202 | [[Буадат]] || 14 |- ! 12203 | [[Ауия]] || 14 |- ! 12204 | [[Бостан]] || 14 |- ! 12205 | [[Букен]] || 14 |- ! 12206 | [[Бакзада]] || 14 |- ! 12207 | [[Беренкуль]] || 14 |- ! 12208 | [[Бибихон]] || 14 |- ! 12209 | [[Балакиз]] || 14 |- ! 12210 | [[Габида]] || 14 |- ! 12211 | [[Бахтина]] || 14 |- ! 12212 | [[Бибгул]] || 14 |- ! 12213 | [[Бағызор]] || 14 |- ! 12214 | [[Аянгуль]] || 14 |- ! 12215 | [[Бағигүл]] || 14 |- ! 12216 | [[Асылғаным]] || 14 |- ! 12217 | [[Багланкуль]] || 14 |- ! 12218 | [[Бактагуль]] || 14 |- ! 12219 | [[Багтлы]] || 14 |- ! 12220 | [[Банат]] || 14 |- ! 12221 | [[Ғайниза]] || 14 |- ! 12222 | [[Бубижар]] || 14 |- ! 12223 | [[Галида]] || 14 |- ! 12224 | [[Бибжан]] || 14 |- ! 12225 | [[Балай]] || 14 |- ! 12226 | [[Бибинура]] || 14 |- ! 12227 | [[Ассия]] || 14 |- ! 12228 | [[Аскеркул]] || 14 |- ! 12229 | [[Гулзагипа]] || 14 |- ! 12230 | [[Бейбетгуль]] || 14 |- ! 12231 | [[Гулазат]] || 14 |- ! 12232 | [[Гулдирайхан]] || 14 |- ! 12233 | [[Бибикыз]] || 14 |- ! 12234 | [[Бубитай]] || 14 |- ! 12235 | [[Бибізат]] || 14 |- ! 12236 | [[Гулёра]] || 14 |- ! 12237 | [[Бибагуль]] || 14 |- ! 12238 | [[Билимжан]] || 14 |- ! 12239 | [[Балхис]] || 14 |- ! 12240 | [[Балсуйген]] || 14 |- ! 12241 | [[Ахжан]] || 14 |- ! 12242 | [[Ауесай]] || 14 |- ! 12243 | [[Бағыт]] || 14 |- ! 12244 | [[Гаинижамал]] || 14 |- ! 12245 | [[Балнар]] || 14 |- ! 12246 | [[Гулжайсан]] || 14 |- ! 12247 | [[Гулмараш]] || 14 |- ! 12248 | [[Батан]] || 14 |- ! 12249 | [[Ахгүл]] || 14 |- ! 12250 | [[Бейбинур]] || 14 |- ! 12251 | [[Ак-Баян]] || 14 |- ! 12252 | [[Акнесип]] || 14 |- ! 12253 | [[Ағипа]] || 14 |- ! 12254 | [[Айғаныш]] || 14 |- ! 12255 | [[Ақнұрым]] || 14 |- ! 12256 | [[Акмараль]] || 14 |- ! 12257 | [[Айназик]] || 14 |- ! 12258 | [[Акеркеш]] || 14 |- ! 12259 | [[Айшурек]] || 14 |- ! 12260 | [[Алекса]] || 14 |- ! 12261 | [[Айдайкыз]] || 14 |- ! 12262 | [[Айсезым]] || 14 |- ! 12263 | [[Айхын]] || 14 |- ! 12264 | [[Айалтын]] || 14 |- ! 12265 | [[Акайнаш]] || 14 |- ! 12266 | [[Арнела]] || 14 |- ! 12267 | [[Айтұрсын]] || 14 |- ! 12268 | [[Авелина]] || 14 |- ! 12269 | [[Аннэль]] || 14 |- ! 12270 | [[Акшархат]] || 14 |- ! 12271 | [[Аселжан]] || 14 |- ! 12272 | [[Акжузик]] || 14 |- ! 12273 | [[Акмуншак]] || 14 |- ! 12274 | [[Аккымбат]] || 14 |- ! 12275 | [[Алтынханым]] || 14 |- ! 12276 | [[Арраян]] || 14 |- ! 12277 | [[Акбатес]] || 14 |- ! 12278 | [[Анзира]] || 14 |- ! 12279 | [[Аккаймак]] || 14 |- ! 12280 | [[Ақсынай]] || 14 |- ! 12281 | [[Алтаннур]] || 14 |- ! 12282 | [[Айкин]] || 14 |- ! 12283 | [[Ақжаным]] || 14 |- ! 12284 | [[Айсағым]] || 14 |- ! 12285 | [[Айтолкун]] || 14 |- ! 12286 | [[Асиякуль]] || 14 |- ! 12287 | [[Амилина]] || 14 |- ! 12288 | [[Аржан]] || 14 |- ! 12289 | [[Айнурия]] || 14 |- ! 12290 | [[Айтбола]] || 14 |- ! 12291 | [[Айдос]] || 14 |- ! 12292 | [[Айнамгүл]] || 14 |- ! 12293 | [[Айкөрік]] || 14 |- ! 12294 | [[Анима]] || 14 |- ! 12295 | [[Айкелбет]] || 14 |- ! 12296 | [[Анина]] || 14 |- ! 12297 | [[Аманисахан]] || 14 |- ! 12298 | [[Алиа]] || 14 |- ! 12299 | [[Ақжунис]] || 14 |- ! 12300 | [[Ақзерде]] || 14 |- ! 12301 | [[Амонгул]] || 14 |- ! 12302 | [[Аймкүл]] || 14 |- ! 12303 | [[Аралгул]] || 14 |- ! 12304 | [[Аксанат]] || 14 |- ! 12305 | [[Айлаза]] || 14 |- ! 12306 | [[Айсенем]] || 14 |- ! 12307 | [[Азара]] || 14 |- ! 12308 | [[Аруке]] || 14 |- ! 12309 | [[Ағерке]] || 14 |- ! 12310 | [[Аила]] || 14 |- ! 12311 | [[Айкәусар]] || 14 |- ! 12312 | [[Айбибi]] || 14 |- ! 12313 | [[Аигүл]] || 14 |- ! 12314 | [[Аққал]] || 14 |- ! 12315 | [[Аитгуль]] || 14 |- ! 12316 | [[Алма-Гуль]] || 14 |- ! 12317 | [[Акнабат]] || 14 |- ! 12318 | [[Айменай]] || 14 |- ! 12319 | [[Айгұл]] || 14 |- ! 12320 | [[Аклимаш]] || 14 |- ! 12321 | [[Айлим]] || 14 |- ! 12322 | [[Аилита]] || 14 |- ! 12323 | [[Акназым]] || 14 |- ! 12324 | [[Айтуар]] || 14 |- ! 12325 | [[Аңсагүл]] || 14 |- ! 12326 | [[Азизахан]] || 14 |- ! 12327 | [[Абылай]] || 14 |- ! 12328 | [[Акиис]] || 14 |- ! 12329 | [[Аймжамал]] || 14 |- ! 12330 | [[Айшулпан]] || 14 |- ! 12331 | [[Асиякул]] || 14 |- ! 12332 | [[Акмеруерт]] || 14 |- ! 12333 | [[Айниза]] || 14 |- ! 12334 | [[Айныш]] || 14 |- ! 12335 | [[Ақтамақ]] || 14 |- ! 12336 | [[Энжу]] || 13 |- ! 12337 | [[Хатифа]] || 13 |- ! 12338 | [[Шагиза]] || 13 |- ! 12339 | [[Шагизада]] || 13 |- ! 12340 | [[Эльмера]] || 13 |- ! 12341 | [[Фидана]] || 13 |- ! 12342 | [[Халиля]] || 13 |- ! 12343 | [[Умуджан]] || 13 |- ! 12344 | [[Ұлбеке]] || 13 |- ! 12345 | [[Турагал]] || 13 |- ! 12346 | [[Хеда]] || 13 |- ! 12347 | [[Шодия]] || 13 |- ! 12348 | [[Хурма]] || 13 |- ! 12349 | [[Хамаш]] || 13 |- ! 12350 | [[Умсынкуль]] || 13 |- ! 12351 | [[Улбусун]] || 13 |- ! 12352 | [[Фидан]] || 13 |- ! 12353 | [[Шохзода]] || 13 |- ! 12354 | [[Улзана]] || 13 |- ! 12355 | [[Умітай]] || 13 |- ! 12356 | [[Ұлдәмет]] || 13 |- ! 12357 | [[Хамиза]] || 13 |- ! 12358 | [[Шахаргул]] || 13 |- ! 12359 | [[Тузелхан]] || 13 |- ! 12360 | [[Тохтар]] || 13 |- ! 12361 | [[Хавва]] || 13 |- ! 12362 | [[Ұмытшақ]] || 13 |- ! 12363 | [[Урумкан]] || 13 |- ! 12364 | [[Шахнура]] || 13 |- ! 12365 | [[Туйгул]] || 13 |- ! 12366 | [[Хусни]] || 13 |- ! 12367 | [[Ұлбота]] || 13 |- ! 12368 | [[Тулен]] || 13 |- ! 12369 | [[Улбос]] || 13 |- ! 12370 | [[Чулпон]] || 13 |- ! 12371 | [[Ясмира]] || 13 |- ! 12372 | [[Угылжан]] || 13 |- ! 12373 | [[Шакима]] || 13 |- ! 12374 | [[Шарай]] || 13 |- ! 12375 | [[Улдарай]] || 13 |- ! 12376 | [[Укутай]] || 13 |- ! 12377 | [[Шырынгүл]] || 13 |- ! 12378 | [[Хапия]] || 13 |- ! 12379 | [[Ханим]] || 13 |- ! 12380 | [[Хасна]] || 13 |- ! 12381 | [[Улжайна]] || 13 |- ! 12382 | [[Урби]] || 13 |- ! 12383 | [[Туймехан]] || 13 |- ! 12384 | [[Эльдина]] || 13 |- ! 12385 | [[Фария]] || 13 |- ! 12386 | [[Уалия]] || 13 |- ! 12387 | [[Ұлбақыт]] || 13 |- ! 12388 | [[Умитбике]] || 13 |- ! 12389 | [[Ынташ]] || 13 |- ! 12390 | [[Фериза]] || 13 |- ! 12391 | [[Тохтыхан]] || 13 |- ! 12392 | [[Тұрангүл]] || 13 |- ! 12393 | [[Ульбосин]] || 13 |- ! 12394 | [[Тұраргүл]] || 13 |- ! 12395 | [[Шамшура]] || 13 |- ! 12396 | [[Шахрезат]] || 13 |- ! 12397 | [[Шаһадат]] || 13 |- ! 12398 | [[Шахрибану]] || 13 |- ! 12399 | [[Хазына]] || 13 |- ! 12400 | [[Ульзада]] || 13 |- ! 12401 | [[Ырысбибі]] || 13 |- ! 12402 | [[Шекерай]] || 13 |- ! 12403 | [[Ұлфат]] || 13 |- ! 12404 | [[Тұрахан]] || 13 |- ! 12405 | [[Шаһаризада]] || 13 |- ! 12406 | [[Умитой]] || 13 |- ! 12407 | [[Ырыскан]] || 13 |- ! 12408 | [[Улжибек]] || 13 |- ! 12409 | [[Ырыстай]] || 13 |- ! 12410 | [[Шагида]] || 13 |- ! 12411 | [[Шапен]] || 13 |- ! 12412 | [[Шинигул]] || 13 |- ! 12413 | [[Эдема]] || 13 |- ! 12414 | [[Улбубек]] || 13 |- ! 12415 | [[Ханбуби]] || 13 |- ! 12416 | [[Рапиза]] || 13 |- ! 12417 | [[Рахилла]] || 13 |- ! 12418 | [[Раскуль]] || 13 |- ! 12419 | [[Тохан]] || 13 |- ! 12420 | [[Рыскелді]] || 13 |- ! 12421 | [[Ркен]] || 13 |- ! 12422 | [[Рышан]] || 13 |- ! 12423 | [[Сулугуль]] || 13 |- ! 12424 | [[Тойлыгул]] || 13 |- ! 12425 | [[Сулукан]] || 13 |- ! 12426 | [[Рашхан]] || 13 |- ! 12427 | [[Раигул]] || 13 |- ! 12428 | [[Сабен]] || 13 |- ! 12429 | [[Сагымхан]] || 13 |- ! 12430 | [[Сафиат]] || 13 |- ! 12431 | [[Рудаба]] || 13 |- ! 12432 | [[Сандугач]] || 13 |- ! 12433 | [[Разиа]] || 13 |- ! 12434 | [[Татикуль]] || 13 |- ! 12435 | [[Сейдин]] || 13 |- ! 12436 | [[Тойсын]] || 13 |- ! 12437 | [[Рзык]] || 13 |- ! 12438 | [[Сарыгул]] || 13 |- ! 12439 | [[Тилеугул]] || 13 |- ! 12440 | [[Сәнтай]] || 13 |- ! 12441 | [[Рисбике]] || 13 |- ! 12442 | [[Сивара]] || 13 |- ! 12443 | [[Раукеш]] || 13 |- ! 12444 | [[Тейя]] || 13 |- ! 12445 | [[Сапария]] || 13 |- ! 12446 | [[Толунай]] || 13 |- ! 12447 | [[Тиллакиз]] || 13 |- ! 12448 | [[Рмалды]] || 13 |- ! 12449 | [[Сағима]] || 13 |- ! 12450 | [[Сатия]] || 13 |- ! 12451 | [[Савла]] || 13 |- ! 12452 | [[Тати]] || 13 |- ! 12453 | [[Сагынбала]] || 13 |- ! 12454 | [[Сахми]] || 13 |- ! 12455 | [[Санакуль]] || 13 |- ! 12456 | [[Тойкүл]] || 13 |- ! 12457 | [[Сейлин]] || 13 |- ! 12458 | [[Рәнә]] || 13 |- ! 12459 | [[Талифа]] || 13 |- ! 12460 | [[Рат]] || 13 |- ! 12461 | [[Талмагул]] || 13 |- ! 12462 | [[Тазабала]] || 13 |- ! 12463 | [[Роксалана]] || 13 |- ! 12464 | [[Таттыкул]] || 13 |- ! 12465 | [[Сагижамал]] || 13 |- ! 12466 | [[Рабиянұр]] || 13 |- ! 12467 | [[Сагинкул]] || 13 |- ! 12468 | [[Тауекел]] || 13 |- ! 12469 | [[Сағынған]] || 13 |- ! 12470 | [[Тауила]] || 13 |- ! 12471 | [[Сейсенхан]] || 13 |- ! 12472 | [[Ранна]] || 13 |- ! 12473 | [[Таңсық]] || 13 |- ! 12474 | [[Сагымгуль]] || 13 |- ! 12475 | [[Румеиса]] || 13 |- ! 12476 | [[Руна]] || 13 |- ! 12477 | [[Раба]] || 13 |- ! 12478 | [[Реана]] || 13 |- ! 12479 | [[Расия]] || 13 |- ! 12480 | [[Тома]] || 13 |- ! 12481 | [[Тапен]] || 13 |- ! 12482 | [[Рабигуль]] || 13 |- ! 12483 | [[Талшыбык]] || 13 |- ! 12484 | [[Таиба]] || 13 |- ! 12485 | [[Тоиндык]] || 13 |- ! 12486 | [[Танат]] || 13 |- ! 12487 | [[Слукан]] || 13 |- ! 12488 | [[Тотықұс]] || 13 |- ! 12489 | [[Рабика]] || 13 |- ! 12490 | [[Сағия]] || 13 |- ! 12491 | [[Теңгеш]] || 13 |- ! 12492 | [[Набатхан]] || 13 |- ! 12493 | [[Ниязхан]] || 13 |- ! 12494 | [[Нұралина]] || 13 |- ! 12495 | [[Мизамхан]] || 13 |- ! 12496 | [[Нурдаулет]] || 13 |- ! 12497 | [[Мәртебе]] || 13 |- ! 12498 | [[Мунис]] || 13 |- ! 12499 | [[Насихан]] || 13 |- ! 12500 | [[Назирахан]] || 13 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Нурбатыш]] || 13 |- ! 12502 | [[Нұраяна]] || 13 |- ! 12503 | [[Нұрқайша]] || 13 |- ! 12504 | [[Нурсат]] || 13 |- ! 12505 | [[Орнша]] || 13 |- ! 12506 | [[Мирзакул]] || 13 |- ! 12507 | [[Нуржулдыз]] || 13 |- ! 12508 | [[Нұржазира]] || 13 |- ! 12509 | [[Мирамхан]] || 13 |- ! 12510 | [[Мирзада]] || 13 |- ! 12511 | [[Несеп]] || 13 |- ! 12512 | [[Онлакуль]] || 13 |- ! 12513 | [[Несепкуль]] || 13 |- ! 12514 | [[Назгүль]] || 13 |- ! 12515 | [[Нартажи]] || 13 |- ! 12516 | [[Нуршайм]] || 13 |- ! 12517 | [[Орык]] || 13 |- ! 12518 | [[Нурсагиля]] || 13 |- ! 12519 | [[Орынкан]] || 13 |- ! 12520 | [[Нүржамал]] || 13 |- ! 12521 | [[Нурзагипа]] || 13 |- ! 12522 | [[Мерейим]] || 13 |- ! 12523 | [[Орынқыз]] || 13 |- ! 12524 | [[Пәридә]] || 13 |- ! 12525 | [[Ойжон]] || 13 |- ! 12526 | [[Онайгуль]] || 13 |- ! 12527 | [[Наргиля]] || 13 |- ! 12528 | [[Нилжан]] || 13 |- ! 12529 | [[Отан]] || 13 |- ! 12530 | [[Наушагул]] || 13 |- ! 12531 | [[Нурлигуль]] || 13 |- ! 12532 | [[Нурлым]] || 13 |- ! 12533 | [[Нуршахан]] || 13 |- ! 12534 | [[Нұржауһар]] || 13 |- ! 12535 | [[Мирангуль]] || 13 |- ! 12536 | [[Нисанур]] || 13 |- ! 12537 | [[Наурызкүл]] || 13 |- ! 12538 | [[Патира]] || 13 |- ! 12539 | [[Мәңгінұр]] || 13 |- ! 12540 | [[Мияссар]] || 13 |- ! 12541 | [[Өтебике]] || 13 |- ! 12542 | [[Нурчат]] || 13 |- ! 12543 | [[Несвельда]] || 13 |- ! 12544 | [[Нафисат]] || 13 |- ! 12545 | [[Олжан]] || 13 |- ! 12546 | [[Патыгүл]] || 13 |- ! 12547 | [[Мурат]] || 13 |- ! 12548 | [[Менгул]] || 13 |- ! 12549 | [[Нургалиша]] || 13 |- ! 12550 | [[Нұрымай]] || 13 |- ! 12551 | [[Палия]] || 13 |- ! 12552 | [[Муратхан]] || 13 |- ! 12553 | [[Олмекен]] || 13 |- ! 12554 | [[Нозигул]] || 13 |- ! 12555 | [[Нурбила]] || 13 |- ! 12556 | [[Ноян]] || 13 |- ! 12557 | [[Панагуль]] || 13 |- ! 12558 | [[Мөлдiр]] || 13 |- ! 12559 | [[Нурбобек]] || 13 |- ! 12560 | [[Нуржаухар]] || 13 |- ! 12561 | [[Мерина]] || 13 |- ! 12562 | [[Нуршида]] || 13 |- ! 12563 | [[Кулманат]] || 13 |- ! 12564 | [[Күлбану]] || 13 |- ! 12565 | [[Кулзаги]] || 13 |- ! 12566 | [[Куттыкуль]] || 13 |- ! 12567 | [[Магдалина]] || 13 |- ! 12568 | [[Мапиш]] || 13 |- ! 12569 | [[Мейримкуль]] || 13 |- ! 12570 | [[Мапия]] || 13 |- ! 12571 | [[Куралой]] || 13 |- ! 12572 | [[Кулимкул]] || 13 |- ! 12573 | [[Кулжанай]] || 13 |- ! 12574 | [[Кыздаргуль]] || 13 |- ! 12575 | [[Куляйна]] || 13 |- ! 12576 | [[Манаркул]] || 13 |- ! 12577 | [[Леона]] || 13 |- ! 12578 | [[Медира]] || 13 |- ! 12579 | [[Кульбагиша]] || 13 |- ! 12580 | [[Маку]] || 13 |- ! 12581 | [[Кынакуль]] || 13 |- ! 12582 | [[Кульайша]] || 13 |- ! 12583 | [[Лайхат]] || 13 |- ! 12584 | [[Кульчари]] || 13 |- ! 12585 | [[Кульбира]] || 13 |- ! 12586 | [[Меизхан]] || 13 |- ! 12587 | [[Кульганша]] || 13 |- ! 12588 | [[Кулсат]] || 13 |- ! 12589 | [[Кульзура]] || 13 |- ! 12590 | [[Күлзахира]] || 13 |- ! 12591 | [[Мансур]] || 13 |- ! 12592 | [[Куляндаш]] || 13 |- ! 12593 | [[Кызайым]] || 13 |- ! 12594 | [[Маруана]] || 13 |- ! 12595 | [[Мағрифа]] || 13 |- ! 12596 | [[Кульгайча]] || 13 |- ! 12597 | [[Кульсунхан]] || 13 |- ! 12598 | [[Маулуда]] || 13 |- ! 12599 | [[Мажыра]] || 13 |- ! 12600 | [[Күлмән]] || 13 |- ! 12601 | [[Куралкуль]] || 13 |- ! 12602 | [[Маруерт]] || 13 |- ! 12603 | [[Кульсагила]] || 13 |- ! 12604 | [[Майнор]] || 13 |- ! 12605 | [[Лиора]] || 13 |- ! 12606 | [[Құртқа]] || 13 |- ! 12607 | [[Кульзан]] || 13 |- ! 12608 | [[Курак]] || 13 |- ! 12609 | [[Қуандық]] || 13 |- ! 12610 | [[Қалкүл]] || 13 |- ! 12611 | [[Кулшарбан]] || 13 |- ! 12612 | [[Мауыт]] || 13 |- ! 12613 | [[Маргума]] || 13 |- ! 12614 | [[Кулаем]] || 13 |- ! 12615 | [[Куйсин]] || 13 |- ! 12616 | [[Кулынтай]] || 13 |- ! 12617 | [[Куландаш]] || 13 |- ! 12618 | [[Қалмира]] || 13 |- ! 12619 | [[Махсума]] || 13 |- ! 12620 | [[Қатша]] || 13 |- ! 12621 | [[Кулмайран]] || 13 |- ! 12622 | [[Мафтуха]] || 13 |- ! 12623 | [[Мейрбану]] || 13 |- ! 12624 | [[Манеш]] || 13 |- ! 12625 | [[Қадірлім]] || 13 |- ! 12626 | [[Мейиз]] || 13 |- ! 12627 | [[Күләндә]] || 13 |- ! 12628 | [[Кульбаршан]] || 13 |- ! 12629 | [[Ляилим]] || 13 |- ! 12630 | [[Куралайсулу]] || 13 |- ! 12631 | [[Мейримгуль]] || 13 |- ! 12632 | [[Марфуха]] || 13 |- ! 12633 | [[Матира]] || 13 |- ! 12634 | [[Кули]] || 13 |- ! 12635 | [[Кунбопе]] || 13 |- ! 12636 | [[Кунжаксы]] || 13 |- ! 12637 | [[Магфура]] || 13 |- ! 12638 | [[Махан]] || 13 |- ! 12639 | [[Кульмариям]] || 13 |- ! 12640 | [[Куралкан]] || 13 |- ! 12641 | [[Қаншайм]] || 13 |- ! 12642 | [[Қамаргүл]] || 13 |- ! 12643 | [[Ирисжан]] || 13 |- ! 12644 | [[Кайниза]] || 13 |- ! 12645 | [[Замарт]] || 13 |- ! 12646 | [[Жекей]] || 13 |- ! 12647 | [[Кадир]] || 13 |- ! 12648 | [[Катай]] || 13 |- ! 12649 | [[Зеба]] || 13 |- ! 12650 | [[Златослава]] || 13 |- ! 12651 | [[Кемал]] || 13 |- ! 12652 | [[Зубаида]] || 13 |- ! 12653 | [[Конырау]] || 13 |- ! 12654 | [[Калдибике]] || 13 |- ! 12655 | [[Зайрагүл]] || 13 |- ! 12656 | [[Канзипа]] || 13 |- ! 12657 | [[Кимакас]] || 13 |- ! 12658 | [[Ислама]] || 13 |- ! 12659 | [[Зебинисо]] || 13 |- ! 12660 | [[Калдикыз]] || 13 |- ! 12661 | [[Зәмза]] || 13 |- ! 12662 | [[Керим]] || 13 |- ! 12663 | [[Кенесгуль]] || 13 |- ! 12664 | [[Йасин]] || 13 |- ! 12665 | [[Инжу-Маржан]] || 13 |- ! 12666 | [[Жұмағайша]] || 13 |- ! 12667 | [[Жумазья]] || 13 |- ! 12668 | [[Иззат]] || 13 |- ! 12669 | [[Збираш]] || 13 |- ! 12670 | [[Зибайра]] || 13 |- ! 12671 | [[Закария]] || 13 |- ! 12672 | [[Жулдузхан]] || 13 |- ! 12673 | [[Каракозаим]] || 13 |- ! 12674 | [[Зейтуна]] || 13 |- ! 12675 | [[Зейнепкуль]] || 13 |- ! 12676 | [[Зямзям]] || 13 |- ! 12677 | [[Зулкиза]] || 13 |- ! 12678 | [[Зағираш]] || 13 |- ! 12679 | [[Жиенкүл]] || 13 |- ! 12680 | [[Зайкул]] || 13 |- ! 12681 | [[Кайыржамал]] || 13 |- ! 12682 | [[Кәсира]] || 13 |- ! 12683 | [[Зельфира]] || 13 |- ! 12684 | [[Канымбике]] || 13 |- ! 12685 | [[Інқәр]] || 13 |- ! 12686 | [[Зейнарап]] || 13 |- ! 12687 | [[Зинакүл]] || 13 |- ! 12688 | [[Журсункуль]] || 13 |- ! 12689 | [[Кармаза]] || 13 |- ! 12690 | [[Иза]] || 13 |- ! 12691 | [[Зібира]] || 13 |- ! 12692 | [[Кәүсәр]] || 13 |- ! 12693 | [[Коныртай]] || 13 |- ! 12694 | [[Кайркуль]] || 13 |- ! 12695 | [[Калыгиз]] || 13 |- ! 12696 | [[Каугар]] || 13 |- ! 12697 | [[Іңкәрайым]] || 13 |- ! 12698 | [[Злыка]] || 13 |- ! 12699 | [[Закон]] || 13 |- ! 12700 | [[Искра]] || 13 |- ! 12701 | [[Инкарай]] || 13 |- ! 12702 | [[Кайшакуль]] || 13 |- ! 12703 | [[Жарасык]] || 13 |- ! 12704 | [[Каукерия]] || 13 |- ! 12705 | [[Касипа]] || 13 |- ! 12706 | [[Жумабикеш]] || 13 |- ! 12707 | [[Калихан]] || 13 |- ! 12708 | [[Куанхан]] || 13 |- ! 12709 | [[Гульгина]] || 13 |- ! 12710 | [[Дильраба]] || 13 |- ! 12711 | [[Гульжаган]] || 13 |- ! 12712 | [[Гульзайнаб]] || 13 |- ! 12713 | [[Еликай]] || 13 |- ! 12714 | [[Гульзаря]] || 13 |- ! 12715 | [[Жадырагүл]] || 13 |- ! 12716 | [[Гульзахан]] || 13 |- ! 12717 | [[Жаннел]] || 13 |- ! 12718 | [[Гулсабира]] || 13 |- ! 12719 | [[Дулат]] || 13 |- ! 12720 | [[Гулсагида]] || 13 |- ! 12721 | [[Есентай]] || 13 |- ! 12722 | [[Гульназит]] || 13 |- ! 12723 | [[Әнелім]] || 13 |- ! 12724 | [[Гульсимай]] || 13 |- ! 12725 | [[Жамийла]] || 13 |- ! 12726 | [[Гульфар]] || 13 |- ! 12727 | [[Жангулім]] || 13 |- ! 12728 | [[Гульшарбат]] || 13 |- ! 12729 | [[Гульженис]] || 13 |- ! 12730 | [[Гульшарипа]] || 13 |- ! 12731 | [[Дінназ]] || 13 |- ! 12732 | [[Гульяра]] || 13 |- ! 12733 | [[Елдара]] || 13 |- ! 12734 | [[Гунар]] || 13 |- ! 12735 | [[Еркын]] || 13 |- ! 12736 | [[Гүланар]] || 13 |- ! 12737 | [[Әдеміау]] || 13 |- ! 12738 | [[Гүлбегім]] || 13 |- ! 12739 | [[Әлмина]] || 13 |- ! 12740 | [[Гултай]] || 13 |- ! 12741 | [[Әсемқан]] || 13 |- ! 12742 | [[Гүлбира]] || 13 |- ! 12743 | [[Жайлыгул]] || 13 |- ! 12744 | [[Гулумхан]] || 13 |- ! 12745 | [[Жанайгерім]] || 13 |- ! 12746 | [[Гүлжамиля]] || 13 |- ! 12747 | [[Жангилай]] || 13 |- ! 12748 | [[Гүлжәйна]] || 13 |- ! 12749 | [[Жанилкан]] || 13 |- ! 12750 | [[Гүлсағат]] || 13 |- ! 12751 | [[Жансамал]] || 13 |- ! 12752 | [[Гүлсан]] || 13 |- ! 12753 | [[Гульбакрам]] || 13 |- ! 12754 | [[Гүлсима]] || 13 |- ! 12755 | [[Дінмұхаммед]] || 13 |- ! 12756 | [[Гүлсымбат]] || 13 |- ! 12757 | [[Гульбарчин]] || 13 |- ! 12758 | [[Гүльжан]] || 13 |- ! 12759 | [[Дуржан]] || 13 |- ! 12760 | [[Гүльфия]] || 13 |- ! 12761 | [[Елеукуль]] || 13 |- ! 12762 | [[Дамагуль]] || 13 |- ! 12763 | [[Еркем-Ай]] || 13 |- ! 12764 | [[Даметген]] || 13 |- ! 12765 | [[Гульвара]] || 13 |- ! 12766 | [[Гулшарбат]] || 13 |- ! 12767 | [[Әдеми]] || 13 |- ! 12768 | [[Дамир]] || 13 |- ! 12769 | [[Әзигүл]] || 13 |- ! 12770 | [[Гулшария]] || 13 |- ! 12771 | [[Әлиса]] || 13 |- ! 12772 | [[Данақыз]] || 13 |- ! 12773 | [[Әнелі]] || 13 |- ! 12774 | [[Даната]] || 13 |- ! 12775 | [[Әнигүл]] || 13 |- ! 12776 | [[Даримаш]] || 13 |- ! 12777 | [[Әсигүл]] || 13 |- ! 12778 | [[Дартай]] || 13 |- ! 12779 | [[Гульдаш]] || 13 |- ! 12780 | [[Дауреш]] || 13 |- ! 12781 | [[Жайсана]] || 13 |- ! 12782 | [[Дегдар]] || 13 |- ! 12783 | [[Жамиха]] || 13 |- ! 12784 | [[Джайна]] || 13 |- ! 12785 | [[Жанайша]] || 13 |- ! 12786 | [[Джанагул]] || 13 |- ! 12787 | [[Гулпари]] || 13 |- ! 12788 | [[Джанакуль]] || 13 |- ! 12789 | [[Гульжамаш]] || 13 |- ! 12790 | [[Джанаткуль]] || 13 |- ! 12791 | [[Жандай]] || 13 |- ! 12792 | [[Джангил]] || 13 |- ! 12793 | [[Жанкуль]] || 13 |- ! 12794 | [[Джанилхан]] || 13 |- ! 12795 | [[Жансайа]] || 13 |- ! 12796 | [[Дилдакыз]] || 13 |- ! 12797 | [[Жансулув]] || 13 |- ! 12798 | [[Гульбагыш]] || 13 |- ! 12799 | [[Дильноз]] || 13 |- ! 12800 | [[Джебек]] || 13 |- ! 12801 | [[Гулімай]] || 13 |- ! 12802 | [[Гулдидар]] || 13 |- ! 12803 | [[Бибаиша]] || 13 |- ! 12804 | [[Білімхан]] || 13 |- ! 12805 | [[Гулзағира]] || 13 |- ! 12806 | [[Бопай]] || 13 |- ! 12807 | [[Базарайым]] || 13 |- ! 12808 | [[Бопе]] || 13 |- ! 12809 | [[Бибара]] || 13 |- ! 12810 | [[Аялла]] || 13 |- ! 12811 | [[Багим]] || 13 |- ! 12812 | [[Бакытбек]] || 13 |- ! 12813 | [[Аяғөз]] || 13 |- ! 12814 | [[Бибикен]] || 13 |- ! 12815 | [[Гулмаш]] || 13 |- ! 12816 | [[Ботай]] || 13 |- ! 12817 | [[Балмерей]] || 13 |- ! 12818 | [[Бриллиант]] || 13 |- ! 12819 | [[Багидат]] || 13 |- ! 12820 | [[Бибинор]] || 13 |- ! 12821 | [[Багий]] || 13 |- ! 12822 | [[Бергенгул]] || 13 |- ! 12823 | [[Гулжайнап]] || 13 |- ! 12824 | [[Бибирабия]] || 13 |- ! 12825 | [[Багина]] || 13 |- ! 12826 | [[Буниса]] || 13 |- ! 12827 | [[Гулзауре]] || 13 |- ! 12828 | [[Бусара]] || 13 |- ! 12829 | [[Балтамар]] || 13 |- ! 12830 | [[Батакоз]] || 13 |- ! 12831 | [[Беисенкул]] || 13 |- ! 12832 | [[Атыргуль]] || 13 |- ! 12833 | [[Биба]] || 13 |- ! 12834 | [[Батигүл]] || 13 |- ! 12835 | [[Бақтыгуль]] || 13 |- ! 12836 | [[Г]] || 13 |- ! 12837 | [[Бақытгуль]] || 13 |- ! 12838 | [[Бактилы]] || 13 |- ! 12839 | [[Гулбакрам]] || 13 |- ! 12840 | [[Балкан]] || 13 |- ! 12841 | [[Бахтыла]] || 13 |- ! 12842 | [[Газина]] || 13 |- ! 12843 | [[Гулгаухар]] || 13 |- ! 12844 | [[Асылбуби]] || 13 |- ! 12845 | [[Бактыгүл]] || 13 |- ! 12846 | [[Бақерке]] || 13 |- ! 12847 | [[Бейнұр]] || 13 |- ! 12848 | [[Гала]] || 13 |- ! 12849 | [[Гулжамаш]] || 13 |- ! 12850 | [[Галимат]] || 13 |- ! 12851 | [[Бибәтима]] || 13 |- ! 12852 | [[Гандира]] || 13 |- ! 12853 | [[Гулжиһан]] || 13 |- ! 12854 | [[Ганимат]] || 13 |- ! 12855 | [[Бакитнур]] || 13 |- ! 12856 | [[Аслана]] || 13 |- ! 12857 | [[Гулзийра]] || 13 |- ! 12858 | [[Бакес]] || 13 |- ! 12859 | [[Гулзият]] || 13 |- ! 12860 | [[Бахатжан]] || 13 |- ! 12861 | [[Балақыз]] || 13 |- ! 12862 | [[Гаукария]] || 13 |- ! 12863 | [[Гулімхан]] || 13 |- ! 12864 | [[Ахжибек]] || 13 |- ! 12865 | [[Бағия]] || 13 |- ! 12866 | [[Гаухаржан]] || 13 |- ! 12867 | [[Бекайша]] || 13 |- ! 12868 | [[Бекайм]] || 13 |- ! 12869 | [[Ақжана]] || 13 |- ! 12870 | [[Аймагул]] || 13 |- ! 12871 | [[Алькаусар]] || 13 |- ! 12872 | [[Ақанай]] || 13 |- ! 12873 | [[Айсер]] || 13 |- ! 12874 | [[Алха]] || 13 |- ! 12875 | [[Ардақты]] || 13 |- ! 12876 | [[Алманат]] || 13 |- ! 12877 | [[Арманкул]] || 13 |- ! 12878 | [[Айимхан]] || 13 |- ! 12879 | [[Айланыш]] || 13 |- ! 12880 | [[Айсынбат]] || 13 |- ! 12881 | [[Алтыния]] || 13 |- ! 12882 | [[Алманур]] || 13 |- ! 12883 | [[Альбинур]] || 13 |- ! 12884 | [[Алгуль]] || 13 |- ! 12885 | [[Адена]] || 13 |- ! 12886 | [[Асалай]] || 13 |- ! 12887 | [[Анепия]] || 13 |- ! 12888 | [[Арнура]] || 13 |- ! 12889 | [[Айгумис]] || 13 |- ! 12890 | [[Арона]] || 13 |- ! 12891 | [[Амал]] || 13 |- ! 12892 | [[Ақмейр]] || 13 |- ! 12893 | [[Айгульжан]] || 13 |- ! 12894 | [[Акилай]] || 13 |- ! 12895 | [[Аккоркем]] || 13 |- ! 12896 | [[Акжар]] || 13 |- ! 12897 | [[Айнакиз]] || 13 |- ! 12898 | [[Альсия]] || 13 |- ! 12899 | [[Айгюн]] || 13 |- ! 12900 | [[Айягоз]] || 13 |- ! 12901 | [[Арзыхан]] || 13 |- ! 12902 | [[Айбупе]] || 13 |- ! 12903 | [[Акжайк]] || 13 |- ! 12904 | [[Айруза]] || 13 |- ! 12905 | [[Ақжибек]] || 13 |- ! 12906 | [[Аксуйрек]] || 13 |- ! 12907 | [[Акылхан]] || 13 |- ! 12908 | [[Айнурам]] || 13 |- ! 12909 | [[Асенгул]] || 13 |- ! 12910 | [[Аккияш]] || 13 |- ! 12911 | [[Ақық]] || 13 |- ! 12912 | [[Ақсәулем]] || 13 |- ! 12913 | [[Акбол]] || 13 |- ! 12914 | [[Аниель]] || 13 |- ! 12915 | [[Азиана]] || 13 |- ! 12916 | [[Айнира]] || 13 |- ! 12917 | [[Актуймеш]] || 13 |- ! 12918 | [[Акзауре]] || 13 |- ! 12919 | [[Аймин]] || 13 |- ! 12920 | [[Айша Бибі]] || 13 |- ! 12921 | [[Айжон]] || 13 |- ! 12922 | [[Аитбала]] || 13 |- ! 12923 | [[Айнжамал]] || 13 |- ! 12924 | [[Асем-Ай]] || 13 |- ! 12925 | [[Акшайы]] || 13 |- ! 12926 | [[Акинже]] || 13 |- ! 12927 | [[Ағыла]] || 13 |- ! 12928 | [[Айсултана]] || 13 |- ! 12929 | [[Айкерем]] || 13 |- ! 12930 | [[Альдия]] || 13 |- ! 12931 | [[Алуан]] || 13 |- ! 12932 | [[Айнаргуль]] || 13 |- ! 12933 | [[Алтынғаным]] || 13 |- ! 12934 | [[Агиса]] || 13 |- ! 12935 | [[Акрис]] || 13 |- ! 12936 | [[Алтынша]] || 13 |- ! 12937 | [[Аккатша]] || 13 |- ! 12938 | [[Алижан]] || 13 |- ! 12939 | [[Аймейірім]] || 13 |- ! 12940 | [[Аругуль]] || 13 |- ! 12941 | [[Агыла]] || 13 |- ! 12942 | [[Айшаханым]] || 13 |- ! 12943 | [[Алваш]] || 13 |- ! 12944 | [[Үлболсын]] || 12 |- ! 12945 | [[Ханымбике]] || 12 |- ! 12946 | [[Халинур]] || 12 |- ! 12947 | [[Чекер]] || 12 |- ! 12948 | [[Турдикул]] || 12 |- ! 12949 | [[Ульжалгас]] || 12 |- ! 12950 | [[Шуғла]] || 12 |- ! 12951 | [[Чинаргул]] || 12 |- ! 12952 | [[Ырымгуль]] || 12 |- ! 12953 | [[Чинаргуль]] || 12 |- ! 12954 | [[Төреқыз]] || 12 |- ! 12955 | [[Чинор]] || 12 |- ! 12956 | [[Язгуль]] || 12 |- ! 12957 | [[Уралой]] || 12 |- ! 12958 | [[Шолпаной]] || 12 |- ! 12959 | [[Ұміт]] || 12 |- ! 12960 | [[Үміткер]] || 12 |- ! 12961 | [[Ультуар]] || 12 |- ! 12962 | [[Улсынай]] || 12 |- ! 12963 | [[Шагила]] || 12 |- ! 12964 | [[Ханшай]] || 12 |- ! 12965 | [[Турымкан]] || 12 |- ! 12966 | [[Улхан]] || 12 |- ! 12967 | [[Тынықай]] || 12 |- ! 12968 | [[Эльянура]] || 12 |- ! 12969 | [[Шадиям]] || 12 |- ! 12970 | [[Эъзоза]] || 12 |- ! 12971 | [[Шаиза]] || 12 |- ! 12972 | [[Хайринса]] || 12 |- ! 12973 | [[Шайбуби]] || 12 |- ! 12974 | [[Улбупе]] || 12 |- ! 12975 | [[Фауза]] || 12 |- ! 12976 | [[Халзия]] || 12 |- ! 12977 | [[Фейза]] || 12 |- ! 12978 | [[Үмит]] || 12 |- ! 12979 | [[Тумарай]] || 12 |- ! 12980 | [[Узум]] || 12 |- ! 12981 | [[Тунзира]] || 12 |- ! 12982 | [[Хамара]] || 12 |- ! 12983 | [[Шапахат]] || 12 |- ! 12984 | [[Турсунбике]] || 12 |- ! 12985 | [[Шариякул]] || 12 |- ! 12986 | [[Элен]] || 12 |- ! 12987 | [[Шахан]] || 12 |- ! 12988 | [[Элинура]] || 12 |- ! 12989 | [[Шахаризат]] || 12 |- ! 12990 | [[Ханымгуль]] || 12 |- ! 12991 | [[Туймагул]] || 12 |- ! 12992 | [[Улымжан]] || 12 |- ! 12993 | [[Тұмарша]] || 12 |- ! 12994 | [[Эльфида]] || 12 |- ! 12995 | [[Угилжон]] || 12 |- ! 12996 | [[Тылектес]] || 12 |- ! 12997 | [[Урынгуль]] || 12 |- ! 12998 | [[Уразкан]] || 12 |- ! 12999 | [[Хазна]] || 12 |- ! 13000 | [[Юлдыз]] || 12 |- ! 13001 | [[Шәкура]] || 12 |- ! 13002 | [[Янгуль]] || 12 |- ! 13003 | [[Умиргуль]] || 12 |- ! 13004 | [[Чарбану]] || 12 |- ! 13005 | [[Тиллаш]] || 12 |- ! 13006 | [[Руфайда]] || 12 |- ! 13007 | [[Тиыштық]] || 12 |- ! 13008 | [[Салихан]] || 12 |- ! 13009 | [[Разита]] || 12 |- ! 13010 | [[Санбике]] || 12 |- ! 13011 | [[Сейсемхан]] || 12 |- ! 13012 | [[Сангина]] || 12 |- ! 13013 | [[Тоқмейіл]] || 12 |- ! 13014 | [[Радимхан]] || 12 |- ! 13015 | [[Съез]] || 12 |- ! 13016 | [[Сурайе]] || 12 |- ! 13017 | [[Сабрия]] || 12 |- ! 13018 | [[Санымгуль]] || 12 |- ! 13019 | [[Сайара]] || 12 |- ! 13020 | [[Расула]] || 12 |- ! 13021 | [[Торекыз]] || 12 |- ! 13022 | [[Сандгаш]] || 12 |- ! 13023 | [[Рысалы]] || 12 |- ! 13024 | [[Ташен]] || 12 |- ! 13025 | [[Сәннұр]] || 12 |- ! 13026 | [[Сиргаш]] || 12 |- ! 13027 | [[Саура]] || 12 |- ! 13028 | [[Тая]] || 12 |- ! 13029 | [[Румхан]] || 12 |- ! 13030 | [[Сәмиға]] || 12 |- ! 13031 | [[Раикуль]] || 12 |- ! 13032 | [[Сальмира]] || 12 |- ! 13033 | [[Райа]] || 12 |- ! 13034 | [[Рысбубе]] || 12 |- ! 13035 | [[Расана]] || 12 |- ! 13036 | [[Серпер]] || 12 |- ! 13037 | [[Саналы]] || 12 |- ! 13038 | [[Савлеш]] || 12 |- ! 13039 | [[Райымкул]] || 12 |- ! 13040 | [[Рысхал]] || 12 |- ! 13041 | [[Сожида]] || 12 |- ! 13042 | [[Рәния]] || 12 |- ! 13043 | [[Таугуль]] || 12 |- ! 13044 | [[Рахида]] || 12 |- ! 13045 | [[Раугаш]] || 12 |- ! 13046 | [[Рзахан]] || 12 |- ! 13047 | [[Сәнира]] || 12 |- ! 13048 | [[Сонгүл]] || 12 |- ! 13049 | [[Тилеубала]] || 12 |- ! 13050 | [[Райке]] || 12 |- ! 13051 | [[Сәпия]] || 12 |- ! 13052 | [[Риналия]] || 12 |- ! 13053 | [[Тазаш]] || 12 |- ! 13054 | [[Саркыткан]] || 12 |- ! 13055 | [[Сыланды]] || 12 |- ! 13056 | [[Сайлаубала]] || 12 |- ! 13057 | [[Суғдияна]] || 12 |- ! 13058 | [[Сагидаш]] || 12 |- ! 13059 | [[Разигуль]] || 12 |- ! 13060 | [[Тоймереке]] || 12 |- ! 13061 | [[Таннұр]] || 12 |- ! 13062 | [[Таласкуль]] || 12 |- ! 13063 | [[Салимжан]] || 12 |- ! 13064 | [[Ребекка]] || 12 |- ! 13065 | [[Райс]] || 12 |- ! 13066 | [[Саюра]] || 12 |- ! 13067 | [[Суйген]] || 12 |- ! 13068 | [[Сандұғаш]] || 12 |- ! 13069 | [[Ризакуль]] || 12 |- ! 13070 | [[Радана]] || 12 |- ! 13071 | [[Толыш]] || 12 |- ! 13072 | [[Сарувар]] || 12 |- ! 13073 | [[Сырымгуль]] || 12 |- ! 13074 | [[Слан]] || 12 |- ! 13075 | [[Саякуль]] || 12 |- ! 13076 | [[Рысджан]] || 12 |- ! 13077 | [[Сенкуль]] || 12 |- ! 13078 | [[Саулия]] || 12 |- ! 13079 | [[Сергей]] || 12 |- ! 13080 | [[Рабыга]] || 12 |- ! 13081 | [[Тагира]] || 12 |- ! 13082 | [[Рисолат]] || 12 |- ! 13083 | [[Таджихан]] || 12 |- ! 13084 | [[Рәшида]] || 12 |- ! 13085 | [[Талиға]] || 12 |- ! 13086 | [[Токтакул]] || 12 |- ! 13087 | [[Тлеген]] || 12 |- ! 13088 | [[Сұлукүл]] || 12 |- ! 13089 | [[Ранель]] || 12 |- ! 13090 | [[Сархит]] || 12 |- ! 13091 | [[Севги]] || 12 |- ! 13092 | [[Нурланхан]] || 12 |- ! 13093 | [[Омиркуль]] || 12 |- ! 13094 | [[Назгулим]] || 12 |- ! 13095 | [[Нуршакул]] || 12 |- ! 13096 | [[Наушагуль]] || 12 |- ! 13097 | [[Нуршуак]] || 12 |- ! 13098 | [[Офелия]] || 12 |- ! 13099 | [[Нурбатен]] || 12 |- ! 13100 | [[Перихан]] || 12 |- ! 13101 | [[Мендикиз]] || 12 |- ! 13102 | [[Онерхан]] || 12 |- ! 13103 | [[Нурэль]] || 12 |- ! 13104 | [[Минесса]] || 12 |- ! 13105 | [[Нүриля]] || 12 |- ! 13106 | [[Мендикуль]] || 12 |- ! 13107 | [[Нұра]] || 12 |- ! 13108 | [[Миллат]] || 12 |- ! 13109 | [[Мензура]] || 12 |- ! 13110 | [[Нурсель]] || 12 |- ! 13111 | [[Мунзира]] || 12 |- ! 13112 | [[Пәзила]] || 12 |- ! 13113 | [[Нурбика]] || 12 |- ! 13114 | [[Ондасын]] || 12 |- ! 13115 | [[Нұраш]] || 12 |- ! 13116 | [[Мөлдірім]] || 12 |- ! 13117 | [[Мивагуль]] || 12 |- ! 13118 | [[Мерурет]] || 12 |- ! 13119 | [[Нурбол]] || 12 |- ! 13120 | [[Назаркул]] || 12 |- ! 13121 | [[Нурбола]] || 12 |- ! 13122 | [[Насил]] || 12 |- ! 13123 | [[Набиля]] || 12 |- ! 13124 | [[Нурлукуль]] || 12 |- ! 13125 | [[Мехригул]] || 12 |- ! 13126 | [[Өзгеріс]] || 12 |- ! 13127 | [[Нұрәлем]] || 12 |- ! 13128 | [[Наринэ]] || 12 |- ! 13129 | [[Нұрәли]] || 12 |- ! 13130 | [[Паршакул]] || 12 |- ! 13131 | [[Нұржәмила]] || 12 |- ! 13132 | [[Менура]] || 12 |- ! 13133 | [[Миясар]] || 12 |- ! 13134 | [[Назиба]] || 12 |- ! 13135 | [[Нұриллә]] || 12 |- ! 13136 | [[Омиркул]] || 12 |- ! 13137 | [[Несіпелі]] || 12 |- ! 13138 | [[Муктарима]] || 12 |- ! 13139 | [[Неслихан]] || 12 |- ! 13140 | [[Онергуль]] || 12 |- ! 13141 | [[Нагайша]] || 12 |- ! 13142 | [[Нуркадиша]] || 12 |- ! 13143 | [[Науаткүл]] || 12 |- ! 13144 | [[Нуркаш]] || 12 |- ! 13145 | [[Нұрперзент]] || 12 |- ! 13146 | [[Ниет]] || 12 |- ! 13147 | [[Нуржакан]] || 12 |- ! 13148 | [[Наушакуль]] || 12 |- ! 13149 | [[Нұрсүлу]] || 12 |- ! 13150 | [[Мәрьям]] || 12 |- ! 13151 | [[Назмин]] || 12 |- ! 13152 | [[Орнелла]] || 12 |- ! 13153 | [[Нәбия]] || 12 |- ! 13154 | [[Наризат]] || 12 |- ! 13155 | [[Мекке]] || 12 |- ! 13156 | [[Мируэрт]] || 12 |- ! 13157 | [[Менлик]] || 12 |- ! 13158 | [[Орындық]] || 12 |- ! 13159 | [[Муна]] || 12 |- ! 13160 | [[Отангул]] || 12 |- ! 13161 | [[Мендигиз]] || 12 |- ! 13162 | [[Охиза]] || 12 |- ! 13163 | [[Нархан]] || 12 |- ! 13164 | [[Мираида]] || 12 |- ! 13165 | [[Оғылай]] || 12 |- ! 13166 | [[Мунайма]] || 12 |- ! 13167 | [[Озария]] || 12 |- ! 13168 | [[Панза]] || 12 |- ! 13169 | [[Мендикул]] || 12 |- ! 13170 | [[Норсулу]] || 12 |- ! 13171 | [[Нағымгүл]] || 12 |- ! 13172 | [[Налима]] || 12 |- ! 13173 | [[Ойжамал]] || 12 |- ! 13174 | [[Патиш]] || 12 |- ! 13175 | [[Оку]] || 12 |- ! 13176 | [[Мнауар]] || 12 |- ! 13177 | [[Писте]] || 12 |- ! 13178 | [[Перізат]] || 12 |- ! 13179 | [[Нуриляш]] || 12 |- ! 13180 | [[Пернехан]] || 12 |- ! 13181 | [[Пиризат]] || 12 |- ! 13182 | [[Мулкима]] || 12 |- ! 13183 | [[Нурина]] || 12 |- ! 13184 | [[Нарай]] || 12 |- ! 13185 | [[Лесхан]] || 12 |- ! 13186 | [[Мейрамқан]] || 12 |- ! 13187 | [[Марем]] || 12 |- ! 13188 | [[Кулшетай]] || 12 |- ! 13189 | [[Кулжайнат]] || 12 |- ! 13190 | [[Кульбагиза]] || 12 |- ! 13191 | [[Майрамкан]] || 12 |- ! 13192 | [[Куат]] || 12 |- ! 13193 | [[Маузира]] || 12 |- ! 13194 | [[Кульбубе]] || 12 |- ! 13195 | [[Қанымжан]] || 12 |- ! 13196 | [[Кульжаукар]] || 12 |- ! 13197 | [[Қымбатай]] || 12 |- ! 13198 | [[Кульзаира]] || 12 |- ! 13199 | [[Лолахон]] || 12 |- ! 13200 | [[Кульзайраш]] || 12 |- ! 13201 | [[Малиха]] || 12 |- ! 13202 | [[Кулькеш]] || 12 |- ! 13203 | [[Кулмаржан]] || 12 |- ! 13204 | [[Кульмаги]] || 12 |- ! 13205 | [[Махтым]] || 12 |- ! 13206 | [[Кульмазия]] || 12 |- ! 13207 | [[Қаншагүл]] || 12 |- ! 13208 | [[Кульмираш]] || 12 |- ! 13209 | [[Мейрімгүл]] || 12 |- ! 13210 | [[Кульпария]] || 12 |- ! 13211 | [[Қызғалтақ]] || 12 |- ! 13212 | [[Кульсипа]] || 12 |- ! 13213 | [[Ламара]] || 12 |- ! 13214 | [[Кульчар]] || 12 |- ! 13215 | [[Кулзамира]] || 12 |- ! 13216 | [[Кульчахар]] || 12 |- ! 13217 | [[Кулзейнат]] || 12 |- ! 13218 | [[Кульшаин]] || 12 |- ! 13219 | [[Макаш]] || 12 |- ! 13220 | [[Кульшатай]] || 12 |- ! 13221 | [[Манатжан]] || 12 |- ! 13222 | [[Кумархан]] || 12 |- ! 13223 | [[Марка]] || 12 |- ! 13224 | [[Куназия]] || 12 |- ! 13225 | [[Масайра]] || 12 |- ! 13226 | [[Кулбаш]] || 12 |- ! 13227 | [[Маулиха]] || 12 |- ! 13228 | [[Кунзипаш]] || 12 |- ! 13229 | [[Мейиркуль]] || 12 |- ! 13230 | [[Куникей]] || 12 |- ! 13231 | [[Кулеш]] || 12 |- ! 13232 | [[Куншай]] || 12 |- ! 13233 | [[Қанымай]] || 12 |- ! 13234 | [[Куншуак]] || 12 |- ! 13235 | [[Қапия]] || 12 |- ! 13236 | [[Курманбуби]] || 12 |- ! 13237 | [[Қасира]] || 12 |- ! 13238 | [[Курмангул]] || 12 |- ! 13239 | [[Құрманхан]] || 12 |- ! 13240 | [[Куттыгиз]] || 12 |- ! 13241 | [[Қызылкүл]] || 12 |- ! 13242 | [[Күлайм]] || 12 |- ! 13243 | [[Қымбаткүл]] || 12 |- ! 13244 | [[Күлдар]] || 12 |- ! 13245 | [[Кулзагила]] || 12 |- ! 13246 | [[Күлдархан]] || 12 |- ! 13247 | [[Ләзім]] || 12 |- ! 13248 | [[Күлдәрі]] || 12 |- ! 13249 | [[Лолагуль]] || 12 |- ! 13250 | [[Кулгиза]] || 12 |- ! 13251 | [[Лэйлэ]] || 12 |- ! 13252 | [[Күлзихан]] || 12 |- ! 13253 | [[Майгуля]] || 12 |- ! 13254 | [[Күлпатша]] || 12 |- ! 13255 | [[Майхан]] || 12 |- ! 13256 | [[Кулдарайхан]] || 12 |- ! 13257 | [[Макта]] || 12 |- ! 13258 | [[Күлшай]] || 12 |- ! 13259 | [[Манархан]] || 12 |- ! 13260 | [[Кулдаркан]] || 12 |- ! 13261 | [[Мандайли]] || 12 |- ! 13262 | [[Күмісқан]] || 12 |- ! 13263 | [[Кулмайрам]] || 12 |- ! 13264 | [[Күнбала]] || 12 |- ! 13265 | [[Кулмаран]] || 12 |- ! 13266 | [[Кызайм]] || 12 |- ! 13267 | [[Марьяхан]] || 12 |- ! 13268 | [[Кызларгул]] || 12 |- ! 13269 | [[Масира]] || 12 |- ! 13270 | [[Кымкаш]] || 12 |- ! 13271 | [[Кулмираш]] || 12 |- ! 13272 | [[Қазипа]] || 12 |- ! 13273 | [[Маут]] || 12 |- ! 13274 | [[Қайникамал]] || 12 |- ! 13275 | [[Меизгуль]] || 12 |- ! 13276 | [[Қалдаш]] || 12 |- ! 13277 | [[Мейізкүл]] || 12 |- ! 13278 | [[Кулемхан]] || 12 |- ! 13279 | [[Кулпарида]] || 12 |- ! 13280 | [[Қанзат]] || 12 |- ! 13281 | [[Мейрімхан]] || 12 |- ! 13282 | [[Занзабил]] || 12 |- ! 13283 | [[Жахсигул]] || 12 |- ! 13284 | [[Койсин]] || 12 |- ! 13285 | [[Зауриш]] || 12 |- ! 13286 | [[Канбуби]] || 12 |- ! 13287 | [[Заухия]] || 12 |- ! 13288 | [[Кашира]] || 12 |- ! 13289 | [[Збила]] || 12 |- ! 13290 | [[Забия]] || 12 |- ! 13291 | [[Жипек]] || 12 |- ! 13292 | [[Камаргул]] || 12 |- ! 13293 | [[Зейнежан]] || 12 |- ! 13294 | [[Канымбала]] || 12 |- ! 13295 | [[Жоламан]] || 12 |- ! 13296 | [[Кауар]] || 12 |- ! 13297 | [[Жолдыгул]] || 12 |- ! 13298 | [[Кизболган]] || 12 |- ! 13299 | [[Зәмзегүл]] || 12 |- ! 13300 | [[Забиля]] || 12 |- ! 13301 | [[Зәрипа]] || 12 |- ! 13302 | [[Кайжамал]] || 12 |- ! 13303 | [[Зикеш]] || 12 |- ! 13304 | [[Калигиз]] || 12 |- ! 13305 | [[Зилала]] || 12 |- ! 13306 | [[Ками]] || 12 |- ! 13307 | [[Зилейха]] || 12 |- ! 13308 | [[Замария]] || 12 |- ! 13309 | [[Зинакан]] || 12 |- ! 13310 | [[Жаснур]] || 12 |- ! 13311 | [[Зинатай]] || 12 |- ! 13312 | [[Занира]] || 12 |- ! 13313 | [[Зируза]] || 12 |- ! 13314 | [[Жибеккул]] || 12 |- ! 13315 | [[Злиша]] || 12 |- ! 13316 | [[Кәмеш]] || 12 |- ! 13317 | [[Зовреш]] || 12 |- ! 13318 | [[Кнаш]] || 12 |- ! 13319 | [[Зорахан]] || 12 |- ! 13320 | [[Зауренай]] || 12 |- ! 13321 | [[Зулкамал]] || 12 |- ! 13322 | [[Кабижамал]] || 12 |- ! 13323 | [[Жаркен]] || 12 |- ! 13324 | [[Каиркен]] || 12 |- ! 13325 | [[Зулькамал]] || 12 |- ! 13326 | [[Кайрпану]] || 12 |- ! 13327 | [[Зульпат]] || 12 |- ! 13328 | [[Жаңерке]] || 12 |- ! 13329 | [[Зухара]] || 12 |- ! 13330 | [[Калкуль]] || 12 |- ! 13331 | [[Женискан]] || 12 |- ! 13332 | [[Камарслу]] || 12 |- ! 13333 | [[Зүбаржат]] || 12 |- ! 13334 | [[Каминур]] || 12 |- ! 13335 | [[Зұлхия]] || 12 |- ! 13336 | [[Каникей]] || 12 |- ! 13337 | [[Ибакүл]] || 12 |- ! 13338 | [[Каныкул]] || 12 |- ! 13339 | [[Изеткуль]] || 12 |- ! 13340 | [[Замзягуль]] || 12 |- ! 13341 | [[Жупаркан]] || 12 |- ! 13342 | [[Карликаш]] || 12 |- ! 13343 | [[Изида]] || 12 |- ! 13344 | [[Занипа]] || 12 |- ! 13345 | [[Илайда]] || 12 |- ! 13346 | [[Катыша]] || 12 |- ! 13347 | [[Ильвина]] || 12 |- ! 13348 | [[Кауария]] || 12 |- ! 13349 | [[Ильнар]] || 12 |- ! 13350 | [[Кафура]] || 12 |- ! 13351 | [[Жүзік]] || 12 |- ! 13352 | [[Кенжай]] || 12 |- ! 13353 | [[Имрана]] || 12 |- ! 13354 | [[Кизбала]] || 12 |- ! 13355 | [[Инайат]] || 12 |- ! 13356 | [[Киздаргул]] || 12 |- ! 13357 | [[Жеңісай]] || 12 |- ! 13358 | [[Койлан]] || 12 |- ! 13359 | [[Иноят]] || 12 |- ! 13360 | [[Ксенья]] || 12 |- ! 13361 | [[Жаңакүл]] || 12 |- ! 13362 | [[Забен]] || 12 |- ! 13363 | [[Казнаш]] || 12 |- ! 13364 | [[Жакеш]] || 12 |- ! 13365 | [[Гулсевар]] || 12 |- ! 13366 | [[Жандана]] || 12 |- ! 13367 | [[Джаркынай]] || 12 |- ! 13368 | [[Жадыраш]] || 12 |- ! 13369 | [[Жанул]] || 12 |- ! 13370 | [[Гульпатша]] || 12 |- ! 13371 | [[Джумажан]] || 12 |- ! 13372 | [[Жаннүр]] || 12 |- ! 13373 | [[Жанылкуль]] || 12 |- ! 13374 | [[Гуннар]] || 12 |- ! 13375 | [[Дидаргуль]] || 12 |- ! 13376 | [[Дано]] || 12 |- ! 13377 | [[Дидархан]] || 12 |- ! 13378 | [[Дарьягуль]] || 12 |- ! 13379 | [[Гульбагиза]] || 12 |- ! 13380 | [[Дефне]] || 12 |- ! 13381 | [[Дилдагул]] || 12 |- ! 13382 | [[Жанифа]] || 12 |- ! 13383 | [[Гүлназат]] || 12 |- ! 13384 | [[Жансайя]] || 12 |- ! 13385 | [[Дилдор]] || 12 |- ! 13386 | [[Данакан]] || 12 |- ! 13387 | [[Гүлнафиз]] || 12 |- ! 13388 | [[Ж]] || 12 |- ! 13389 | [[Гулханим]] || 12 |- ! 13390 | [[Жазия]] || 12 |- ! 13391 | [[Гүлперзент]] || 12 |- ! 13392 | [[Гульзафира]] || 12 |- ! 13393 | [[Гулсезым]] || 12 |- ! 13394 | [[Гульдирайхан]] || 12 |- ! 13395 | [[Диляром]] || 12 |- ! 13396 | [[Жан Айым]] || 12 |- ! 13397 | [[Димара]] || 12 |- ! 13398 | [[Дельфина]] || 12 |- ! 13399 | [[Ділдакүл]] || 12 |- ! 13400 | [[Гульаем]] || 12 |- ! 13401 | [[Ділдәр]] || 12 |- ! 13402 | [[Жанигул]] || 12 |- ! 13403 | [[Гульфаируз]] || 12 |- ! 13404 | [[Джаксигул]] || 12 |- ! 13405 | [[Гульзият]] || 12 |- ! 13406 | [[Жаннұрай]] || 12 |- ! 13407 | [[Гүлсүм]] || 12 |- ! 13408 | [[Гульжемис]] || 12 |- ! 13409 | [[Дуйсенхан]] || 12 |- ! 13410 | [[Гулфайруза]] || 12 |- ! 13411 | [[Гульхадиша]] || 12 |- ! 13412 | [[Данакыз]] || 12 |- ! 13413 | [[Гүлфайра]] || 12 |- ! 13414 | [[Әслима]] || 12 |- ! 13415 | [[Дусенкуль]] || 12 |- ! 13416 | [[Гулшаруан]] || 12 |- ! 13417 | [[Дүрдана]] || 12 |- ! 13418 | [[Гүлаим]] || 12 |- ! 13419 | [[Дюсенкул]] || 12 |- ! 13420 | [[Жазыра]] || 12 |- ! 13421 | [[Гүлфаризат]] || 12 |- ! 13422 | [[Жайнахан]] || 12 |- ! 13423 | [[Гүлхадиша]] || 12 |- ! 13424 | [[Гульджамиля]] || 12 |- ! 13425 | [[Гүлшан]] || 12 |- ! 13426 | [[Жаксипа]] || 12 |- ! 13427 | [[Елнар]] || 12 |- ! 13428 | [[Гульнаим]] || 12 |- ! 13429 | [[Еренсиз]] || 12 |- ! 13430 | [[Жамия]] || 12 |- ! 13431 | [[Гульхана]] || 12 |- ! 13432 | [[Дауа]] || 12 |- ! 13433 | [[Еркинкуль]] || 12 |- ! 13434 | [[Гульсезым]] || 12 |- ! 13435 | [[Гүльзира]] || 12 |- ! 13436 | [[Жангерім]] || 12 |- ! 13437 | [[Гульмараш]] || 12 |- ! 13438 | [[Дәмегул]] || 12 |- ! 13439 | [[Ерназ]] || 12 |- ! 13440 | [[Дәркүл]] || 12 |- ! 13441 | [[Гұлмира]] || 12 |- ! 13442 | [[Жани]] || 12 |- ! 13443 | [[Есра]] || 12 |- ! 13444 | [[Гүлденген]] || 12 |- ! 13445 | [[Гюльмира]] || 12 |- ! 13446 | [[Жанкөркем]] || 12 |- ! 13447 | [[Далира]] || 12 |- ! 13448 | [[Джаксылык]] || 12 |- ! 13449 | [[Гульзауре]] || 12 |- ! 13450 | [[Жаннұра]] || 12 |- ! 13451 | [[Гульмжан]] || 12 |- ! 13452 | [[Гүлеркем]] || 12 |- ! 13453 | [[Гуляйман]] || 12 |- ! 13454 | [[Гульжупар]] || 12 |- ! 13455 | [[Гумис]] || 12 |- ! 13456 | [[Гулнария]] || 12 |- ! 13457 | [[Әльмира]] || 12 |- ! 13458 | [[Жантуре]] || 12 |- ! 13459 | [[Дамкен]] || 12 |- ! 13460 | [[Гульзауреш]] || 12 |- ! 13461 | [[Гулпатша]] || 12 |- ! 13462 | [[Гулзейнат]] || 12 |- ! 13463 | [[Асманур]] || 12 |- ! 13464 | [[Бағжанар]] || 12 |- ! 13465 | [[Бубажар]] || 12 |- ! 13466 | [[Бейнур]] || 12 |- ! 13467 | [[Балзипа]] || 12 |- ! 13468 | [[Бағытгүл]] || 12 |- ! 13469 | [[Бубигайша]] || 12 |- ! 13470 | [[Атеркуль]] || 12 |- ! 13471 | [[Бакыт-Жамал]] || 12 |- ! 13472 | [[Гулбосын]] || 12 |- ! 13473 | [[Бубусара]] || 12 |- ! 13474 | [[Бактыжан]] || 12 |- ! 13475 | [[Бакыткүл]] || 12 |- ! 13476 | [[Гулзияш]] || 12 |- ! 13477 | [[Бибислу]] || 12 |- ! 13478 | [[Бибиайым]] || 12 |- ! 13479 | [[Баршынгуль]] || 12 |- ! 13480 | [[Балдирган]] || 12 |- ! 13481 | [[Балзираш]] || 12 |- ! 13482 | [[Аэлун]] || 12 |- ! 13483 | [[Бүлдирген]] || 12 |- ! 13484 | [[Асылымай]] || 12 |- ! 13485 | [[Бұланай]] || 12 |- ! 13486 | [[Бакзат]] || 12 |- ! 13487 | [[Бұлбұлназ]] || 12 |- ! 13488 | [[Балсезим]] || 12 |- ! 13489 | [[Бұрым]] || 12 |- ! 13490 | [[Бакитхан]] || 12 |- ! 13491 | [[Атен]] || 12 |- ! 13492 | [[Ашира]] || 12 |- ! 13493 | [[Атима]] || 12 |- ! 13494 | [[Гулияр]] || 12 |- ! 13495 | [[Виола]] || 12 |- ! 13496 | [[Биби-Айша]] || 12 |- ! 13497 | [[Балкайша]] || 12 |- ! 13498 | [[Бақтикамал]] || 12 |- ! 13499 | [[Болаткул]] || 12 |- ! 13500 | [[Бакчан]] || 12 |- ! 13501 | [[Бақгүл]] || 12 |- ! 13502 | [[Гулайра]] || 12 |- ! 13503 | [[Бибіасия]] || 12 |- ! 13504 | [[Бигаиша]] || 12 |- ! 13505 | [[Балымгуль]] || 12 |- ! 13506 | [[Балган]] || 12 |- ! 13507 | [[Бибідана]] || 12 |- ! 13508 | [[Бибианар]] || 12 |- ! 13509 | [[Батияш]] || 12 |- ! 13510 | [[Бижамила]] || 12 |- ! 13511 | [[Ғаламат]] || 12 |- ! 13512 | [[Бактибике]] || 12 |- ! 13513 | [[Бауржан]] || 12 |- ! 13514 | [[Бийбигуль]] || 12 |- ! 13515 | [[Бибізәуре]] || 12 |- ! 13516 | [[Бибибатима]] || 12 |- ! 13517 | [[Бақжанат]] || 12 |- ! 13518 | [[Гулжанна]] || 12 |- ! 13519 | [[Аслан]] || 12 |- ! 13520 | [[Гулжаркин]] || 12 |- ! 13521 | [[Балымкуль]] || 12 |- ! 13522 | [[Гулзария]] || 12 |- ! 13523 | [[Аялан]] || 12 |- ! 13524 | [[Гулзейне]] || 12 |- ! 13525 | [[Болдыкиз]] || 12 |- ! 13526 | [[Бірсұлу]] || 12 |- ! 13527 | [[Гаухарь]] || 12 |- ! 13528 | [[Бегайна]] || 12 |- ! 13529 | [[Бақнур]] || 12 |- ! 13530 | [[Балтөре]] || 12 |- ! 13531 | [[Биару]] || 12 |- ! 13532 | [[Гулмайран]] || 12 |- ! 13533 | [[Бахтай]] || 12 |- ! 13534 | [[Бейбарыс]] || 12 |- ! 13535 | [[Гинаят]] || 12 |- ! 13536 | [[Бибіхауа]] || 12 |- ! 13537 | [[Баргида]] || 12 |- ! 13538 | [[Ақлез]] || 12 |- ! 13539 | [[Аралгуль]] || 12 |- ! 13540 | [[Айбалым]] || 12 |- ! 13541 | [[Ангилина]] || 12 |- ! 13542 | [[Азадахан]] || 12 |- ! 13543 | [[Айкунум]] || 12 |- ! 13544 | [[Айнамгоз]] || 12 |- ! 13545 | [[Алзия]] || 12 |- ! 13546 | [[Айжамила]] || 12 |- ! 13547 | [[Анэл]] || 12 |- ! 13548 | [[Аксуйген]] || 12 |- ! 13549 | [[Ақжайқын]] || 12 |- ! 13550 | [[Акмулдир]] || 12 |- ! 13551 | [[Айкоз]] || 12 |- ! 13552 | [[Акенже]] || 12 |- ! 13553 | [[Айдингул]] || 12 |- ! 13554 | [[Арулан]] || 12 |- ! 13555 | [[Айсаным]] || 12 |- ! 13556 | [[Айгыз]] || 12 |- ! 13557 | [[Абайкуль]] || 12 |- ! 13558 | [[Азелла]] || 12 |- ! 13559 | [[Айқұндыз]] || 12 |- ! 13560 | [[Артыгай]] || 12 |- ! 13561 | [[Айгулсин]] || 12 |- ! 13562 | [[Аинара]] || 12 |- ! 13563 | [[Айсырга]] || 12 |- ! 13564 | [[Акбану]] || 12 |- ! 13565 | [[Аманкелди]] || 12 |- ! 13566 | [[Айбағым]] || 12 |- ! 13567 | [[Ай Көркем]] || 12 |- ! 13568 | [[Актулкин]] || 12 |- ! 13569 | [[Адаскан]] || 12 |- ! 13570 | [[Алфира]] || 12 |- ! 13571 | [[Азиз]] || 12 |- ! 13572 | [[Айымкоз]] || 12 |- ! 13573 | [[Айкүл]] || 12 |- ! 13574 | [[Аиымкул]] || 12 |- ! 13575 | [[Айсима]] || 12 |- ! 13576 | [[Акболтай]] || 12 |- ! 13577 | [[Ақмәнет]] || 12 |- ! 13578 | [[Айэлина]] || 12 |- ! 13579 | [[Айзиза]] || 12 |- ! 13580 | [[Агина]] || 12 |- ! 13581 | [[Апипа]] || 12 |- ! 13582 | [[Алпыскуль]] || 12 |- ! 13583 | [[Агилан]] || 12 |- ! 13584 | [[Анися]] || 12 |- ! 13585 | [[Аланна]] || 12 |- ! 13586 | [[Адепкуль]] || 12 |- ! 13587 | [[Аглан]] || 12 |- ! 13588 | [[Аира]] || 12 |- ! 13589 | [[Адиль]] || 12 |- ! 13590 | [[Айанұр]] || 12 |- ! 13591 | [[Аккойкын]] || 12 |- ! 13592 | [[Асиат]] || 12 |- ! 13593 | [[Адара]] || 12 |- ! 13594 | [[Айкөз]] || 12 |- ! 13595 | [[Аймүсін]] || 12 |- ! 13596 | [[Аймгүл]] || 12 |- ! 13597 | [[Ақбегім]] || 12 |- ! 13598 | [[Айділдә]] || 12 |- ! 13599 | [[Алмаскуль]] || 12 |- ! 13600 | [[Аишабиби]] || 12 |- ! 13601 | [[Айбинұр]] || 12 |- ! 13602 | [[Алишия]] || 12 |- ! 13603 | [[Айгурум]] || 12 |- ! 13604 | [[Алиякуль]] || 12 |- ! 13605 | [[Айнақыз]] || 12 |- ! 13606 | [[Аружанна]] || 12 |- ! 13607 | [[Айын]] || 12 |- ! 13608 | [[Асиман]] || 12 |- ! 13609 | [[Акораз]] || 12 |- ! 13610 | [[Ақдария]] || 12 |- ! 13611 | [[Акдариха]] || 12 |- ! 13612 | [[Алиянур]] || 12 |- ! 13613 | [[Айқан]] || 12 |- ! 13614 | [[Ақшағала]] || 12 |- ! 13615 | [[Айдинай]] || 12 |- ! 13616 | [[Аксабак]] || 12 |- ! 13617 | [[Айнисам]] || 12 |- ! 13618 | [[Айнамгөз]] || 12 |- ! 13619 | [[Алинара]] || 12 |- ! 13620 | [[Айнелия]] || 12 |- ! 13621 | [[Акдария]] || 12 |- ! 13622 | [[Айлаззат]] || 12 |- ! 13623 | [[Акжиде]] || 12 |- ! 13624 | [[Эльнұра]] || 11 |- ! 13625 | [[Ултувар]] || 11 |- ! 13626 | [[Улбоган]] || 11 |- ! 13627 | [[Умила]] || 11 |- ! 13628 | [[Шариман]] || 11 |- ! 13629 | [[Шакаркул]] || 11 |- ! 13630 | [[Эсенгул]] || 11 |- ! 13631 | [[Фарахат]] || 11 |- ! 13632 | [[Фагиля]] || 11 |- ! 13633 | [[Умина]] || 11 |- ! 13634 | [[Укыжан]] || 11 |- ! 13635 | [[Шехризада]] || 11 |- ! 13636 | [[Турди]] || 11 |- ! 13637 | [[Тыныскуль]] || 11 |- ! 13638 | [[Улдыкиз]] || 11 |- ! 13639 | [[Тухтагуль]] || 11 |- ! 13640 | [[Эсьмира]] || 11 |- ! 13641 | [[Тынышбике]] || 11 |- ! 13642 | [[Шеберкуль]] || 11 |- ! 13643 | [[Уримкул]] || 11 |- ! 13644 | [[Яссана]] || 11 |- ! 13645 | [[Ұлсын]] || 11 |- ! 13646 | [[Шаһризат]] || 11 |- ! 13647 | [[Ширайкул]] || 11 |- ! 13648 | [[Ултурсын]] || 11 |- ! 13649 | [[Үлбике]] || 11 |- ! 13650 | [[Турсунтай]] || 11 |- ! 13651 | [[Умитбала]] || 11 |- ! 13652 | [[Шаркүл]] || 11 |- ! 13653 | [[Шалкы]] || 11 |- ! 13654 | [[Шафика]] || 11 |- ! 13655 | [[Тынышгүл]] || 11 |- ! 13656 | [[Хафуза]] || 11 |- ! 13657 | [[Шодияна]] || 11 |- ! 13658 | [[Файна]] || 11 |- ! 13659 | [[Үлжалғас]] || 11 |- ! 13660 | [[Фрида]] || 11 |- ! 13661 | [[Тынышдык]] || 11 |- ! 13662 | [[Умидгул]] || 11 |- ! 13663 | [[Шалттык]] || 11 |- ! 13664 | [[Шабал]] || 11 |- ! 13665 | [[Шрайкуль]] || 11 |- ! 13666 | [[Улторе]] || 11 |- ! 13667 | [[Улсая]] || 11 |- ! 13668 | [[Эвита]] || 11 |- ! 13669 | [[Фархат]] || 11 |- ! 13670 | [[Умуткайша]] || 11 |- ! 13671 | [[Урин]] || 11 |- ! 13672 | [[Хануза]] || 11 |- ! 13673 | [[Шамсинур]] || 11 |- ! 13674 | [[Фадиша]] || 11 |- ! 13675 | [[Умітжан]] || 11 |- ! 13676 | [[Феризад]] || 11 |- ! 13677 | [[Узира]] || 11 |- ! 13678 | [[Урмаш]] || 11 |- ! 13679 | [[Фатиманұр]] || 11 |- ! 13680 | [[Тынык]] || 11 |- ! 13681 | [[Халиме]] || 11 |- ! 13682 | [[Харлыга]] || 11 |- ! 13683 | [[Улмерей]] || 11 |- ! 13684 | [[Тыиштык]] || 11 |- ! 13685 | [[Улдона]] || 11 |- ! 13686 | [[Уазига]] || 11 |- ! 13687 | [[Шырак]] || 11 |- ! 13688 | [[Тынық]] || 11 |- ! 13689 | [[Шырбан]] || 11 |- ! 13690 | [[Уруза]] || 11 |- ! 13691 | [[Тулеубике]] || 11 |- ! 13692 | [[Шайкүл]] || 11 |- ! 13693 | [[Халы]] || 11 |- ! 13694 | [[Ұлмаш]] || 11 |- ! 13695 | [[Хама]] || 11 |- ! 13696 | [[Турсынзада]] || 11 |- ! 13697 | [[Ұлымхан]] || 11 |- ! 13698 | [[Этери]] || 11 |- ! 13699 | [[Үрімхан]] || 11 |- ! 13700 | [[Улбулсун]] || 11 |- ! 13701 | [[Ымсын]] || 11 |- ! 13702 | [[Ұлсары]] || 11 |- ! 13703 | [[Ымсынай]] || 11 |- ! 13704 | [[Шайхан]] || 11 |- ! 13705 | [[Тұрдықан]] || 11 |- ! 13706 | [[Улдыкуль]] || 11 |- ! 13707 | [[Шинаргул]] || 11 |- ! 13708 | [[Сырғалы]] || 11 |- ! 13709 | [[Тортай]] || 11 |- ! 13710 | [[Таттыкуль]] || 11 |- ! 13711 | [[Саима]] || 11 |- ! 13712 | [[Сумея]] || 11 |- ! 13713 | [[Родина]] || 11 |- ! 13714 | [[Сабыржан]] || 11 |- ! 13715 | [[Ремида]] || 11 |- ! 13716 | [[Рафина]] || 11 |- ! 13717 | [[Сайрамгул]] || 11 |- ! 13718 | [[Рзыкия]] || 11 |- ! 13719 | [[Сактаган]] || 11 |- ! 13720 | [[Сүмбілшаш]] || 11 |- ! 13721 | [[Сакынжамал]] || 11 |- ! 13722 | [[Тайган]] || 11 |- ! 13723 | [[Рабибі]] || 11 |- ! 13724 | [[Танира]] || 11 |- ! 13725 | [[Сакыпжан]] || 11 |- ! 13726 | [[Раушат]] || 11 |- ! 13727 | [[Розигуль]] || 11 |- ! 13728 | [[Тойндык]] || 11 |- ! 13729 | [[Салем]] || 11 |- ! 13730 | [[Раяа]] || 11 |- ! 13731 | [[Салимахан]] || 11 |- ! 13732 | [[Сулыушаш]] || 11 |- ! 13733 | [[Розыгуль]] || 11 |- ! 13734 | [[Сураган]] || 11 |- ! 13735 | [[Салихаш]] || 11 |- ! 13736 | [[Сұлугүл]] || 11 |- ! 13737 | [[Салияш]] || 11 |- ! 13738 | [[Таганбиби]] || 11 |- ! 13739 | [[Салкен]] || 11 |- ! 13740 | [[Талдыкуль]] || 11 |- ! 13741 | [[Роман]] || 11 |- ! 13742 | [[Танай]] || 11 |- ! 13743 | [[Самар]] || 11 |- ! 13744 | [[Таңерке]] || 11 |- ! 13745 | [[Рохатой]] || 11 |- ! 13746 | [[Радда]] || 11 |- ! 13747 | [[Сандия]] || 11 |- ! 13748 | [[Тиллакул]] || 11 |- ! 13749 | [[Раймкуль]] || 11 |- ! 13750 | [[Тіллә]] || 11 |- ! 13751 | [[Рстай]] || 11 |- ! 13752 | [[Толганой]] || 11 |- ! 13753 | [[Рсханым]] || 11 |- ! 13754 | [[Ситара]] || 11 |- ! 13755 | [[Санжара]] || 11 |- ! 13756 | [[Рыскали]] || 11 |- ! 13757 | [[Санигул]] || 11 |- ! 13758 | [[Суйрик]] || 11 |- ! 13759 | [[Рузима]] || 11 |- ! 13760 | [[Сумаия]] || 11 |- ! 13761 | [[Сарвара]] || 11 |- ! 13762 | [[Расул]] || 11 |- ! 13763 | [[Саруер]] || 11 |- ! 13764 | [[Сүмбіл]] || 11 |- ! 13765 | [[Сарша]] || 11 |- ! 13766 | [[Сұлтан]] || 11 |- ! 13767 | [[Саулекан]] || 11 |- ! 13768 | [[Ратмира]] || 11 |- ! 13769 | [[Саули]] || 11 |- ! 13770 | [[Табиға]] || 11 |- ! 13771 | [[Русина]] || 11 |- ! 13772 | [[Рауғаш]] || 11 |- ! 13773 | [[Сахи]] || 11 |- ! 13774 | [[Ризанна]] || 11 |- ! 13775 | [[Рәйла]] || 11 |- ! 13776 | [[Талшыбық]] || 11 |- ! 13777 | [[Руфь]] || 11 |- ! 13778 | [[Тамаркуль]] || 11 |- ! 13779 | [[Рамиса]] || 11 |- ! 13780 | [[Танатар]] || 11 |- ! 13781 | [[Свет]] || 11 |- ! 13782 | [[Таңгүлім]] || 11 |- ! 13783 | [[Севил]] || 11 |- ! 13784 | [[Таскуль]] || 11 |- ! 13785 | [[Равшангул]] || 11 |- ! 13786 | [[Римкеш]] || 11 |- ! 13787 | [[Ранайкүл]] || 11 |- ! 13788 | [[Тенгегуль]] || 11 |- ! 13789 | [[Семейгуль]] || 11 |- ! 13790 | [[Теңге]] || 11 |- ! 13791 | [[Ршан]] || 11 |- ! 13792 | [[Тиллакуль]] || 11 |- ! 13793 | [[Рыздык]] || 11 |- ! 13794 | [[Тиянак]] || 11 |- ! 13795 | [[Рымбиби]] || 11 |- ! 13796 | [[Сагымбала]] || 11 |- ! 13797 | [[Сәмина]] || 11 |- ! 13798 | [[Токтаркуль]] || 11 |- ! 13799 | [[Сәнімжан]] || 11 |- ! 13800 | [[Рия]] || 11 |- ! 13801 | [[Раъна]] || 11 |- ! 13802 | [[Сильвия]] || 11 |- ! 13803 | [[Садида]] || 11 |- ! 13804 | [[Нурсамал]] || 11 |- ! 13805 | [[Өзге]] || 11 |- ! 13806 | [[Пернай]] || 11 |- ! 13807 | [[Минсиз]] || 11 |- ! 13808 | [[Мөлдіргүл]] || 11 |- ! 13809 | [[Муншак]] || 11 |- ! 13810 | [[Мулдр]] || 11 |- ! 13811 | [[Мугульсым]] || 11 |- ! 13812 | [[Михримах]] || 11 |- ! 13813 | [[Наксулу]] || 11 |- ! 13814 | [[Палаим]] || 11 |- ! 13815 | [[Мәрияхан]] || 11 |- ! 13816 | [[Натима]] || 11 |- ! 13817 | [[Нарслу]] || 11 |- ! 13818 | [[Патес]] || 11 |- ! 13819 | [[Онергул]] || 11 |- ! 13820 | [[Несвеле]] || 11 |- ! 13821 | [[Несыбелды]] || 11 |- ! 13822 | [[Нұрина]] || 11 |- ! 13823 | [[Намуна]] || 11 |- ! 13824 | [[Нұржалғас]] || 11 |- ! 13825 | [[Несыбельды]] || 11 |- ! 13826 | [[Ниязкуль]] || 11 |- ! 13827 | [[Онланкуль]] || 11 |- ! 13828 | [[Нурлытан]] || 11 |- ! 13829 | [[Муқаддас]] || 11 |- ! 13830 | [[Нургалипа]] || 11 |- ! 13831 | [[Нәсіпжан]] || 11 |- ! 13832 | [[Ойдана]] || 11 |- ! 13833 | [[Насибахон]] || 11 |- ! 13834 | [[Мерамкуль]] || 11 |- ! 13835 | [[Оңалсын]] || 11 |- ! 13836 | [[Нәрқыз]] || 11 |- ! 13837 | [[Опакуль]] || 11 |- ! 13838 | [[Мэдина]] || 11 |- ! 13839 | [[Микаэла]] || 11 |- ! 13840 | [[Наири]] || 11 |- ! 13841 | [[Нұрлыгул]] || 11 |- ! 13842 | [[Мираж]] || 11 |- ! 13843 | [[Нұрбиназ]] || 11 |- ! 13844 | [[Нүризат]] || 11 |- ! 13845 | [[Минат]] || 11 |- ! 13846 | [[Муслим]] || 11 |- ! 13847 | [[Нуржай]] || 11 |- ! 13848 | [[Нағия]] || 11 |- ! 13849 | [[Меллат]] || 11 |- ! 13850 | [[Няйла]] || 11 |- ! 13851 | [[Набила]] || 11 |- ! 13852 | [[Навбахор]] || 11 |- ! 13853 | [[Минзипа]] || 11 |- ! 13854 | [[Миллана]] || 11 |- ! 13855 | [[Нұрсағым]] || 11 |- ! 13856 | [[Минзада]] || 11 |- ! 13857 | [[Назали]] || 11 |- ! 13858 | [[Нурмия]] || 11 |- ! 13859 | [[Оралқан]] || 11 |- ! 13860 | [[Нозия]] || 11 |- ! 13861 | [[Несивели]] || 11 |- ! 13862 | [[Мөлдыр]] || 11 |- ! 13863 | [[Орикбала]] || 11 |- ! 13864 | [[Паризода]] || 11 |- ! 13865 | [[Мәрфуға]] || 11 |- ! 13866 | [[Нурбигул]] || 11 |- ! 13867 | [[Нұрсәулет]] || 11 |- ! 13868 | [[Патан]] || 11 |- ! 13869 | [[Наушаруан]] || 11 |- ! 13870 | [[Мөлдіржан]] || 11 |- ! 13871 | [[Нуржами]] || 11 |- ! 13872 | [[Мирайя]] || 11 |- ! 13873 | [[Нұрбүбү]] || 11 |- ! 13874 | [[Олжакул]] || 11 |- ! 13875 | [[Нұрайм]] || 11 |- ! 13876 | [[Нурумжан]] || 11 |- ! 13877 | [[Нұртуған]] || 11 |- ! 13878 | [[Нәрлен]] || 11 |- ! 13879 | [[Нұргүлсін]] || 11 |- ! 13880 | [[Нурбахит]] || 11 |- ! 13881 | [[Нурбек]] || 11 |- ! 13882 | [[Олтин]] || 11 |- ! 13883 | [[Нұрдариға]] || 11 |- ! 13884 | [[Нуршагул]] || 11 |- ! 13885 | [[Мируэт]] || 11 |- ! 13886 | [[Мусалима]] || 11 |- ! 13887 | [[Нуржахон]] || 11 |- ! 13888 | [[Омангул]] || 11 |- ! 13889 | [[Набад]] || 11 |- ! 13890 | [[Мербану]] || 11 |- ! 13891 | [[Нурлухан]] || 11 |- ! 13892 | [[Мугзиза]] || 11 |- ! 13893 | [[Олжас]] || 11 |- ! 13894 | [[Маралгуль]] || 11 |- ! 13895 | [[Кулсана]] || 11 |- ! 13896 | [[Қабиба]] || 11 |- ! 13897 | [[Куттибике]] || 11 |- ! 13898 | [[Маликахон]] || 11 |- ! 13899 | [[Кулганша]] || 11 |- ! 13900 | [[Кульзайда]] || 11 |- ! 13901 | [[Куласыл]] || 11 |- ! 13902 | [[Қалтай]] || 11 |- ! 13903 | [[Қауария]] || 11 |- ! 13904 | [[Кумысбике]] || 11 |- ! 13905 | [[Қибат]] || 11 |- ! 13906 | [[Манатхан]] || 11 |- ! 13907 | [[Кулсипа]] || 11 |- ! 13908 | [[Марве]] || 11 |- ! 13909 | [[Құрма]] || 11 |- ! 13910 | [[Кынагуль]] || 11 |- ! 13911 | [[Құрман]] || 11 |- ! 13912 | [[Кулшакер]] || 11 |- ! 13913 | [[Күлара]] || 11 |- ! 13914 | [[Курбанбике]] || 11 |- ! 13915 | [[Күлбақыт]] || 11 |- ! 13916 | [[Мейримгул]] || 11 |- ! 13917 | [[Қыздықой]] || 11 |- ! 13918 | [[Күнке]] || 11 |- ! 13919 | [[Кульбак]] || 11 |- ! 13920 | [[Күнтай]] || 11 |- ! 13921 | [[Кульбарши]] || 11 |- ! 13922 | [[Кулкайша]] || 11 |- ! 13923 | [[Кулсынай]] || 11 |- ! 13924 | [[Марван]] || 11 |- ! 13925 | [[Лабат]] || 11 |- ! 13926 | [[Кулханым]] || 11 |- ! 13927 | [[Лазокат]] || 11 |- ! 13928 | [[Марлан]] || 11 |- ! 13929 | [[Кулжаукар]] || 11 |- ! 13930 | [[Мархаш]] || 11 |- ! 13931 | [[Лаик]] || 11 |- ! 13932 | [[Қазила]] || 11 |- ! 13933 | [[Лайлаш]] || 11 |- ! 13934 | [[Кулькайша]] || 11 |- ! 13935 | [[Лалагүл]] || 11 |- ! 13936 | [[Махтакуль]] || 11 |- ! 13937 | [[Кукеш]] || 11 |- ! 13938 | [[Кулгадиша]] || 11 |- ! 13939 | [[Ларина]] || 11 |- ! 13940 | [[Мейрамгайша]] || 11 |- ! 13941 | [[Ларкиан]] || 11 |- ! 13942 | [[Кульбагарам]] || 11 |- ! 13943 | [[Латина]] || 11 |- ! 13944 | [[Кулхадиша]] || 11 |- ! 13945 | [[Лауура]] || 11 |- ! 13946 | [[Макып]] || 11 |- ! 13947 | [[Кулгин]] || 11 |- ! 13948 | [[Күннур]] || 11 |- ! 13949 | [[Күлжазира]] || 11 |- ! 13950 | [[Кунасыл]] || 11 |- ! 13951 | [[Күлзабира]] || 11 |- ! 13952 | [[Кыздарбек]] || 11 |- ! 13953 | [[Лилит]] || 11 |- ! 13954 | [[Маптуха]] || 11 |- ! 13955 | [[Кульдирайхан]] || 11 |- ! 13956 | [[Кулкаш]] || 11 |- ! 13957 | [[Кулзапира]] || 11 |- ! 13958 | [[Марварид]] || 11 |- ! 13959 | [[Кулданай]] || 11 |- ! 13960 | [[Марджина]] || 11 |- ! 13961 | [[Кульжавар]] || 11 |- ! 13962 | [[Кызторе]] || 11 |- ! 13963 | [[Лунияра]] || 11 |- ! 13964 | [[Марқаба]] || 11 |- ! 13965 | [[Куляйда]] || 11 |- ! 13966 | [[Марпуза]] || 11 |- ! 13967 | [[Люсия]] || 11 |- ! 13968 | [[Кынакул]] || 11 |- ! 13969 | [[Кульжайнат]] || 11 |- ! 13970 | [[Кяусар]] || 11 |- ! 13971 | [[Ляйлым]] || 11 |- ! 13972 | [[Масимхан]] || 11 |- ! 13973 | [[Ляла]] || 11 |- ! 13974 | [[Материя]] || 11 |- ! 13975 | [[Магиля]] || 11 |- ! 13976 | [[Кунила]] || 11 |- ! 13977 | [[Магыш]] || 11 |- ! 13978 | [[Маулюда]] || 11 |- ! 13979 | [[Маденият]] || 11 |- ! 13980 | [[Кулнази]] || 11 |- ! 13981 | [[Мадинет]] || 11 |- ! 13982 | [[Кулшатай]] || 11 |- ! 13983 | [[Майганым]] || 11 |- ! 13984 | [[Меирбан]] || 11 |- ! 13985 | [[Күлшан]] || 11 |- ! 13986 | [[Кулняр]] || 11 |- ! 13987 | [[Майдашаш]] || 11 |- ! 13988 | [[Мейірбану]] || 11 |- ! 13989 | [[Майнаш]] || 11 |- ! 13990 | [[Қаныкей]] || 11 |- ! 13991 | [[Кулиля]] || 11 |- ! 13992 | [[Мейримкул]] || 11 |- ! 13993 | [[Кумс]] || 11 |- ! 13994 | [[Кутжан]] || 11 |- ! 13995 | [[Майтан]] || 11 |- ! 13996 | [[Куләнда]] || 11 |- ! 13997 | [[Мейрым]] || 11 |- ! 13998 | [[Карлаш]] || 11 |- ! 13999 | [[Каламхан]] || 11 |- ! 14000 | [[Зерекүл]] || 11 |- ! 14001 | [[Зәурен]] || 11 |- ! 14002 | [[Зайтунам]] || 11 |- ! 14003 | [[Зигаш]] || 11 |- ! 14004 | [[Зережан]] || 11 |- ! 14005 | [[Зикамал]] || 11 |- ! 14006 | [[Коныскул]] || 11 |- ! 14007 | [[Зикан]] || 11 |- ! 14008 | [[Калина]] || 11 |- ! 14009 | [[Захия]] || 11 |- ! 14010 | [[Канзираш]] || 11 |- ! 14011 | [[Зинел]] || 11 |- ! 14012 | [[Кати]] || 11 |- ! 14013 | [[Зиялы]] || 11 |- ! 14014 | [[Заругуль]] || 11 |- ! 14015 | [[Жулдыз-Ай]] || 11 |- ! 14016 | [[Князь]] || 11 |- ! 14017 | [[Зубила]] || 11 |- ! 14018 | [[Кралай]] || 11 |- ! 14019 | [[Зукира]] || 11 |- ! 14020 | [[Зайнагул]] || 11 |- ! 14021 | [[Жумабуби]] || 11 |- ! 14022 | [[Калым]] || 11 |- ! 14023 | [[Жанэлия]] || 11 |- ! 14024 | [[Камиш]] || 11 |- ! 14025 | [[Зульфара]] || 11 |- ! 14026 | [[Каракозайм]] || 11 |- ! 14027 | [[Зумруд]] || 11 |- ! 14028 | [[Замирахан]] || 11 |- ! 14029 | [[Зуракуль]] || 11 |- ! 14030 | [[Зерегүл]] || 11 |- ! 14031 | [[Зұхра]] || 11 |- ! 14032 | [[Кенжебек]] || 11 |- ! 14033 | [[Идалия]] || 11 |- ! 14034 | [[Киара]] || 11 |- ! 14035 | [[Жупан]] || 11 |- ! 14036 | [[Кинжегуль]] || 11 |- ! 14037 | [[Избике]] || 11 |- ! 14038 | [[Комуна]] || 11 |- ! 14039 | [[Изеткул]] || 11 |- ! 14040 | [[Кошбике]] || 11 |- ! 14041 | [[Изимкуль]] || 11 |- ! 14042 | [[Крмызы]] || 11 |- ! 14043 | [[Икпал]] || 11 |- ! 14044 | [[Калерия]] || 11 |- ! 14045 | [[Илтипат]] || 11 |- ! 14046 | [[Каликан]] || 11 |- ! 14047 | [[Жігер]] || 11 |- ! 14048 | [[Зайнұр]] || 11 |- ! 14049 | [[Ильфа]] || 11 |- ! 14050 | [[Калымкуль]] || 11 |- ! 14051 | [[Жұлдұз]] || 11 |- ! 14052 | [[Камбар]] || 11 |- ! 14053 | [[Инджу]] || 11 |- ! 14054 | [[Канайым]] || 11 |- ! 14055 | [[Женысгуль]] || 11 |- ! 14056 | [[Канимзия]] || 11 |- ! 14057 | [[Жұма]] || 11 |- ! 14058 | [[Зейныш]] || 11 |- ! 14059 | [[Жеңісхан]] || 11 |- ! 14060 | [[Карлкаш]] || 11 |- ! 14061 | [[Исакул]] || 11 |- ! 14062 | [[Каршикул]] || 11 |- ! 14063 | [[Исжан]] || 11 |- ! 14064 | [[Кауан]] || 11 |- ! 14065 | [[Ишанкуль]] || 11 |- ! 14066 | [[Кенжаим]] || 11 |- ! 14067 | [[Ілияс]] || 11 |- ! 14068 | [[Кенжайм]] || 11 |- ! 14069 | [[Іңкәрсезім]] || 11 |- ! 14070 | [[Керімхан]] || 11 |- ! 14071 | [[Кавкар]] || 11 |- ! 14072 | [[Жаудиркоз]] || 11 |- ! 14073 | [[Кадила]] || 11 |- ! 14074 | [[Кидиркуль]] || 11 |- ! 14075 | [[Завраш]] || 11 |- ! 14076 | [[Кизжан]] || 11 |- ! 14077 | [[Куанкуль]] || 11 |- ! 14078 | [[Кирмызы]] || 11 |- ! 14079 | [[Кайнаш]] || 11 |- ! 14080 | [[Койсынкул]] || 11 |- ! 14081 | [[Загрипа]] || 11 |- ! 14082 | [[Конир]] || 11 |- ! 14083 | [[Куанкул]] || 11 |- ! 14084 | [[Корлаш]] || 11 |- ! 14085 | [[Задакуль]] || 11 |- ! 14086 | [[Көрікті]] || 11 |- ! 14087 | [[Кайшатай]] || 11 |- ! 14088 | [[Заурекан]] || 11 |- ! 14089 | [[Ктабия]] || 11 |- ! 14090 | [[Калампур]] || 11 |- ! 14091 | [[Заинаб]] || 11 |- ! 14092 | [[Жазина]] || 11 |- ! 14093 | [[Жанлис]] || 11 |- ! 14094 | [[Гулназик]] || 11 |- ! 14095 | [[Гүлжән]] || 11 |- ! 14096 | [[Әуесхан]] || 11 |- ! 14097 | [[Джанан]] || 11 |- ! 14098 | [[Данели]] || 11 |- ! 14099 | [[Гүлима]] || 11 |- ! 14100 | [[Жанзила]] || 11 |- ! 14101 | [[Джексенкуль]] || 11 |- ! 14102 | [[Джайнагуль]] || 11 |- ! 14103 | [[Гүлипа]] || 11 |- ! 14104 | [[Жадрагуль]] || 11 |- ! 14105 | [[Гүлқайша]] || 11 |- ! 14106 | [[Жайгуль]] || 11 |- ! 14107 | [[Дианара]] || 11 |- ! 14108 | [[Жамба]] || 11 |- ! 14109 | [[Гулфаруза]] || 11 |- ! 14110 | [[Жанболсын]] || 11 |- ! 14111 | [[Дидаркуль]] || 11 |- ! 14112 | [[Дельмира]] || 11 |- ! 14113 | [[Гүлмәрия]] || 11 |- ! 14114 | [[Гульай]] || 11 |- ! 14115 | [[Гүлмирам]] || 11 |- ! 14116 | [[Әсер]] || 11 |- ! 14117 | [[Гулроза]] || 11 |- ! 14118 | [[Жадигер]] || 11 |- ! 14119 | [[Гульбагыт]] || 11 |- ! 14120 | [[Гульнор]] || 11 |- ! 14121 | [[Гульмаран]] || 11 |- ! 14122 | [[Жаинагуль]] || 11 |- ! 14123 | [[Гүлпан]] || 11 |- ! 14124 | [[Жайнакүл]] || 11 |- ! 14125 | [[Гульфараз]] || 11 |- ! 14126 | [[Гульди]] || 11 |- ! 14127 | [[Динур]] || 11 |- ! 14128 | [[Жанаиым]] || 11 |- ! 14129 | [[Гульфаруз]] || 11 |- ! 14130 | [[Гулпаран]] || 11 |- ! 14131 | [[Ділжан]] || 11 |- ! 14132 | [[Жангылай]] || 11 |- ! 14133 | [[Докторкуль]] || 11 |- ! 14134 | [[Жание]] || 11 |- ! 14135 | [[Гульбаршен]] || 11 |- ! 14136 | [[Демели]] || 11 |- ! 14137 | [[Гулхумар]] || 11 |- ! 14138 | [[Гүлдірайхан]] || 11 |- ! 14139 | [[Дурсын]] || 11 |- ! 14140 | [[Жансүлу]] || 11 |- ! 14141 | [[Гульбатима]] || 11 |- ! 14142 | [[Дамиле]] || 11 |- ! 14143 | [[Гульхар]] || 11 |- ! 14144 | [[Гунель]] || 11 |- ! 14145 | [[Елая]] || 11 |- ! 14146 | [[Гурбангул]] || 11 |- ! 14147 | [[Гульзагипа]] || 11 |- ! 14148 | [[Жадрагул]] || 11 |- ! 14149 | [[Елеусіз]] || 11 |- ! 14150 | [[Данаел]] || 11 |- ! 14151 | [[Елия]] || 11 |- ! 14152 | [[Жазиля]] || 11 |- ! 14153 | [[Еңлик]] || 11 |- ! 14154 | [[Гүларша]] || 11 |- ! 14155 | [[Гульболсын]] || 11 |- ! 14156 | [[Жайгул]] || 11 |- ! 14157 | [[Еркехан]] || 11 |- ! 14158 | [[Гүлбадам]] || 11 |- ! 14159 | [[Гүлшынар]] || 11 |- ! 14160 | [[Гүлбараш]] || 11 |- ! 14161 | [[Еркінкүл]] || 11 |- ! 14162 | [[Гулшахара]] || 11 |- ! 14163 | [[Ермекгуль]] || 11 |- ! 14164 | [[Даниш]] || 11 |- ! 14165 | [[Ершат]] || 11 |- ! 14166 | [[Жамилла]] || 11 |- ! 14167 | [[Гүльфайруз]] || 11 |- ! 14168 | [[Дарианна]] || 11 |- ! 14169 | [[Есманур]] || 11 |- ! 14170 | [[Жанарыс]] || 11 |- ! 14171 | [[Гульшахан]] || 11 |- ! 14172 | [[Жанболат]] || 11 |- ! 14173 | [[Естай]] || 11 |- ! 14174 | [[Гүлбән]] || 11 |- ! 14175 | [[Әдилә]] || 11 |- ! 14176 | [[Гульжамол]] || 11 |- ! 14177 | [[Гұлнар]] || 11 |- ! 14178 | [[Гульсанем]] || 11 |- ! 14179 | [[Әкима]] || 11 |- ! 14180 | [[Жаниет]] || 11 |- ! 14181 | [[Әлема]] || 11 |- ! 14182 | [[Гулсат]] || 11 |- ! 14183 | [[Әлила]] || 11 |- ! 14184 | [[Жанлдык]] || 11 |- ! 14185 | [[Гүлжайсан]] || 11 |- ! 14186 | [[Гүлдәриға]] || 11 |- ! 14187 | [[Әлкәусар]] || 11 |- ! 14188 | [[Дәметхан]] || 11 |- ! 14189 | [[Дамебике]] || 11 |- ! 14190 | [[Гүләнда]] || 11 |- ! 14191 | [[Әмила]] || 11 |- ! 14192 | [[Жансырым]] || 11 |- ! 14193 | [[Дамегой]] || 11 |- ! 14194 | [[Әрия]] || 11 |- ! 14195 | [[Гуль-Гуль]] || 11 |- ! 14196 | [[Б]] || 11 |- ! 14197 | [[Бактыкеш]] || 11 |- ! 14198 | [[Бекзад]] || 11 |- ! 14199 | [[Гайникен]] || 11 |- ! 14200 | [[Вахида]] || 11 |- ! 14201 | [[Ғайниса]] || 11 |- ! 14202 | [[Балтагүл]] || 11 |- ! 14203 | [[Гайныл]] || 11 |- ! 14204 | [[Бубипатима]] || 11 |- ! 14205 | [[Ғаламнұр]] || 11 |- ! 14206 | [[Гулғайша]] || 11 |- ! 14207 | [[Галиа]] || 11 |- ! 14208 | [[Гулдәурен]] || 11 |- ! 14209 | [[Галиба]] || 11 |- ! 14210 | [[Балганим]] || 11 |- ! 14211 | [[Бибіжар]] || 11 |- ! 14212 | [[Багипа]] || 11 |- ! 14213 | [[Асыл Айым]] || 11 |- ! 14214 | [[Банужан]] || 11 |- ! 14215 | [[Бадиға]] || 11 |- ! 14216 | [[Аянгүл]] || 11 |- ! 14217 | [[Бакгуль]] || 11 |- ! 14218 | [[Балкерим]] || 11 |- ! 14219 | [[Бағалы]] || 11 |- ! 14220 | [[Боран]] || 11 |- ! 14221 | [[Галияпану]] || 11 |- ! 14222 | [[Балнұрым]] || 11 |- ! 14223 | [[Бибіқатша]] || 11 |- ! 14224 | [[Борангул]] || 11 |- ! 14225 | [[Басар]] || 11 |- ! 14226 | [[Бибегул]] || 11 |- ! 14227 | [[Аяу]] || 11 |- ! 14228 | [[Багиляш]] || 11 |- ! 14229 | [[Ахниет]] || 11 |- ! 14230 | [[Бақай]] || 11 |- ! 14231 | [[Бейхут]] || 11 |- ! 14232 | [[Гулжаш]] || 11 |- ! 14233 | [[Бахет]] || 11 |- ! 14234 | [[Гулзайнап]] || 11 |- ! 14235 | [[Болдырган]] || 11 |- ! 14236 | [[Ахзира]] || 11 |- ! 14237 | [[Гаухаргуль]] || 11 |- ! 14238 | [[Гулзухра]] || 11 |- ! 14239 | [[Бубиайша]] || 11 |- ! 14240 | [[Газира]] || 11 |- ! 14241 | [[Бахила]] || 11 |- ! 14242 | [[Аянура]] || 11 |- ! 14243 | [[Гашура]] || 11 |- ! 14244 | [[Гулмина]] || 11 |- ! 14245 | [[Ашихан]] || 11 |- ! 14246 | [[Бизауре]] || 11 |- ! 14247 | [[Буригул]] || 11 |- ! 14248 | [[Бакытыгуль]] || 11 |- ! 14249 | [[Бурул]] || 11 |- ! 14250 | [[Гулдарья]] || 11 |- ! 14251 | [[Ахзия]] || 11 |- ! 14252 | [[Бикаш]] || 11 |- ! 14253 | [[Бекарыс]] || 11 |- ! 14254 | [[Гулди]] || 11 |- ! 14255 | [[Гозаль]] || 11 |- ! 14256 | [[Багилла]] || 11 |- ! 14257 | [[Бейбигул]] || 11 |- ! 14258 | [[Билимкан]] || 11 |- ! 14259 | [[Бүбіш]] || 11 |- ! 14260 | [[Гулжай]] || 11 |- ! 14261 | [[Гузаля]] || 11 |- ! 14262 | [[Гулжайнаш]] || 11 |- ! 14263 | [[Гузел]] || 11 |- ! 14264 | [[Бибенур]] || 11 |- ! 14265 | [[Болпан]] || 11 |- ! 14266 | [[Бинакуль]] || 11 |- ! 14267 | [[Балима]] || 11 |- ! 14268 | [[Ауез]] || 11 |- ! 14269 | [[Гулаихан]] || 11 |- ! 14270 | [[Баян Сулу]] || 11 |- ! 14271 | [[Бақтынұр]] || 11 |- ! 14272 | [[Бадина]] || 11 |- ! 14273 | [[Бердикуль]] || 11 |- ! 14274 | [[Гулзайна]] || 11 |- ! 14275 | [[Асылша]] || 11 |- ! 14276 | [[Бубинур]] || 11 |- ! 14277 | [[Гулбаги]] || 11 |- ! 14278 | [[Вита]] || 11 |- ! 14279 | [[Бибайм]] || 11 |- ! 14280 | [[Бактыкамал]] || 11 |- ! 14281 | [[Бубикуль]] || 11 |- ! 14282 | [[Бибимайрам]] || 11 |- ! 14283 | [[Асылбек]] || 11 |- ! 14284 | [[Аяжана]] || 11 |- ! 14285 | [[Бақытнур]] || 11 |- ! 14286 | [[Аякул]] || 11 |- ! 14287 | [[Гулбаушан]] || 11 |- ! 14288 | [[Гулкайша]] || 11 |- ! 14289 | [[Бақыттыгүл]] || 11 |- ! 14290 | [[Астра]] || 11 |- ! 14291 | [[Байра]] || 11 |- ! 14292 | [[Беибиткул]] || 11 |- ! 14293 | [[Булан]] || 11 |- ! 14294 | [[Гулмекен]] || 11 |- ! 14295 | [[Гулбиназ]] || 11 |- ! 14296 | [[Багымша]] || 11 |- ! 14297 | [[Бибасия]] || 11 |- ! 14298 | [[Ази]] || 11 |- ! 14299 | [[Аққымбат]] || 11 |- ! 14300 | [[Ансагул]] || 11 |- ! 14301 | [[Амаля]] || 11 |- ! 14302 | [[Анжели]] || 11 |- ! 14303 | [[Аийна]] || 11 |- ! 14304 | [[Асела]] || 11 |- ! 14305 | [[Алифтина]] || 11 |- ! 14306 | [[Алькен]] || 11 |- ! 14307 | [[Ақмеир]] || 11 |- ! 14308 | [[Акдина]] || 11 |- ! 14309 | [[Акайым]] || 11 |- ! 14310 | [[Алан]] || 11 |- ! 14311 | [[Айгузель]] || 11 |- ! 14312 | [[Арыскуль]] || 11 |- ! 14313 | [[Аибиби]] || 11 |- ! 14314 | [[Айсаним]] || 11 |- ! 14315 | [[Айгулек]] || 11 |- ! 14316 | [[Айсезiм]] || 11 |- ! 14317 | [[Алияра]] || 11 |- ! 14318 | [[Айяулы]] || 11 |- ! 14319 | [[Аймена]] || 11 |- ! 14320 | [[Аляна]] || 11 |- ! 14321 | [[Акумит]] || 11 |- ! 14322 | [[Ақшарқат]] || 11 |- ! 14323 | [[Акчагул]] || 11 |- ! 14324 | [[Айганча]] || 11 |- ! 14325 | [[Ақназар]] || 11 |- ! 14326 | [[Айназат]] || 11 |- ! 14327 | [[Аикумис]] || 11 |- ! 14328 | [[Ақжелкен]] || 11 |- ! 14329 | [[Аманкос]] || 11 |- ! 14330 | [[Акжбек]] || 11 |- ! 14331 | [[Аккамар]] || 11 |- ! 14332 | [[Алель]] || 11 |- ! 14333 | [[Акшулпан]] || 11 |- ! 14334 | [[Альбиназ]] || 11 |- ! 14335 | [[Ақнұрлы]] || 11 |- ! 14336 | [[Аизия]] || 11 |- ! 14337 | [[Акбарша]] || 11 |- ! 14338 | [[Ануара]] || 11 |- ! 14339 | [[Айнис]] || 11 |- ! 14340 | [[Азизахон]] || 11 |- ! 14341 | [[Агла]] || 11 |- ! 14342 | [[Асилькуль]] || 11 |- ! 14343 | [[Адаля]] || 11 |- ! 14344 | [[Аскан]] || 11 |- ! 14345 | [[Айаружан]] || 11 |- ! 14346 | [[Айакөз]] || 11 |- ! 14347 | [[Ақсанат]] || 11 |- ! 14348 | [[Акелик]] || 11 |- ! 14349 | [[Айшабуби]] || 11 |- ! 14350 | [[Алтынзада]] || 11 |- ! 14351 | [[Айқарагөз]] || 11 |- ! 14352 | [[Арулым]] || 11 |- ! 14353 | [[Айгун]] || 11 |- ! 14354 | [[Азен]] || 11 |- ! 14355 | [[Айзире]] || 11 |- ! 14356 | [[Айназар]] || 11 |- ! 14357 | [[Айнурлы]] || 11 |- ! 14358 | [[Айлия]] || 11 |- ! 14359 | [[Айнуры]] || 11 |- ! 14360 | [[Адира]] || 11 |- ! 14361 | [[Айшакан]] || 11 |- ! 14362 | [[Айдансұлу]] || 11 |- ! 14363 | [[Аккумус]] || 11 |- ! 14364 | [[Аимира]] || 11 |- ! 14365 | [[Айбұлан]] || 11 |- ! 14366 | [[Аният]] || 11 |- ! 14367 | [[Алтанжан]] || 11 |- ! 14368 | [[Айымнур]] || 11 |- ! 14369 | [[Айсэль]] || 11 |- ! 14370 | [[Агирке]] || 11 |- ! 14371 | [[Айнұры]] || 11 |- ! 14372 | [[Ақзерек]] || 11 |- ! 14373 | [[Алтанцэцэг]] || 11 |- ! 14374 | [[Абай]] || 11 |- ! 14375 | [[Агзила]] || 11 |- ! 14376 | [[Ансакуль]] || 11 |- ! 14377 | [[Алтинкиз]] || 11 |- ! 14378 | [[Аиина]] || 11 |- ! 14379 | [[Айимжан]] || 11 |- ! 14380 | [[Альзия]] || 11 |- ! 14381 | [[Айшаш]] || 11 |- ! 14382 | [[Алиаш]] || 11 |- ! 14383 | [[Аимбала]] || 11 |- ! 14384 | [[Алие]] || 11 |- ! 14385 | [[Акдаме]] || 11 |- ! 14386 | [[Айдинкуль]] || 11 |- ! 14387 | [[Ақбұлым]] || 11 |- ! 14388 | [[Алимгуль]] || 11 |- ! 14389 | [[Артыккуль]] || 11 |- ! 14390 | [[Аққұндыз]] || 11 |- ! 14391 | [[Ақтұрсын]] || 11 |- ! 14392 | [[Ақлес]] || 11 |- ! 14393 | [[Аден]] || 11 |- ! 14394 | [[Акайман]] || 11 |- ! 14395 | [[Ай-Шолпан]] || 11 |- ! 14396 | [[Алипаш]] || 11 |- ! 14397 | [[Анелина]] || 11 |- ! 14398 | [[Айтбобе]] || 11 |- ! 14399 | [[Алтынзат]] || 11 |- ! 14400 | [[Улшай]] || 10 |- ! 14401 | [[Уметай]] || 10 |- ! 14402 | [[Улпия]] || 10 |- ! 14403 | [[Улманат]] || 10 |- ! 14404 | [[Шамшар]] || 10 |- ! 14405 | [[Улсуйер]] || 10 |- ! 14406 | [[Улбас]] || 10 |- ! 14407 | [[Шукрона]] || 10 |- ! 14408 | [[Шірінкүл]] || 10 |- ! 14409 | [[Фаима]] || 10 |- ! 14410 | [[Хыргауыл]] || 10 |- ! 14411 | [[Шарухия]] || 10 |- ! 14412 | [[Шамшынахар]] || 10 |- ! 14413 | [[Тути]] || 10 |- ! 14414 | [[Харылгаш]] || 10 |- ! 14415 | [[Урмия]] || 10 |- ! 14416 | [[Хайтгуль]] || 10 |- ! 14417 | [[Узифа]] || 10 |- ! 14418 | [[Тымаркүл]] || 10 |- ! 14419 | [[Шынганым]] || 10 |- ! 14420 | [[Фереде]] || 10 |- ! 14421 | [[Шауен]] || 10 |- ! 14422 | [[Улжолгас]] || 10 |- ! 14423 | [[Улсулу]] || 10 |- ! 14424 | [[Шаин]] || 10 |- ! 14425 | [[Шырайгул]] || 10 |- ! 14426 | [[Фатьма]] || 10 |- ! 14427 | [[Уметкуль]] || 10 |- ! 14428 | [[Ұлдара]] || 10 |- ! 14429 | [[Туана]] || 10 |- ! 14430 | [[Төлеқыз]] || 10 |- ! 14431 | [[Халича]] || 10 |- ! 14432 | [[Чулпанай]] || 10 |- ! 14433 | [[Шайганым]] || 10 |- ! 14434 | [[Шакер]] || 10 |- ! 14435 | [[Төкен]] || 10 |- ! 14436 | [[Элянура]] || 10 |- ! 14437 | [[Умайра]] || 10 |- ! 14438 | [[Уния]] || 10 |- ! 14439 | [[Улжалгаз]] || 10 |- ! 14440 | [[Түймеш]] || 10 |- ! 14441 | [[Фирдевс]] || 10 |- ! 14442 | [[Эсмеральда]] || 10 |- ! 14443 | [[Фироза]] || 10 |- ! 14444 | [[Хурзия]] || 10 |- ! 14445 | [[Үрзат]] || 10 |- ! 14446 | [[Халдан]] || 10 |- ! 14447 | [[Шахизад]] || 10 |- ! 14448 | [[Халдыгул]] || 10 |- ! 14449 | [[Тынысай]] || 10 |- ! 14450 | [[Шакия]] || 10 |- ! 14451 | [[Турлан]] || 10 |- ! 14452 | [[Шайымкул]] || 10 |- ! 14453 | [[Тұмаргүл]] || 10 |- ! 14454 | [[Улжас]] || 10 |- ! 14455 | [[Үрләйім]] || 10 |- ! 14456 | [[Эллана]] || 10 |- ! 14457 | [[Төрайым]] || 10 |- ! 14458 | [[Хазине]] || 10 |- ! 14459 | [[Тынсын]] || 10 |- ! 14460 | [[Шантимес]] || 10 |- ! 14461 | [[Шамила]] || 10 |- ! 14462 | [[Тунжир]] || 10 |- ! 14463 | [[Улжархын]] || 10 |- ! 14464 | [[Усенкуль]] || 10 |- ! 14465 | [[Турлукан]] || 10 |- ! 14466 | [[Умира]] || 10 |- ! 14467 | [[Тыныкай]] || 10 |- ! 14468 | [[Фаида]] || 10 |- ! 14469 | [[Ырымхан]] || 10 |- ! 14470 | [[Хайрия]] || 10 |- ! 14471 | [[Ханапия]] || 10 |- ! 14472 | [[Хатиже]] || 10 |- ! 14473 | [[Тұмархан]] || 10 |- ! 14474 | [[Турдыкыз]] || 10 |- ! 14475 | [[Ясамин]] || 10 |- ! 14476 | [[Хатча]] || 10 |- ! 14477 | [[Ұларай]] || 10 |- ! 14478 | [[Уриккуль]] || 10 |- ! 14479 | [[Ұлаш]] || 10 |- ! 14480 | [[Ульбазар]] || 10 |- ! 14481 | [[Урунша]] || 10 |- ! 14482 | [[Холбуви]] || 10 |- ! 14483 | [[Турайым]] || 10 |- ! 14484 | [[Хотира]] || 10 |- ! 14485 | [[Хадис]] || 10 |- ! 14486 | [[Фердеус]] || 10 |- ! 14487 | [[Эдельвейс]] || 10 |- ! 14488 | [[Эсмин]] || 10 |- ! 14489 | [[Урынай]] || 10 |- ! 14490 | [[Турсынжан]] || 10 |- ! 14491 | [[Умутгул]] || 10 |- ! 14492 | [[Тумарым]] || 10 |- ! 14493 | [[Эйлин]] || 10 |- ! 14494 | [[Шарвану]] || 10 |- ! 14495 | [[Шашак]] || 10 |- ! 14496 | [[Уметкен]] || 10 |- ! 14497 | [[Шамия]] || 10 |- ! 14498 | [[Ұлпаш]] || 10 |- ! 14499 | [[Элза]] || 10 |- ! 14500 | [[Шохноза]] || 10 |- ! 14501 | [[Шая]] || 10 |- ! 14502 | [[Улья]] || 10 |- ! 14503 | [[Умутканым]] || 10 |- ! 14504 | [[Тумара]] || 10 |- ! 14505 | [[Фануза]] || 10 |- ! 14506 | [[Шуға]] || 10 |- ! 14507 | [[Трумтай]] || 10 |- ! 14508 | [[Ханзиба]] || 10 |- ! 14509 | [[Ханзила]] || 10 |- ! 14510 | [[Сымбаткуль]] || 10 |- ! 14511 | [[Сандухаш]] || 10 |- ! 14512 | [[Таңсауле]] || 10 |- ! 14513 | [[Рузагул]] || 10 |- ! 14514 | [[Садатхан]] || 10 |- ! 14515 | [[Санымкул]] || 10 |- ! 14516 | [[Райқан]] || 10 |- ! 14517 | [[Санымкуль]] || 10 |- ! 14518 | [[Таухида]] || 10 |- ! 14519 | [[Санэль]] || 10 |- ! 14520 | [[Тойлаш]] || 10 |- ! 14521 | [[Сапарайм]] || 10 |- ! 14522 | [[Санимбике]] || 10 |- ! 14523 | [[Сапихан]] || 10 |- ! 14524 | [[Сабижамал]] || 10 |- ! 14525 | [[Райшан]] || 10 |- ! 14526 | [[Райлы]] || 10 |- ! 14527 | [[Сархат]] || 10 |- ! 14528 | [[Сандигиз]] || 10 |- ! 14529 | [[Рәбия Бегім]] || 10 |- ! 14530 | [[Сайранкүл]] || 10 |- ! 14531 | [[Саттикул]] || 10 |- ! 14532 | [[Тілеугүл]] || 10 |- ! 14533 | [[Ракуль]] || 10 |- ! 14534 | [[Тоқтаргүл]] || 10 |- ! 14535 | [[Саулеткан]] || 10 |- ! 14536 | [[Роксолана]] || 10 |- ! 14537 | [[Сахар]] || 10 |- ! 14538 | [[Самалкан]] || 10 |- ! 14539 | [[Сахыбжамал]] || 10 |- ! 14540 | [[Сабахат]] || 10 |- ! 14541 | [[Саякул]] || 10 |- ! 14542 | [[Таина]] || 10 |- ! 14543 | [[Рамилла]] || 10 |- ! 14544 | [[Ризван]] || 10 |- ! 14545 | [[Рухайя]] || 10 |- ! 14546 | [[Ризуан]] || 10 |- ! 14547 | [[Рухани]] || 10 |- ! 14548 | [[Татима]] || 10 |- ! 14549 | [[Седен]] || 10 |- ! 14550 | [[Римкул]] || 10 |- ! 14551 | [[Рухаят]] || 10 |- ! 14552 | [[Телли]] || 10 |- ! 14553 | [[Сейдинкуль]] || 10 |- ! 14554 | [[Тәслима]] || 10 |- ! 14555 | [[Сейсебала]] || 10 |- ! 14556 | [[Тинишгул]] || 10 |- ! 14557 | [[Рашкен]] || 10 |- ! 14558 | [[Тлеукайша]] || 10 |- ! 14559 | [[Рашкул]] || 10 |- ! 14560 | [[Рахимахан]] || 10 |- ! 14561 | [[Ранайгуль]] || 10 |- ! 14562 | [[Рахиш]] || 10 |- ! 14563 | [[Сейткуль]] || 10 |- ! 14564 | [[Салыха]] || 10 |- ! 14565 | [[Секеркан]] || 10 |- ! 14566 | [[Сусана]] || 10 |- ! 14567 | [[Селиме]] || 10 |- ! 14568 | [[Самалжан]] || 10 |- ! 14569 | [[Сенбиби]] || 10 |- ! 14570 | [[Рятай]] || 10 |- ! 14571 | [[Серік]] || 10 |- ! 14572 | [[Сындыкыз]] || 10 |- ! 14573 | [[Серікжан]] || 10 |- ! 14574 | [[Саби]] || 10 |- ! 14575 | [[Сәжида]] || 10 |- ! 14576 | [[Тажибике]] || 10 |- ! 14577 | [[Раиян]] || 10 |- ! 14578 | [[Сабиназ]] || 10 |- ! 14579 | [[Сәмира]] || 10 |- ! 14580 | [[Талас]] || 10 |- ! 14581 | [[Рымбикеш]] || 10 |- ! 14582 | [[Талым]] || 10 |- ! 14583 | [[Сәндіқыз]] || 10 |- ! 14584 | [[Санах]] || 10 |- ! 14585 | [[Розакул]] || 10 |- ! 14586 | [[Тансик]] || 10 |- ! 14587 | [[Сиргагул]] || 10 |- ! 14588 | [[Рскал]] || 10 |- ! 14589 | [[Сиргакул]] || 10 |- ! 14590 | [[Раучан]] || 10 |- ! 14591 | [[Рысальды]] || 10 |- ! 14592 | [[Тату]] || 10 |- ! 14593 | [[Сисенкул]] || 10 |- ! 14594 | [[Таукуль]] || 10 |- ! 14595 | [[Райкамал]] || 10 |- ! 14596 | [[Ташкуль]] || 10 |- ! 14597 | [[Советжан]] || 10 |- ! 14598 | [[Сандикыз]] || 10 |- ! 14599 | [[Расила]] || 10 |- ! 14600 | [[Тәжіхан]] || 10 |- ! 14601 | [[Соледат]] || 10 |- ! 14602 | [[Рафиля]] || 10 |- ! 14603 | [[Сайма]] || 10 |- ! 14604 | [[Рспике]] || 10 |- ! 14605 | [[Сора]] || 10 |- ! 14606 | [[Райнагуль]] || 10 |- ! 14607 | [[Пынар]] || 10 |- ! 14608 | [[Тілеукүл]] || 10 |- ! 14609 | [[Сузана]] || 10 |- ! 14610 | [[Тойкен]] || 10 |- ! 14611 | [[Суйким]] || 10 |- ! 14612 | [[Сакинат]] || 10 |- ! 14613 | [[Салсабил]] || 10 |- ! 14614 | [[Тоқтар]] || 10 |- ! 14615 | [[Сулугул]] || 10 |- ! 14616 | [[Сагынганым]] || 10 |- ! 14617 | [[Сулукыз]] || 10 |- ! 14618 | [[Райнұр]] || 10 |- ! 14619 | [[Сулуфан]] || 10 |- ! 14620 | [[Рахыма]] || 10 |- ! 14621 | [[Салтонат]] || 10 |- ! 14622 | [[Торы]] || 10 |- ! 14623 | [[Паршакуль]] || 10 |- ! 14624 | [[Мусилима]] || 10 |- ! 14625 | [[Пердекүл]] || 10 |- ! 14626 | [[Нуркиза]] || 10 |- ! 14627 | [[Онажан]] || 10 |- ! 14628 | [[Нуршашкан]] || 10 |- ! 14629 | [[Назийра]] || 10 |- ! 14630 | [[Назаргул]] || 10 |- ! 14631 | [[Нуршуақ]] || 10 |- ! 14632 | [[Мулдур]] || 10 |- ! 14633 | [[Нұрсағат]] || 10 |- ! 14634 | [[Нұрасем]] || 10 |- ! 14635 | [[Меңсулу]] || 10 |- ! 14636 | [[Озлем]] || 10 |- ! 14637 | [[Набаткүл]] || 10 |- ! 14638 | [[Миланья]] || 10 |- ! 14639 | [[Миримкул]] || 10 |- ! 14640 | [[Нуря]] || 10 |- ! 14641 | [[Перизот]] || 10 |- ! 14642 | [[Нұрлай]] || 10 |- ! 14643 | [[Нигар]] || 10 |- ! 14644 | [[Ойдиной]] || 10 |- ! 14645 | [[Нұркерім]] || 10 |- ! 14646 | [[Менжан]] || 10 |- ! 14647 | [[Мугуль]] || 10 |- ! 14648 | [[Орнек]] || 10 |- ! 14649 | [[Мубара]] || 10 |- ! 14650 | [[Меруеткуль]] || 10 |- ! 14651 | [[Нурсезым]] || 10 |- ! 14652 | [[Назуша]] || 10 |- ! 14653 | [[Мунаура]] || 10 |- ! 14654 | [[Несибгул]] || 10 |- ! 14655 | [[Несібели]] || 10 |- ! 14656 | [[Ойжан]] || 10 |- ! 14657 | [[Нукетай]] || 10 |- ! 14658 | [[Нәрал]] || 10 |- ! 14659 | [[Мендигыз]] || 10 |- ! 14660 | [[Мұңлық]] || 10 |- ! 14661 | [[Налия]] || 10 |- ! 14662 | [[Нурликиз]] || 10 |- ! 14663 | [[Оразбала]] || 10 |- ! 14664 | [[Нургульсун]] || 10 |- ! 14665 | [[Назигай]] || 10 |- ! 14666 | [[Нәркез]] || 10 |- ! 14667 | [[Оразқан]] || 10 |- ! 14668 | [[Назат]] || 10 |- ! 14669 | [[Нұрияш]] || 10 |- ! 14670 | [[Орынбиби]] || 10 |- ! 14671 | [[Нурымкан]] || 10 |- ! 14672 | [[Несибельда]] || 10 |- ! 14673 | [[Мурсал]] || 10 |- ! 14674 | [[Надиа]] || 10 |- ! 14675 | [[Нора]] || 10 |- ! 14676 | [[Нургайний]] || 10 |- ! 14677 | [[Мирбану]] || 10 |- ! 14678 | [[Пистегул]] || 10 |- ! 14679 | [[Нуриха]] || 10 |- ! 14680 | [[Отангуль]] || 10 |- ! 14681 | [[Несибжан]] || 10 |- ! 14682 | [[Мелике]] || 10 |- ! 14683 | [[Несибили]] || 10 |- ! 14684 | [[Нұрлыкүл]] || 10 |- ! 14685 | [[Нұржаухар]] || 10 |- ! 14686 | [[Нұржай]] || 10 |- ! 14687 | [[Нуржамиш]] || 10 |- ! 14688 | [[Нурдыхан]] || 10 |- ! 14689 | [[Меңзада]] || 10 |- ! 14690 | [[Мунажат]] || 10 |- ! 14691 | [[Нұрфая]] || 10 |- ! 14692 | [[Мұслима]] || 10 |- ! 14693 | [[Патшагүл]] || 10 |- ! 14694 | [[Нұрлыханым]] || 10 |- ! 14695 | [[Нурган]] || 10 |- ! 14696 | [[Пазира]] || 10 |- ! 14697 | [[Нурбакит]] || 10 |- ! 14698 | [[Мерим]] || 10 |- ! 14699 | [[Нурайса]] || 10 |- ! 14700 | [[Мәриямгүл]] || 10 |- ! 14701 | [[Нұршырақ]] || 10 |- ! 14702 | [[Нели]] || 10 |- ! 14703 | [[Перизод]] || 10 |- ! 14704 | [[Наубахар]] || 10 |- ! 14705 | [[Нәзигул]] || 10 |- ! 14706 | [[Нана]] || 10 |- ! 14707 | [[Мэлс]] || 10 |- ! 14708 | [[Мераш]] || 10 |- ! 14709 | [[Оразбуби]] || 10 |- ! 14710 | [[Нурмадина]] || 10 |- ! 14711 | [[Мелис]] || 10 |- ! 14712 | [[Нурбатша]] || 10 |- ! 14713 | [[Мәліке]] || 10 |- ! 14714 | [[Палсара]] || 10 |- ! 14715 | [[Мөлдіркөз]] || 10 |- ! 14716 | [[Нұрназым]] || 10 |- ! 14717 | [[Нүрилла]] || 10 |- ! 14718 | [[Нурмухан]] || 10 |- ! 14719 | [[Нұргуль]] || 10 |- ! 14720 | [[Мерүерт]] || 10 |- ! 14721 | [[Натэлла]] || 10 |- ! 14722 | [[Миллят]] || 10 |- ! 14723 | [[Олжагул]] || 10 |- ! 14724 | [[Күлжиян]] || 10 |- ! 14725 | [[Марьямкул]] || 10 |- ! 14726 | [[Мансұр]] || 10 |- ! 14727 | [[Қалиса]] || 10 |- ! 14728 | [[Қалаулым]] || 10 |- ! 14729 | [[Кумайра]] || 10 |- ! 14730 | [[Күлмария]] || 10 |- ! 14731 | [[Кульжахар]] || 10 |- ! 14732 | [[Марғұлан]] || 10 |- ! 14733 | [[Қалықыз]] || 10 |- ! 14734 | [[Маша]] || 10 |- ! 14735 | [[Қаман]] || 10 |- ! 14736 | [[Кульпия]] || 10 |- ! 14737 | [[Қанаш]] || 10 |- ! 14738 | [[Кулбагида]] || 10 |- ! 14739 | [[Қанифа]] || 10 |- ! 14740 | [[Маназила]] || 10 |- ! 14741 | [[Кулшарипа]] || 10 |- ! 14742 | [[Маралжан]] || 10 |- ! 14743 | [[Қанымкул]] || 10 |- ! 14744 | [[Кулбак]] || 10 |- ! 14745 | [[Қарақөз]] || 10 |- ! 14746 | [[Куляйза]] || 10 |- ! 14747 | [[Қарлиғаш]] || 10 |- ! 14748 | [[Қағаз]] || 10 |- ! 14749 | [[Кубра]] || 10 |- ! 14750 | [[Майа]] || 10 |- ! 14751 | [[Мейршат]] || 10 |- ! 14752 | [[Майза]] || 10 |- ! 14753 | [[Қатшакүл]] || 10 |- ! 14754 | [[Майсура]] || 10 |- ! 14755 | [[Кундызкуль]] || 10 |- ! 14756 | [[Малена]] || 10 |- ! 14757 | [[Қизжибек]] || 10 |- ! 14758 | [[Мамира]] || 10 |- ! 14759 | [[Кунжамиля]] || 10 |- ! 14760 | [[Кульчакан]] || 10 |- ! 14761 | [[Қуттықыз]] || 10 |- ! 14762 | [[Күлшархан]] || 10 |- ! 14763 | [[Құмар]] || 10 |- ! 14764 | [[Күмис]] || 10 |- ! 14765 | [[Кунжаркин]] || 10 |- ! 14766 | [[Марием]] || 10 |- ! 14767 | [[Құрманжан]] || 10 |- ! 14768 | [[Марфу]] || 10 |- ! 14769 | [[Кулбахыт]] || 10 |- ! 14770 | [[Куляихан]] || 10 |- ! 14771 | [[Кульзапира]] || 10 |- ! 14772 | [[Махлия]] || 10 |- ! 14773 | [[Кульзиба]] || 10 |- ! 14774 | [[Медеу]] || 10 |- ! 14775 | [[Кунсагила]] || 10 |- ! 14776 | [[Кулям]] || 10 |- ! 14777 | [[Кульзима]] || 10 |- ! 14778 | [[Маиса]] || 10 |- ! 14779 | [[Куралаи]] || 10 |- ! 14780 | [[Кульпатша]] || 10 |- ! 14781 | [[Курбанбиби]] || 10 |- ! 14782 | [[Майдангуль]] || 10 |- ! 14783 | [[Кульзинеп]] || 10 |- ! 14784 | [[Маймана]] || 10 |- ! 14785 | [[Кулпарчин]] || 10 |- ! 14786 | [[Кульсахан]] || 10 |- ! 14787 | [[Курмангайша]] || 10 |- ! 14788 | [[Күлизат]] || 10 |- ! 14789 | [[Курманганым]] || 10 |- ! 14790 | [[Максума]] || 10 |- ! 14791 | [[Курманжан]] || 10 |- ! 14792 | [[Малига]] || 10 |- ! 14793 | [[Лиен]] || 10 |- ! 14794 | [[Кульжайна]] || 10 |- ! 14795 | [[Кусникамал]] || 10 |- ! 14796 | [[Мамыркүл]] || 10 |- ! 14797 | [[Кульманат]] || 10 |- ! 14798 | [[Кульфарида]] || 10 |- ! 14799 | [[Лолла]] || 10 |- ! 14800 | [[Маниса]] || 10 |- ! 14801 | [[Лэйли]] || 10 |- ! 14802 | [[Маншок]] || 10 |- ! 14803 | [[Кульмесхан]] || 10 |- ! 14804 | [[Марала]] || 10 |- ! 14805 | [[Кульаш]] || 10 |- ! 14806 | [[Күлшән]] || 10 |- ! 14807 | [[Лябиба]] || 10 |- ! 14808 | [[Кульжана]] || 10 |- ! 14809 | [[Кулзига]] || 10 |- ! 14810 | [[Кульшайза]] || 10 |- ! 14811 | [[Магазия]] || 10 |- ! 14812 | [[Кулмайда]] || 10 |- ! 14813 | [[Магайша]] || 10 |- ! 14814 | [[Кыдыр]] || 10 |- ! 14815 | [[Магзипа]] || 10 |- ! 14816 | [[Мархат]] || 10 |- ! 14817 | [[Магипа]] || 10 |- ! 14818 | [[Кулязат]] || 10 |- ! 14819 | [[Магриза]] || 10 |- ! 14820 | [[Мауария]] || 10 |- ! 14821 | [[Магуар]] || 10 |- ! 14822 | [[Махирам]] || 10 |- ! 14823 | [[Кулчан]] || 10 |- ! 14824 | [[Махта]] || 10 |- ! 14825 | [[Мадеми]] || 10 |- ! 14826 | [[Маяа]] || 10 |- ! 14827 | [[Мадемхан]] || 10 |- ! 14828 | [[Куляйым]] || 10 |- ! 14829 | [[Мадианна]] || 10 |- ! 14830 | [[Мейир]] || 10 |- ! 14831 | [[Кульпарша]] || 10 |- ! 14832 | [[Қалан]] || 10 |- ! 14833 | [[Маздимхан]] || 10 |- ! 14834 | [[Қалдана]] || 10 |- ! 14835 | [[Мазура]] || 10 |- ! 14836 | [[Маздак]] || 10 |- ! 14837 | [[Зауря]] || 10 |- ! 14838 | [[Жумашкен]] || 10 |- ! 14839 | [[Каршыгул]] || 10 |- ! 14840 | [[Жұбатқан]] || 10 |- ! 14841 | [[Клариса]] || 10 |- ! 14842 | [[Зейнаш]] || 10 |- ! 14843 | [[Капиталина]] || 10 |- ! 14844 | [[Зирегул]] || 10 |- ! 14845 | [[Катшагуль]] || 10 |- ! 14846 | [[Жеміскүл]] || 10 |- ! 14847 | [[Изабэлла]] || 10 |- ! 14848 | [[Женыскуль]] || 10 |- ! 14849 | [[Коныскуль]] || 10 |- ! 14850 | [[Жұмағаным]] || 10 |- ! 14851 | [[Канижамал]] || 10 |- ! 14852 | [[Жұмакул]] || 10 |- ! 14853 | [[Зейпин]] || 10 |- ! 14854 | [[Иралия]] || 10 |- ! 14855 | [[Зылыйха]] || 10 |- ! 14856 | [[Ираш]] || 10 |- ! 14857 | [[Зарета]] || 10 |- ! 14858 | [[Жеңісгул]] || 10 |- ! 14859 | [[Кербезхан]] || 10 |- ! 14860 | [[Ирсалат]] || 10 |- ! 14861 | [[Кинжебике]] || 10 |- ! 14862 | [[Зілиха]] || 10 |- ! 14863 | [[Кокей]] || 10 |- ! 14864 | [[Жемісхан]] || 10 |- ! 14865 | [[Камаджай]] || 10 |- ! 14866 | [[Искуль]] || 10 |- ! 14867 | [[Королай]] || 10 |- ! 14868 | [[Ия]] || 10 |- ! 14869 | [[Жәнібек]] || 10 |- ! 14870 | [[Ізгіжан]] || 10 |- ! 14871 | [[Жәудіркөз]] || 10 |- ! 14872 | [[Іңкәрлім]] || 10 |- ! 14873 | [[Замия]] || 10 |- ! 14874 | [[Змарзат]] || 10 |- ! 14875 | [[Каталина]] || 10 |- ! 14876 | [[Забирахан]] || 10 |- ! 14877 | [[Катимаш]] || 10 |- ! 14878 | [[К]] || 10 |- ! 14879 | [[Ибира]] || 10 |- ! 14880 | [[Зовре]] || 10 |- ! 14881 | [[Зәкия]] || 10 |- ! 14882 | [[Кавсар]] || 10 |- ! 14883 | [[Жибекуль]] || 10 |- ! 14884 | [[Кадели]] || 10 |- ! 14885 | [[Жумкен]] || 10 |- ! 14886 | [[Кадеш]] || 10 |- ! 14887 | [[Кәмпит]] || 10 |- ! 14888 | [[Жиналган]] || 10 |- ! 14889 | [[Жупат]] || 10 |- ! 14890 | [[Жәзигүл]] || 10 |- ! 14891 | [[Княз]] || 10 |- ! 14892 | [[Кадирсиз]] || 10 |- ! 14893 | [[Коншаим]] || 10 |- ! 14894 | [[Зеберкүл]] || 10 |- ! 14895 | [[Кальжан]] || 10 |- ! 14896 | [[Казигуль]] || 10 |- ! 14897 | [[Жарасқан]] || 10 |- ! 14898 | [[Казиман]] || 10 |- ! 14899 | [[Камиша]] || 10 |- ! 14900 | [[Кайнаркул]] || 10 |- ! 14901 | [[Көгершин]] || 10 |- ! 14902 | [[Зохра]] || 10 |- ! 14903 | [[Жаслана]] || 10 |- ! 14904 | [[Жархынгул]] || 10 |- ! 14905 | [[Капила]] || 10 |- ! 14906 | [[Кайнике]] || 10 |- ! 14907 | [[Капитолина]] || 10 |- ! 14908 | [[Зохре]] || 10 |- ! 14909 | [[Карасаш]] || 10 |- ! 14910 | [[Кайпжамал]] || 10 |- ! 14911 | [[Зернекуль]] || 10 |- ! 14912 | [[Кайрбану]] || 10 |- ! 14913 | [[Карчига]] || 10 |- ! 14914 | [[Кайргуль]] || 10 |- ! 14915 | [[Касият]] || 10 |- ! 14916 | [[Жолдыкуль]] || 10 |- ! 14917 | [[Жолды]] || 10 |- ! 14918 | [[Зояа]] || 10 |- ! 14919 | [[Зания]] || 10 |- ! 14920 | [[Зубайля]] || 10 |- ! 14921 | [[Катича]] || 10 |- ! 14922 | [[Жуайрия]] || 10 |- ! 14923 | [[Каукерхан]] || 10 |- ! 14924 | [[Кайыргул]] || 10 |- ! 14925 | [[Кельбет]] || 10 |- ! 14926 | [[Какимаш]] || 10 |- ! 14927 | [[Жумахия]] || 10 |- ! 14928 | [[Зукар]] || 10 |- ! 14929 | [[Кенжахан]] || 10 |- ! 14930 | [[Каламказ]] || 10 |- ! 14931 | [[Жаңылжан]] || 10 |- ! 14932 | [[Зибо]] || 10 |- ! 14933 | [[Кеніш]] || 10 |- ! 14934 | [[Калбуви]] || 10 |- ! 14935 | [[Керимкыз]] || 10 |- ! 14936 | [[Жаныскул]] || 10 |- ! 14937 | [[Кермехас]] || 10 |- ! 14938 | [[Зивагул]] || 10 |- ! 14939 | [[Зәмзәмгүл]] || 10 |- ! 14940 | [[Калжамал]] || 10 |- ! 14941 | [[Зейкен]] || 10 |- ! 14942 | [[Зернегуль]] || 10 |- ! 14943 | [[Кирмизы]] || 10 |- ! 14944 | [[Калигул]] || 10 |- ! 14945 | [[Китабия]] || 10 |- ! 14946 | [[Зулхиза]] || 10 |- ! 14947 | [[Кляй]] || 10 |- ! 14948 | [[Каликул]] || 10 |- ! 14949 | [[Койкын]] || 10 |- ! 14950 | [[Калиманұр]] || 10 |- ! 14951 | [[Колдикиз]] || 10 |- ! 14952 | [[Калимхан]] || 10 |- ! 14953 | [[Коныржан]] || 10 |- ! 14954 | [[Калу]] || 10 |- ! 14955 | [[Зебогул]] || 10 |- ! 14956 | [[Женіскүл]] || 10 |- ! 14957 | [[Данья]] || 10 |- ! 14958 | [[Ерсинкуль]] || 10 |- ! 14959 | [[Гүлберген]] || 10 |- ! 14960 | [[Гульфатима]] || 10 |- ! 14961 | [[Гульмия]] || 10 |- ! 14962 | [[Гульгасыл]] || 10 |- ! 14963 | [[Гульжаина]] || 10 |- ! 14964 | [[Әйзере]] || 10 |- ! 14965 | [[Гульвар]] || 10 |- ! 14966 | [[Джаксыгуль]] || 10 |- ! 14967 | [[Динакүл]] || 10 |- ! 14968 | [[Гүлсерен]] || 10 |- ! 14969 | [[Әдинә]] || 10 |- ! 14970 | [[Гульза]] || 10 |- ! 14971 | [[Ерина]] || 10 |- ! 14972 | [[Гүлсерік]] || 10 |- ! 14973 | [[Гульзахра]] || 10 |- ! 14974 | [[Гульсумай]] || 10 |- ! 14975 | [[Гульсагида]] || 10 |- ! 14976 | [[Гулсм]] || 10 |- ! 14977 | [[Гүлпатша]] || 10 |- ! 14978 | [[Әлифа]] || 10 |- ! 14979 | [[Джанай]] || 10 |- ! 14980 | [[Әліма]] || 10 |- ! 14981 | [[Деянира]] || 10 |- ! 14982 | [[Гульмейра]] || 10 |- ! 14983 | [[Дәурия]] || 10 |- ! 14984 | [[Гульзам]] || 10 |- ! 14985 | [[Гүлшехра]] || 10 |- ! 14986 | [[Әлфинұр]] || 10 |- ! 14987 | [[Ерик]] || 10 |- ! 14988 | [[Донагул]] || 10 |- ! 14989 | [[Жаналия]] || 10 |- ! 14990 | [[Гулора]] || 10 |- ! 14991 | [[Жанас]] || 10 |- ! 14992 | [[Гүлзейне]] || 10 |- ! 14993 | [[Дженнет]] || 10 |- ! 14994 | [[Гульбаршим]] || 10 |- ! 14995 | [[Дастан]] || 10 |- ! 14996 | [[Дамей]] || 10 |- ! 14997 | [[Жандина]] || 10 |- ! 14998 | [[Гульнафист]] || 10 |- ! 14999 | [[Гульшархан]] || 10 |- ! 15000 | [[Гүлсінхан]] || 10 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 4rpknch7bebufq5a6o9hws3y9l5pubp 4 780876 3627337 3626900 2026-07-07T15:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3627337 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-06'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="884" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 884] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="377" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 377] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="358" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 358] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="319" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 319] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="236" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 236] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Талғар көшесі (Астана)]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 197] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Найман хандығы]] | data-sort-value="188" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 188] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="173" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 173] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Астана күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="172" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 172] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Кенті баба кесенесі]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 167] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="165" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 165] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 163] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Баланы шомылдыру]] | data-sort-value="162" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 162] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Үйлену тойы]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 151] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Мұқа Әділханұлы (Мұхаметқанапия)]] | data-sort-value="147" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%28%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%8F%29 147] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Стенакордия]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F 144] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 143] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қарбыз]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 143] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="142" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 142] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 139] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[(39) Летиция]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%2839%29_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 139] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Өрмекші-адам: Қайта оралу]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%3A_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83 138] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 137] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Георгий Константинович Жуков]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%96%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2 133] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 128] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Бикеш]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%88 123] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 123] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 122] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 121] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 120] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 119] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қарабұлақ (Ескелді ауданы)]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 116] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қарабұлақ (Сайрам ауданы)]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 116] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Мистер Пиклз]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%9F%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B7 115] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 114] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Лоцман]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 113] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 112] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Алматы-1]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-1 111] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 108] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Ұғым]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC 108] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 107] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 107] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қазтай Ұлтарақов ауылы]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 107] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Спутник-1]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-1 106] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 106] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 104] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 104] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Ат қою рәсімдері]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 103] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақ аттарының мағынасы]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 103] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Грек жаңғағы]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D2%93%D1%8B 103] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 103] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 102] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 102] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 101] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Энеолит]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 100] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Дубай]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 100] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Бағана]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 99] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 99] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 98] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Дәрет]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%82 97] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 97] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 97] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Мәди Бәпиұлы]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%91%D3%99%D0%BF%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 95] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Тараз]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 95] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Афанасьев мәдениеті]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 95] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Симфониялық поэма]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0 95] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 94] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Нүкіс]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%81 94] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Музыка]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 94] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қаратау (қала)]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 94] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Дианна Агрон]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BD 93] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 93] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Ай (қазақ дәстүрінде)]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 93] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Байтал (жылқы)]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB_%28%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%29 93] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Мұхаммад Садық Мұхаммад Юсуф]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84 93] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Жансая Мұратбекқызы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 92] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 92] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 92] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Кимберли Джозеф]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%84 92] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 92] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 91] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Сұлтан епе жер асты мешіті]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BF%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 91] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Әңгүдік]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D2%A3%D0%B3%D2%AF%D0%B4%D1%96%D0%BA 91] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қабақ (сөз)]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 90] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 90] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 90] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Базель бітім шарты (1795 ж.)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%281795_%D0%B6.%29 89] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 89] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 89] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Организмдер "зияны"]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%22%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%22 89] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 89] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Джон Кеннедидің өлімі]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 88] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[:Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары|Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 88] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 88] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[:Сурет:Qorqyt (TV Poster).jpeg|Сурет:Qorqyt (TV Poster).jpeg]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AQorqyt_%28TV_Poster%29.jpeg 88] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Моро (халық)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%BE_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 88] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 87] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Медеу]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 87] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 87] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 87] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 86] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Мемлекеттік қызметші]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96 86] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Бас сақинасы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 86] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Испания — Мальта футбол матчы (1983)]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%E2%80%94_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%87%D1%8B_%281983%29 86] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 86] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Ұялы байланыс]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 86] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 85] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Увс аймағы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B2%D1%81_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 85] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Ресей рублі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96 85] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Алтыншар]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%80 85] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Карасук мәдениеті]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BA_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 85] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 85] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Грета Тунберг]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 85] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 85] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Ет]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82 84] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Түрксіб (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 84] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 84] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 84] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Қамбар батыр (жыр)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 84] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 84] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Хиромантия]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F 84] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Жозе Алду]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B7%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D1%83 84] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 84] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Орфография]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 84] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстанда кеңес өкіметі орнауының ерекшелігі. Азаматтық қарсы тұру]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96._%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%83 84] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Сал]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB 84] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстан футбол лигасының жүйесі]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 83] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 83] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 83] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Ханбали мазһабы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D2%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B 82] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Шұғайб]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1 82] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Алматы-2]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 82] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 82] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Тубалар]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 82] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Supercell]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Supercell 81] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Ядродағы нуклондардың байланыс энергиясы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 81] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 81] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Кешенді тыңайтқыш]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%82%D1%8B%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88 81] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Біліктік қаңқа]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 81] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Көз тию]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B8%D1%8E 81] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Ақтау]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 81] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қатысушы:ScrollRider/зертхана]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AScrollRider%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 81] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Липтон]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%BE%D0%BD 80] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ұйымдастырылу құрылымы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 80] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Солақай]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9 80] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[:Сурет:Жаркент мешіті. Мешіт михрабының үстіндегі екі қабатты мұнара.jpg|Сурет:Жаркент мешіті. Мешіт михрабының үстіндегі екі қабатты мұнара.jpg]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96._%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0.jpg 80] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Ресей Федерациясы мұсылмандары діни басқармасы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 79] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Шелек (ауыл)]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 79] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Азаматтық авиация академиясы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 79] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Олли Мерс]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%81 78] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Саймасай]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9 78] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 78] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Астана]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 77] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Психо]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE 77] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Бәйге]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5 77] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Абу-Даби Плаза]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%83-%D0%94%D0%B0%D0%B1%D0%B8_%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0 77] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[КешYOU]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 76] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[:Сурет:Brasão Canarana MT.png|Сурет:Brasão Canarana MT.png]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABras%C3%A3o_Canarana_MT.png 76] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Анархия]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F 76] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Зона]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%BE%D0%BD%D0%B0 76] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Саумал]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 76] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Тиамин]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD 76] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Кәдәбек]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B5%D0%BA 75] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 75] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Сіңір]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80 75] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Жақайым]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 75] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Сырлыбай Қожасұлы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 74] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Ұлтарақ]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B 73] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9 72] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 72] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 72] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 72] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Релелік қорғаныс]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 72] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Абай лирикасы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 71] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 71] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[:Сурет:Tyrannosaurus pelvis left.jpg|Сурет:Tyrannosaurus pelvis left.jpg]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ATyrannosaurus_pelvis_left.jpg 70] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[КСРО халық санағы (1937)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B_%281937%29 70] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Суды хлорлау]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D1%85%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 70] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 69] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D3%A9%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 69] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 69] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 69] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Сиқым]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 69] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 68] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қазақстанда 1960 жылдардың соңы мен 1990 жылдар]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_1960_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_1990_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 68] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Код]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4 68] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Майқайың алтын кен орны]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 68] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 67] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 67] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Оливер Кан]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D0%BD 65] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[:Санат:Туған күні бойынша тұлғалар|Санат:Туған күні бойынша тұлғалар]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 65] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қазақстан азаматтарына қойылатын визалық талаптар]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 65] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 65] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Карл Фердинанд Браун]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BD 65] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Кропивницкий]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 65] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[:Сурет:1794 Boulton and Anville Wall Map of Africa (most important 18th cntry map of Africa) - Geographicus - Africa2-boulton-1794.jpg|Сурет:1794 Boulton and Anville Wall Map of Africa (most important 18th cntry map of Africa) - Geographicus - Africa2-boulton-1794.jpg]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A1794_Boulton_and_Anville_Wall_Map_of_Africa_%28most_important_18th_cntry_map_of_Africa%29_-_Geographicus_-_Africa2-boulton-1794.jpg 65] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Шәміл]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB 64] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Бейнеу]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83 64] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Павлодар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 64] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Кино жанрлары]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 63] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Мүкжидек]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BA%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BA 63] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 62] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Жасушаның тіршілік циклі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D1%96 62] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жаңа патшалық кезеңдегі Египет]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 62] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 61] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Астроида]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D0%B0 61] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Орталық стадион (Алматы)]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 61] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Жер асты суы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D1%8B 60] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Анатомия]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 59] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алматы технологиялық университеті]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 59] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 58] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Аршалы (өзен, Ақмола облысы)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 58] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 57] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 57] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Текей Райымбердіұлы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 56] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қаршыға]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0 56] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 55] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Жоржи Жезуш]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8_%D0%96%D0%B5%D0%B7%D1%83%D1%88 55] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Гейб Ньюэлл]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D0%B1_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%8D%D0%BB%D0%BB 55] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[5:32]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5%3A32 54] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Үлгі:Зодиак белгілері]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%97%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 54] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[NGC 5176]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NGC_5176 54] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Тұқымның өнуі]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BD%D1%83%D1%96 54] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[:Санат:Қазақстан шипажайлары|Санат:Қазақстан шипажайлары]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 53] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Араб-қазақ транскрипциясы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Бақыт]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 53] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Көрімдік]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 53] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Луизенталь]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C 53] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Багамдықтар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Секіргіш кесіртке]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 52] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Экономикалық талдау]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 52] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Жұқа клиент]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%B0_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82 51] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 51] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Исраил Сапарбай]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 50] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 50] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Логика]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 50] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 50] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Metro: Last Light]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metro%3A_Last_Light 50] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 50] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Қарақат]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82 50] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Наймандар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Көз]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 49] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қатысушы талқылауы:Анар Салқынбай]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 49] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 49] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Амплитуда]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B0 49] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 49] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 49] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Жезқазған университеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Басқұдық (Мұнайлы ауданы)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 47] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Слэнг]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D1%8D%D0%BD%D0%B3 46] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Тұқым]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC 46] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қанға-Баба қорымы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0-%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 46] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[:Санат:20 желтоқсанда туғандар|Санат:20 желтоқсанда туғандар]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A20_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 46] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Тайпа]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0 46] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 46] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 45] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Хасен Рүстемұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 45] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[:Санат:Ағаштар|Санат:Ағаштар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Марк Спитц]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%82%D1%86 45] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Құрман]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Берке хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Нахшыван]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Mobile Legends: Bang Bang]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mobile_Legends%3A_Bang_Bang 43] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[:Сурет:Eintracht Braunschweig logo.svg|Сурет:Eintracht Braunschweig logo.svg]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AEintracht_Braunschweig_logo.svg 43] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Алакөл ауданы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 43] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 43] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 43] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қараматау]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83 43] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Горо]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE 43] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақстан-Қырғызстан шекарасы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 42] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 42] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Эссе]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 42] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[:Санат:Астана медицина университеті түлектері|Санат:Астана медицина университеті түлектері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 41] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Буле]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B5 41] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Табын]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 41] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақстандағы жануарлар әлемі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Ала жіп аттамау]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%B6%D1%96%D0%BF_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83 40] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Тұран даңғылы (Астана)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 40] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Инеліктер]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 39] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Ресей]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 39] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 39] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 38] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 38] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Ақтөбе өңірлік университеті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Атығай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қытайда тұратын қазақтар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 37] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 37] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 37] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Әйел құқығы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 37] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Рэкетир 2 (фильм)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8D%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%80_2_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 37] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Қазақстанның ірі ауылдары мен кенттері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Базар Аташұлы Есқожа]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0 36] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[XXI ғасыр]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XXI_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 36] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Н. И. Пирогов атындағы Ресей мемлекеттік медициналық университеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D._%D0%98._%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қазақстан компанияларының тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 35] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Ысты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 34] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Айттым сәлем, қалам қас...]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D1%81... 34] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 34] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 34] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 34] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Албан руы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 34] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Байбақты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Франц Кафка]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 34] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Ауа ластануы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 33] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Жеңге]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5 33] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Адамның зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Норвегия]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Эрлинг Холанд]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 32] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Анау мәдениеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Ақыл]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB 32] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Әлішер Науаи]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B8 32] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Құбылу (Кафка)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%83_%28%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0%29 32] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Праганы азат еткені үшін медалі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 32] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қазақ революциялық комитеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Адай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қарабұлақ ауылдық округі (Сайрам ауданы)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 31] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Бектелі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96 31] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Арғын]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 31] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 31] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 30] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Барақ хан (Орта жүз)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Ойын]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD 30] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ерік]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA 30] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Қажгалей Сипұлұлы Мұқатов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B8%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[:Санат:Павлодар облысы кен орындары|Санат:Павлодар облысы кен орындары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Барбадос — Гренада футбол матчы (1994)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81_%E2%80%94_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%87%D1%8B_%281994%29 29] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Индиго]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 29] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 29] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Алматы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Грек жаңғағының ағашы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 29] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Кептерлер]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 29] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Неймар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қатысушы:NURAMedia/Құмсалғыш]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ANURAMedia%2F%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%88 28] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Жаныс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Ламин Ямаль]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 28] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Педагогикалық әдістер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Қазақ халқының ұлттық ет тағамдары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Бахром Бахтиярұлы Назаров]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 27] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Христиандық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Елбасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Бадам ауылдық округі (Ордабасы ауданы)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 27] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Қазақстандағы ислам]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 27] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[IV Эдуард]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IV_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4 27] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қазақстан санаторийлері тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Сыр (бояу)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80_%28%D0%B1%D0%BE%D1%8F%D1%83%29 26] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Қазақ архитектурасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Машина]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Суан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Қазақстан-Өзбекстан шекарасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 25] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Жұмыс]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 25] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Байтал (өлшем түрі)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB_%28%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 25] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 25] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[:Санат:Өзбекстан ақындары|Санат:Өзбекстан ақындары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 25] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Көкпекті ауданы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 25] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Баба сұлтан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Жаңалық (Алматы облысы)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 24] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Мойын]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 24] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 23] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 23] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қарақоюнлылар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%8E%D0%BD%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Қазақтың сленг сөздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 23] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Тұқым шаруашылығы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 22] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Лейкоциттер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[КТК (телеарна)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A2%D0%9A_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 22] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 22] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Ботбай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 21] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 21] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Мысыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Дулат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 21] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Гүлнар Бәкенова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%91%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Роналдиньо]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D0%BE 20] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Алматы көркем фильмдер киностудиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Хулагу мемлекеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 20] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Павлодар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 20] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 20] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Салауат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Бутаковка шатқалы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Испания]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[RSS]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=RSS 19] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Сүлеймен пайғамбар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Ресей әнұраны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%99%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Өрік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Колорит]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 19] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 19] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 18] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Төре]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 18] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Швейцария]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Жасуша]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қытай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Май қышқылды ашу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D1%83 18] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Лудомания]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Шымыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Кабо-Верде]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 18] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Абсаттар Шәкірұлы Сманов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Жаппас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 17] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 17] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Юлия Викторовна Снигирь]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%8C 17] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Мәмбет Шотбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%A8%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[:Санат:Ресей футбол клубтары|Санат:Ресей футбол клубтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Құран]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 17] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Көнешұңқыр мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%88%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Рип Ван Уинкл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BF_%D0%92%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BB 17] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 17] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қаршыға Ахмедьяров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Солтүстік Қазақстан университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Никола Тесла]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0 17] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Сүре]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 17] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 16] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Португалия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қарағанды медицина университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Светқали Нұржан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Шежіре]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Qazsport]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazsport 16] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Елек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Ұйымның қаржы қызметі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Әлімбек Тоқтарұлы Оразбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Килиан Мбаппе]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 16] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 16] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Жай сан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қожа]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Fleetwood Mac]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Fleetwood_Mac 15] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 15] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Сақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 15] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қазақ елі (монумент)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 15] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 15] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Сыртқы экономикалық қызмет]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 15] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қандала]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Василий Александрович Некрасов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Бексұлтан Нұржекеұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Балқаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Маржан Өмірзаққызы Арапбаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Git]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Git 14] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 14] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Бетти Уайт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B8_%D0%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82 14] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[XII ғасыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Атом]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 14] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Көкнәр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 14] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Джуд Беллингем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 14] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 14] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Хан Шатыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 14] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Футбол]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 14] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қатысушы талқылауы:JimboGimmeJoe]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AJimboGimmeJoe 14] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Саха]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0 14] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Забур]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80 14] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Беріш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 14] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Таз руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Белградты азат еткені үшін медалі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 14] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[YouTube]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 14] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Есік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Саңғыл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 14] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Дін]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 14] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[:Санат:Қорқынышты фильмдер|Санат:Қорқынышты фильмдер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Бүйі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 14] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Төле би]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 14] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Варшаваны азат еткені үшін медалі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Курчатов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 14] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Шыңғыс хан әулеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Желшешек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 13] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Викингтер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Баға (экономикада)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0_%28%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Клод Макелеле]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%BE%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5 13] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Марат Қорқытұлы Байзақов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 13] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Есіл]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 13] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Іле]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5 13] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Етеккір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 13] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Төртқара]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Аборт]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Ұ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 13] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Жайық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Есентемір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Сона]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 12] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Айналмақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 12] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Керей хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Өзенмұнайгаз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7 12] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[:Сурет:Kazakhstan adm location map.svg|Сурет:Kazakhstan adm location map.svg]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AKazakhstan_adm_location_map.svg 12] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Тарақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 12] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D3%98%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Сүлеймен Бақырғани]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 12] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ұлытау-2022]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83-2022 12] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қорлау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қатысушы талқылауы:Мағыпар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%9C%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қазақстан өзбектерінің ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Франция]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 12] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[:Сурет:Ejaculation educational seq 4.png|Сурет:Ejaculation educational seq 4.png]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AEjaculation_educational_seq_4.png 12] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қақтау, сүрлеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Тана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Тобықты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Қант қызылшасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Арыстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Солтүстік Америка өзендері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Алғи]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 11] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1941-1945_%D0%B6%D0%B6._%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Әлемнің ең биік құрылыстары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Ермек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Қыз бен жігіт айтысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Мингәчевир]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%80 11] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Бейбіт Төлеубайұлы Сапарәлі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Жиен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Моңғолхан Арғынбайұлы Теңізбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Журналистика]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Қ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 11] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Әбу Бәкр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%80 11] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Мамаш хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 11] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Саңғыл би]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB_%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Майқайың алтын кен байыту комбинаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 11] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 11] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Қырық Қыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Шайтанкөл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 11] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Барасың қайда, қайда болмай маған...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD... 11] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Мехриноз Носиржонқызы Аббосова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B7_%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B1%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 11] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Орал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Музыкалық дыбыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қызылқұрт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Абыз би Әтембекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D3%98%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 11] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Дәулеткелді (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Жапония]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 10] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Байғанин ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Шыбын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қатысушы:Nurakz/Құмсалғыш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ANurakz%2F%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%88 10] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Қасабай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 10] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Рамадан (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2021 (финал)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_2021_%28%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 10] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Теміртас Берікұлы Жүсіпов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Әли ибн Әбу Талиб]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1 10] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Шиқан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Тутаңбалы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Шымыр-шоқай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[:Сурет:A vulva.jpeg|Сурет:A vulva.jpeg]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AA_vulva.jpeg 10] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Телеу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 10] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Есім хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Қожамбет руы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Қатысушы:1nter pares]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 10] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ойыншықтар хикаясы 5]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 10] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Темірғали Көпбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Жезде]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5 10] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[:Санат:Испания футболшылары|Санат:Испания футболшылары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Әзірет Сұлтан мешіті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Көшпенділер (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Қаракөл қойы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B 10] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Жаңақорған шипажайы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Харри Кейн]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BD 10] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Термиттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Ninety One]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 10] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Ислам пайғамбарлары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Сайма корпорациясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Құстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Тоңазытқыш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88 10] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Тама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Гүлзада Мырзахметова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Болдырмау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Келінжан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 10] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Намазды бұзатын нәрселер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Си Цзиньпин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D0%BF%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Ұйқас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Жанұзақ Аязбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Мұхит]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Асу Алмабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Финалиссима]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Тілік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 10] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[IC 544]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 10] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Жиенбет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Сырдария]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Өскемен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Ислам]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Ризвангүл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB 10] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 0i0rg199gq3nnko3qgt81n5ij5jllss 3 780988 3627349 3601929 2026-07-07T16:32:47Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:BuickCentury04]] бетін [[Қатысушы талқылауы:2001FordRangerXLT]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/BuickCentury04|BuickCentury04]]" to "[[Special:CentralAuth/2001FordRangerXLT|2001FordRangerXLT]]" 3601929 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=BuickCentury04}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:12, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) nar00m3sfncb46hbwh17zatagozclz1 2 782661 3627496 3619686 2026-07-08T04:00:49Z Садықова Ақгүл 181520 3627496 wikitext text/x-wiki == Қарақамыс жәрмеңкесі Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == {{1. Беркін Құрманбеков. Темір жәрмеңкесі. Ақтөбе, 2009. 2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. 3. Ақтөбе облысы әкімдігі. Ақтөбе облысында «Жармола» тарихи жәрмеңкесі қайта жанданды. 4. «Ақтөбе» газеті. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі. }}== 88vttjajmw0y3zfhbqkzf8bi6yxtfcr 3627498 3627496 2026-07-08T04:07:31Z Садықова Ақгүл 181520 3627498 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == {{1. Беркін Құрманбеков. Темір жәрмеңкесі. Ақтөбе, 2009. 2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. 3. Ақтөбе облысы әкімдігі. Ақтөбе облысында «Жармола» тарихи жәрмеңкесі қайта жанданды. 4. «Ақтөбе» газеті. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі. }}== pb6bw77hfjjbqz7ru5bp2ntdsqzpmy9 3627506 3627498 2026-07-08T04:14:47Z Садықова Ақгүл 181520 3627506 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == {{ 1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7 2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. 3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. }}== 823dkrskg45qyvccz4d8pudi3ui5zn2 3627507 3627506 2026-07-08T04:16:52Z Садықова Ақгүл 181520 3627507 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == {{ 1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7 {{2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. }} 3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. }}== ivbnoo3vkf6630al9w85cpergmvtnbk 3627509 3627507 2026-07-08T04:19:03Z Садықова Ақгүл 181520 3627509 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. 1gcp0sjp24rjeq1hq2mvom1imd5qlvz 3627510 3627509 2026-07-08T04:19:46Z Садықова Ақгүл 181520 «[[Санат:Жәрмеңкелер|Жәрмеңкелер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627510 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. [[Санат:Жәрмеңкелер]] ixcgz8rbfuk5x4i2enr4hsaoqbq8t1r 3627511 3627510 2026-07-08T04:20:20Z Садықова Ақгүл 181520 3627511 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. [[Санат:Жәрмеңкелер]] es0q67sk2nq24spw29rmqcl2fvpw6ga 3627512 3627511 2026-07-08T04:20:40Z Садықова Ақгүл 181520 3627512 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. [[Санат:Жәрмеңкелер]] di1zdbzy2e1u5xkkgpfc5bdj4ufijs5 3627513 3627512 2026-07-08T04:21:05Z Садықова Ақгүл 181520 3627513 wikitext text/x-wiki == ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ == Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. = Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. [[Санат:Жәрмеңкелер]] l531de5mw0l7izefsufd3vja0ldx2xu 3627605 3627513 2026-07-08T11:57:56Z 1nter pares 146705 3627605 wikitext text/x-wiki '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы Дон, Астрахань, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: • жылқы; • түйе; • ірі қара; • қой-ешкі; • жүн; • тері; • киіз; • мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: • 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; • осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; • 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; • 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; • мануфактура өнімдері – 213 747 сом; • мал өнімдері – 49 465 сом; • ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; • 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; • 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда. == Дереккөздер == ''1. Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі - Ақтөбе, 2009. - Б. 61. ISBN 9965-819-63-7'' ''2. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі.'' ''3. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі- «Ақтөбе» газеті - 2019 жыл 9 мамыр №52 саны - Сәрсембина Б. [[Санат:Жәрмеңкелер]] 8846hxl187o0lvd9zq93djydd5og751 0 783002 3627575 3624710 2026-07-08T10:09:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Тарихы */ 3627575 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Polynomialdeg4.png|thumb|right|233px|4-дәрежелі көпмүшелік функцияның графигі: төрт түбірі және үш [[Критикалық нүкте (математика)|критикалық нүктесі]] көрсетілген.]] '''Төртінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''квартикалық теңдеу''' — [[математика]]дағы [[алгебралық теңдеу]]дің мына түрі: :<math>f(x)=ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e=0,\qquad a\neq 0.</math> Төртінші дәрежелі теңдеу — жалпы жағдайда, яғни коэффициенттердің кез келген мәндері үшін, [[Радикалдар арқылы өрнектелу|радикалдар арқылы шешілу]]і мүмкін алгебралық теңдеулердің ең жоғары дәрежелі түрі. <math>f(x)</math> функциясы жұп дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болғандықтан, <math>x</math> айнымалысы <math>+\infty</math> және <math>-\infty</math> мәндеріне ұмтылғанда функцияның шектік бағыты бірдей болады. Егер <math>a>0</math> болса, функция екі жақта да <math>+\infty</math>-ке ұмтылады және оның жаһандық минимумы болады. Егер <math>a<0</math> болса, функция екі жақта да <math>-\infty</math>-ке ұмтылады және оның жаһандық максимумы болады. == Түбірлері == [[Кешен сан]]дар [[Өріс (алгебра)|өрісінде]], [[Алгебраның негізгі теоремасы|алгебраның негізгі теоремасына]] сәйкес, төртінші дәрежелі теңдеу :<math>ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e=0</math> еселіктерін қоса есептегенде төрт түбірге ие болады: :<math>x_{1},;x_{2},;x_{3},;x_{4}.</math> Теңдеудің [[дискриминант]]ы: : <math>\begin{align} \Delta &= 256 a^3 e^3 - 192 a^2 b d e^2 - 128 a^2 c^2 e^2 + 144 a^2 c d^2 e - 27 a^2 d^4\ + \\ &+ 144 a b^2 c e^2 - 6 a b^2 d^2 e - 80 a b c^2 d e + 18 a b c d^3 + 16 a c^4 e\ - \\ &- 4 a c^3 d^2 - 27 b^4 e^2 + 18 b^3 c d e - 4 b^3 d^3 - 4 b^2 c^3 e + b^2 c^2 d^2. \end{align} </math> Нақты коэффициенттер жағдайында дискриминант түбірлердің сипаты туралы маңызды ақпарат береді: * Егер <math>\Delta<0</math> болса, онда теңдеудің 4 түрлі нақты түбірі болады. * Егер <math>\Delta>0</math> болса, онда теңдеудің 4 түрлі түбірі болады, оның кем дегенде 1-еуі комплексті. * Егер <math>\Delta=0</math> болса, кемінде екі түбір беттеседі, яғни теңдеудің еселі түбірі бар. Толығырақ жіктеуде мына шамалар пайдаланылады: :<math>P=8ac-3b^{2},</math> :<math>D=64a^{3}e-16a^{2}c^{2}+16ab^{2}c-16a^{2}bd-3b^{4}.</math> Егер <math>\Delta>0</math>, <math>P<0</math> және <math>D<0</math> болса, онда төрт түбірдің барлығы әртүрлі және нақты болады.. Ал <math>\Delta>0</math> кезінде <math>P>0</math> немесе <math>D>0</math> болса, нақты түбір болмайды, түбірлер екі комплекс түйіндес жұпқа бөлінеді.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Quartic_function |title=Quartic function — Nature of the roots |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-01}}</ref> [[Виет формулалары]] бойынша төртінші дәрежелі теңдеудің түбірлері мен коэффициенттері арасында мына қатынастар орындалады: :<math>x_{1}+x_{2}+x_{3}+x_{4}=-\frac{b}{a},</math> :<math>x_{1}x_{2}+x_{1}x_{3}+x_{1}x_{4}+x_{2}x_{3}+x_{2}x_{4}+x_{3}x_{4}=\frac{c}{a},</math> :<math>x_{1}x_{2}x_{3}+x_{1}x_{2}x_{4}+x_{1}x_{3}x_{4}+x_{2}x_{3}x_{4}=-\frac{d}{a},</math> :<math>x_{1}x_{2}x_{3}x_{4}=\frac{e}{a}.</math> == Тарихы == Төртінші дәрежелі теңдеулерді алғаш қарастырғандардың қатарына ежелгі үнді математиктері жатады. Мұндай теңдеулер б.з.д. IV ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығындағы үнді математикалық дәстүрінде зерттелген деп есептеледі. Төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін табу [[Лодовико Феррари]]ге телінеді. Ол бұл нәтижеге 1540 жылы жеткен, алайда шешім [[кубтық теңдеу]]ді шешуге сүйенгендіктен, бірден жарияланбаған. Кейін бұл шешім Ферраридің ұстазы [[Джероламо Кардано]]ның куб теңдеу шешімімен бірге 1545 жылы ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде жарияланды.<ref>{{cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ferrari/ |title=Lodovico Ferrari |website=MacTutor History of Mathematics Archive |language=en |access-date=2026-07-01}}</ref> Төртінші дәреже — жалпы түрде радикалдар арқылы шешілетін теңдеулердің ең жоғары дәрежесі екені [[Абель — Руффини теоремасы]] арқылы дәлелденді. Бұл теорема бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулердің жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейтінін көрсетеді. Кейін [[Эварист Галуа]] қалдырған идеялар [[Галуа теориясы]]ның қалыптасуына алып келді. == Шешу әдістері == === Резольвента арқылы шешу === Төртінші дәрежелі келтірілген теңдеуді қарастырайық: :<math>x^{4}+px^{2}+qx+r=0.</math> Бұл теңдеуді шешу кубтық [[резольвента]]ны шешуге келтіріледі: :<math>y^{3}-2py^{2}+(p^{2}-4r)y+q^{2}=0.</math> Резольвентаның түбірлері <math>y_{1},y_{2},y_{3}</math> бастапқы теңдеудің түбірлері <math>x_{1},x_{2},x_{3},x_{4}</math> арқылы былай өрнектеледі: :<math>y_{1}=(x_{1}+x_{2})(x_{3}+x_{4}),</math> :<math>y_{2}=(x_{1}+x_{3})(x_{2}+x_{4}),</math> :<math>y_{3}=(x_{1}+x_{4})(x_{2}+x_{3}).</math> Резольвентаның түбірлері [[Кардано формуласы]] арқылы табылады. Осы үш қатынас және :<math>x_{1}+x_{2}+x_{3}+x_{4}=0</math> теңдігі төрт белгісізі бар төрт алгебралық теңдеулер жүйесін береді. === Декарт — Эйлер әдісі === {{main|Декарт — Эйлер әдісі}} Жалпы төртінші дәрежелі теңдеу берілсін: :<math>ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e=0,\qquad a\neq 0.</math> Мына алмастыру жасалады: :<math>x=y-\frac{b}{4a}.</math> Сонда теңдеу келтірілген түрге келеді: :<math>y^{4}+py^{2}+qy+r=0,</math> мұндағы :<math>p=\frac{8ac-3b^{2}}{8a^{2}},</math> :<math>q=\frac{8a^{2}d-4abc+b^{3}}{8a^{3}},</math> :<math>r=\frac{256a^{3}e-64a^{2}bd+16ab^{2}c-3b^{4}}{256a^{4}}.</math> Осы теңдеудің түбірлері :<math>y=\pm\sqrt{z_{1}}\pm\sqrt{z_{2}}\pm\sqrt{z_{3}}</math> түріндегі өрнектердің бірі болады. Мұндағы таңбалар :<math>(\pm\sqrt{z_{1}})(\pm\sqrt{z_{2}})(\pm\sqrt{z_{3}})=-\frac{q}{8}</math> шарты орындалатындай таңдалады, ал <math>z_{1},z_{2},z_{3}</math> мына куб теңдеудің түбірлері: :<math>z^{3}+\frac{p}{2}z^{2}+\frac{p^{2}-4r}{16}z-\frac{q^{2}}{64}=0.</math> === Феррари әдісі === {{main|Феррари әдісі}} Феррари әдісі төртінші дәрежелі теңдеуді екі квадрат теңдеуге жіктеуге негізделген. Теңдеу мына түрде берілсін: :<math>x^{4}+ax^{3}+bx^{2}+cx+d=0.</math> Егер <math>y_{1}</math> мына куб теңдеудің кез келген түбірі болса: :<math>y^{3}-by^{2}+(ac-4d)y-a^{2}d+4bd-c^{2}=0,</math> онда бастапқы теңдеудің төрт түбірі мына екі квадрат теңдеуден табылады: :<math>x^{2}+\frac{a}{2}x+\frac{y_{1}}{2} =\pm\sqrt{\left(\frac{a^{2}}{4}-b+y_{1}\right)x^{2} +\left(\frac{a}{2}y_{1}-c\right)x+\frac{y_{1}^{2}}{4}-d}.</math> Оң жақтағы түбір астындағы өрнек толық квадрат болады, сондықтан теңдеу екі квадрат теңдеуге бөлінеді. == Биквадраттық теңдеу == '''Биквадраттық теңдеу''' — төртінші дәрежелі теңдеудің арнайы түрі: :<math>ax^{4}+bx^{2}+c=0,\qquad a\neq 0.</math> Мұнда <math>x^{3}</math> және <math>x</math> мүшелерінің коэффициенттері нөлге тең. <math>y=x^{2}</math> алмастыруы арқылы ол квадрат теңдеуге келтіріледі: :<math>ay^{2}+by+c=0.</math> Оның төрт түбірі мына формуламен табылады: :<math>x_{1,2,3,4}=\pm\sqrt{\frac{-b\pm\sqrt{b^{2}-4ac}}{2a}}.</math> == Қайтымды төртінші дәрежелі теңдеулер == Қайтымды, немесе реципроктық, төртінші дәрежелі теңдеу де салыстырмалы түрде оңай шешіледі. Ол мына түрде болады: :<math>ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+bx+a=0,\qquad a\neq 0.</math> Теңдеуді <math>x^{2}</math>-ке бөліп, мына түрге келтіруге болады: :<math>a\left(x^{2}+\frac{1}{x^{2}}\right)+b\left(x+\frac{1}{x}\right)+c=0.</math> Егер :<math>t=x+\frac{1}{x}</math> деп алсақ, онда :<math>x^{2}+\frac{1}{x^{2}}=t^{2}-2.</math> Сондықтан алдымен :<math>at^{2}+bt+c-2a=0</math> квадрат теңдеуі шешіледі, содан кейін :<math>x^{2}-tx+1=0</math> теңдеуі арқылы бастапқы айнымалы <math>x</math> табылады. == Әдебиет == * Корн Г., Корн Т. ''Справочник по математике для научных работников и инженеров''. — М.: Наука, 2003. — 832 б. — ISBN 5-8114-0485-9. * Табачников С. Л., Фукс Д. Б. ''Математический дивертисмент''. — М.: МЦНМО, 2011. — 512 б. — ISBN 978-5-94057-731-7. * Stewart, Ian. ''Galois Theory''. Third Edition. — Chapman & Hall/CRC Mathematics, 2004. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ferrari/ |title=Lodovico Ferrari |website=MacTutor History of Mathematics Archive |language=en}} {{math-stub}} {{Алгебралық теңдеулер}} [[Санат:Көпмүшеліктер]] [[Санат:Теңдеулер]] qn984r48f4nvkim8dwaui5i9eswi1t2 2 783029 3627299 3625256 2026-07-07T13:08:40Z Зилола Садирханова 182856 3627299 wikitext text/x-wiki '''Милықұдық ежелгі металлургиялық қонысы''' '''Милықұдық''' — Қазақстанның Орталық Қазақстан өңірінде, Ұлытау–Жезқазған кен-металлургия ауданында орналасқан ежелгі металлургиялық қоныс. Ол ежелгі мыс өндіру және өңдеу орталықтарының бірі болып саналады. Археологиялық деректер қоныстың қола дәуірінде қалыптасқанын және кейінгі тарихи кезеңдерде де пайдаланылғанын көрсетеді. Милықұдық қазіргі Жезқазған қаласынан шамамен 12 км оңтүстік-шығысқа қарай, Жезді өзенінің аңғарында орналасқан. Бұл өңір ежелден мыс кеніне бай болған. Кенгір және Жезді өзендерінің бойында ежелгі тау-кен өндірісі мен металлургияға қатысты көптеген археологиялық ескерткіштер шоғырланған. XX ғасырда Жезқазған өңіріндегі ежелгі металлургияны зерттеу жұмыстары қарқынды жүргізілді. Археологиялық қазбалар нәтижесінде Милықұдықтың өндірістік сипаттағы қоныс болғаны анықталды. Зерттеулер қоныстың бірнеше мәдени қабаттан тұратынын және ұзақ уақыт бойы пайдаланылғанын көрсетеді. Қазба жұмыстары барысында мыс балқыту пештерінің қалдықтары, мыс кені, шлактар, көмір, тас құралдар, кенді ұсақтауға арналған құралдар және металл өңдеуге байланысты басқа да бұйымдар табылды. Бұл олжалар қоныс тұрғындарының кен өндірумен, кенді өңдеумен және металл бұйымдарын жасаумен айналысқанын дәлелдейді. Милықұдық қонысы Қазақстан аумағындағы ежелгі металлургияның даму деңгейін сипаттайтын маңызды археологиялық ескерткіштердің бірі болып табылады. Оның материалдары Жезқазған–Ұлытау өңірінің қола дәуірінде Солтүстік Еуразиядағы ірі тау-кен және металлургия орталықтарының бірі болғанын айғақтайды. Дереккөз ретінде жазуға болатын әдебиеттер: 1.  Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институты. «Сарыарқа. Горное дело иметаллургия в эпоху бронзы. Джезказган — древний и средневековыйметаллургический центр (городище Милыкудук)». (Археология) 2.  Yerzhanova A.E. Traceological Analysis of StoneTools of Miners and Metallurgists from Zhezkazgan Copper Deposits. (archaeologie.pro) 3.  Жезқазғанөңірінің ежелгі тау-кен ісі мен металлургиясы туралы археологиялық зерттеулер.(bigenc.ru) jypolhidgq2un46veg33kut272uc4sz 0 783114 3627407 3626635 2026-07-07T17:36:33Z Kasymov 10777 3627407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Псков |шынайы атауы = Псков |елтаңба = |ту = |сурет = Pskov asv07-2018 Kremlin aerial1.jpg |сурет сипаттамасы = Псков кремлінің әуеден көрінісі |ел = Ресей |әкімшілік бірлік түрі = Облыс |әкімшілік бірлік = Псков облысы |аудан түрі = Қалалық округ |аудан = Псков қалалық округі |координаттары = {{coord|57|49|N|28|20|E|type:city_region:RU|display=inline,title}} |құрылған уақыты = 903 жыл |бұрынғы атауы = Плесков |қала мәртебесі = 903 жылдан |аумағы = 95 км² |орталығының биіктігі = 45 м |сағат белдеуі = UTC+3 |тұрғыны = 185 486 адам |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1940 адам/км² |ұлттық құрамы = орыстар, украиндар, беларустар және басқалар |конфессиялық құрамы = православтар басым |телефон коды = +7 8112 |пошта индексі = 180xxx |сайты = https://pskov.gosuslugi.ru/ |ортаққор санаты = Pskov }} '''Псков''' — [[Ресей]]дің солтүстік-батысындағы қала, [[Псков облысы]]ның әкімшілік орталығы. Қала [[Солтүстік-Батыс федералдық округі]]не кіреді және жеке муниципалдық құрылым — Псков қалалық округін құрайды. Псков [[Великая]] өзенінің бойында, оған [[Пскова]] өзені құятын жерде орналасқан.<ref name="official">{{cite web |url=https://pskov.gosuslugi.ru/ |title=Город Псков |publisher=Администрация города Пскова |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> Псков — Ресейдің ең көне қалаларының бірі. Ол жазба деректерде алғаш рет 903 жылға қатысты аталады. 1348—1510 жылдары қала дербес [[Псков республикасы]]ның орталығы болды, ал 1510 жылы Мәскеу мемлекетінің құрамына кірді. Орта ғасырларда Псков Ресейдің батыс шебіндегі маңызды қорғаныс және сауда орталықтарының бірі саналды. 2009 жылы Псковқа «[[Әскери даңқ қаласы]]» құрметті атағы берілді.<ref name="kremlin">{{cite web |url=https://special.kremlin.ru/events/president/transcripts/6616 |title=Город воинской славы |publisher=Президент России |date=2010-01-12 |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> 2019 жылы қаладағы псков сәулет мектебіне жататын он шіркеу мен монастырь ансамблі [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне «Псков сәулет мектебінің храмдары» атауымен енгізілді.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1523/ |title=Churches of the Pskov School of Architecture |publisher=UNESCO World Heritage Centre |lang=en |access-date=2026-07-05}}</ref> == Атауының шығуы == Қала атауы Пскова өзенінің атауымен байланыстырылады. Зерттеушілер арасында бірнеше нұсқа бар. Бір нұсқа бойынша, көне атау ''Плесков'' немесе ''Пльсков'' ежелгі орыс тіліндегі «плес» — өзеннің иірім аралығы деген сөзбен байланысты. Басқа болжам бойынша, атау балтық-фин тілдеріндегі «шайырлы су» мағынасындағы сөздерден тарауы мүмкін. Бұл аймақта ерте кезеңде славян, балтық-фин, балт және скандинав текті топтардың қатар өмір сүргенін археологиялық деректер де көрсетеді. Псков тұрғындарына қатысты орыс тілінде ''псковичи'' және ''скобари'' атаулары қолданылады. «Скобарь» сөзінің шығуы жөнінде халықтық және тілдік бірнеше түсіндірме бар; олардың бірі оны псковтық ұсталық дәстүрмен байланыстырады. == Географиясы == [[Сурет:Pskov asv07-2018 Kremlin before sunset.jpg|thumb|250px|Псков кремлі, Великая өзені жағынан көрініс]] Псков Ресейдің солтүстік-батысында, [[Санкт-Петербург]]тен шамамен 290 км, [[Рига]]дан шамамен 260 км және [[Мәскеу]]ден шамамен 689 км қашықтықта орналасқан.<ref name="tpp">{{cite web |url=https://pskov.tpprf.ru/ru/region/pskov/ |title=Общие сведения |publisher=Торгово-промышленная палата Псковской области |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> Қала Великая өзенінің екі жағалауында орналасқан. Қаланың тарихи өзегі Пскова өзенінің Великаяға құяр тұсында қалыптасқан. Псковтың аумағы — шамамен 95 км². Қала Мәскеу уақыты белдеуінде орналасқан, яғни UTC+3 уақытын қолданады. === Климат === Псковтың климаты қоңыржай теңіздік климаттан қоңыржай континенттік климатқа өтпелі сипатта. Қысы салыстырмалы түрде жұмсақ, жазы жылы келеді. Жауын-шашын көбіне жазда және күздің басында түседі.<ref name="climate">{{cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/26258.htm |title=Климат Пскова |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> == Тарихы == === Ерте кезең === Псковтың нақты пайда болған уақыты белгісіз. Археологиялық зерттеулер қазіргі кремль аумағы мен Пскова өзенінің сағасында қоныстану іздері өте ерте кезеңдерден басталатынын көрсетеді. Қала жазба деректерде алғаш рет 903 жылға қатысты аталады. Ортағасырлық дәстүр бойынша Псковтың ерте тарихы [[Ольга ханшайым]] есімімен байланыстырылады. === Орта ғасырлар === X—XIII ғасырларда Псков біртіндеп ірі сауда және қорғаныс орталығына айналды. Қала Новгородпен саяси және әскери байланыста болғанымен, уақыт өте келе дербестігін күшейтті. XIII ғасырдың соңында князь [[Довмонт]] кезеңінде Псковтың әскери-саяси маңызы арта түсті. 1348 жылғы Болотов шарты бойынша Новгород Псковтың дербестігін мойындады. Осыдан кейін Псков республикасы қалыптасты. Оның басқару жүйесінде халық жиналысы — вече маңызды орын алды. 1397 жылы Псков сот грамотасының алғашқы редакциясы қабылданды; бұл құжат ортағасырлық құқық тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып саналады. Псков республикасы кезеңінде қала Балтық маңы қалаларымен, Новгородпен, Смоленскімен, Полоцкімен және басқа орталықтармен сауда жүргізді. Негізгі тауарлар қатарында зығыр, тері, балық, бал, балауыз және аң терілері болды. === Мәскеу мемлекеті және Ресей империясы құрамында === 1510 жылы Псков Мәскеу мемлекетінің құрамына қосылды. Осыдан кейін қаланың саяси дербестігі жойылғанымен, оның шекаралық бекініс ретіндегі рөлі сақталды. XVI—XVII ғасырларда Псков бірнеше рет ірі әскери қақтығыстардың ортасында болды. Қала 1581—1582 жылдары Стефан Баторий әскерінің қоршауына төтеп берді, ал 1615 жылы швед әскерлерінің шабуылына қарсы тұрды. [[Солтүстік соғыс]]тан кейін Ресей империясының батыс шекарасы батысқа қарай жылжыды. Осы жағдай Псковтың бұрынғы әскери және сауда маңызының төмендеуіне әсер етті. Дегенмен қала аймақтық әкімшілік, қолөнер және мәдени орталық ретінде сақталды. === XX ғасыр === 1917 жылғы революциялар мен азамат соғысы Псковтың қоғамдық-саяси өміріне үлкен ықпал етті. Кеңес дәуірінде қала өнеркәсіптік және көлік орталығы ретінде дамыды. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Псков неміс әскерлерінің оккупациясында болды. Қала 1944 жылы азат етілді. Соғыс кезінде тарихи құрылыстар мен қалалық инфрақұрылым қатты зардап шекті, кейінгі онжылдықтарда Псков қайта қалпына келтірілді. === Қазіргі кезең === Қазіргі Псков — Псков облысының әкімшілік, мәдени, көлік және туристік орталығы. Қалада аймақтық мемлекеттік мекемелер, жоғары оқу орындары, музейлер, театрлар және тарихи-мәдени мұра нысандары орналасқан. == Халқы == 2025 жылғы дерек бойынша Псков халқы 185 486 адамды құрайды.<ref name="population">{{cite web |url=https://60.rosstat.gov.ru/folder/23655 |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. |publisher=Псковстат |date=2025-03-17 |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> Қала халқының басым бөлігі — орыстар. Сонымен қатар украиндар, беларустар және басқа этникалық топтардың өкілдері тұрады. Псков облысының басқа елді мекендерімен салыстырғанда Псков — ең ірі қала және облыстың негізгі демографиялық орталығы. == Әкімшілік құрылымы және басқару == Псков облыстық бағыныстағы қала болып табылады және жеке қалалық округ мәртебесіне ие. Қалада жергілікті өзін-өзі басқару органдары — қала әкімшілігі және Псков қалалық думасы жұмыс істейді. Облыстық әкімшілік мекемелер де Псковта орналасқан. == Экономикасы == Псков экономикасында өңдеу өнеркәсібі, машина жасау, электротехникалық өндіріс, тамақ өнеркәсібі, құрылыс, сауда және қызмет көрсету салалары маңызды орын алады. Қала аймақтың әкімшілік және көлік орталығы болғандықтан, сауда, логистика, туризм және білім беру салалары да дамыған. Псковтың тарихи-мәдени мұрасы қаланың туристік әлеуетін қалыптастырады. Кремль, ежелгі храмдар, монастырьлар, көпес палаталары және музейлер қала экономикасындағы туризмнің маңызын арттырады. == Көлік == Псков теміржол және автомобиль жолдарының торабында орналасқан. Қала арқылы аймақтық және федералдық маңызы бар жолдар өтеді. Псков Санкт-Петербург, Мәскеу, Великие Луки және басқа қалалармен теміржол арқылы байланысады. Қалада автобус көлігі негізгі қоғамдық көлік түрі болып табылады. Сондай-ақ Псковта княгиня Ольга атындағы әуежай жұмыс істейді. == Мәдениеті және көрікті жерлері == [[Сурет:Holy Trinity Cathedral in Pskov.jpg|thumb|250px|Псков кремліндегі Қасиетті Троица соборы]] [[Сурет:Pskov Kremlin Cathedral&BT1.jpg|thumb|250px|Қасиетті Троица соборы мен қоңырау мұнарасы]] Псков — Ресейдің солтүстік-батысындағы маңызды мәдени және туристік орталықтардың бірі. Қаланың тарихи келбетін ортағасырлық бекіністер, шіркеулер, монастырьлар және XVII ғасырдағы азаматтық сәулет ескерткіштері қалыптастырады. === Псков кремлі === '''Псков кремлі''' немесе '''Кром''' — қаланың тарихи өзегі. Ол Великая мен Пскова өзендерінің түйіскен жеріндегі биік мүйісте орналасқан. Кремль аумағында Қасиетті Троица соборы, қоңырау мұнарасы, Довмонт қаласы және қорғаныс қабырғалары орналасқан. Псков бекінісі бірнеше қорғаныс белдеуінен тұрған. Оның бірқатар мұнаралары мен қабырғалары бүгінге дейін сақталған. === Храмдар мен монастырьлар === Псков сәулет мектебі қарапайым көлемді, ақ тас қабырғалы, ықшам әрі айқын пішінді храмдарымен ерекшеленеді. Псков шеберлерінің дәстүрі XII—XVII ғасырлар аралығында қалыптасты. 2019 жылы ЮНЕСКО тізіміне Псков сәулет мектебіне жататын он нысан енгізілді. Олардың қатарында Иоанн Предтеча соборы, Мирож монастырының Спасо-Преображенский соборы, Снетогор монастырының Рождество соборы және бірнеше ортағасырлық шіркеу бар.<ref name="unesco" /> === Музейлер === Псков музей-қорығы — Ресейдегі ең көне музейлердің бірі. Ол 1876 жылы Псков археологиялық музейі ретінде ашылған.<ref name="museum">{{cite web |url=https://museumpskov.ru/page/history |title=История музея |publisher=Псковский музей-заповедник |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> Музей құрамына тарихи ғимараттар, көркем галереялар, Поганкин палаталары және аймақ тарихына арналған экспозициялар кіреді. === Азаматтық сәулет === Псковта XVII ғасырдағы көпес палаталары мен тас үйлер сақталған. Олардың ішіндегі ең белгілілерінің бірі — Поганкин палаталары. Бұл ғимараттар ортағасырлық Псковтың тұрмысы, саудасы және қала мәдениеті туралы мәлімет береді. == Білім және ғылым == Псковтағы негізгі жоғары оқу орны — [[Псков мемлекеттік университеті]]. Ол 2010 жылы бірнеше оқу орнын біріктіру арқылы құрылды және аймақтағы білім беру мен ғылыми зерттеулердің басты орталықтарының бірі болып табылады.<ref name="pskovgu">{{cite web |url=https://pskgu.ru/ |title=Псковский государственный университет |publisher=ПсковГУ |lang=ru |access-date=2026-07-05}}</ref> == Дін == Псковта православие дәстүрі тарихи тұрғыдан басым. Қалада көптеген православ храмдары, сондай-ақ монастырьлар орналасқан. Псков — Псков және Великолук епархиясының орталығы. Сонымен бірге қалада католик және протестант қауымдары да бар. == Құрметті атақтары == Псков Ресей Федерациясының «Әскери даңқ қаласы» атағына ие. Бұл атақ қала қорғаушыларының ерлігі мен тарихи әскери маңызын мойындау ретінде берілген.<ref name="kremlin" /> == Галерея == <gallery> Pskov asv07-2018 Kremlin aerial1.jpg|Псков кремлі Pskov asv07-2018 Kremlin before sunset.jpg|Кремльдің кешкі көрінісі Holy Trinity Cathedral in Pskov.jpg|Қасиетті Троица соборы Kremlin of Pskov-2008-4.jpg|Псков кремліндегі собор Pskov Kremlin Cathedral&BT1.jpg|Собор және қоңырау мұнарасы </gallery> == Қараңыз == * [[Псков облысы]] * [[Псков республикасы]] * [[Псков кремлі]] * [[Псков сәулет мектебі]] * [[Ресей қалаларының тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Псковский край в истории России / құраст. және ғылыми ред. Е. П. Иванов. — Псков, 1996. * Филимонов А. В. ''Поднятый из руин. Послевоенное восстановление и развитие Пскова''. — Псков, 2008. * Храмы и монастыри губернского Пскова. — Псков, 2005. == Сыртқы сілтемелер == * [https://pskov.gosuslugi.ru/ Псков қаласының ресми сайты] * [https://whc.unesco.org/en/list/1523/ UNESCO: Churches of the Pskov School of Architecture] * [https://museumpskov.ru/ Псков музей-қорығы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pskov Псковқа қатысты медиафайлдар — Wikimedia Commons] * [https://ru.wikivoyage.org/wiki/Псков Псков туралы жолсілтеме — Викигид] {{Псков облысы}} {{Ресейдің әскери даңқ қалалары}} [[Санат:Псков]] [[Санат:Псков облысындағы қалалар]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресейдің әскери даңқ қалалары]] [[Санат:ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұрасы бар қалалар]] dhlm0co507yhulbevc42nx3952w5p3i 0 783120 3627409 3626651 2026-07-07T17:37:51Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3627409 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық шығарындылар стандарттары (Euro emission standards)''' — Еуропалық Одаққа, Еуропалық экономикалық аймаққа мүше мемлекеттерге және Ұлыбританияға сатылатын жаңа құрлық көліктерінің, сондай-ақ Еуропаның аумақтық суларында жүзетін кемелердің зиянды заттар шығаруын реттейтін экологиялық стандарттар. Бұл стандарттар көлік құралдарының пайдаланылуы кезінде шығатын ауа ластағыштарын, соның ішінде пайдаланылған газдарды, тежегіштердің тозуынан пайда болатын шаңды және шиналардың қажалуынан бөлінетін бөлшектерді шектеуге бағытталған. Стандарттар Еуропалық Одақтың директивалары арқылы кезең-кезеңімен енгізіліп, қоршаған ортаға әсерді азайту мақсатында талаптары біртіндеп күшейтіліп отырды. 2024 жылы келісілген '''Euro 7''' стандарты 2026 жылдан бастап күшіне енеді. Ол пайдаланылған газдардан бөлек, тежегіш пен шинаның тозуынан шығатын қатты бөлшектерді де реттейді. Сонымен қатар 2030 жылға дейін іштен жанатын қозғалтқышпен жабдықталған көліктер үшін электр көліктеріне қарағанда тежегіштен шығатын бөлшектерге қойылатын талаптар жеңілдеу болып қала береді. == Тарихы == Еуропалық Одақта жеңіл автомобильдер, жүк автомобильдері, локомотивтер, тракторлар, өздігінен жүретін машиналар және өзен кемелері сияқты көлік құралдарының атмосфераға шығаратын азот оксидтері (NOx), жалпы көмірсутектер (THC), метан емес көмірсутектер (NMHC), көміртек тотығы (CO) және қатты бөлшектердің (PM) мөлшері заңнамамен реттеледі. Алайда бұл талаптар теңіз кемелері мен әуе кемелеріне қолданылмайды. Әрбір көлік санатына жеке шығарындылар нормасы белгіленген. Стандарттарға сәйкестік арнайы сынақ циклдары арқылы анықталады. Белгіленген талаптарға сай келмейтін жаңа көлік құралдарын Еуропалық Одақ аумағында сатуға рұқсат берілмейді. Сонымен бірге жаңа стандарттар бұрыннан пайдаланылып жүрген көліктерге қолданылмайды. Стандарттар белгілі бір технологияны пайдалануды міндеттемейді. Алайда жаңа талаптарды әзірлеу кезінде қолданыстағы техникалық мүмкіндіктер ескеріледі. Нарыққа жаңадан шығарылатын модельдер қолданыстағы немесе алдағы стандарттарға сәйкес болуы тиіс. Ал қолданыстағы модельдердің аздаған жаңартылған нұсқалары бұрынғы талаптарға сәйкес келетін қозғалтқыштармен белгілі бір уақытқа дейін шығарыла алады. Шығарындыларды бақылаумен қатар, Еуропалық Одақ жүргізушілердің қауіпсіздігін арттыру мақсатында көлік құралдарына борттық диагностикалық жүйелерді (On-board diagnostics, OBD) енгізуді де міндеттеді. Бұл жүйелер шығарындылар стандарттарымен бірге қолданылады. 2000 жылдардың басында Аустралия жаңа автокөліктерге арналған ұлттық экологиялық талаптарын Еуропалық шығарындылар стандарттарымен үйлестіруді бастады. '''Euro III''' стандарты бұл елде 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізіліп, кейінгі кезеңдерде Еуропадағы енгізілу мерзімдеріне сәйкестендірілді. 2024 жылғы сәуірде '''Euro 7''' стандарты Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттер тарапынан ресми түрде бекітілді. == Зиянды шығарындылар кезеңдері және құқықтық негізі == Еуропалық шығарындылар стандарттары әдетте '''Euro 1''', '''Euro 2''', '''Euro 3''', '''Euro 4''', '''Euro 5''', '''Euro 6''' және '''Euro 7''' деп аталады. Бұл стандарттардың құқықтық негізі 1970 жылғы '''70/220/EEC''' директивасына енгізілген өзгерістерден тұрады. Стандарттардың енгізілу кезеңдері төмендегідей: * '''Euro 1''' — 1992 жыл; * '''Euro 2''' — 1996 жыл; * '''Euro 3''' — 2000 жыл; * '''Euro 4''' — 2005 жыл; * '''Euro 5''' — 2009 жыл; * '''Euro 6''' — 2014 жыл; * '''Euro 7''' — 2026 жыл. Бұл талаптар бұрынғы '''70/220/EEC''' директивасындағы шығарындылар шектерінің орнына қолданылады. Көлік құралдарының санаттары Еуропалық Одақтың тиісті директиваларына сәйкес айқындалады. == Жеңіл автомобильдерге арналған шығарындылар стандарттары == Жеңіл автомобильдер мен жеңіл коммерциялық көліктерге арналған шығарындылар нормалары '''Euro 2''' стандартынан бастап бензин және дизель қозғалтқыштары үшін жеке белгіленді. Дизель қозғалтқыштары үшін көміртек тотығына (CO) қатысты талаптар қатаңырақ болғанымен, азот оксидтерінің (NOx) рұқсат етілетін деңгейі бензин қозғалтқыштарына қарағанда жоғарырақ белгіленген. Бензин қозғалтқыштары '''Euro 4''' кезеңіне дейін қатты бөлшектерге (PM) қатысты талаптардан босатылды. Алайда тікелей бүрку жүйесімен жабдықталған қозғалтқыштар үшін '''Euro 5''' және '''Euro 6''' стандарттарында қатты бөлшектердің шығарындысына арнайы шектеулер енгізілді. 2011 жылы '''Euro 5b''' стандартымен дизель қозғалтқыштары үшін, ал 2014 жылы '''Euro 6''' стандартымен бензин қозғалтқыштары үшін бөлшектер санының (PN) нормативтері енгізілді. Техникалық тұрғыдан алғанда, Еуропалық шығарындылар стандарттары көлік құралдарының нақты пайдалану жағдайын толық көрсете бермейді. Себебі сынақ барысында өндірушілер көліктің салмағын азайту, аэродинамикалық кедергіні төмендету немесе электр жүктемесін азайту сияқты тәсілдерді қолдана алады. Мұндай жағдайлар нақты жолдағы пайдалану жағдайынан ерекшеленуі мүмкін. <nowiki>== Әлем бойынша қолданылуы ==</nowiki> * 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Proconve P7''' экологиялық стандартына (Euro 5 стандартына ұқсас) сәйкес болуы тиіс. * 2014 жылғы қыркүйектен бастап Чилиде сатылатын барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Proconve L6''' (Euro 5 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап Аргентинада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2016 жылғы қаңтардан бастап Ресейде барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2016 жылдан бастап Түркияда барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2017 жылғы 1 қыркүйектен бастап Сингапурда барлық жаңа бензинмен жүретін автомобильдер '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс, ал дизельді автомобильдер үшін бұл талап 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілді. * 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Филиппинде барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары '''China 5''' (Euro 5 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Аргентинада барлық жаңа жеңіл және ауыр көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2018 жылдан бастап Ресейде барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2018 жылғы 1 сәуірден бастап Перуде '''Euro 4''', '''Tier 2''' және '''EPA 2007''' стандарттары міндетті болды. * 2018 жылғы 8 қазаннан бастап Индонезияда барлық жаңа бензинді автомобильдер '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2019 жылғы 1 шілдеден бастап Мексикада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''EPA 07''' және '''Euro 5''' стандарттарына сәйкес болуы тиіс. * 2020 жылғы 1 сәуірден бастап Үндістанда барлық жаңа екі, үш және төрт дөңгелекті көлік құралдары '''BS VI''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығына (ECOWAS) мүше елдерде барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары '''China 6a''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Камбоджада барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Вьетнамда барлық жаңа автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Proconve L7''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2022 жылғы қыркүйектен бастап Чилиде барлық жаңа жеңіл және орта санаттағы көлік үлгілері '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2022 жылғы 12 сәуірден бастап Индонезияда барлық жаңа дизельді көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Proconve P8''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс. * 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Колумбияда барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2023 жылғы 1 шілдеден бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары уақытша «Euro 7» деп аталатын деңгейден де қатаң '''China 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Таиландта барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Мароккода барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2024 жылғы 1 қазаннан бастап Перуде жаңа көлік құралдары үшін '''Euro 6b''', '''Tier 3''' және '''EPA 2010''' стандарттары міндетті болды. * 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Мексикада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''EPA 10''' және '''Euro 6''' стандарттарына сәйкес болуы тиіс. * 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда жаңа жеңіл автомобильдер паркі '''Proconve L8''' стандартының бірінші кезеңіне сәйкес болуы тиіс. * 2025 жылғы 30 қыркүйектен бастап Чилиде барлық жаңа жеңіл және орта санаттағы көлік үлгілері '''Euro 6c''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2025 жылғы желтоқсаннан бастап Аустралияда сатылатын барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6d''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Камбоджада барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. == Көлік құралдарын тұрақты пайдалануға қойылған тыйымдар == * '''Euro 0''' бензин немесе дизель – Германияның Ной-Ульм қаласы мен тағы 42 қаланың кейбір бөліктерінде (ерекшеліктер қарастырылған). * '''Euro 1''' бензин немесе дизель – Гент қаласында толық тыйым салынған; Антверпен мен Брюссельдің кейбір бөліктерінде шектеулер бар. * '''Euro 1''' газбен жүретін автомобильдер – Италияның Пьемонт өңіріндегі 76 қалада. * '''Euro 2''' дизель – Ной-Ульм қаласының кейбір бөліктерінде. * '''Euro 2''' бензин немесе дизель – Пьемонт өңіріндегі 76 қалада. * '''Euro 2''' – Мадридте (жергілікті емес көліктер үшін); Торрехон-де-Ардос пен Сарагосаның кейбір бөліктерінде ерекшеліктер бар. * '''Euro 3''' дизель – Амстердам, Арнем, Гаага, Утрехт, Мадрид және Германияның 42 қаласының кейбір бөліктерінде. Сондай-ақ Францияның бірнеше қалалық агломерацияларында және Испанияның жекелеген өңірлерінде ерекше жағдайлармен қолданылады. * '''Euro 3''' бензин немесе дизель – Глазго қаласының кейбір бөліктерінде (бірқатар ерекшеліктер, қайта жабдықтауды қаржыландыру және өтемақы бағдарламаларымен бірге). * '''Euro 3''' бензин – 2024 жылғы 1 қазаннан бастап Милан қаласының Area C аймағында бензинмен жүретін жеңіл автомобильдер кемінде '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * '''Euro 4''' дизель – Гент, Мюнхен және Штутгарт қалаларында, сондай-ақ Антверпен, Брюссель және Мадридтің кейбір бөліктерінде. * '''Euro 4''' бензин – 2027 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында бензинді автомобильдер кемінде '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * '''Euro 5''' дизель – Дармштадт пен Штутгарттың кейбір бөліктерінде, сондай-ақ Данияның бірнеше қаласында және Глазгода шектеулер қолданылады. * '''Euro 5''' бензин – 2030 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында бензинді автомобильдер кемінде '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс. * '''Euro 6''' дизель – 2028 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында '''Euro 6a''', '''Euro 6b''' және '''Euro 6c''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады. * '''Euro 6''' газбен жүрмейтін немесе электрлендірілмеген автомобильдер – Мадрид қаласының орталығында (ерекшеліктермен). 2019 жылдан бастап Германияның кейбір қалаларында '''Euro 4''' және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2022 жылғы 1 қыркүйектен бастап Руан мен Тулузада '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге (ерекшеліктермен) тыйым салынды. 2023 жылғы 1 маусымнан бастап Глазго қаласының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2023 жылғы қыркүйектен бастап Экс-Марсель-Прованс агломерациясының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2023 жылғы 1 қазаннан бастап Данияның бірнеше қаласында '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Торрехон-де-Ардос пен Сарагосаның кейбір бөліктерінде '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Гранд-Лион, Страсбург және Монпелье агломерацияларының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Мадрид қаласының орталығында '''Euro 6''' талаптарына сәйкес келмейтін газбен жүрмейтін немесе электрлендірілмеген автомобильдерге тыйым салынды. 2024 жылғы 30 мамырдан бастап Данди қаласының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2024 жылғы 1 маусымнан бастап Абердин мен Эдинбург қалаларының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Нант қаласында '''Euro 1''' автомобильдеріне тыйым салынады. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Мадридте '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Монпелье агломерациясы мен Үлкен Париждің кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 4''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады. 2025 жылғы 1 сәуірден бастап Гранада қаласында (жергілікті емес көліктер үшін) '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады. 2028 жылғы 1 қаңтардан бастап Гранд-Лион агломерациясының кейбір бөліктерінде '''Euro 4''' (бензин және дизель) және '''Euro 6''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады. == Сыртқы сілтемелер == * European Commission. ''Vehicle emissions standards''. * UNECE (United Nations Economic Commission for Europe). ''Vehicle Regulations and Emission Standards''. * [https://www.stratstone.com/blog/european-car-emissions-standards/ Еуро шығарындыларының стандарттары қандай?](''ағылшын тілінде''). [[Санат:Еуропалық Одақтағы көміртегі шығарындылары]] [[Санат:Шығарындылар стандарттары]] nz4nh5grh72hlstuxf1ca26i3r0vl9n 0 783127 3627412 3626879 2026-07-07T17:42:51Z Kasymov 10777 3627412 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Мың бала» ұлттық олимпиадасы''' – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] жыл сайын өткізілетін, ауылдық жалпы білім беретін мектептердің 6-сынып оқушыларының дарындылығын анықтауға, қолдауға және дамытуға бағытталған ұлттық олимпиада. Олимпиада жеңімпаздары дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептерде оқуын жалғастыру мүмкіндігіне ие болады. ==Тарихы == «Мың бала» олимпиадасы 2020 жылдан бері [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]нің бұйрығына сәйкес өткізіліп келеді және республикалық олимпиадалар мен конкурстардың тізбесіне енгізілген. Мақсаты – Қазақстан Республикасының ауыл мектептері оқушыларының дарындары мен қабілеттерін дамытуға және қолдауға жағдай жасау. Міндеті – ауыл мектептері оқушыларының теориялық білімдерін тереңдету және практикалық дағдыларын жетілдіру. «[[El Umiti]]» корпоративтік қоры Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен бірлесіп олимпиаданың негізгі ұйымдастырушысы әрі операторы болып табылады. Олимпиаданы іске асыруға өңірлік «Дарын» орталықтары да қатысып, жергілікті жерлерде ұйымдастырушылық және үйлестіру жұмыстарын қамтамасыз етеді. Қор қатысушыларды тіркеуді, тестілеуді өткізуді, нәтижелерді мониторингтеуді және білім беру платформасының жұмысын сүйемелдеуді жүзеге асырады.<ref>{{cite web | url = https://elordainfo.kz/article/my-da-an-balany-miti-my-bala-zhobasy-auyl-o-ushylaryny-mirin-alay-zgertip-zhatyr | title = Мыңдаған баланың үміті: «Мың бала» жобасы ауыл оқушыларының өмірін қалай өзгертіп жатыр | website = elordainfo.kz | date = 2025-08-27 | accessdate = 2026-07-06}}</ref> == Өткізу үдерісі == «Мың бала» олимпиадасы Қазықстанның барлық ауыл мектептерінде өткізіледі. Олимпиадаға ауыл мектептерінің 6-сынып оқушылары қатыса алады. Олимпиадаға қатысу тегін.<ref>{{cite web | url = https://aikyn.kz/280224/auyldyn--balasyna-tegin-ok-ug-a-mumkindik-beretin-olimpiada-bastaldy | title = Ауыл баласына тегін оқуға мүмкіндік беретін олимпиада басталды | website = aikyn.kz | date = 2025-02-12 | accessdate = 2026-07-06}}</ref> Олимпиада екі негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде қатысушылар логикалық және кеңістіктік ойлауға арналған тапсырмалардан тұратын онлайн тестілеуден өтеді. Бірінші кезеңнің қорытындысы бойынша 5000 финалист іріктеліп, олар екінші кезеңдегі офлайн тестілеуге қатысады.<ref>{{cite web | url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2024/02/19/263858/?utm_source=chatgpt.com | title = «Мын бала»: тысячу сельских интеллектуалов-шестиклассников зачислят бесплатно в спецшколы | lang=ru | website = ktk.kz | date = 2024-02-19 | accessdate = 2026-07-06}}</ref><ref>{{cite web | url = https://baq.kz/oqushylar-arasyndagy-myn-bala-olimpiadasyna-tirkelu-bastaldy-200007444/?utm_source=chatgpt.com | title = Оқушылар арасындағы "Мың бала" олимпиадасына тіркелу басталды | website = baq.kz | date = 2025-02-11 | accessdate = 2026-07-06}}</ref><ref>{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/obrazovanie-i-nauka/639536-startovala-registratsiya-na-olimpiadu-my-bala | title = Стартовала регистрация на олимпиаду «Мың бала» | lang=ru | website = 24.kz | date = 2024-02-19 | accessdate = 2026-07-06}}</ref> «Мың бала» ұлттық олимпиадасы ауылдық жерлердегі 6-сыныптың ең қабілетті 1000 оқушысын анықтауға және оларға еліміздің дарынды балаларға арналған жетекші мамандандырылған мектептерінде, соның ішінде Республикалық физика-математика мектебінде, сондай-ақ «Білім-инновация» және «Дарын» лицейлерінде Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі бекіткен квоталарға сәйкес оқуын жалғастыру мүмкіндігін беруге бағытталған. Бұл тәртіп Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің 2023 жылғы 1 наурыздағы №53 бұйрығына сәйкес жүзеге асырылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://1000bala.elumiti.kz/ Ресми сайт] [[Санат:Білім беру]] qbfd12auwbf767vgwf0serel5iy1q28 0 783134 3627321 3627211 2026-07-07T13:59:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] ([[User talk:Алмас Нурмаш|т]]) өңдемелерінен [[User:Орел Карл|Орел Карл]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626965 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Праганы азат еткені үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Liberation of Prague ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal for the liberation of Prague, Soviet Union.png|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За освобождение Праги»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[9 маусым]] [[1945 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 395 000 | жоғары марапаты = [[Варшаваны азат еткені үшін медалі|«Варшаваны азат еткені үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Liberation of Prague" }} '''«Праганы азат еткені үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За освобождение Праги»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 9 маусымдағы Жарлығымен құрылды. Медаль суретінің авторлары - суретші А. И. Кузнецов және суретші Скоржинская. == Медал жайлы ереже == «Праганы азат еткені үшін» медалімен 1945 жылы 3–9 мамыр аралығында Праганы ерлікпен шабуылдап азат етуге тікелей қатысқан [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметшілері, сондай-ақ осы қаланы азат ету жөніндегі жауынгерлік операцияларды ұйымдастырушылар мен басшылар марапатталады. Медалды табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Праганы азат етуге нақты қатысқанын растайтын, әскери бөлімдердің қолбасшылары мен әскери-емдеу мекемелерінің басшылары берген құжаттардың негізінде жүзеге асырылады. Медалды табыстау: * әскери бөлімдердің командирлері арқылы — Қызыл әскер мен Әскери-теңіз флотының әскери бөлімдерінде қызмет атқарып жүрген адамдарға; * марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы — армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға жүргізіледі. == Тағу ережесі == «Праганы азат еткені үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[Варшаваны азат еткені үшін медалі|«Варшаваны азат еткені үшін» медалінен]] кейін орналасады. 2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап тағанға тағылатын КСРО ордендері мен медалдарын Ресей Федерациясының ордендері және медалдарымен бірге таққан кезде, КСРО ордендері Ресей Федерациясының ордендерінен кейін, ал КСРО медалдары Ресей Федерациясының медалдарынан кейін орналастырылады<ref>Указ Президента Российской Федерации № 1099 от 7 сентября 2010 г. «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»</ref>. == Медал сипаттамасы == «Праганы азат еткені үшін» медалы [[Жез|жезден]] дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінің жоғарғы жағында шеңбер бойымен «АЗАТ ЕТКЕНІ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ»}}), оның астында «ПРАГАНЫ» ({{lang-ru|«ПРАГИ»}}) деген жазу жазылған. Төменгі жағында күннің шығып келе жатқан бейнесі және бесбұрышты жұлдызшаның астында біріктірілген екі [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтағы бейнеленген. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдың артқы бетінде Праганың азат етілген күні — «9 мамыр 1945» ({{lang-ru|«9 мая 1945»}}) деген жазу, ал күннің астында бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм ақшыл көк-күлгін түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның ортасында ені 8 мм көк жолақ орналасқан. == Марапатталғандар == «Праганы азат еткені үшін» медалімен Қызыл әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің 1945 жылы 3–9 мамыр аралығында өткен [[Прага операциясы|Прага операциясының]] тікелей қатысушылары, сондай-ақ осы қаланы азат ету жөніндегі жауынгерлік операцияларды ұйымдастырушылар мен басшылар марапатталды. 1962 жылғы жағдай бойынша «Праганы азат еткені үшін» медалімен 395 000-нан астам адам марапатталған<ref>''Шуняков Д. В.'' Награды удостоены… Статистические данные по награждению советскими орденами и медалями в годы Второй мировой войны. // Военно-исторический журнал. — 2021. — № 5. — Б.48.</ref>. Марапатталғандардың қатарында 40 мыңы Чехословакия азаматы болған<ref>Чехословацкая Народная Армия // Армии стран Варшавского договора. (справочник) / А. Д. Вербицкий и др. — М.: Воениздат, 1985. — Б. 172—191.</ref>. == Суреттеме == <gallery widths="200px" heights="200px"> Сурет:Liberation of Prague REVERSE.jpg|Медалдің артқы беті Сурет:RUSMARKA-1935.jpg|Ресей пошта маркасы, 2015 жыл </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|тақырыбы=Медали СССР|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|беттері=122—123|isbn=5-7062-0111-0}} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|тақырыбы=Ордена и медали СССР|орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|беттері=87|isbn=}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 7m7mh9ql9mgowskfumyzd7bwad3igny 0 783137 3627418 3626952 2026-07-07T17:46:18Z Kasymov 10777 «[[Санат:Дәрілер|Дәрілер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627418 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type = plain |image = Ursodeoxycholic acid (UDCA) Structural Formula V1.svg |image2 = Ursodeoxycholic acid ball-and-stick.png |latin_name = Acidum ursodeoxycholicum |IUPAC_name = 3α,7β-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid |C = 24 |H = 40 |O = 4 |CAS_number = 128-13-2 |PubChem = 31401 |group = өт қышқылдары және олардың туындылары; холеретиктер |ATC = A05AA02 |forms = капсулалар, таблеткалар, ішке қабылдауға арналған суспензия |trademarks = Actigall, Urso, Ursofalk, Ursosan, Урдокса, Урсодекс, Урсодез және басқалары }} '''Урсодезоксихол қышқылы''' (қысқаша '''УДХҚ''' немесе '''UDCA'''; {{lang-en|ursodeoxycholic acid}}, сондай-ақ '''урсодиол''') — табиғи түрде аз мөлшерде адам өтінде кездесетін гидрофильді [[өт қышқылдары|өт қышқылы]] және дәрілік зат. Ол ішек бактерияларының өт қышқылдарын түрлендіруі нәтижесінде түзілуі мүмкін; кейбір жануарларда, әсіресе аюларда, оның мөлшері едәуір жоғары болады.<ref name="DailyMed">{{cite web |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/search.cfm?query=ursodiol |title=Ursodiol — drug labels |publisher=DailyMed, U.S. National Library of Medicine |access-date=2026-07-06 |language=en}}</ref><ref name="Hagey1993">{{cite journal |last1=Hagey |first1=L. R. |last2=Crombie |first2=D. L. |last3=Espinosa |first3=E. |last4=Carey |first4=M. C. |last5=Igimi |first5=H. |last6=Hofmann |first6=A. F. |title=Ursodeoxycholic acid in the Ursidae: biliary bile acids of bears, pandas, and related carnivores |journal=Journal of Lipid Research |year=1993 |volume=34 |issue=11 |pages=1911–1917 |doi=10.1016/S0022-2275(20)35109-9 |pmid=8263415 |language=en}}</ref> Тазартылған дәрілік түрінде урсодезоксихол қышқылы [[өттас ауруы]]нда, өттің холестеринмен қанығуын төмендету үшін, сондай-ақ кейбір холестаздық бауыр ауруларында қолданылады. Әсіресе біріншілік билиарлық холангитте УДХҚ бірінші қатардағы ем ретінде қарастырылады.<ref name="MedlinePlus">{{cite web |url=https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699047.html |title=Ursodiol |publisher=MedlinePlus |date=2023-03-15 |access-date=2026-07-06 |language=en}}</ref><ref name="EASL2017">{{cite journal |last1=Hirschfield |first1=G. M. |display-authors=etal |title=EASL Clinical Practice Guidelines: The diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis |journal=Journal of Hepatology |year=2017 |volume=67 |issue=1 |pages=145–172 |doi=10.1016/j.jhep.2017.03.022 |language=en}}</ref> == Атауы == «Урсодезоксихол» атауы латынның ''ursus'' — «аю» сөзінен шыққан, себебі бұл қышқыл алғаш рет аю өтіндегі өт қышқылдарының құрамынан сипатталған.<ref name="Hagey1993" /> Ағылшын тіліндегі фармакологиялық әдебиетте зат көбіне ''ursodiol'' деп те аталады. == Химиялық сипаттамасы == Урсодезоксихол қышқылы — хенодезоксихол қышқылының эпимері. Екі қосылыс та дезоксихол қышқылының 7-гидроксил туындыларына жатады, бірақ УДХҚ молекуласында 7-гидроксил тобы β-бағытта орналасады.<ref name="Lazaridis2001">{{cite journal |last1=Lazaridis |first1=K. N. |last2=Gores |first2=G. J. |last3=Lindor |first3=K. D. |title=Ursodeoxycholic acid 'mechanisms of action and clinical use in hepatobiliary disorders' |journal=Journal of Hepatology |year=2001 |volume=35 |issue=1 |pages=134–146 |pmid=11495032 |language=en}}</ref> Химиялық формуласы — C₂₄H₄₀O₄, молекулалық массасы шамамен 392,56 г/моль. IUPAC атауы — 3α,7β-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid. CAS нөмірі — 128-13-2, PubChem идентификаторы — 31401.<ref name="DailyMed" /><ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ursodeoxycholic-Acid |title=Ursodeoxycholic Acid |publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-06 |language=en}}</ref> == Медициналық қолданылуы == УДХҚ қолданылатын нақты көрсетілімдер елге, дәрілік түріне және ұлттық тіркеу құжаттарына байланысты ерекшеленуі мүмкін. Жалпы медициналық әдебиетте ол өт тастары, билиарлық лай, біріншілік билиарлық холангит және кейбір холестаздық жағдайлар контекстінде қарастырылады.<ref name="MedlinePlus" /><ref name="StatPearls">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545303/ |title=Ursodeoxycholic Acid |publisher=NCBI Bookshelf / StatPearls |last1=Achufusi |first1=T. G. O. |last2=Safadi |first2=A. O. |last3=Mahabadi |first3=N. |date=2023-02-12 |access-date=2026-07-06 |language=en}}</ref> === Өттас ауруы === Урсодезоксихол қышқылы өттің холестеринмен қанығуын төмендетіп, холестериндік өт тастарының біртіндеп еруіне ықпал етуі мүмкін. Ол операция жасатқысы келмейтін немесе операцияға медициналық қарсы көрсетілімі бар кейбір науқастарда қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге тез салмақ жоғалту кезінде өт тастарының пайда болу қаупін төмендету үшін де қолданылуы сипатталған.<ref name="MedlinePlus" /><ref name="Hofmann1989">{{cite journal |last1=Hofmann |first1=A. F. |title=Medical dissolution of gallstones by oral bile acid therapy |journal=American Journal of Surgery |year=1989 |volume=158 |issue=3 |pages=198–204 |doi=10.1016/0002-9610(89)90252-3 |pmid=2672842 |language=en}}</ref> === Біріншілік билиарлық холангит === Біріншілік билиарлық холангит — бауырішілік ұсақ өт жолдарының созылмалы аутоиммундық зақымдануымен сипатталатын холестаздық ауру. Еуропалық бауырды зерттеу қауымдастығының нұсқаулығында УДХҚ бұл ауруда барлық науқастар үшін бірінші қатардағы фармакотерапия ретінде ұсынылады.<ref name="EASL2017" /> DailyMed деректерінде урсодиол таблеткалары біріншілік билиарлық холангитті, бұрынғы атауы бойынша біріншілік билиарлық циррозды, емдеуге көрсетілген дәрілік зат ретінде берілген.<ref name="DailyMed" /> Клиникалық зерттеулерде УДХҚ бауырдың биохимиялық көрсеткіштерін, соның ішінде билирубин, сілтілік фосфатаза және трансаминазалар деңгейін жақсартуы мүмкін екені көрсетілген.<ref name="Poupon1991">{{cite journal |last1=Poupon |first1=R. E. |last2=Balkau |first2=B. |last3=Eschwège |first3=E. |last4=Poupon |first4=R. |title=A multicenter, controlled trial of ursodiol for the treatment of primary biliary cirrhosis |journal=The New England Journal of Medicine |year=1991 |volume=324 |issue=22 |pages=1548–1554 |doi=10.1056/NEJM199105303242204 |pmid=1674105 |language=en}}</ref> Алайда өлім-жітім мен бауыр трансплантациясына қажеттілікті төмендету мәселесі бойынша әртүрлі мета-талдауларда нәтижелер біркелкі болмаған.<ref name="Cochrane2012">{{cite journal |last1=Rudic |first1=J. S. |last2=Poropat |first2=G. |last3=Krstic |first3=M. N. |last4=Bjelakovic |first4=G. |last5=Gluud |first5=C. |title=Ursodeoxycholic acid for primary biliary cirrhosis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2012 |issue=12 |pages=CD000551 |doi=10.1002/14651858.CD000551.pub3 |pmid=23235576 |pmc=7045744 |language=en}}</ref> === Біріншілік склероздаушы холангит === Біріншілік склероздаушы холангит кезінде УДХҚ бауыр ферменттерін жақсартуы мүмкін, бірақ бұл өзгерістер әрқашан ауру ағымының немесе ұзақ мерзімді болжамның жақсаруын білдірмейді. Жоғары дозалармен жүргізілген зерттеулер қауіпсіздік тұрғысынан алаңдаушылық тудырғандықтан, бұл ауруда УДХҚ қолдану мәселесі клиникалық нұсқаулықтарда сақтықпен қарастырылады.<ref name="Lindor2009">{{cite journal |last1=Lindor |first1=K. D. |display-authors=etal |title=High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis |journal=Hepatology |year=2009 |volume=50 |issue=3 |pages=808–814 |doi=10.1002/hep.23082 |pmid=19585548 |language=en}}</ref> === Жүктіліктегі бауырішілік холестаз === УДХҚ жүктіліктегі бауырішілік холестаз кезінде қолданылуы зерттелген. Кейбір деректерде ол ананың қышынуын азайтуы мүмкін деп көрсетіледі, бірақ ұрыққа қатысты негізгі қолайсыз нәтижелерге әсері шектеулі немесе анық емес деп бағаланған.<ref name="Chappell2019">{{cite journal |last1=Chappell |first1=L. C. |display-authors=etal |title=Ursodeoxycholic acid versus placebo in women with intrahepatic cholestasis of pregnancy (PITCHES): a randomised controlled trial |journal=The Lancet |year=2019 |volume=394 |issue=10201 |pages=849–860 |doi=10.1016/S0140-6736(19)31270-X |pmid=31378395 |language=en}}</ref> === Басқа қолданылуы === УДХҚ билиарлық рефлюкс-гастрит, муковисцидозбен байланысты бауыр зақымдануы және басқа да холестаздық жағдайларда зерттелген. Бұл қолданулардың бір бөлігі елге байланысты тіркелмеген немесе дәлелдемелік базасы шектеулі болуы мүмкін.<ref name="StatPearls" /> == Әсер ету механизмі == Урсодезоксихол қышқылы ішке қабылданғанда өт қышқылдарының жалпы пулындағы өзінің үлесін арттырады және холестаздық ауруларда жиналатын гидрофобты, уыттырақ эндогендік өт қышқылдарын ығыстыруы мүмкін. Оның әсері өт жолдарының эпителий жасушаларын қорғаумен, гепатоциттер апоптозын тежеумен, иммуномодуляциялық әсерлермен және өт секрециясын ынталандырумен байланыстырылады.<ref name="DailyMed" /><ref name="Lazaridis2001" /> Өттас ауруында УДХҚ бауырдағы холестерин секрециясын және ішектегі холестерин сіңуін төмендетіп, өттің литогенділігін азайтады. Нәтижесінде холестериндік тастардың біртіндеп еруі мүмкін.<ref name="MedlinePlus" /><ref name="Hofmann1989" /> == Фармакокинетикасы == УДХҚ ішке қабылданғаннан кейін толық емес сіңеді. Сіңген бөлігі бауырда глицинмен немесе тауринмен конъюгацияланып, қайтадан өтке бөлінеді. Негізгі шығарылу жолы — нәжіс арқылы; несеппен шығарылуы әдетте өте аз мөлшерде болады, бірақ ауыр холестаз кезінде артуы мүмкін.<ref name="DailyMed" /> == Қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары == Дәрілік затқа жоғары сезімталдық, толық билиарлық обструкция, сондай-ақ өт ағымының айқын бұзылыстары кейбір тіркеу құжаттарында қарсы көрсетілім ретінде беріледі.<ref name="DailyMed" /> Орыс тілді фармакологиялық анықтамалықтарда кальцийі жоғары рентгеноң өт тастары, жұмыс істемейтін өт қабы, өт қабы мен өт жолдарының жедел қабыну аурулары, декомпенсацияланған бауыр циррозы және бауыр, бүйрек немесе ұйқыбез функциясының ауыр бұзылыстары да сақтықпен немесе қарсы көрсетілім ретінде көрсетіледі.<ref name="RLS">{{cite web |url=https://www.rlsnet.ru/active-substance/ursodezoksixolevaya-kislota-1023 |title=Урсодезоксихолевая кислота — описание вещества |publisher=Регистр лекарственных средств России |access-date=2026-07-06 |language=ru}}</ref> Бауыр қызметінің көрсеткіштерін бақылау қажеттілігі ресми препарат затбелгілерінде атап өтіледі; әсіресе біріншілік билиарлық холангит кезінде емнің басында және кейінгі кезеңде бауыр ферменттері мен билирубин деңгейін дәрігерлік бақылау ұсынылады.<ref name="DailyMed" /> == Жағымсыз әсерлері == Жағымсыз әсерлердің қатарына іштің ауыруы немесе жайсыздығы, жүрек айну, диарея, диспепсия, қышыну, тері бөртпесі және шаштың сиреуі жатады. Постмаркетингтік деректерде бауыр ферменттерінің жоғарылауы, сарғаюдың күшеюі, бас айналу, бас ауыру және аллергиялық реакциялар да сипатталған.<ref name="DailyMed" /> Клиникалық тәжірибеде жағымсыз әсерлердің жиілігі науқастың негізгі ауруына, дозасына және қатар қолданылатын дәрілерге байланысты өзгеруі мүмкін. == Дәрілермен өзара әрекеттесуі == Холестирамин және колестипол сияқты өт қышқылдарын байланыстыратын заттар, сондай-ақ алюминий бар антацидтер УДХҚ сіңуін төмендетуі мүмкін. Эстрогендер, кейбір пероральды контрацептивтер және клофибрат тәрізді липид алмасуына әсер ететін препараттар өттегі холестерин мөлшерін арттырып, УДХҚ-ның холестериндік өт тастарын еріту тиімділігін төмендетуі мүмкін.<ref name="DailyMed" /><ref name="RLS" /> == Биосинтезі және табиғи көздері == Көптеген омыртқалыларда УДХҚ аз мөлшерде ішек микробиотасының өт қышқылдарын түрлендіруі арқылы түзіледі. Аю тұқымдастарында, алып панданы қоспағанда, бұл қышқыл өт қышқылдарының едәуір бөлігін құрауы мүмкін.<ref name="Hagey1993" /> Тарихи тұрғыдан аю өті дәстүрлі қытай медицинасында қолданылған, бірақ қазіргі медицинада тазартылған және стандартталған дәрілік заттар пайдаланылады. == Синтезі == Урсодезоксихол қышқылы табиғи көздерден тікелей көп мөлшерде алынбайды, сондықтан өнеркәсіпте көбіне басқа өт қышқылдарынан жартылай синтез арқылы өндіріледі. Негізгі бастапқы заттар ретінде хол қышқылы, хенодезоксихол қышқылы және сирегірек литохол қышқылы қарастырылады.<ref name="Tonin2018">{{cite journal |last1=Tonin |first1=F. |last2=Arends |first2=I. W. C. E. |title=Latest development in the synthesis of ursodeoxycholic acid (UDCA): a critical review |journal=Beilstein Journal of Organic Chemistry |year=2018 |volume=14 |pages=470–483 |doi=10.3762/bjoc.14.33 |pmid=29520309 |pmc=5827811 |language=en}}</ref><ref name="Song2023">{{cite journal |last1=Song |first1=Peng |last2=Zhang |first2=Xue |last3=Feng |first3=Wei |last4=Xu |first4=Haibo |last5=Wu |first5=Xiaofeng |last6=Xie |first6=Ying |last7=Yu |first7=Yong |last8=Fu |first8=Rongzhao |title=Biological synthesis of ursodeoxycholic acid |journal=Frontiers in Microbiology |year=2023 |volume=14 |pages=1140662 |doi=10.3389/fmicb.2023.1140662 |pmid=36910199 |pmc=9998936 |language=en}}</ref> Дәстүрлі химиялық өндірісте УДХҚ көбіне хол қышқылынан алынады. Бұл жолда C-12 орнындағы гидроксил тобын жою және C-7 орнындағы гидроксил тобының конфигурациясын α-қалпынан β-қалпына өзгерту қажет. Мұндай көпсатылы процесс қорғаныш топтарын енгізу және алып тастау кезеңдерін қамтиды, сондықтан жалпы шығымы салыстырмалы түрде төмен болады.<ref name="Tonin2018" /> Хенодезоксихол қышқылынан синтез қысқарақ болып саналады, себебі бұл жағдайда негізінен C-7 гидроксил тобының эпимерленуі қажет. Химиялық тәсілде хенодезоксихол қышқылы алдымен 7-кетолитохол қышқылына дейін тотықтырылып, кейін стереоселективті түрде урсодезоксихол қышқылына дейін тотықсыздандырылады.<ref name="Tonin2018" /> Ферментативтік әдісте алдымен 7α-гидроксистероиддегидрогеназа хенодезоксихол қышқылын 7-кетолитохол қышқылына дейін тотықтырады, ал кейін 7β-гидроксистероиддегидрогеназа бұл аралық өнімді урсодезоксихол қышқылына дейін тотықсыздандырады. Бұл реакциялар әдетте NAD⁺/NADH немесе NADP⁺/NADPH кофакторларына тәуелді, сондықтан заманауи биокаталитикалық жүйелерде кофакторларды қалпына келтіру тетіктері қолданылады.<ref name="Song2023" /> Соңғы жылдары УДХҚ алу үшін еркін ферменттерге, иммобилизацияланған ферменттерге және генетикалық түрлендірілген микроорганизмдердің бүтін жасушаларына негізделген биокаталитикалық жүйелер белсенді зерттелуде. Мұндай тәсілдер химиялық синтезбен салыстырғанда сатылар санын, қалдық мөлшерін және қауіпті реагенттерді азайтуға бағытталған.<ref name="Song2023" /> 2025 жылғы зерттеуде инженерленген ''Escherichia coli'' жасушаларының көпферментті каскады арқылы хенодезоксихол қышқылынан урсодезоксихол қышқылын алу мүмкіндігі көрсетілді.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Xue |last2=Xin |first2=Jiagang |last3=Liu |first3=Meng |last4=Zhang |first4=Ying |last5=Luan |first5=Haixia |last6=Feng |first6=Wei |last7=Wang |first7=Feng |last8=Xu |first8=Wei |last9=Song |first9=Peng |title=Cost-effective whole-cell biosynthesis of ursodeoxycholic acid using engineered Escherichia coli with a multienzyme cascade |journal=Frontiers in Microbiology |year=2025 |volume=16 |pages=1538237 |doi=10.3389/fmicb.2025.1538237 |language=en}}</ref> Литохол қышқылынан УДХҚ алу да теориялық және биотехнологиялық тұрғыдан қарастырылады. Бұл жағдайда негізгі міндет — молекулаға 7β-гидроксил тобын енгізу. Мұндай бағытта P450-монооксигеназалар мен басқа да ферменттік жүйелер зерттелгенімен, бұл тәсіл хенодезоксихол қышқылынан биосинтезге қарағанда өндірістік тұрғыдан азырақ дамыған деп бағаланады.<ref name="Song2023" /> == Өнеркәсіптік өндірісі == Қазіргі фармацевтикалық өндірісте урсодезоксихол қышқылы көбіне хол қышқылынан немесе хенодезоксихол қышқылынан жартылай синтез арқылы алынады. Хол қышқылы әдетте ірі қара мал өтінен алынатын шикізатпен байланыстырылады; сонымен қатар ферментативтік және биокаталитикалық синтез жолдары да зерттеліп келеді.<ref name="Tonin2018" /> == Дәрілік түрлері және сауда атаулары == УДХҚ капсула, таблетка және ішке қабылдауға арналған суспензия түрінде шығарылады. Халықаралық нарықта Actigall, Urso, Urso Forte, Ursofalk сияқты атаулар кездеседі; орыс тілді және посткеңестік нарықтарда Урсосан, Урсофальк, Урдокса, Урсодекс, Урсодез және басқа да атаулар қолданылады.<ref name="MedlinePlus" /><ref name="RLS_ATC">{{cite web |url=https://www.rlsnet.ru/atc/ursodezoksixolevaya-kislota-1576 |title=A05AA02 Урсодезоксихолевая кислота |publisher=Регистр лекарственных средств России |access-date=2026-07-06 |language=ru}}</ref> == Жіктелуі == Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ATC/DDD жіктемесінде урсодезоксихол қышқылы A05AA02 коды бойынша «өт қышқылдары және олардың туындылары» тобына жатады.<ref name="WHOATC">{{cite web |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=A05AA02 |title=ATC/DDD Index: A05AA02 Ursodeoxycholic acid |publisher=WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology |access-date=2026-07-06 |language=en}}</ref> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Өт қышқылдары]] * [[Өттас ауруы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Ursodeoxycholic acid}} * [https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699047.html Ursodiol] — MedlinePlus дәрілік анықтамалығы * [https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/search.cfm?query=ursodiol Ursodiol] — DailyMed препарат затбелгілері * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545303/ Ursodeoxycholic Acid] — NCBI Bookshelf / StatPearls * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ursodeoxycholic-Acid Ursodeoxycholic Acid] — PubChem * [https://go.drugbank.com/drugs/DB01586 Ursodeoxycholic acid] — DrugBank * [https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=A05AA02 A05AA02 Ursodeoxycholic acid] — WHO ATC/DDD Index * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5827811/ Latest development in the synthesis of ursodeoxycholic acid (UDCA): a critical review] — Beilstein Journal of Organic Chemistry * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9998936/ Biological synthesis of ursodeoxycholic acid] — Frontiers in Microbiology * [https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2025.1538237/full Cost-effective whole-cell biosynthesis of ursodeoxycholic acid using engineered ''Escherichia coli''] — Frontiers in Microbiology [[Санат:Фармакология]] [[Санат:Өт қышқылдары]] [[Санат:Гепатология]] [[Санат:Асқорыту жүйесіне әсер ететін дәрілер]] 90mzah8j1wq89356b82dq5w8n6zxx7y 0 783142 3627421 3627009 2026-07-07T17:47:52Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3627421 wikitext text/x-wiki {{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы|Name=Геркулес мұнарасы|Image=A coruna torre de hercules sunset edit.jpg|imagecaption=Геркулес мұнарасы|State Party={{ESP}}|Type=Мәдени|Criteria=iii|ID=1312|Link=http://whc.unesco.org/en/list/1312|Region=ES|Year=2009|Session=33|Extension=|Danger=|lat_dir=N|lat_deg=43|lat_min=23|lat_sec=9|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=24|lon_sec=23}} '''«Геркулес мұнарасы»''' (сонымен қатар '''Tower of Hercules''', {{Lang-esp|Torre de Hércules}}) — [[А-Корунья|Ла-Корунья]] қаласының ([[Галисия]], [[Испания]]) солтүстік бөлігінде орналасқан жұмыс істеп тұрған [[Шамшырақ|маяк]]. [[Рим империясы]] кезінде салынған бұл маяк әлемдегі ең көне маяк<ref>{{Cite web|title=Resources — Educational Materials|url=http://uslhs.org/resources_materials.php|publisher=The United States Lighthouse Society|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGkGz9v?url=http://uslhs.org/resources_materials.php|archivedate=2012-04-02}}</ref> және әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан жалғыз ежелгі рим маякы болып саналады. Құрылымның биіктігі 55 м (елдегі ең биік 4-ші маяк) және [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитының]] Бетанзос шығанағы суларынан 57 м биіктікте ''орналасқан'' түбекте орналасқан<ref name="whc2">{{Cite web|title=Tower of Hercules|url=http://whc.unesco.org/en/list/1312|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2009-06-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGkn7hG?url=http://whc.unesco.org/en/list/1312|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Бір нұсқа бойынша, бұл қаланың атауы ({{Lang-esp|La Coruña}}). Басқа бір пікір бойынша, ол [[Кельт тілдері|кельт тіліндегі]] «clunia» ({{lang-ga|cluain}}), бұл «шалғын» дегенді білдіреді<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Геркулес мұнарасы ұлттық ескерткіш болып табылады және 2009 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Сондай-ақ, бұл жерде мұнараның жанында орналасқан шағын римдік құрылым, мүсіндер саябағы, Монте-дус-Бикостағы [[Темір дәуірі|темір дәуірінің]] жартас суреттері және мұсылман зираты бар<ref name="whc2">{{Cite web|title=Tower of Hercules|url=http://whc.unesco.org/en/list/1312|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2009-06-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGkn7hG?url=http://whc.unesco.org/en/list/1312|archivedate=2012-04-02}}</ref>. == Әңгіме == [[Сурет:Torre_de_Hércules2.jpg|солға|нобай|211x211 нүкте|Броганға арналған ескерткіш]] === Кельт патшалығы === Римдіктер келгенге [[Бергантиньос (комарка)|дейін]] [[Пиреней түбегі|Пиреней түбегінің]] солтүстік-батыс шеті (қазіргі Бергантиньос, [[Бетансос (комарка)|Бетанзос]] және [[Коруния (комарка)|Коруна]]) астанасы ({{Lang-la|Flavium Brigantium}} Бригантия патшалығының отаны болған. Қазіргі Бетанзос қаласының орны болған деп есептеледі. Бригантия [[Британ аралдары|Британ аралдарымен]] сауданың ірі орталығы болған және, бәлкім [[Эстуарий|, өзен сағасының]] жағасында бірнеше шағын бақылау мұнаралары болған. [[Антикалық дәуір|Ежелгі]] және [[Ортағасыр|орта ғасырларда]] «Бригантия мұнарасы» ( Farum Brigantium ) ретінде белгілі ежелгі Рим маягы осы [[финикия]] мұнараларының бірінің орнында салынған болуы мүмкін<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref><ref name="whc">{{Cite web|title=The Tower of Hercules, La Coruña|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGlue2C?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Мұнара туралы ең көне аңызда (шамамен 1050 жылы жазылған) [[Кельттер|кельт]] патшасы [[Бреоган (король)|Бреоган]] Бригантиум қаласын құрып, солтүстіктегі жаңа жерді көруге болатын Бреоган мұнарасын салғаны айтылады. Бреоганның ұлдары Ит пен Мил әскер жинап, бұл жерге қоныстануға аттанды, оны [[Ирландия (арал)|Ирландия]] деп атады (Галиция мен Ирландия арасындағы қашықтық шамамен 900 км, бұл жер шарының қисықтығына байланысты салыстырмалы түрде төмен биіктіктегі Ирландияны ғана емес, сонымен қатар Эверестті де көзбен көруге мүмкіндік бермейді). Бұл аңыздың галисия тіліндегі нұсқасы «Trezenzonii Solistitionis Insula Magna» деп аталады, б.з.д. 900-1000 жылдары жазылған. Онда ''Трезенцониус'' есімді монахтың Бригантиум мұнарасына қалай көтеріліп, Бреоганның ұлдары сияқты теңіздегі әдемі жерді көріп, оны зерттеуге аттанғаны туралы айтылады<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. [[Сурет:La_Coruña_rosa_vientos.JPG|нобай|200x200 нүкте|Мұнарадан және [[Жел тармақтары|компас раушан]] белгісінен мұхит көрінісі]] === Рим билігі === Мұнараның құрылысы II ғасырдың басына, мүмкін император [[Траян Марк Улпий|Траянның]] (98-117) билігі кезінде басталады. I ғасырда Галисияны римдіктер табиғи ресурстарды (мысалы, Лас Медулас алтын кеніштері) және Атлантикалық сауда жолдарын бақылау үшін жаулап алды. [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарьдың]] «Галисия қаласы Бригантияға» келуі Дио Кассийдің еңбектерінде айтылады. Грек ғалымы [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] қаланың байлығы туралы жазып, оны өзінің «География» кітабында үлкен Галисия порты деп атаған. «Жердің шетіндегі» жағалауларда жүзу қиын болды, бұл Costa da Morta («өлім жағалауы») атауына әкелді. Hispania Tarraconensis инфрақұрылымын жақсарту жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде римдіктер Атлант жағалауы бойында бірнеше маяк салған. Бригантия мұнарасын II ғасырда Кайус Сервиус Лупо ({{Lang-la|Caius Servius Lupus}} Caius Servius Lupo) есімді сәулетші салған. [[Лузитания]] провинциясының Эминия (Коимбра) қаласынан шыққан. Мұнара Марстың құрметіне салынған, бұған мұнараның етегіндегі тасқа ойып жазылған жазу дәлел: "MARTI AUG.SACR C.SEVIVS LUPUS ARCHTECTUS AEMINIENSIS LVSITANVS.EX.VO"<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. === Орта ғасыр === [[Сурет:Torre_de_Hercules2.jpg|солға|нобай|200x200 нүкте|Геркулес мұнарасы]] 407 жылы римдіктер Галисиядан кетті, ал оның аумағында тәуелсіз мемлекет пайда болды. Галисия патшалығының алғашқы жылдарында өмір сүрген тарихшы Паул Оросий өзінің «Historia adversum Paganos» (шамамен 415-417) еңбегінде Бригантия мұнарасын атап өтеді: «Secundus angulus circium intendit, ubi Brigantia Gallaeciae civitas sita altissimum farum et inter pauca memorandi operis ad speculam Britanniae erigit»<ref>{{Cite web|title=HISTORIARUM ADVERSUM PAGANOS PAULI OROSII LIBER PRIMUS|url=http://thelatinlibrary.com/orosius/orosius1.shtml|author=Павел Орозий|publisher=The Latin Library|date=415—417 гг.|lang=la|accessdate=2009-06-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGnZUVQ?url=http://thelatinlibrary.com/orosius/orosius1.shtml|archivedate=2012-04-02}}</ref> («Екінші бұрылыста (Испанияны айналып жүзу), Галисия қаласы Бригантия орналасқан жерде, басқа да бірнеше ескерткіштермен қатар, Ұлыбританияға қарау үшін өте биік маяк орнатылды»), бұл Ұлыбританиямен сауда қатынастарының сол уақытқа дейін жалғасқанын көрсетеді<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Орта ғасырларда мұнара маяк ретіндегі маңызын жоғалтып, бекініске айналдырылған деп болжануда. Галицияның негізгі серіктестері — Ұлыбритания және Жерорта теңізімен сауда [[Арабтар|араб]] және [[Сакстер|саксон]] шапқыншылықтарымен кедергі келтірді. Бірнеше ғасырдан кейін Еуропаның Атлант жағалаулары [[викингтер]] мен [[Нормандар|нормандардың]] шабуылына ұшырады, бұл Бригантияның Ұлыбританиямен саудасына да әсер етті. 844 жылы 150 викинг кемесі Галицияға шабуыл жасап, Бригантияны қиратты. Шабуылды Астурия патшасы Рамиро I Мұнара шайқасында тоқтатты, содан кейін Галиция жағалауында күзет мұнаралары тұрғызылды, ал Бригантия маяғы әскери мақсаттарда пайдаланыла бастады. Алайда, осы шараларға қарамастан, 1015 жылы [[Норвегия|Норвегияның]] болашақ патшасы Олаф Харальдсон бастаған скандинавиялық флот Бригантияны қиратты, содан кейін қала және онымен бірге маяк құлдырады<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. [[Сурет:Torre_de_Hércules,_ventanas_del_pasado..jpg|нобай|200x200 нүкте|Мұнараның қабырғаларында сыртқы спиральды жолдың іздері бар]] Бетанзос шығанағы біртіндеп [[Тосқындар|шөгіндіге]] толып, үлкен кемелерді сыйдыра алмайтындықтан, Леон патшасы IX Альфонсо 1208 жылы портты жақын маңдағы ''Круния'' қаласына көшіру туралы шешім қабылдады. Жаңа порт қалашығының қарқынды дамуы маяктың Бригантиямен байланысын үзуге әкелді және ол жай ғана маяк (''Фаро''), қамал (''Кастело'') немесе ескі қамал (''Кастело Велло'') ретінде белгілі болды<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. === Геркулес туралы миф === «Жаулап алулар кітабы» пайда болғаннан кейін екі жүз жылдан астам уақыт өткен соң, XIII ғасырдың соңында Кастилия патшасы Альфонс X «Хроника генералы» атты еңбегін жазды, онда ол [[Ежелгі грек мифологиясы|Жерорта теңізі мифін]] пайдаланып, Бригантин мұнарасы туралы жаңа әңгіме жасады. Жаңа аңызда грек батыры [[Геракл]] туралы айтылады, ол өзінің оныншы еңбегі кезінде Герион есімді алыппен үш күн бойы шайқасып, оны жеңді. Жеңісін тойлау үшін Геракл мұнара тұрғызып, Галатиядан ([[Кіші Азия|Анадолы]]) бір топ адамды қалаға әкелді, бұл жердің Галиция деп аталуына әкелді<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Бұл аңыз Испанияда 19 және 20 ғасырларда тарады, нәтижесінде маяк «Геркулес мұнарасы» деп аталды, әсіресе испан филологы, тарихшысы және Корольдік Испания академиясының мүшесі Рамон Менендес Пидаль атаудың осы нұсқасын қолдағандықтан<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. === Жаңа уақыт === 17-ғасырдағы Испанияның Англия мен Фландрияға қарсы соғыстары сауда белсенділігінің азаюына және маяктың қирауына әкелді. 1682 жылы Лерма герцогының ұлы әрбір келген кемеге арнайы салық салу үшін сәулетші Амаро Антунға маякты қалпына келтіруді тапсырды. Антун мұнараның ішінде ағаш баспалдақ және сигнал шамдары үшін екі шағын мұнара салды. [[Сурет:Torre_de_Hércules_plan.jpg|солға|нобай|269x269 нүкте|Хосе Корниданың 1792 жылғы жұмысынан алынған Корунна маягының жоспары]] 17 және 18 ғасырларда Галисия билігі испан корольдерінен Коруна маягын жөндеуді бірнеше рет сұрады. Ең мұқият ұсыныс ''Хосе Андрес'' Корниденің еңбегінде болды, ол өмірінің 30 жылын маяг тарихын зерттеуге арнады. 1788 жылы III Карл маягты жөндеуді бастауды бұйырды, ол 1791 жылы IV Карлдың билігі кезінде аяқталды. Мұнара Корниденің жұмысын пайдаланып, [[Классицизм|классикалық стильде]] толығымен қайта салынды. Жұмысты сәулетші ''Эустакио'' Джаннини басқарды және мұнараға қазіргі көрінісін берді<ref name="udc">{{Cite web|title=Torre de Hércules|url=http://www.udc.es/dep/com/ingles/hercules/tor_her.htm|publisher=Universidade da Coruña|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGpLRNF?url=http://www.udc.es/dep/com/ingles/hercules/tor_her.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Ағаш баспалдақ таспен ауыстырылды, римдік құрылымның қабырғалары қапталды, ал жартылай шеңберлі шатырдың орнына екі сегізбұрышты қосымша еден салынды. Сәл кейінірек, 1799 және 1806 жылдар аралығында, шам айналмалы шаммен ауыстырылып, [[Көмір|көмірден]] мұнайға ауыстырылды. 1861 жылы мұнараның айналасына платформа салынды<ref name="hist2">{{Cite web|title=History of the Tower — The medieval Tower|url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en&c=Page&cid=1190948525087&pagename=Especiales20%2FPage%2FEspeciales20-PortadaSeccion|publisher=City of A Coruña|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGo47ym?url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en|archivedate=2012-04-02}}</ref>. 1857 және 1904 жылдар аралығында маякта қолданылған [[Френель линзасы]] қазіргі уақытта [[А-Корунья|Ла-Коруньядағы]] Ұлттық ғылым және технология мұражайында көрмеге қойылған. <ref>{{Cite news|title=The Lens of the Tower of Hercules is a museum piece already|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2012/02/24/galicia/1330087184.html|lang=es}}</ref> 1849 жылдан 1858 жылға дейін мұнарада Испаниядағы алғашқы маякшылар мектебінің сыныптары орналасқан. 1927 жылы мұнараға [[Электр желісі|электр қуаты]] орнатылды<ref>{{Cite web|title=History of the Tower — The restoration of the Tower|url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en&c=Page&cid=1190948526898&pagename=Especiales20%2FPage%2FEspeciales20-PortadaSeccion|publisher=City of A Coruña|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGq5mlB?url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en|archivedate=2012-04-02}}</ref>. 1994-95 жылдары мұнараның астында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ежелгі римдік және ортағасырлық (10-12 ғасырлар) қирандылар табылды. Сонымен қатар, мұнараның айналасында бүгінгі күнге дейін сақталмаған сыртқы қабырғаның бар екендігі туралы дәлелдер табылды<ref>{{Cite web|title=History of the Tower — The Roman lighthouse|url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en&c=Page&cid=1190948520397&pagename=Especiales20%2FPage%2FEspeciales20-PortadaSeccion|publisher=City of A Coruña|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGr3oDt?url=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?argIdioma=en|archivedate=2012-04-02}}</ref>. == Құрылым == 1791 жылы қайта құрудан бұрын мұнараның [[шаршы]] негізі бар [[Призма|призмалық]] пішіні болған. Сыртқы тас қабырғада екі есік, асимметриялық орналасқан терезелер және жоғарғы жағына апаратын ойықталған [[Шиыршық|спиральды]] жол болған, олардың іздері бүгінгі күнге дейін көрінеді<ref name="udc">{{Cite web|title=Torre de Hércules|url=http://www.udc.es/dep/com/ingles/hercules/tor_her.htm|publisher=Universidade da Coruña|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGpLRNF?url=http://www.udc.es/dep/com/ingles/hercules/tor_her.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Екі төменгі қабаттың әрқайсысының биіктігі 9,6 м, ал үшінші қабат тағы 14,35 м болды, бұл мұнараны Испаниядағы римдіктер салған ең биік ғимараттардың біріне айналдырды<ref name="whc">{{Cite web|title=The Tower of Hercules, La Coruña|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGlue2C?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Геркулес мұнарасының заманауи [[Интерьер|интерьері]] бастапқы римдік құрылымның маңызды элементтерін сақтап қалған. Төменгі үш қабаттың әрқайсысында төрт бөлме бар, ал 1791 жылы қосылған және биіктігі 21 м төртінші қабатта екі деңгейлі сегізбұрышты бөлме бар. Мұнараның [[гранит]] қабырғаларының қалыңдығы 2,15 м (ішкі жағы 155 см және сыртқы жағы 60 см)<ref name="whc">{{Cite web|title=The Tower of Hercules, La Coruña|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGlue2C?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131/|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Ғимараттың қасбеті Хосе Корниданың нұсқауы бойынша маякқа сырттан кіруге мүмкіндік беретін сыртқы пандус немесе баспалдақты еске түсіру үшін қосылған қиғаш жолақтармен қапталған<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. [[Сурет:Escudo_de_A_Coruña.svg|нобай|213x213 нүкте|Ла-Корунья елтаңбасындағы Геркулес мұнарасы]] == Геркулес мұнарасының суреттері == Бригантин маягының ең алғашқы бейнелері [[Бурго-де-Осма-Сиудад-де-Осма|Бурго-де-Осма]] кодексінде (1086) кездеседі, онда ол Галлекияда Сантьяго соборының жанында бейнеленген. 1300 жылдары Англияда жасалған әлемдегі ең үлкен ортағасырлық картада Әулие Джеймс жолының соңғы нүктесінің жанында жарықтандырылған сигналы бар мұнара да бейнеленген<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. Коруннаның алғашқы белгілі елтаңбасы 1448 жылға жатады — қала португал саудагеріне берген сақтандыру сертификатындағы кішкентай [[Штамп|мөр]]. Мөрде шам ілінген және шеттерінде екі теңіз тарағы қабығы бар маяк бейнеленген. 1552 жылы V Чарльз патшаның патшалық жарғысында маяк пен шам, сондай-ақ мұнараның астына көмілген сегіз теңіз тарағы қабығы және тәж киген бас бейнеленген жаңа елтаңба енгізілді. Қала әкімшілігінің басты баспалдағында бейнеленген қаланың 16 ғасырдағы елтаңбасында сыртқы пандусы бар маяк, жоғарғы жағында шам, мұнараның астында тәж киген бас және мұнараны қоршап тұрған жеті теңіз тарағы қабығы бейнеленген. Кейбір елтаңбаларға жоғарғы жағында Галисия патшалығының [[Қасиетті Грааль|Қасиетті Граалы]] да кіреді<ref name="flag">{{Cite web|title=Coat of Arms and Flag of Corunna|url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|publisher=County Corunna, Galicia|lang=en|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/66dGmuEjW?url=http://www.galicianflag.com/county/corunna.htm|archivedate=2012-04-02}}</ref>. == Бейне материалдар == {{YouTube|SyK79YGTlQM|Видеоролик|}} Геркулес мұнарасының құрылысы анимациямен көрсетілетін. {{YouTube|0-35KLqC-Us|Видеоролик}} Равенна портының компьютерлік қайта құруы бірнеше секунд, онда маяктың дизайны Геркулес мұнарасының дизайнына ұқсас. == Әдебиет == * Волкова Г. И. Torre de Hércules // Испан-орыс тілдік және мәдени білім беру сөздігі. Мәскеу: Жоғары мектеп, 2006. — 533—534-беттер. — 656 б. — <nowiki>ISBN 5-06-004248-0</nowiki>.  == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испанияның маяктары]] [[Санат:II ғасырда салынған мұнаралар]] [[Санат:А Коруньяның ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Ежелгі Римнің ғимараттары мен құрылыстары]] ciktx4jtvy9dtteh12tmlpj5s1q4zkw 0 783147 3627335 3627101 2026-07-07T14:30:38Z ~2026-38781-27 183241 3627335 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[РКФСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = рок, джаз-рок, авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге «Оба-на!» тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] c0lt25vtjt3um88usv2qpcuc229v21p 3627336 3627335 2026-07-07T14:31:11Z ~2026-38781-27 183241 3627336 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[РКФСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = рок, джаз-рок, авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)}|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге «Оба-на!» тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] rl7gmnlxuzadta60fysyrsi7v453gas 3627338 3627336 2026-07-07T15:12:19Z ~2026-38781-27 183241 /* «Несчастный случай» тобы */ 3627338 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[РКФСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = рок, джаз-рок, авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)}|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге «Оба-на!» тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] 09wj2lve10u1hf1q452jbv45kqz5t4k 3627339 3627338 2026-07-07T15:14:00Z ~2026-38781-27 183241 3627339 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[РКФСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = рок, джаз-рок, авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге «Оба-на!» тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] gppma1h4wxw3ezqandko676agehmuqq 3627426 3627339 2026-07-07T17:52:10Z Kasymov 10777 3627426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[РКФСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = рок, джаз-рок, авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге «Оба-на!» тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] bbh75qztsqz5dw449gwtamrfx9h3hto 0 783152 3627427 3627093 2026-07-07T17:52:52Z Kasymov 10777 3627427 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкалық топ |Топ атауы=Несчастный случай |Суреті=Несчастный_случай_на_концерте_в_Донецке_6_июня_2010_года_018_(выкадровка).jpg |Белсенділік жылдары=1983 - қазіргі уақыт |Жанрлары=[[рок-музыка|рок]], джаз-фьюжн, камеди-рок, арт-рок, инди-поп, поп-рок, пародия |Мемлекет={{Байрақ|Ресей}} |Сайты=https://nsmusicband.ru/ |Әртістер=Алексей Кортнев<br>Сергей Чекрыжов<br>Дмитрий Чувелёв<br>Павел Тимофеев |Бұрынғы қатысушылары=Валдис Пельш<br>Павел Мордюков<br>Вадим Сорокин<br>Дмитрий Морозов<br>Андрей Гуваков<br>Павел Гонин<br>Роман Мамаев<br>Павел Черемисин<br>Сергей Денисов }} '''«Несчастный случай»''' — 1983 жылы Мәскеуде құрылған кеңестік және ресейлік рок-тобы. Топты Мәскеу мемлекеттік университетінің студенттері [[Кортнев, Алексей Анатольевич|Алексей Кортнев]] пен [[Валдис Пельш]] құрған. Ұжымның атауы орыс тілінен аударғанда «оқыс оқиға», «бақытсыз жағдай» деген мағына береді. Топ шығармашылығы рок, джаз-фьюжн, арт-рок, пародиялық ән, театрлық қойылым және интеллектуалдық әзіл элементтерін біріктіруімен ерекшеленеді.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Neschastny_Sluchai |title=Neschastny Sluchai |publisher=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Несчастный_случай_(группа) |title=Несчастный случай (группа) |publisher=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> Топ жетекшісі және негізгі вокалисі — Алексей Кортнев. Оның шығармашылығында ирониялық мәтіндер, күнделікті өмір көріністері, гротеск пен лирикалық интонация қатар кездеседі. Ағылшын тіліндегі дереккөздерде ұжымның стиліне [[Queen]], King Crimson және Genesis сияқты топтардың ықпалы болғаны атап өтіледі.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Neschastny_Sluchai |title=Neschastny Sluchai |publisher=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Тарихы == === Құрылуы === 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің Студенттік театрында механика-математика факультетінің студенті Алексей Кортнев пен философия факультетінің студенті Валдис Пельш танысты. Сол жылы 13 қыркүйекте олар «Несчастный случай» дуэтін құрды. Ұжымның алғашқы сахналық өнер көрсетуі 1983 жылғы 30 желтоқсанда ММУ механика-математика факультетінің көркемөнерпаздар байқауында өтті. Сол кезде Кортнев пен Пельш «Гоняясь за бизоном» атты алғашқы әнін орындады.<ref>{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Несчастный_случай_(группа) |title=Несчастный случай (группа) |publisher=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> Көп ұзамай дуэтке саксофоншы Павел Мордюков қосылды. 1987 жылы топ құрамына Сергей Чекрыжов кірді; ол кейін ұжымның клавишнигі, негізгі композиторларының бірі және аранжировка жасаушысы болды. 1988 жылы топқа барабаншы Вадим Сорокин қосылды. === 1980-жылдардағы танылуы === 1980-жылдардың екінші жартысында топ Мәскеу студенттері арасында танымал бола бастады. Бұл кезеңде «Межсезонье», «Сад идиотов», «Кабаре „Синие ночи ЧК“» сияқты музыкалық-театрлық бағдарламалар қойылды. «Синие ночи ЧК» кабаресімен ұжым Финляндия, Германия, Ұлыбритания, Испания және АҚШ-та өнер көрсетті. 1988 жылы «Несчастный случай» тобы КВН бағдарламасында «Нам привезли компьютер» әнімен теледидар экранына алғаш рет шықты. 1989 жылы топ «Взгляд» бағдарламасына қатысты, ал кейін «Радио» және «Оставьте меня» атты алғашқы бейнеклиптері түсірілді. === 1990-жылдар === 1990-жылдары Кортнев пен Пельш теледидардағы бірқатар жобаларға қатысты. Олар АТВ телекомпаниясында жұмыс істеп, «Оба-на!» бағдарламасын жасауға атсалысты. 1994 жылы топтың алғашқы студиялық альбомы — ''«Троды плудов»'' жарық көрді. Одан кейін 1995 жылы ''Mein Lieber Tanz'', 1996 жылы ''«Межсезонье»'', 1997 жылы ''«Это любовь»'' альбомдары шықты. ''«Это любовь»'' альбомы топтың ең коммерциялық табысты жұмыстарының бірі ретінде аталады.<ref>{{cite web |url=https://nsmusicband.ru/music |title=Музыка |publisher=Официальный сайт группы «Несчастный случай» |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> 1997 жылы Валдис Пельш топтағы тұрақты қызметінен шығармашылық демалысқа шықты, алайда кейінгі жылдары кейбір жазбалар мен концерттік бағдарламаларға қатысып тұрды. === 2000-жылдар және кейінгі кезең === 2000 жылы ''«Чернослив и курага»'', 2003 жылы ''«Последние деньки в раю»'', 2006 жылы ''«Простые числа»'' альбомдары шықты. 2004 жылы топ өзінің 21 жылдығын ''Zirkus'' атты үлкен концерттік бағдарламамен атап өтті. 2010 жылы барабаншы Павел Черемисин топтан кетіп, оның орнына Павел Тимофеев келді. Сол жылы ''«Тоннель в конце света»'' альбомы жарық көрді. 2013 жылы топ 30 жылдығына арналған «Тридцатилогия» гастрольдік турын өткізді және ''«Гоняясь за бизоном»'' альбомын шығарды. 2014 жылы ''«Кранты»'', 2017 жылы ''«Плохой танцор»'' альбомдары жарық көрді.<ref>{{cite web |url=https://nsmusicband.ru/music |title=Музыка |publisher=Официальный сайт группы «Несчастный случай» |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> == Стилі және ерекшелігі == «Несчастный случай» шығармашылығы жанрлық араласуымен ерекшеленеді. Топ рок, джаз-фьюжн, арт-рок, поп-рок, кабаре және пародиялық музыканың элементтерін қолданады. Ән мәтіндерінде тұрмыстық көріністер, әлеуметтік бақылау, абсурд, гротеск, сатира және лирика қатар жүреді. Топтың сахналық бейнесінде театрлық әрекет, әзіл, музыкалық пародия және драмалық элементтер маңызды орын алады. Осы қасиеттері оны Мәскеудің студенттік театр ортасынан шыққан ерекше музыкалық ұжымдардың біріне айналдырды. == «Квартет И»-мен ынтымақтастығы == «Несчастный случай» тобы «Квартет И» сатиралық театрымен ұзақ уақыт шығармашылық байланыста болды. Бұл ынтымақтастықтың нәтижесінде «День радио» және «День выборов» спектакльдері пайда болды. Бұл қойылымдарда топтың әндері мен музыкалық пародиялары кеңінен қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Несчастный_случай_(группа) |title=Несчастный случай (группа) |publisher=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> «День радио» спектаклі үшін Алексей Кортнев әртүрлі музыкалық жанрларға пародия ретінде арнайы әндер жазды. «День выборов» жобасында да осы тәсіл қолданылып, ойдан шығарылған әртүрлі «топтардың» атынан әр жанрдағы әндер орындалды. Кейін бұл спектакльдер негізінде фильмдер түсірілді. == «Частный случай» дуэті == 2014 жылдан бастап Алексей Кортнев пен Сергей Чекрыжов «Частный случай» атты шағын акустикалық жобаны жүргізе бастады. Бұл дуэтте «Несчастный случай» тобының белгілі әндері гитара, аккордеон немесе рояль сүйемелдеуімен қайта өңделген нұсқада орындалады. == Құрамы == === Қазіргі құрамы === Ресми сайтта топтың қазіргі құрамы ретінде мына музыканттар көрсетілген:<ref>{{cite web |url=https://nsmusicband.ru/team/ |title=Команда |publisher=Официальный сайт группы «Несчастный случай» |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> * '''Алексей Кортнев''' — вокал, гитара, ән мәтіндері; * '''Сергей Чекрыжов''' — клавишті аспаптар, вокал; * '''Дмитрий Чувелёв''' — гитара, вокал; * '''Павел Тимофеев''' — барабандар, перкуссия. === Бұрынғы қатысушылары === * '''Валдис Пельш''' — вокал, перкуссия, барабандар, флейта, бас-гитара; * '''Павел Мордюков''' — саксофон, вокал, үрмелі контроллер, перкуссия; * '''Вадим Сорокин''' — барабандар; * '''Андрей Гуваков''' — бас-гитара; * '''Дмитрий Морозов''' — барабандар; * '''Павел Черемисин''' — барабандар, перкуссия; * '''Павел Гонин''' — перкуссия, вокал; * '''Роман Мамаев''' — бас-гитара; * '''Сергей Денисов''' — саксофон. == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде топтың және оның жетекшісі Алексей Кортневтің Қазақстандағы өнер көрсетулері туралы мәліметтер бар. 2025 жылғы 6 мамырда «Несчастный случай» тобы Алматыдағы «Жесть» рок-клубында «Халатный концерт» бағдарламасымен өнер көрсеткені билет сату алаңында жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/neschastnyi-sluchai-khalatnyi-kontsert/69242 |title=Группа «Несчастный случай». Халатный концерт |publisher=Zakazbiletov.kz |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> Сонымен қатар, 2023 жылы Қарағандыда өткен XII ашық DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында Алексей Кортнев актёр, әнші және «Несчастный случай» тобының жетекшісі ретінде көрсетіліп, «Летучая мышь» қойылымындағы Дежурный рөлін орындаушы ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда топтың арнайы музыкалық сыйлық алғаны туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет табылмайды. == Дискография == === Студиялық альбомдары === * 1994 — ''Троды плудов'' * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1996 — ''Межсезонье'' * 1997 — ''Это любовь'' * 2000 — ''Чернослив и курага'' * 2003 — ''Последние деньки в раю'' * 2006 — ''Простые числа'' * 2010 — ''Тоннель в конце света'' * 2013 — ''Гоняясь за бизоном'' * 2014 — ''Кранты'' * 2017 — ''Плохой танцор'' === Концерттік альбомдары === * 2005 — ''Zirkus'' === Саундтректері === * 2002 — ''День радио'' * 2007 — ''День выборов'' * 2020 — ''В городе Лжедмитрове'' === Жинақтары === * 1998 — ''Самый сок'' * 2008 — ''Лучшее — враг хорошего'' * 2013 — ''Несчастный случай: 30 лет. Лучшее'' == Бейнеклиптері == Топтың белгілі бейнеклиптері: * 1989 — «Радио» * 1989 — «Оставьте меня» * 1990 — «Зоология» * 1991 — «В уголочке неба» * 1992 — «Запах пива» * 1992 — «Генералы не дают мне спать» * 1997 — «Надежда» * 1999 — «Песня без названия» * 2001 — «Будда» * 2004 — «На фиг, на фиг!» * 2009 — «С первого по тринадцатое» * 2010 — «Шла Саша по шоссе» * 2013 — «Суета сует» * 2014 — «Робот Виталий» * 2015 — «Я офигеваю, мама!» * 2016 — «Патриот» * 2018 — «Плохой танцор» * 2020 — «Мир во время чумы» * 2025 — «Луна над Балабаново» == Теледидарға арналған музыкасы == Топ және оның мүшелері теледидар жобаларына да музыка жазды. 1990 жылы АТВ телекомпаниясының заставкасына музыка жасалды, сондай-ақ «Оба-на!» бағдарламасына қатысуы топтың кең аудиторияға танылуына әсер етті. Кейін «Сам себе режиссёр», «Нос», «Несчастный случай» сияқты жобалармен де байланысы болды. == Марапаттары == * 1990 — Эдинбург әуесқой театрлар фестивалінің ''Best of the festival'' сыйлығы; * 1996 — «Золотой граммофон» сыйлығы, «Овощное танго» әні үшін; * 1997 — «Золотой граммофон» сыйлығы, «Что ты имела?» әні үшін; * 1998 — «Стопудовый хит» сыйлығы, «Что ты имела?» әні үшін; * 1998 — «Золотой граммофон» сыйлығы, «Генералы песчаных карьеров» фильміндегі ән үшін; * 2003 — «Золотой сайт — 2003» сыйлығы, «Музыкалық сайт» аталымы бойынша; * 2011 — «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесі, «Шла Саша по шоссе» клипі үшін.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Neschastny_Sluchai «Несчастный случай» — Wikimedia Commons] * [https://www.discogs.com/artist/421478-Несчастный-Случай «Несчастный случай» — Discogs] [[Санат:1983 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Кеңес Одағының рок-топтары]] [[Санат:Ресей рок-топтары]] [[Санат:Мәскеудің музыкалық топтары]] [[Санат:Джаз-рок топтары]] [[Санат:Арт-рок топтары]] [[Санат:Орыс тілінде ән орындайтын музыкалық ұжымдар]] rgovkomm5diag0ujbacroxdc2g34gbb 0 783160 3627257 3627252 2026-07-07T12:07:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3627257 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдам ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdam rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir = |lat_deg =39 |lat_min =59 |lat_sec =01 |lon_dir = |lon_deg =46 |lon_min =55 |lon_sec =43 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Қарабақ экономикалық аймағы |Енеді = 14 ауылдық муниципалитет |Астанасы = [[Ағдам]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 202 200 |Санақ жылы = 20219 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 172 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 150 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +04:00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 192 |Пошта индекстері = 0200 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдам ауданы''' ({{lang-az|Ağdam rayonu}}) — [[Әзербайжан]] Республикасының орталық бөлігіндегі аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ағдам]] қаласы. == Географиялық орналасуы == Ағдам ауданы Қарабақтың орталығында, Қарабақ тау жотасының солтүстік-шығыс етегінде және Кура-Аракс ойпатының батыс бөлігінде орналасқан. Аудан 1093,9 км² аумақты алып жатыр, көбінесе жазық және жартылай таулы жер бедері бар. Биіктігі теңіз деңгейінен 410 метр, ең жоғары биіктігі 1365 метр. Аудан арқылы Қарқаршай және Хачинчай өзендері ағады. Климаты жалпы жылы және қоңыржай, құрғақ, субтропикалық. Биіктік артқан сайын климат жұмсақ болады. Ең көп жауын-шашын тау бөктеріндегі аудандарда түседі, жылдық жауын-шашын мөлшері 300-ден 550 мм-ге дейін жетеді.<ref>{{citeweb|url=https://agrohimija.ru/stati/33272-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Халқы == 1979 жылы аудан халқының саны 108 554 адамды құрады. 1989 жылы халық саны 131 293-ке дейін өсті, оның 28 000-ы Ағдам қаласында, ал 103 000-нан астамы ауылдар мен басқа да ауылдық жерлерде тұрды. Ағдам басып алынғаннан кейін, армяндар басып алған аумақтардағы барлық әзербайжан тұрғындары көшуге мәжбүр болды. 2009 жылғы әзербайжан халық санағы бойынша, ауданның номиналды халқы 175 400 адамды құрады. 2020 жылы Ағдам ауданының халқы 204 000 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://datacommons.org/place/wikidataId/Q201647?category=Demographics&hl=ru|title=Агдамский район • Демография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Әкімшілік құрылымы == Ауданға [[Ағдам]] қаласы және Шотланлы, Шураабад, Умудлу, Гасымлы, Гурдлар, Шелли, Поладлы, Шихбабалы, Муганлы, Паправенд, Гарапиримли, Сарыджалы, Гуллар, Гарадаглы, Гюлаблы, Абдал, Новрузлу, Кенгерли, Ширванлы, Гарагашлы, Юсифджанлы, Гёйтепе, Джавахирли, Кёсалылар, Абдынлы, Сырхавенд, Гарашлар, Боширлер, Меликли, Баш Гюнейпейе, Ени Гаралар, Хатынбейли, Дадашлы, Гасанханлы, Кёкельтме Бирлийи, Газанчы, Ачарлы, Гаразейналлы, Орта Гюнейпейе, Баллыгая, Гузанлы, Имамгулубейли, Чуллу, Эйвазлы, Учоглан, Алыбейли, Кичикли, Баллар, Бахарлы, Ортагышлаг, Беюкбойлу, Гарабаглы, Рзалар, Эвоглу, Зенгишалы, Махрызлы, Эфетли, Гаджимамедли, Исалар, Кюдюрлю, Гаджитуралы, Гахраманбейли, Мамедбагирли, Чеменли, Шукюрагалы, Хындырыстан, Сарычобан, Пашабейли, Бахары, Бейбабалар, Баш Гервенд, Орта Гервенд, Аяг Гервенд, Чыраглы, Ахмедагалы, Мирешелли, Кёлгышлаг, Юсифли, Кеблегусейнли, Биринджи Юзбашылы, Икинджи Юзбашылы, Сеидли, Сарыгаджилы, Бозпапаглар, Гияслы, Кештазлы, Этйемезли, Алимедетли, Алиагалы, Галайчылар, Хачындербетли, Моллалар, Кюрдлер, Джинли, Магсудлу, Эйвазханбейли, Шишпапаглар, Тернёют, Талышлар, Тепемехле, Шахбулаг, Тукезбанлы, Салахсамедлер, Хыдырлы, Ахмедавар, Чухурмехле, Гюллюдже, Илхычылар, Сума, Тагыбейли, Бойахмедли, Гызыл Кенгерли, Салахлы Кенгерли, Софулу, Багбанлар, Сайбалы, Исмаилбейли, Пирзадлы, Шыхлар, Немирли, Тезекенд, Маныклы, Мерзили ауылдары кіреді. == Тарихы == Аудан 1930 жылы құрылған. 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша аудан халқының саны 131 293 адамды құрады, оның 28 мыңы Ағдам қаласында, ал 103 мыңнан астамы ауылдық жерлерде тұрды. [[Сурет:Автомобильная дорога Барда - Агдам 2023.jpg|нобай|оңға|200px|Барда-Агдам тас жолы]] [[Сурет:Khachinchay water reservoir in the Aghdam district 1.jpg|нобай|оңға|200px|Хачинчай су қоймасы, 24 желтоқсан 2023 жыл]] [[Сурет:Село Кенгерли 19 сентября 2024.jpg|нобай|оңға|200px|Кенгерлі ауылы 2024 ж.]] 1993 жылы 23 шілдеде Армения қарулы күштері Ағдам ауданының көп бөлігін басып алды. Ағдамның 1094 шаршы шақырымының 882 шаршы шақырымы, бір қала және 80 ауыл басып алынды. 128 000 адам, оның ішінде 17 000 қарт адам басқа жерлерге көшірілді. 20 қарашада Әзербайжан қарулы күштері Қарабақ бойынша үшжақты келісім аясында Ағдам ауданына кірді. 9 қарашада [[Армения]], [[Әзербайжан]] және [[Ресей]] осы жылдың қыркүйегінде басталған Таулы Қарабақтағы соғыс қимылдарын тоқтату туралы келісімге қол қойды. 2020 жылдың 20 қарашасында Ағдам ауданы толығымен Әзербайжанның бақылауына өтті.<ref>{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/37389-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://pikabu.ru/story/agdam_do_i_posle_armyanskoy_okkupatsii_7845818|title=Агдам, до и после Армянской оккупации⁠|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ағдам ауданында астық шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, мақта шаруашылығы, мал шаруашылығы және жібек шаруашылығы дамыған. 2021 жылдан бастап Ағдам ауданы Қарабақ экономикалық ауданының құрамына кіреді. 2020 жылы Ағдам ауданы Әзербайжанның бақылауына қайтарылғаннан кейін, президент Ильхам Әлиевтің басшылығымен ауқымды құрылыс және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы Қарабақты қалпына келтіруге 3,5 миллиард доллар бөлінді, оның 480 миллион доллары Ағдам аймағына жұмсалды. Ағдам индустриалды паркі инвесторларды тарту үшін құрылды. Қазіргі уақытта 28 компания оған 260 миллион манат (шамамен 153 миллион АҚШ доллары) инвестиция салды.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdamskij-rajon/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Ауданда 148 жалпы білім беретін мектеп, мамандандырылған орта музыка мектебі, 24 клуб, драма театры, нан мұражайы, көркемсурет галереясы, өлкетану мұражайы, Гурбан Пиримов үй мұражайы және 69 медициналық мекеме бар. Хачындербетли ауылындағы Гутлу Муса ұлының мазары (1314) және Кенгерлі ауылындағы кесене (XIV ғасыр) аудандағы ежелгі сәулет ескерткіштері болып табылады. Паправенд ауылында XIII ғасырдағы екі кесене, мешіт және басқа да ескерткіштер бар.<ref>{{citeweb|url=https://1905.az/ru/%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] icm60kloknfeiyb970fqu92all8v55m 3627546 3627257 2026-07-08T08:15:34Z Мағыпар 100137 дереккөз 3627546 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдам ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdam rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir = |lat_deg =39 |lat_min =59 |lat_sec =01 |lon_dir = |lon_deg =46 |lon_min =55 |lon_sec =43 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Қарабақ экономикалық аймағы |Енеді = 14 ауылдық муниципалитет |Астанасы = [[Ағдам]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 202 200 |Санақ жылы = 20219 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 172 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 150 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdam District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +04:00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 192 |Пошта индекстері = 0200 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдам ауданы''' ({{lang-az|Ağdam rayonu}}) — [[Әзербайжан]] Республикасының орталық бөлігіндегі аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ағдам]] қаласы. == Географиялық орналасуы == Ағдам ауданы Қарабақтың орталығында, Қарабақ тау жотасының солтүстік-шығыс етегінде және Кура-Аракс ойпатының батыс бөлігінде орналасқан. Аудан 1093,9 км² аумақты алып жатыр, көбінесе жазық және жартылай таулы жер бедері бар. Биіктігі теңіз деңгейінен 410 метр, ең жоғары биіктігі 1365 метр. Аудан арқылы Қарқаршай және Хачинчай өзендері ағады. Климаты жалпы жылы және қоңыржай, құрғақ, субтропикалық. Биіктік артқан сайын климат жұмсақ болады. Ең көп жауын-шашын тау бөктеріндегі аудандарда түседі, жылдық жауын-шашын мөлшері 300-ден 550 мм-ге дейін жетеді.<ref>{{citeweb|url=https://agrohimija.ru/stati/33272-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Халқы == 1979 жылы аудан халқының саны 108 554 адамды құрады. 1989 жылы халық саны 131 293-ке дейін өсті, оның 28 000-ы Ағдам қаласында, ал 103 000-нан астамы ауылдар мен басқа да ауылдық жерлерде тұрды. Ағдам басып алынғаннан кейін, армяндар басып алған аумақтардағы барлық әзербайжан тұрғындары көшуге мәжбүр болды. 2009 жылғы әзербайжан халық санағы бойынша, ауданның номиналды халқы 175 400 адамды құрады. 2020 жылы Ағдам ауданының халқы 204 000 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://datacommons.org/place/wikidataId/Q201647?category=Demographics&hl=ru|title=Агдамский район • Демография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Әкімшілік құрылымы == Ауданға [[Ағдам]] қаласы және Шотланлы, Шураабад, Умудлу, Гасымлы, Гурдлар, Шелли, Поладлы, Шихбабалы, Муганлы, Паправенд, Гарапиримли, Сарыджалы, Гуллар, Гарадаглы, Гюлаблы, Абдал, Новрузлу, Кенгерли, Ширванлы, Гарагашлы, Юсифджанлы, Гёйтепе, Джавахирли, Кёсалылар, Абдынлы, Сырхавенд, Гарашлар, Боширлер, Меликли, Баш Гюнейпейе, Ени Гаралар, Хатынбейли, Дадашлы, Гасанханлы, Кёкельтме Бирлийи, Газанчы, Ачарлы, Гаразейналлы, Орта Гюнейпейе, Баллыгая, Гузанлы, Имамгулубейли, Чуллу, Эйвазлы, Учоглан, Алыбейли, Кичикли, Баллар, Бахарлы, Ортагышлаг, Беюкбойлу, Гарабаглы, Рзалар, Эвоглу, Зенгишалы, Махрызлы, Эфетли, Гаджимамедли, Исалар, Кюдюрлю, Гаджитуралы, Гахраманбейли, Мамедбагирли, Чеменли, Шукюрагалы, Хындырыстан, Сарычобан, Пашабейли, Бахары, Бейбабалар, Баш Гервенд, Орта Гервенд, Аяг Гервенд, Чыраглы, Ахмедагалы, Мирешелли, Кёлгышлаг, Юсифли, Кеблегусейнли, Биринджи Юзбашылы, Икинджи Юзбашылы, Сеидли, Сарыгаджилы, Бозпапаглар, Гияслы, Кештазлы, Этйемезли, Алимедетли, Алиагалы, Галайчылар, Хачындербетли, Моллалар, Кюрдлер, Джинли, Магсудлу, Эйвазханбейли, Шишпапаглар, Тернёют, Талышлар, Тепемехле, Шахбулаг, Тукезбанлы, Салахсамедлер, Хыдырлы, Ахмедавар, Чухурмехле, Гюллюдже, Илхычылар, Сума, Тагыбейли, Бойахмедли, Гызыл Кенгерли, Салахлы Кенгерли, Софулу, Багбанлар, Сайбалы, Исмаилбейли, Пирзадлы, Шыхлар, Немирли, Тезекенд, Маныклы, Мерзили ауылдары кіреді. == Тарихы == Аудан 1930 жылы құрылған. 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша аудан халқының саны 131 293 адамды құрады, оның 28 мыңы Ағдам қаласында, ал 103 мыңнан астамы ауылдық жерлерде тұрды. [[Сурет:Автомобильная дорога Барда - Агдам 2023.jpg|нобай|оңға|200px|Барда-Агдам тас жолы]] [[Сурет:Khachinchay water reservoir in the Aghdam district 1.jpg|нобай|оңға|200px|Хачинчай су қоймасы, 24 желтоқсан 2023 жыл]] [[Сурет:Село Кенгерли 19 сентября 2024.jpg|нобай|оңға|200px|Кенгерлі ауылы 2024 ж.]] 1993 жылы 23 шілдеде Армения қарулы күштері Ағдам ауданының көп бөлігін басып алды. Ағдамның 1094 шаршы шақырымының 882 шаршы шақырымы, бір қала және 80 ауыл басып алынды. 128 000 адам, оның ішінде 17 000 қарт адам басқа жерлерге көшірілді. 20 қарашада Әзербайжан қарулы күштері Қарабақ бойынша үшжақты келісім аясында Ағдам ауданына кірді. 9 қарашада [[Армения]], [[Әзербайжан]] және [[Ресей]] осы жылдың қыркүйегінде басталған Таулы Қарабақтағы соғыс қимылдарын тоқтату туралы келісімге қол қойды. 2020 жылдың 20 қарашасында Ағдам ауданы толығымен Әзербайжанның бақылауына өтті.<ref>{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/37389-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://pikabu.ru/story/agdam_do_i_posle_armyanskoy_okkupatsii_7845818|title=Агдам, до и после Армянской оккупации⁠|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ағдам ауданында астық шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, мақта шаруашылығы, мал шаруашылығы және жібек шаруашылығы дамыған. 2021 жылдан бастап Ағдам ауданы Қарабақ экономикалық ауданының құрамына кіреді. 2020 жылы Ағдам ауданы Әзербайжанның бақылауына қайтарылғаннан кейін, президент Ильхам Әлиевтің басшылығымен ауқымды құрылыс және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы Қарабақты қалпына келтіруге 3,5 миллиард доллар бөлінді, оның 480 миллион доллары Ағдам аймағына жұмсалды. Ағдам индустриалды паркі инвесторларды тарту үшін құрылды. Қазіргі уақытта 28 компания оған 260 миллион манат (шамамен 153 миллион АҚШ доллары) инвестиция салды.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdamskij-rajon/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Ауданда 148 жалпы білім беретін мектеп, мамандандырылған орта музыка мектебі, 24 клуб, драма театры, нан мұражайы, көркемсурет галереясы, өлкетану мұражайы, Гурбан Пиримов үй мұражайы және 69 медициналық мекеме бар. Хачындербетли ауылындағы Гутлу Муса ұлының мазары (1314) және Кенгерлі ауылындағы кесене (XIV ғасыр) аудандағы ежелгі сәулет ескерткіштері болып табылады. Паправенд ауылында XIII ғасырдағы екі кесене, мешіт және басқа да ескерткіштер бар.<ref>{{citeweb|url=https://1905.az/ru/%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] gmg6kurcd16dd7v34t33qfybfsk8bdv 3627550 3627546 2026-07-08T08:23:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3627550 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдам ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdam rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir = |lat_deg =39 |lat_min =59 |lat_sec =01 |lon_dir = |lon_deg =46 |lon_min =55 |lon_sec =43 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Қарабақ экономикалық аймағы |Енеді = 14 ауылдық муниципалитет |Астанасы = [[Ағдам]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 202 200 |Санақ жылы = 20219 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 172 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 150 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdam District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +04:00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 192 |Пошта индекстері = 0200 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdam Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдам ауданы''' ({{lang-az|Ağdam rayonu}}) — [[Әзербайжан]] Республикасының орталық бөлігіндегі аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ағдам]] қаласы. == Географиялық орналасуы == Ағдам ауданы Қарабақтың орталығында, Қарабақ тау жотасының солтүстік-шығыс етегінде және Кура-Аракс ойпатының батыс бөлігінде орналасқан. Аудан 1093,9 км² аумақты алып жатыр, көбінесе жазық және жартылай таулы жер бедері бар. Биіктігі теңіз деңгейінен 410 метр, ең жоғары биіктігі 1365 метр. Аудан арқылы Қарқаршай және Хачинчай өзендері ағады. Климаты жалпы жылы және қоңыржай, құрғақ, субтропикалық. Биіктік артқан сайын климат жұмсақ болады. Ең көп жауын-шашын тау бөктеріндегі аудандарда түседі, жылдық жауын-шашын мөлшері 300-ден 550 мм-ге дейін жетеді.<ref>{{citeweb|url=https://agrohimija.ru/stati/33272-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Халқы == 1979 жылы аудан халқының саны 108 554 адамды құрады. 1989 жылы халық саны 131 293-ке дейін өсті, оның 28 000-ы Ағдам қаласында, ал 103 000-нан астамы ауылдар мен басқа да ауылдық жерлерде тұрды. Ағдам басып алынғаннан кейін, армяндар басып алған аумақтардағы барлық әзербайжан тұрғындары көшуге мәжбүр болды. 2009 жылғы әзербайжан халық санағы бойынша, ауданның номиналды халқы 175 400 адамды құрады. 2020 жылы Ағдам ауданының халқы 204 000 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://datacommons.org/place/wikidataId/Q201647?category=Demographics&hl=ru|title=Агдамский район • Демография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Әкімшілік құрылымы == Ауданға [[Ағдам]] қаласы және Шотланлы, Шураабад, Умудлу, Гасымлы, Гурдлар, Шелли, Поладлы, Шихбабалы, Муганлы, Паправенд, Гарапиримли, Сарыджалы, Гуллар, Гарадаглы, Гюлаблы, Абдал, Новрузлу, Кенгерли, Ширванлы, Гарагашлы, Юсифджанлы, Гёйтепе, Джавахирли, Кёсалылар, Абдынлы, Сырхавенд, Гарашлар, Боширлер, Меликли, Баш Гюнейпейе, Ени Гаралар, Хатынбейли, Дадашлы, Гасанханлы, Кёкельтме Бирлийи, Газанчы, Ачарлы, Гаразейналлы, Орта Гюнейпейе, Баллыгая, Гузанлы, Имамгулубейли, Чуллу, Эйвазлы, Учоглан, Алыбейли, Кичикли, Баллар, Бахарлы, Ортагышлаг, Беюкбойлу, Гарабаглы, Рзалар, Эвоглу, Зенгишалы, Махрызлы, Эфетли, Гаджимамедли, Исалар, Кюдюрлю, Гаджитуралы, Гахраманбейли, Мамедбагирли, Чеменли, Шукюрагалы, Хындырыстан, Сарычобан, Пашабейли, Бахары, Бейбабалар, Баш Гервенд, Орта Гервенд, Аяг Гервенд, Чыраглы, Ахмедагалы, Мирешелли, Кёлгышлаг, Юсифли, Кеблегусейнли, Биринджи Юзбашылы, Икинджи Юзбашылы, Сеидли, Сарыгаджилы, Бозпапаглар, Гияслы, Кештазлы, Этйемезли, Алимедетли, Алиагалы, Галайчылар, Хачындербетли, Моллалар, Кюрдлер, Джинли, Магсудлу, Эйвазханбейли, Шишпапаглар, Тернёют, Талышлар, Тепемехле, Шахбулаг, Тукезбанлы, Салахсамедлер, Хыдырлы, Ахмедавар, Чухурмехле, Гюллюдже, Илхычылар, Сума, Тагыбейли, Бойахмедли, Гызыл Кенгерли, Салахлы Кенгерли, Софулу, Багбанлар, Сайбалы, Исмаилбейли, Пирзадлы, Шыхлар, Немирли, Тезекенд, Маныклы, Мерзили ауылдары кіреді. == Тарихы == Аудан 1930 жылы құрылған. 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша аудан халқының саны 131 293 адамды құрады, оның 28 мыңы Ағдам қаласында, ал 103 мыңнан астамы ауылдық жерлерде тұрды. [[Сурет:Автомобильная дорога Барда - Агдам 2023.jpg|нобай|оңға|200px|Барда-Агдам тас жолы]] [[Сурет:Khachinchay water reservoir in the Aghdam district 1.jpg|нобай|оңға|200px|Хачинчай су қоймасы, 24 желтоқсан 2023 жыл]] [[Сурет:Село Кенгерли 19 сентября 2024.jpg|нобай|оңға|200px|Кенгерлі ауылы 2024 ж.]] 1993 жылы 23 шілдеде Армения қарулы күштері Ағдам ауданының көп бөлігін басып алды. Ағдамның 1094 шаршы шақырымының 882 шаршы шақырымы, бір қала және 80 ауыл басып алынды. 128 000 адам, оның ішінде 17 000 қарт адам басқа жерлерге көшірілді. 20 қарашада Әзербайжан қарулы күштері Қарабақ бойынша үшжақты келісім аясында Ағдам ауданына кірді. 9 қарашада [[Армения]], [[Әзербайжан]] және [[Ресей]] осы жылдың қыркүйегінде басталған Таулы Қарабақтағы соғыс қимылдарын тоқтату туралы келісімге қол қойды. 2020 жылдың 20 қарашасында Ағдам ауданы толығымен Әзербайжанның бақылауына өтті.<ref>{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/37389-agdamskiy-rayon.html|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://pikabu.ru/story/agdam_do_i_posle_armyanskoy_okkupatsii_7845818|title=Агдам, до и после Армянской оккупации⁠|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ағдам ауданында астық шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, мақта шаруашылығы, мал шаруашылығы және жібек шаруашылығы дамыған. 2021 жылдан бастап Ағдам ауданы Қарабақ экономикалық ауданының құрамына кіреді. 2020 жылы Ағдам ауданы Әзербайжанның бақылауына қайтарылғаннан кейін, президент Ильхам Әлиевтің басшылығымен ауқымды құрылыс және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы Қарабақты қалпына келтіруге 3,5 миллиард доллар бөлінді, оның 480 миллион доллары Ағдам аймағына жұмсалды. Ағдам индустриалды паркі инвесторларды тарту үшін құрылды. Қазіргі уақытта 28 компания оған 260 миллион манат (шамамен 153 миллион АҚШ доллары) инвестиция салды.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdamskij-rajon/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Ауданда 148 жалпы білім беретін мектеп, мамандандырылған орта музыка мектебі, 24 клуб, драма театры, нан мұражайы, көркемсурет галереясы, өлкетану мұражайы, Гурбан Пиримов үй мұражайы және 69 медициналық мекеме бар. Хачындербетли ауылындағы Гутлу Муса ұлының мазары (1314) және Кенгерлі ауылындағы кесене (XIV ғасыр) аудандағы ежелгі сәулет ескерткіштері болып табылады. Паправенд ауылында XIII ғасырдағы екі кесене, мешіт және басқа да ескерткіштер бар.<ref>{{citeweb|url=https://1905.az/ru/%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/|title=Агдамский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] fomuecbjibk7lxyn9t2fo482576vjw5 2 783178 3627253 2026-07-07T11:59:24Z Bkozhykov 180197 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Боза (сусын) == Боза — дәнді дақылдардан дайындалатын дәстүрлі ашытылған сусын. Ол түркі халықтары мен Балқан өңірі елдерінде ежелден белгілі. Қазақстанда боза нег... 3627253 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Боза (сусын) == Боза — дәнді дақылдардан дайындалатын дәстүрлі ашытылған сусын. Ол түркі халықтары мен Балқан өңірі елдерінде ежелден белгілі. Қазақстанда боза негізінен тарыдан немесе бидайдан дайындалады және ұлттық тағамдардың бірі ретінде танылады. === Тарихы === Бозаның тарихы бірнеше ғасырды қамтиды. Зерттеушілердің пікірінше, бұл сусын Орта Азия мен Анадолы аумағында кең тараған. Кейіннен ол Балқан түбегіне де жетіп, жергілікті халық арасында танымал болған. Қазақ халқы бозаны тұрмыста да, мерекелік дастарқанда да пайдаланған. === Дайындалуы === Бозаны көбіне тары, бидай немесе жүгеріден әзірлейді. Алдымен дән қайнатылып немесе буға пісіріледі. Одан кейін ұнтақталып, су қосылады және белгілі бір уақыт ашытылады. Кейбір өңірлерде сусынға қант немесе бал қосылады. Дайын болған боза қоюлау келеді, дәмі тәттілеу әрі аздап қышқыл болады. === Құрамы === Бозаның құрамында: * көмірсулар; * В тобының дәрумендері; * минералды заттар; * табиғи ашыту кезінде түзілетін пайдалы микроорганизмдер болады. === Мәдени маңызы === Боза көптеген халықтардың ұлттық тағам мәдениетінің бір бөлігі саналады. Қазақстанда ол ұлттық тағамдар фестивальдерінде, этномәдени іс-шараларда және халықтық мерекелерде жиі ұсынылады. Түркияда қыс мезгілінде боза сататын арнайы орындар жұмыс істейді. === Қазіргі кездегі қолданысы === Қазіргі уақытта боза өндірістік және үй жағдайында дайындалады. Қазақстан, Түркия, Қырғызстан және басқа да елдерде бұл сусынға деген қызығушылық артып келеді. Кейбір кәсіпорындар бозаны заманауи технологиямен өндіре бастады. == Дереккөздер == «Боза». ‘‘Қазақ энциклопедиясы’’. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Алматы. ҚазАқпарат. «Боза деген қандай сусын?». 27 желтоқсан 2015. Boza. ‘‘Encyclopaedia Britannica’’. Boza. ‘‘Wikipedia, the free encyclopedia’’ (ағылшын тілінде). du63y8h70b4xewe29tu26bp1zr8isqt 2 783179 3627296 2026-07-07T13:03:47Z Зилола Садирханова 182856 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Биомимикрия''' '''Биомимикрия''' – табиғаттағы тірі ағзалардың құрылысын, қызметін және бейімделу механизмдерін зерттеп, оларды инженерлік, сәулеттік және технологиялық шешімдер жасауға пайдаланаты... 3627296 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Биомимикрия''' '''Биомимикрия''' – табиғаттағы тірі ағзалардың құрылысын, қызметін және бейімделу механизмдерін зерттеп, оларды инженерлік, сәулеттік және технологиялық шешімдер жасауға пайдаланатын ғылыми тәжірибелік тәсіл. Термин гректің *bios* («өмір») және *mimesis* («еліктеу») сөздерінен шыққан. Табиғатта қалыптасқан тиімді шешімдерді адам қызметінде пайдалану – биомимикрияның негізгі мақсаты болып табылады. Биомимикрия бірнеше ғылыми салаларда қолданылады. Инженерияда табиғаттағы құрылымдардың беріктігіне және жеңілдігіне негізделген материалдар жасалады, ал сәулетте табиғи жүйелердің ерекшеліктері энергияны үнемдейтін ғимараттарды жобалау үшін зерттеледі.Сонымен қатар медицина, робототехника және өнеркәсіптік дизайн салалары да биомимикрия қағидаларын кеңінен қолданады. Биомимикрияның кеңінен таралған мысалы ретінде жоғары жылдамдықты пойыздардың алдыңғы бөлігінің пішінін зымыранқұс құсының тұмсығына ұқсатып жасауын айтуға болады. Бұл шешім ауа кедергісін азайтып, пойыздың қозғалыс тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Екінші бір мысал – лотос жапырағының бетін зерттеу нәтижесінде өздігінен тазару қасиеті бар жабындардың жасалуы. Қазіргі кезде биомимикрия табиғатты қорғауға және тиімді технологиялар жасауға көмектеседі. Табиғаттағы шешімдерді зерттеу арқылы ғалымдар ресурстарды үнемдейтін және қоршаған ортаға қауіпсіз жаңа әдістер әзірлеуде. Дереккөздер Benyus, J. M. Biomimicry: Innovation Inspired by Nature. HarperCollins, 1997. Biomimicry Institute. What is Biomimicry? <nowiki>https://biomimicry.org/</nowiki> Encyclopedia Britannica. Biomimicry. <nowiki>https://www.britannica.com/</nowiki> knanjvb29klfz2g6i45lm79gk0li8tt 3 783180 3627301 2026-07-07T13:14:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3627301 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Күлшахар Өтебайқызы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 18:14, 2026 ж. шілденің 7 (+05) 729d21lxn7x3xqu91vlrc0hd0x8oua2 0 783181 3627341 2026-07-07T16:12:32Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{... 3627341 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2eop51xtsd1moo6ckptzv2jwnj26yu5 3627342 3627341 2026-07-07T16:12:46Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627342 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] svc6hg7usxwndiav4b3k60nmx8oaff8 3627343 3627342 2026-07-07T16:17:43Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3627343 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 7ugkgob8oyrj7a78b3y3cnwht1huzmd 3627344 3627343 2026-07-07T16:25:29Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3627344 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалы алтын түсті томпактан дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінде ұштары қызыл эмальмен қапталған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында бетінде «ЖАУЫНГЕРЛІК ДОСТАСТЫҚТЫ НЫҒАЙТҚАНЫ ҮШІН» және «КСРО» деген жазулар бар қалқан бейнеленген. Жұлдызшаның сол және оң жағында шеңбер бойымен [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтақтары, ал медалдың төменгі бөлігінде айқастырылған екі [[Қылыш|қылыш]] бейнеленген. Медалдың артқы беті күңгірт. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның түс үйлесімі Варшава шартына қатысушы мемлекеттердің туларындағы түстерден құралған. Таспадағы бойлық түсті жолақтар солдан оңға қарай мынадай ретпен орналасқан: жасыл, ақ, қызыл, сары, қара, сары, қызыл, ақ және көк. Жолақтардың ені: жасыл және көк түстердікі — 4 мм, ақ, сары және қара түстердікі — 1 мм, қызыл түстердікі — 5,5 мм. == Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы == * «Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (Қазақстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Қырғызстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Молдова) * 1995 жылы 27 наурызда Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі басқа бейнелеумен тағайындалды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 0udfpe1br2c73djhpyuhdg9dki6hq87 3627345 3627344 2026-07-07T16:26:18Z Орел Карл 81620 /* Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы */ 3627345 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалы алтын түсті томпактан дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінде ұштары қызыл эмальмен қапталған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында бетінде «ЖАУЫНГЕРЛІК ДОСТАСТЫҚТЫ НЫҒАЙТҚАНЫ ҮШІН» және «КСРО» деген жазулар бар қалқан бейнеленген. Жұлдызшаның сол және оң жағында шеңбер бойымен [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтақтары, ал медалдың төменгі бөлігінде айқастырылған екі [[Қылыш|қылыш]] бейнеленген. Медалдың артқы беті күңгірт. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның түс үйлесімі Варшава шартына қатысушы мемлекеттердің туларындағы түстерден құралған. Таспадағы бойлық түсті жолақтар солдан оңға қарай мынадай ретпен орналасқан: жасыл, ақ, қызыл, сары, қара, сары, қызыл, ақ және көк. Жолақтардың ені: жасыл және көк түстердікі — 4 мм, ақ, сары және қара түстердікі — 1 мм, қызыл түстердікі — 5,5 мм. == Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы == * «Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (Қазақстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Қырғызстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Молдова) * 1995 жылы 27 наурызда Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі басқа бейнелеумен тағайындалды<ref>{{Cite web |url=http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |title=Всё о военной службе<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504223628/http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] rltzj2jp08w2artn3mdx7uuqhham9hi 3627346 3627345 2026-07-07T16:27:13Z Орел Карл 81620 /* Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы */ 3627346 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалы алтын түсті томпактан дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінде ұштары қызыл эмальмен қапталған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында бетінде «ЖАУЫНГЕРЛІК ДОСТАСТЫҚТЫ НЫҒАЙТҚАНЫ ҮШІН» және «КСРО» деген жазулар бар қалқан бейнеленген. Жұлдызшаның сол және оң жағында шеңбер бойымен [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтақтары, ал медалдың төменгі бөлігінде айқастырылған екі [[Қылыш|қылыш]] бейнеленген. Медалдың артқы беті күңгірт. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның түс үйлесімі Варшава шартына қатысушы мемлекеттердің туларындағы түстерден құралған. Таспадағы бойлық түсті жолақтар солдан оңға қарай мынадай ретпен орналасқан: жасыл, ақ, қызыл, сары, қара, сары, қызыл, ақ және көк. Жолақтардың ені: жасыл және көк түстердікі — 4 мм, ақ, сары және қара түстердікі — 1 мм, қызыл түстердікі — 5,5 мм. == Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы == * «Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (Қазақстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Қырғызстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Молдова) * 1995 жылы 27 наурызда Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі басқа бейнелеумен тағайындалды<ref>{{Cite web |url=http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |title=Всё о военной службе<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504223628/http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|томы=|беттері=234—235|барлық беті=|сериясы=|isbn=5-7062-0111-0|тиражы=}} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы=|беттері=64|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}} * {{мақала|авторы=Ахманаев П. В.|тақырыбы=История медали За укрепление боевого содружества|шынайы атауы=|сілтеме=http://pk.awards-su.com/2011/2011_6.htm|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Петербургский коллекционер|түрі=журнал|орны=СПб.|баспасы=|жыл=2011|томы=|нөмірі=6 (68)|беттері=62—65|isbn=|issn=}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] q5otkh3zku61nd5kxormspk2yrh2v86 3627347 3627346 2026-07-07T16:29:10Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3627347 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалы алтын түсті томпактан дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінде ұштары қызыл эмальмен қапталған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында бетінде «ЖАУЫНГЕРЛІК ДОСТАСТЫҚТЫ НЫҒАЙТҚАНЫ ҮШІН» және «КСРО» деген жазулар бар қалқан бейнеленген. Жұлдызшаның сол және оң жағында шеңбер бойымен [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтақтары, ал медалдың төменгі бөлігінде айқастырылған екі [[Қылыш|қылыш]] бейнеленген. Медалдың артқы беті күңгірт. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның түс үйлесімі Варшава шартына қатысушы мемлекеттердің туларындағы түстерден құралған. Таспадағы бойлық түсті жолақтар солдан оңға қарай мынадай ретпен орналасқан: жасыл, ақ, қызыл, сары, қара, сары, қызыл, ақ және көк. Жолақтардың ені: жасыл және көк түстердікі — 4 мм, ақ, сары және қара түстердікі — 1 мм, қызыл түстердікі — 5,5 мм. == Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы == * «Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (Қазақстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Қырғызстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Молдова) * 1995 жылы 27 наурызда Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі басқа бейнелеумен тағайындалды<ref>{{Cite web |url=http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |title=Всё о военной службе<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504223628/http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|томы=|беттері=234—235|барлық беті=|сериясы=|isbn=5-7062-0111-0|тиражы=}} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы=|беттері=64|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}} * {{мақала|авторы=Ахманаев П. В.|тақырыбы=История медали За укрепление боевого содружества|шынайы атауы=|сілтеме=http://pk.awards-su.com/2011/2011_6.htm|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Петербургский коллекционер|түрі=журнал|орны=СПб.|баспасы=|жыл=2011|томы=|нөмірі=6 (68)|беттері=62—65|isbn=|issn=}} == Сілтеме == * [https://mondvor.narod.ru/MSodruz.html «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі]. КСРО ордендері мен медалдары{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ie7skvkfjzl6hqxdp70cuk9tl92vkwk 3627348 3627347 2026-07-07T16:30:00Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3627348 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 мамыр]] [[1979 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 20 000 | жоғары марапаты = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]] | төменгі марапаты = [[Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін медалі|«Оңтүстіктегі қара металлургия кәсіпорындарын қалпына келтіргені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For Strengthening of Brotherhood in Arms" }} '''«Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За укрепление боевого содружества»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1979 жылғы 25 мамырдағы Жарлығымен белгіленген КСРО мемлекеттік марапаты. == Медал жайлы ереже == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартына]] қатысушы мемлекеттердің, сондай-ақ басқа социалистік және өзге де достас мемлекеттердің әскери қызметшілері, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының, ішкі істер органдарының қызметкерлері және басқа азаматтары жауынгерлік достастық пен әскери ынтымақтастықты нығайтудағы еңбегі үшін марапатталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан КСРО Қорғаныс министрі, [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер]] министрі және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] төрағасы арқылы жүзеге асырылды. Медалмен қайта марапаттау жүргізілмеді. Медалмен бірге марапатталған адамға белгіленген үлгідегі медал куәлігі табысталды. «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалінен]] кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалы алтын түсті томпактан дайындалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінде ұштары қызыл эмальмен қапталған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында бетінде «ЖАУЫНГЕРЛІК ДОСТАСТЫҚТЫ НЫҒАЙТҚАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА УКРЕПЛЕНИЕ БОЕВОГО СОДРУЖЕСТВА»}}) және «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазулар бар қалқан бейнеленген. Жұлдызшаның сол және оң жағында шеңбер бойымен [[Дәмжапырақ|дәмжапырақ]] бұтақтары, ал медалдың төменгі бөлігінде айқастырылған екі [[Қылыш|қылыш]] бейнеленген. Медалдың артқы беті күңгірт. Медалдың алдыңғы беті ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның түс үйлесімі Варшава шартына қатысушы мемлекеттердің туларындағы түстерден құралған. Таспадағы бойлық түсті жолақтар солдан оңға қарай мынадай ретпен орналасқан: жасыл, ақ, қызыл, сары, қара, сары, қызыл, ақ және көк. Жолақтардың ені: жасыл және көк түстердікі — 4 мм, ақ, сары және қара түстердікі — 1 мм, қызыл түстердікі — 5,5 мм. == Медалдің ТМД елдеріндегі баламасы == * «Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (Қазақстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Қырғызстан) * «Әскери ынтымақтастықты нығайтқаны үшін» медалі (Молдова) * 1995 жылы 27 наурызда Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі басқа бейнелеумен тағайындалды<ref>{{Cite web |url=http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |title=Всё о военной службе<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504223628/http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|томы=|беттері=234—235|барлық беті=|сериясы=|isbn=5-7062-0111-0|тиражы=}} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы=|беттері=64|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}} * {{мақала|авторы=Ахманаев П. В.|тақырыбы=История медали За укрепление боевого содружества|шынайы атауы=|сілтеме=http://pk.awards-su.com/2011/2011_6.htm|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Петербургский коллекционер|түрі=журнал|орны=СПб.|баспасы=|жыл=2011|томы=|нөмірі=6 (68)|беттері=62—65|isbn=|issn=}} == Сілтеме == * [https://mondvor.narod.ru/MSodruz.html «Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін» медалі]. КСРО ордендері мен медалдары{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] gmy45xpi68lmuqrx86fp9is8w3lu1gl 3 783182 3627350 2026-07-07T16:32:47Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:BuickCentury04]] бетін [[Қатысушы талқылауы:2001FordRangerXLT]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/BuickCentury04|BuickCentury04]]" to "[[Special:CentralAuth/2001FordRangerXLT|2001FordRangerXLT]]" 3627350 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:2001FordRangerXLT]] ts3bqzpgxxvrt79oeo4frzhcw4c9vyl 0 783183 3627351 2026-07-07T16:38:36Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі =... 3627351 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 972dolswavyo2j9p2ax3z08zsvezsq5 3627352 3627351 2026-07-07T16:39:17Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627352 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 7jcxnawdrto1msm2nf1k7hdueckkgf1 3627353 3627352 2026-07-07T16:40:59Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627353 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1948 жылғы 23 ақпанға дейін ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] d2kq3ios9mhdqg1wrqt2setvh1fseh5 3627354 3627353 2026-07-07T16:41:43Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3627354 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] etycyuoa3x5jt8x8ffrselwyv0pk0mv 3627355 3627354 2026-07-07T16:48:39Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3627355 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 0kgy5k29e5a5m7oeuadnr2oqke9phzm 3627358 3627355 2026-07-07T17:02:08Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3627358 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 5bz7zsgwahmks2gu2rg85b40erwdclv 3627361 3627358 2026-07-07T17:03:48Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3627361 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді<ref>{{мақала|авторы=|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года|шынайы атауы=|сілтеме=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Ведомости Верховного Совета СССР|түрі=газета|орны=|баспасы=|жыл=1943|томы=|нөмірі=23 (229)|беттері=1–2|isbn=|issn=}}</ref>. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ МИЛИЦИИ. Утверждены приказом МВД СССР от 2.06.1975 года № 140, дополнены приказом МВД СССР от 24.03.1977 года № 95. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202161039/http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |url-status=live }}</ref> немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЕННОЙ ОДЕЖДЫ РАБОТНИКАМИ ГРАЖДАНСКОЙ АВИАЦИИ. Утверждены приказом министра гражданской авиации СССР от 28 октября 1977 года № 175 |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328082631/http://vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ВОЕННОЙ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ ВОЕННОСЛУЖАЩИМИ СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ВОЕННО-МОРСКОГО ФЛОТА. Утверждены приказом министра обороны СССР от 4 марта 1988 года № 250. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010180012/http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] bdre3t080soxt031gwcaibsq6sism16 3627362 3627361 2026-07-07T17:04:22Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3627362 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді<ref>{{мақала|авторы=|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года|шынайы атауы=|сілтеме=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Ведомости Верховного Совета СССР|түрі=газета|орны=|баспасы=|жыл=1943|томы=|нөмірі=23 (229)|беттері=1–2|isbn=|issn=}}</ref>. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ МИЛИЦИИ. Утверждены приказом МВД СССР от 2.06.1975 года № 140, дополнены приказом МВД СССР от 24.03.1977 года № 95. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202161039/http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |url-status=live }}</ref> немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЕННОЙ ОДЕЖДЫ РАБОТНИКАМИ ГРАЖДАНСКОЙ АВИАЦИИ. Утверждены приказом министра гражданской авиации СССР от 28 октября 1977 года № 175 |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328082631/http://vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ВОЕННОЙ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ ВОЕННОСЛУЖАЩИМИ СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ВОЕННО-МОРСКОГО ФЛОТА. Утверждены приказом министра обороны СССР от 4 марта 1988 года № 250. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010180012/http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді<ref>{{Cite web|url=http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|title=Юбилейная медаль "ХХ лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии"|access-date=2008-01-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530115731/http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|url-status=live}}</ref>. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] pz8aeelpdqk0txpsbcmkbee7qf6k0f7 3627363 3627362 2026-07-07T17:05:12Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3627363 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді<ref>{{мақала|авторы=|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года|шынайы атауы=|сілтеме=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Ведомости Верховного Совета СССР|түрі=газета|орны=|баспасы=|жыл=1943|томы=|нөмірі=23 (229)|беттері=1–2|isbn=|issn=}}</ref>. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ МИЛИЦИИ. Утверждены приказом МВД СССР от 2.06.1975 года № 140, дополнены приказом МВД СССР от 24.03.1977 года № 95. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202161039/http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |url-status=live }}</ref> немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЕННОЙ ОДЕЖДЫ РАБОТНИКАМИ ГРАЖДАНСКОЙ АВИАЦИИ. Утверждены приказом министра гражданской авиации СССР от 28 октября 1977 года № 175 |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328082631/http://vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ВОЕННОЙ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ ВОЕННОСЛУЖАЩИМИ СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ВОЕННО-МОРСКОГО ФЛОТА. Утверждены приказом министра обороны СССР от 4 марта 1988 года № 250. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010180012/http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді<ref>{{Cite web|url=http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|title=Юбилейная медаль "ХХ лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии"|access-date=2008-01-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530115731/http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|url-status=live}}</ref>. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды<ref>КПСС и строительство Советских Вооружённых сил. / Под общ. ред. Н. М. Киряева. 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1967. — С. 205.</ref>. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған<ref>{{Cite web|url=https://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|title=Медаль «XX лет РККА»|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-12-11|archive-date=2019-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190615233506/http://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|url-status=dead}}</ref>. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] t58l02ibtth9d17iuyn6k6i7r8p02t6 3627364 3627363 2026-07-07T17:05:23Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3627364 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді<ref>{{мақала|авторы=|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года|шынайы атауы=|сілтеме=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Ведомости Верховного Совета СССР|түрі=газета|орны=|баспасы=|жыл=1943|томы=|нөмірі=23 (229)|беттері=1–2|isbn=|issn=}}</ref>. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ МИЛИЦИИ. Утверждены приказом МВД СССР от 2.06.1975 года № 140, дополнены приказом МВД СССР от 24.03.1977 года № 95. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202161039/http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |url-status=live }}</ref> немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЕННОЙ ОДЕЖДЫ РАБОТНИКАМИ ГРАЖДАНСКОЙ АВИАЦИИ. Утверждены приказом министра гражданской авиации СССР от 28 октября 1977 года № 175 |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328082631/http://vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ВОЕННОЙ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ ВОЕННОСЛУЖАЩИМИ СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ВОЕННО-МОРСКОГО ФЛОТА. Утверждены приказом министра обороны СССР от 4 марта 1988 года № 250. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010180012/http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді<ref>{{Cite web|url=http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|title=Юбилейная медаль "ХХ лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии"|access-date=2008-01-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530115731/http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|url-status=live}}</ref>. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды<ref>КПСС и строительство Советских Вооружённых сил. / Под общ. ред. Н. М. Киряева. 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1967. — Б. 205.</ref>. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған<ref>{{Cite web|url=https://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|title=Медаль «XX лет РККА»|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-12-11|archive-date=2019-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190615233506/http://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|url-status=dead}}</ref>. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] gvm53zgo4eqvyo07v2xl35aiu9h5qc0 3627365 3627364 2026-07-07T17:06:43Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3627365 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Medal «20 Years Since the Creation of the Worker's and Peasants' Red Army».jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = 1938 жылдың 23 ақпанына дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарғандар; [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[24 қаңтар]] [[1938 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 37 504 | жоғары марапаты = [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Jubilee Medal "XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army" }} '''«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}) — 1938 жылғы 24 қаңтардағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «„Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне XX жыл“ мерейтойлық медалын тағайындау туралы» Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскерінің]] (ЖШҚӘ) және [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]] (ӘТФ) құрылғанына 20 жыл толуына орай тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші С. И. Дмитриев. == Медал жайлы ереже == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалімен Қызыл Әскер мен Әскери-теңіз флотының кадрлық қолбасшылық және басшылық құрамның мынадай адамдары марапатталды: * 1938 жылдың 23 ақпанына (Қызыл Әскер күніне) дейін ЖШҚӘ менен ӘТФ қатарында 20 жыл қызмет атқарған, сондай-ақ ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарында болған Азамат соғысы мен Отанның бостандығы менен тәуелсіздігі жолындағы соғысқа қатысқан, Отан алдында еңбегі сіңген адамдар; * Азамат соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерліктері үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталғандар. ЖШҚӘ мен ӘТФ қатарындағы қызмет өтіліне 1917–1921 жылдары Кеңес өкіметінің жауларына қарсы әрекет еткен Қызыл гвардия жасақтары мен дружиналарындағы, сондай-ақ Қызыл партизан жасақтарындағы қызмет те есепке алынды. Медалды тағу тәртібі, таспасының түсі және оның марапаттық тағандағы орналасуы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдарының таспа үлгілері мен сипаттамасын және ордендерді, медалдарды, орден таспалары мен айырым белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілді<ref>{{мақала|авторы=|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года|шынайы атауы=|сілтеме=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf|тілі=|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Ведомости Верховного Совета СССР|түрі=газета|орны=|баспасы=|жыл=1943|томы=|нөмірі=23 (229)|беттері=1–2|isbn=|issn=}}</ref>. КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі, бастапқыда, [[Нахимов медалі|Нахимов медалінен]] кейін орналасатын (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО ішкі істер министрінің 1975 жылғы 2 маусымдағы № 140 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ МИЛИЦИИ. Утверждены приказом МВД СССР от 2.06.1975 года № 140, дополнены приказом МВД СССР от 24.03.1977 года № 95. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202161039/http://www.vedomstva-uniforma.ru/mil1977/mil95_1-1977.html |url-status=live }}</ref> немесе КСРО Азаматтық авиация министрінің 1977 жылғы 28 қазандағы № 175 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ФОРМЕННОЙ ОДЕЖДЫ РАБОТНИКАМИ ГРАЖДАНСКОЙ АВИАЦИИ. Утверждены приказом министра гражданской авиации СССР от 28 октября 1977 года № 175 |access-date=2022-11-19 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328082631/http://vedomstva-uniforma.ru/mga1977/mga.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген), ал 1981 жылғы 27 шілдеден бастап [[Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін медалі|«Батыс Сібірдің жер қойнауын игергені және мұнай-газ кешенін дамытқаны үшін» медалінен]] кейін орналастырылатын болды (бұл көптеген нормативтік құжаттарда, мысалы, КСРО Қорғаныс министрінің 1988 жылғы 4 наурыздағы № 250 бұйрығында<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |title=ПРАВИЛА НОШЕНИЯ ВОЕННОЙ ФОРМЫ ОДЕЖДЫ ВОЕННОСЛУЖАЩИМИ СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ВОЕННО-МОРСКОГО ФЛОТА. Утверждены приказом министра обороны СССР от 4 марта 1988 года № 250. |access-date=2022-11-19 |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010180012/http://www.vedomstva-uniforma.ru/forma1988/1988.html |url-status=live }}</ref> көрсетілген). == Медалдің сипаттамасы == «Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне 20 жыл» мерейтойлық медалы диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Дөңгелектің беті күңгірт, ал ені 2,5 мм болатын жиегі жылтыр. Медалдың алдыңғы бетінде күміспен көмкерілген қызыл эмальды бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында биіктігі 8 мм, ені 7 мм болатын алтын жалатылған «ХХ» саны бейнеленген. Санның төменгі жағы жиектің жоғарғы шетіне тіреліп тұр. Медалдың артқы бетінде қысқы қарауыл киімін киген, винтовкадан атып тұрған, биіктігі 25 мм болатын қызыл әскер жауынгерінің бейнесі орналасқан, оның оң жақ төменгі тұсында «1918–1938» деген күн көрсетілген. Медал 925 сынамалы тотықтырылған күмістен дайындалған, ал «ХХ» саны алтын жалатылған. Медал құрамындағы таза күмістің мөлшері 15,592 г, алтынның мөлшері 0,10 г. Медал құлақша мен шығыршық арқылы төменгі бөлігінде саңылауы бар тік төртбұрышты тағанға бекітілген. Таған қызыл түсті таспамен қапталған, таспа төменгі саңылаудан өткізілген. Тағанның артқы жағында медалды киімге бекітуге арналған дәнекерленген тілме сұққыш пен дөңгелек қысқыш сомын орналасқан. Сомында бедерлі әріптермен «МОНДВОР» деген таңба және медалдың соғылған сериялық нөмірі орналастырылған. Сомындағы нөмір медал куәлігінің нөміріне сәйкес келген. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлық күшіне енгеннен кейін барлық медалдарды бесбұрышты тағанға тағып жүру белгіленді. Сондай-ақ соғысқа дейінгі барлық медалдарға тиісті түстегі таспалар енгізілді. Бұл медалға шеттері бойымен екі бойлық қызыл жолағы бар сұр түсті таспа бекітілді. Таспаның ені 24 мм, әр қызыл жолақтың ені 2 мм болды. Медал тағанның артқы жағында орналасқан түйреуіш арқылы бекітілді<ref>{{Cite web|url=http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|title=Юбилейная медаль "ХХ лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии"|access-date=2008-01-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530115731/http://mondvor.narod.ru/MRKKA20.html|url-status=live}}</ref>. == Марапаттау == 1938 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта бұл медалмен 32 127 адам марапатталды<ref>КПСС и строительство Советских Вооружённых сил. / Под общ. ред. Н. М. Киряева. 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1967. — Б. 205.</ref>. ЖШҚӘ басшы құрамы жөніндегі басқарманың басшысы [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Е. А. Щаденконың]] 1940 жылдың 5 мамырындағы есебіне сәйкес, марапаттау кестесінде 1938 жылы мерейтойлық медалмен 27 575 адам, ал 1939 жылы 2 515 адам марапатталғаны көрсетілген. 1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша медалмен 37 504 адам марапатталған<ref>{{Cite web|url=https://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|title=Медаль «XX лет РККА»|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-12-11|archive-date=2019-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190615233506/http://wiki.wargaming.net/ru/Navy:%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%ABXX_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A0%D0%9A%D0%9A%D0%90%C2%BB|url-status=dead}}</ref>. Медалдың белгілі ең кіші нөмірі — 863, ең үлкені — 37 672. Ұлы Отан соғысынан кейін бұл медал өте сирек кездесетін марапатқа айналды: марапатталғандардың бір бөлігі қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі соғыс жылдары қаза тапты немесе тұтқынға түсті (статистикалық мәліметтер келтірілмеген). == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|томы=|беттері=25—28|барлық беті=301|сериясы=|isbn=5-7062-0111-0|тиражы=3000}} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ордена и медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Минск|баспасы=Народная асвета|жыл=1986|томы=|беттері=92—93|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 04uc7p7d788eisqsuceebesnl95umjh 0 783184 3627356 2026-07-07T16:52:19Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152622296|Нернст, Вальтер]]» бетінен аударылып түзілді 3627356 wikitext text/x-wiki '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Сілтемелер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == Нернст қайтыс болар алдында қолындағы барлық құжаттар мен хат-хабарларды жойып жібергендіктен, жеке сипаттағы бірнеше жазбалар мен хат-хабарлар қалдырған<ref name="Coffe3">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Diana3">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>. Сондықтан оның жеке ойлары мен шешімдерін түсіну үшін үшінші тарап ақпаратына сүйенуден басқа амал жоқ. === Әскери құлшыныс === 1914 жылдың мамыр айында Нернст [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Америкада]] дәріс оқу сапарында болды. 1914 жылдың тамыз айының басында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде ол сол жерден әрең оралды. Нернст халықтың көпшілігі, соның ішінде неміс [[Профессор|профессорларының]] көпшілігі сияқты соғысқа белсенді қатысты. Сол кезде ол елу жаста еді, бірақ тіпті [[Берлин|Берлинде]] де жеке [[Автомобиль|көлігі]] бар санаулы адамдардың бірі болды. Сондықтан ол бірден Императорлық ерікті автомобиль корпусына<ref>Wehrgeschichtliches Museum Rastat: Kaiserliche Freiwillige Automobilkorps als Teil des Feldkraftfahrwesens.</ref> жүргізуші болып қосылды. Ерікті ретінде ол өз бетінше дұрыс мінез-құлық танытуға тырысты<ref>William Musgrave Calder, Jaap Mansfeld (Hrsg.): Hermann Diels (1848—1922) et la science de l’Antiquité: huitexposéssuivis de discussions. (Entretienssurl’AntiquitéClassique, Entretienssurl’AntiquitéClassique, Band 45). Verlag Librairie Droz, 1999.</ref>:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Сондықтан ол үйінің алдында ары-бері жүріп, әйелінің бақылауымен тиісті [[әскери сәлемдесу|сәлемдесу]]ті үйренді». Институттан шығатын сәтте ол әлі де қобалжып тұрды. Барлық қызметкерлер Нернстпен қоштасу үшін Бунзен-штрасседе жиналған кезде, ол кенеттен көліктен түсіп, қойма меңгерушісін шақырды. Егер жау оның [[жанармай багына]] оқ жаудырса, тесіктерді бітеу үшін көбірек резеңке тығындар алғысы келетіні белгілі болды».}} Осылайша, Нернст «бензин лейтенанты» ретінде 1914 жылдың қыркүйегіне дейін [[Париж|Парижге]] жасалған неміс шабуылына — Марна шайқасына қатысты. Оның өмірбаяны оның өмірбаянының осы кезеңін былай сипаттайды:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|''[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Нернст өзінің жұмыс күшін армияның қарамағында қалдырды''<ref>Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen: Das Gottinger Nobelpreiswunder: Вальтер Герман Нернст.</ref>.}} === Нернст-Дуйсберг комиссиясы === Нернстің әскери зерттеулерге қатысуы туралы қарама-қайшы мәліметтер бар. Мысалы, артиллерия маманы, Ауыр артиллерияның II бөлімінің бастығы, минометші және Жоғарғы қолбасшылықтың оқ-дәрі бастығы майор Макс Бауэр 1914 жылдың қыркүйегінде ұзаққа созылған соғыс кезінде «[[Жарылғыш заттар|жарылғыш заттардың]] жетіспеушілігін» өтеу мүмкіндігін зерттеп жатқан болатын, себебі ұзаққа созылған соғыс жағдайында «жарылғыш заттардың жетіспеушілігінен» қорқады. Содан кейін Бауэр 1914 жылдың қыркүйек айының екінші жартысында Бас штаб бастығы Эрих фон Фалькенхайнға окоп соғысындағы [[Химиялық қару|химиялық қаруды]] зерттеуді ұсынды. Ол «жауға зиян келтіретін немесе оны толығымен жұмысқа жарамсыз ететін қатты, сұйық және газ тәрізді компоненттерді қамтитын» қаруды елестетті. Бұл Германияда химиялық қарудың енгізілуінің басталуын белгілеу үшін болды. Фалькенхайн ұсынысты бірден мақұлдады. Сондықтан ол Нернсті бұл мәселе бойынша пікірін білуге ​​шақырды. Нернст бірден «қуанышпен» ынтымақтастыққа келісті және Леверкузендегі Friedrich Bauer & Co. зауытының бірлескен иесі және бас директоры химик Карл Дуйсбергпен келісімшартқа қол қойды. Дуйсберг техникалық қиындықтарға байланысты жұмысты бірден бастамады, бірақ кейінірек Нернстпен де ынтымақтастық жасады<ref name="Karl2">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit3">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тағы бір дереккөз Марндағы сәтсіздіктен кейін Нернсттің өзі Берлиндегі неміс армиясына өз қызметтерін ұсынғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ жобаға үлкен қызығушылық танытты<ref>John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). zur gleichnamigen Konferenz vom 20.-22. März 1997 an der Berkeley University, USA. Verlag Springer, 2000.</ref>.Сонымен қатар, генерал Эрих фон Фалькенхайн Пруссия соғыс министрі болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Нернст пен артиллерия маманы майор Теодор Михелисті «снарядтардың тиімділігін арттыруға» шақырды деп есептеледі. Нернст бұл күш-жігерге өзінің көптен бергі танысы, химик және өнеркәсіпші Карл Дуйсбергті де тартты. Қалай болғанда да, заңды, ұйымдастырушылық және техникалық мәселелер көп ұзамай шешілді, ал 1914 жылы 19 қазанда Нернст ғылым өкілі ретінде «Дианизидин келісімі» деп аталатын құпия келісімге қол қойды, оған әскер министрлігінің өкілі (Үлкен штабтағы майор Теодор Михелис) және химия өнеркәсібінің өкілі (Карл Дуйсберг) қол қойды. Келесі күні Фалькенхайн Пруссия министрлігіне «артиллерияның әлеуеті артатынын» айта алды. Нернст сол кезде I далалық артиллерия батальонының, кейінірек I мүшесі болды. Армия ішінде жаңа қаруларды сынауға дайындалған артиллерияшылар тобы құрылды. Кейінірек басқа ғалымдармен, офицерлермен және өнеркәсіпшілермен консультациялар жүргізілді, ал 1915 жылдың ортасынан бастап топ бейресми түрде «Жарылғыш және мылтық снарядтарын бақылау және сараптау комиссиясы» деп аталды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Фриц Габер де бастапқыда комиссияның мүшесі болды, бірақ көп ұзамай өз тапсырмалары мен қаражатын алды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери зерттеулерге негізінен оның, сондай-ақ Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) институттары арқылы барлық дерлік танымал физиктер, химиктер және биологтар қатысты<ref>Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. Нернст пен Габер мемлекеттік мойындау және, демек, қаржыландыру үшін бір-бірімен бәсекелесті<ref>Bedeutung der Kaiser-Wilhelm-Institute in Dahlem für die Militärforschung.</ref>. Нернст өзінің мамандығына байланысты негізінен снарядтар мен зеңбіректер жасаумен айналысса да, олар көбінесе Габермен, ең алдымен химиялық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша қиылысатын. Нернсттің бұл саладағы жұмысы бірнеше жыл бойы жалғасты және ол тек снарядтар мен зеңбіректерді жетілдірумен ғана емес, сонымен қатар улы және тіпті өлімге әкелетін заттарды жасау сияқты басқа да химиялық аспектілермен айналысты. === Әскери ғылым және технология бойынша Кайзер Вильгельм қоры === 1916 жылы Кайзер Вильгельм құрған әскери ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры Кайзер Вильгельм қоғамының негізін қалаушылардың бірі Фридрих Шмидт-Отт пен Кайзер Вильгельм [[физикалық химия]] және [[электрохимия]] қоғамының басшысы [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] арқасында [[Химия өнеркәсібі|химия өнеркәсібімен]] ынтымақтастыққа қайта оралды. Қордың негізгі миссиясы әскери зерттеулердің орталық органы ретінде қызмет ету болды; бұл миссия ешқашан орындалмады, бірақ құпия жағдайларда жұмыс істейтін алты арнайы комиссия әскери зерттеулерге үлес қосты. Нернст басқалармен қатар жаңа химиялық снарядтардың баллистикасы және әртүрлі температурада шығарылған [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарынің]] әрекетімен айналысатын III арнайы комиссияның (Физика) басшысы болды. [[Фриц Габер]] II арнайы комиссияның (химиялық соғыс [[Химиялық қару|улы заттар]]) басшысы болды. 1920 жылы Нернст мекеме үшін жаңа жарғы жасаған комиссияның мүшесі болды, оның атауы «Техникалық ғылымға арналған кайзер Вильгельм қоры»<ref name="Michael4">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref> болды. === Өлімге әкелмейтін улы заттар === 1914 жылдың қазан айында комиссияның сынақтарына сүйене отырып, Кельн маңындағы Ван сынақ полигонында «Ni оқтары» жасалды. Жарылғаннан кейін олар дианизидин гидрохлориді мен дианизидин хлорсульфонатының (құрамында Ni бар) ұнтақ қоспасын шығарды, бұл көз бен тыныс алу жүйесін тітіркендірді. «Ni оқтары» «Түшкіру ұнтағы» деп кодтық атау алды. Карл Дуйсбергтің арқасында бірнеше күн ішінде бұл снарядтардың көп мөлшері шығарылды, ал 1914 жылдың 27 қазанында олар алғаш рет Нернсттің басшылығымен батыс жағында Нев-Шапель шайқасында қолданылды. Дегенмен, мұндай снарядтарды қолдану жауға айтарлықтай зиян келтірмеді. 1915 жылдың қаңтарында гранаталарды қолдану да тиімсіз болды. Бұл гранаталардың құрамында сұйық көз тітіркендіргіші, ксилилбромиді болды және олар химик Ханс Таппеннің зерттеуіне негізделгендіктен, «Т гранаталары» деп аталды. Дегенмен, кейіннен басқа тітіркендіргіштері бар снарядтар қолданылды<ref name="Margit4">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Нернсттің бастамасымен тітіркендіргіштері бар гранаталарды қолдану көп ұзамай толықтырылды, содан кейін толығымен толтырылған канистрлерден көп мөлшерде тітіркендіргіштерді қолданумен ауыстырылды. Осы мақсатта ол қолайлы пневматикалық минометтерді жасап шығарды және олардың 1915 жылдың 30 шілдесі мен 1 тамызында тұтқынға алынған жауларға қарсы майдан шебінде қолдану кезінде тиімділігін көрсетті<ref name="Coffe2">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Көп ұзамай Нернст «әскери ғылыми зерттеулері үшін» Темір крестпен марапатталды. Берлин иллюстрациялық газеті былай деп хабарлады:<ref>Berliner Illustrirte Zeitung: Die Wissenschaft und der Krieg. 24. Jg., Nr. 35 vom 29. August 1915.</ref><templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|Оның химиялық зерттеулеріндегі барлық жетістіктері мен құрметтері Берлин университетінің профессоры және директоры Вальтер Нернстің кеудесінде Бірінші дәрежелі Құрметті Темір крест түрінде бейнеленген. […] Ал одан кейін көптеген неміс ғалымдары мен зерттеушілері жеңіске жеткен неміс армиясы үшін жаңа және ерекше қару-жарақтарды жасауға уақыттарын арнады.}} Мақалаға Нернсттің көзілдірік таққан, форма киген және ат үстіндегі фотосуреті және «''Құпия кеңесші доктор Нернст [оң жақта], осы салада ғылыми кеңесші қызметін атқаратын танымал физик''» деген жазуы қоса берілген. [[Сурет:Nernst_horseback.jpg|солға|нобай|Құпия кеңесші доктор Нернст (оң жақта), осы салада ғылыми кеңесші ретінде жұмыс істейтін танымал физик]] === Өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттары === ==== Заңдылық ==== 1907 жылғы Гаага конвенцияларына [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанға дейін Орталық державалар мен [[Антанта]] державалары, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары]] қол қойған, сондықтан соғыс кезінде конвенциялардың ережелері осы мемлекеттердің барлығы үшін міндетті болды. Осыған қарамастан, соғыс кезінде [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруды]] қолданылды. Гаага келісімінің (құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын құрметтейтін IV Гаага конвенциясы) 23-бабы химиялық қаруды қолдануға тыйым салды, бірақ екі соғысушы тараптың заң кеңесшілері оның мәтіндеріне, атап айтқанда а) тармағына «улы немесе уланған қаруды қолдануға» және d) тармағына «қажетсіз азап шектіретін қаруды, снарядтарды немесе табиғаттағы заттарды қолдануға» сүйенді<ref name="Margit5">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тітіркендіргіштер кез келген жағдайда бұл баптарда арнайы айтылмаған және {{Lang-de|«Buntschießens»}} (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) қатысты <span lang="de" style="font-style:italic;">"Maskenbrecher"</span> ("масканы бұзушы") қолданылды, яғни [[Химиялық қару|өлімге әкелетін жауынгерлік заттармен]] бірге. ==== Синил қышқылы, хлор, фосген, дифосген және трифосген ==== Соғыстан аз уақыт бұрын және кейін неміс әскерлері [[Фосген|фосгенді]] сынақтан өткізген бомбаларға толтырғыш ретінде пайдалануға тырысып, оларды ату полигондарына тастаған болатын. Алайда, техникалық мәселелерге байланысты олар бұл әрекеттерден бас тартты. 1914 жылы 23 қазанда Нернст пен Дуйсберг әскер министрлігіне берген алғашқы есебінде [[Көгерткіш қышқыл|синил қышқылын]] өлімге әкелетін у ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырды:<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 266.</ref><templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" /> «Біз синил қышқылын алған кезде, егер бізге жауды жоятын улы зат жасау қажет болса, біздің тәжірибеміз оны қалай қолдануға болатыны туралы сұрақ туындады. Осыған байланысты, бұл заттың тіпті ең аз бөлшегінің өзі тыныс алу жолдарына түсуі адам ағзасына апатты әсер ететіні бізге көмектеседі. Сондықтан, басқа ешқандай зат синил қышқылы сияқты тиімді емес». Бастапқыда Дуйсберг пен Нернст (Габерден айырмашылығы) атқылау кезінде жауға жеткізілетін заттарды өндіруді қарастырды, ол үшін Дуйсберг сарапшылардан снарядтың жарылысынан аман қалатын және өндіру оңай болатын «күшті тітіркендіргіштердің» тізімін сұрады. Ол тез арада көптеген ұсыныстар алды.<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 286.</ref>[29] Дегенмен, Нернст «Ni снарядтарына» артықшылық бергеннен кейін және олар жеткілікті әскери зиян келтірмейтіні анықталғаннан кейін, Фалькенхайн 1914 жылы 18 желтоқсанда Эмиль Фишерден «жауға оны мүгедек ететіндей әсер ететін нәрсе» ойлап табуды талап етті. Фишер бұл туралы Дуйсбергке хабарлады, ол өз кезегінде министрге «өте жоғары дәрежеде сұйылтылған кезде өлімге әкелетін улануды тудыратын затты табу қиын» деп түсіндірді<ref name="autogenerated1">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Дегенмен, Нернст пен Фишер іздеуді тоқтатқан жоқ. Дуйсбергпен бірге олар далада өлімге әкелуі мүмкін әртүрлі заттарды іздеді. Фишер<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 313.</ref> пен Нернст 1914 және 1915 жылдары синил қышқылымен алдын ала зерттеулер жүргізді. Нернст Фишермен<ref>Dietrich Stoltzenberg: Scientist andindustrialmanager: Emil Fischer and Carl Duisberg. In: John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). Springer, 2000, S. 80.</ref> кездесті, ал Фишер заттың жарамдылығына күмәнмен қарайтынын, бірақ «сусыз сутегі цианидін синтездегенін» айтты<ref name="autogenerated12">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Синил қышқылымен жүргізілген зерттеулер техникалық себептерге байланысты сенімсіз болды. Дуйсберг Нернстің зерттеу нәтижелері туралы былай деп жазды: <templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Тек жарылғыш гранатаның жанында тұрған қоян ғана» «қатты реакция жасады»; «торларда жақын жерде жатқан қалған 30 адам» «барлық химиялық улардың ішіндегі ең күштісіне» ешқандай әсер етпеді».}} Сонымен қатар, [[Фриц Габер|Габер]] [[Химиялық қару|химиялық заттарды]] атудың орнына оларды шашыратуды ұсынды. 1914 жылдың соңында ол жауды баллондардан қысымды [[Хлор|хлор газымен]] жаруды ұсынды. Бұл әдісті алғаш рет 1915 жылы 22 сәуірде Ипрдің екінші шайқасы кезінде қолдану одақтастардың бірнеше мың шығынына әкеп соқты. [[Германия|Германияда]] бұл күн «Ипр күні» ретінде атап өтіледі. Әрине, [[Фриц Габер|Габердің]] «газбен жару» әдісі желге өте тәуелді болды және оны тек ұзақ қашықтықтағы көріну кезінде ғана қолдануға болатын. Нернст ұсынған ''«химиялық уландырғыш атқылау» әдісінің'' кемшілігі болған жоқ, 1916 жылдың ақпанында [[Франция|Францияда]] ойлап табылған алғашқы [[фосген]] гранаталары сияқты. Осыдан кейін неміс армиясы бастапқы газ баллондарын артиллериялық снарядтарға қарағанда алыс қашықтықтағы нысаналарды жоя алатын Нернст жасаған снарядтармен алмастырды. Бастапқыда оларда сұйық [[дифосген]] болды. Жасыл крестпен белгіленген бұл снарядтар 1916 жылы 22-23 маусымда [[Верден қырғыны|Верден]] маңында алғаш рет қолданылған кезде көп ұзамай жаудың үлкен шығындарына әкелді.<ref name="Karl3">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit6">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст неміс әскери күштерінің қысымынан құтыла алмады. Дуйсберг пен Нернст комиссиясы тітіркендіргіштерді әзірлеумен қатар [[Фосген|фосгенмен]] тәжірибе жасай бастады. Олар бастапқыда оған [[Хлор|хлор газын]] қосып, [[Концентрация|концентрациясын]] біртіндеп арттырды. Бұл құрам алғаш рет мамыр айының соңында Батыс майданында француз сарбаздарына қарсы<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> және Шығыс майданында<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> тәжірибелік негізде қолданылды. Бұл мәселе бойынша оның ойлары мен сезімдері туралы ештеңе айтылмаған. Отто Ган<ref>Klaus Hoffmann: Schuld und Verantwortung: Otto Hahn — Konflikte eines Wissenschaftlers. Verlag Springer, 1993.</ref> 1915 жылы 12 маусымда орыс сарбаздарымен болған қақтығыста осы қарудың қолданылғанын еске алды:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Мен қатты ұялып, мазасыздандым. Алғашында біз орыс сарбаздарына газбен шабуыл жасадық, бірақ байғұстардың баяу және ауыр өліп жатқанын көргенде, біз оларға өмірін сақтап қалатын тыныс алу құралдарымен көмектескіміз келді, тек олар аман қалуы үшін».}} Неміс солдаттары [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Вильштеттер]] жасаған маскалармен жабдықталған, өйткені бұдан басқа [[фосген]] [[хлор]] қоспасы ретінде пайдалану мүмкін емес еді. Нернст қолдаған басқа да даму бағыты [[фосген]] ұнтақ тәрізді екі реагенттен шығарумен байланысты болды, олар өз кезегінде «Т-гекса-гранаталарда» пайдаланылды. Бұл [[Фосген|трифосген]] мен пиридиннің қоспасы. Нернст осы мақсатқа қолайлы снарядтар мен құралдарды әзірледі. 1915 жылдың наурызында Дуйсберг былай деп жазды<ref name="Carl2">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Ең бастысы - қатты гекса-зат (ескерту: [[фосген|трифосген]]) болуы керек, ол ұсақ ұнтақ ретінде шашылып, [[пиридин]]мен араластырылады, ал бұл қоспа [[траншея]]-да баяу тұнып, [[фосген]]-ге айналады. Бұл мен кездестірген ең жиіркенішті нәрсе».}} Бұдан басқа, комиссия метилформатты «К-материал» деп атады, бұл [[метанол]] мен [[фосген]] реакциясының сұйық өнім. Нернст ⁇ C-минусын әзірледі, онда «К-материалдар» бар, олар [[Минаатар|миномёттармен]] бірге 1915 жылғы 29 шілдеде рустарға қарсы майданда пайдаланылды. 1915 жылдың тамызында Бауэр былай деп жазады<ref name="Carl3">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Мен әсіресе Нернсттің досының да, алғашында «К-материалды» қолдануға күмәнданып, қарсы болғанының, орыстармен шайқаста осы қарудың жауынгерлік күшін өз көзімен көргеннен кейін, қазір мадақ әндерін айта бастағанын көргеніме қатты қуандым».}} ''«Бұл қаруды майданда сынаудың» нәтижелеріне сүйене отырып,'' әскер министрлігіне оралған Нернст ''«газ шахталарын минометтермен қатар пайдалануға болады» деген пікірін білдірді.'' Ол бұл өлімге әкелетін Жасыл Крест қаруының тиімділігін дәлелдеді, бірақ оны әлі де жетілдіру қажет болды. Нернст оның тиімділігі қыста әлсіреуі мүмкін деп қорықты.<ref name="Carl4">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref> === {{lang-de|Buntschießen}} (түрлі типті және калибрлі снарядтармен ату) === 1917 жылдан бастап «{{Lang-de|Buntschießen}}» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) [[Фриц Габер|Габер]] мен Георг Брухмюллер әзірлеген екі соғысушы тарап та қолданған.<ref>Olaf Groehler: Der lautlose Tod. Verlag der Nation, 1984.</ref><ref>David T. Zabecki: Steel wind: Colonel Georg Bruchmüller andthebirthofmodernartillery. Verlag Praeger, 1994.</ref> Бұл екі заттың қоспасы болды: шырышты беттерді тітіркендіретін өлімге әкелмейтін заттар, мысалы, «Көк крест» немесе «Ақ крест» және өлімге әкелетін заттар, мысалы, «Жасыл крест». Мұндай шабуылда бірінші топтағы заттар «{{Lang-de|Maskenbrecher}}» («масканы бұзушылар»): олар газ маскасының сүзгілеріне еніп, тітіркенуді немесе жүрек айнуын тудырып, жауды масканы шешуге мәжбүр етті. Содан кейін, әйтпесе газ маскасының сүзгісі бұғаттайтын өлімге әкелетін улы заттар әсер ете бастады. == Ғылыми жетістіктер == 1914 жылдың қазан айында француз сарбаздары немістердің атқылауынан шарап қоймалары сияқты азаматтық ғимараттарға қорғаныштар арқылы жасырынды, содан кейін неміс жаяу әскерлері пайда болған кезде, осы баспаналардан күтпеген шабуылдар жасайтын. Осыған байланысты «француз ауылдарына шабуыл жасау» құрметті неміс тарапынан «өте үлкен құрбандықтарды» талап етті. Осы себепті Нернст Бауэрдің штаб-пәтеріне «осы мәселені шешу бойынша кеңес беру және шабуыл кезінде от, түтін, тітіркендіргіштер немесе «сасық снарядтарды» пайдаланып, мұндай баспаналарды пайдалану мүмкін емес ету жолдарын ойлап табу үшін» шақырылды. Осы талқылаудың нәтижесінде «жиһаз бен басқа ағаш заттарды бірнеше минут ішінде тұтандыратын», сондай-ақ дене мен сезім мүшелеріне төзімсіз әсер ететін және «бомбалауға ұшыраған үй-жайларда адамның болуын мүмкін емес ету үшін (шабуыл кезінде) 10-нан 20 минутқа дейін созылатын» «түтін мен тітіркендіргіштерді» шығаратын снарядқа ұқсас снаряд қажет деген шешім қабылданды<ref name="Timo">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. Бұл ақпарат құжаттармен, атап айтқанда Фалькенхайн, Дуйсберг, Бауэр, Нернст және Фишер жазған хатпен расталған бұрынғы фактілерге қайшы келеді<ref name="Timo2">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. 1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай немістердің елді мекендердегі шабуылы, әсіресе Батыс майданында, тоқтап қалды. Тиісті құжаттар қажетті химиялық соғыс улағыш заттарынің шын мәнінде басынан бастап жарылғыш заттардың орнын басатын, соңғылары жеткіліксіз болған жағдайда, сондай-ақ окоптарда жасырынған жауларға шабуыл жасау үшін арналғанын растайды. Осылайша, Карл Дуйсберг химиялық қаруды әзірлеудегі өнеркәсіптік серіктес, ал Нернст пен Габер сияқты ғалымдар осы заттардың өнеркәсіптік өндірісіне қатысушылар ретінде орналастырылды. Соғыстан кейін Дуйсберг өзінің естеліктерінде мұндай заттарды зерттеу және жаппай өндіру бастамасын 1914 жылдың қыркүйегінде, яғни окоп соғысына көшкенге дейін, сол кездегі жоғары қолбасшылықтың майоры Макс Бауэр көтергенін сенімді түрде сипаттайды. Кейіннен, Хинденбург пен министрліктің нұсқауы бойынша Дуйсберг бұл тұжырымдаманы түзетуге және бұл әрекеттер қорғанысқа, сондай-ақ жаудың газ шабуылдарына жауап ретінде жасалған деп мәлімдеуге мәжбүр болды.<ref name="Margit7">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст туралы ұқсас аңыздар жақында ғана сақталған. Бұған мысал ретінде 1998 жылы жарияланған «Жаңа неміс өмірбаяндары» кітабындағы жазбаны келтіруге болады :<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Н. баллистика және химиялық жарылғыш заттармен айналысты.»}} Басқа дереккөздерден алынған ұқсас жазбада<ref name="Rudolf2">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_22">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref> былай делінген:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|''1915 жылдан кейін ол I минометтік батальонның ғылыми комиссиясында қызмет етті. Ол жарылғыш заттарды жетілдіруге тиіс еді. Ол өлімге әкелетін улы газдарды қолданудан бас тартты''.}} Осылайша, автор Нернсттің этикалық себептермен мұндай қаруды әзірлеумен ешқашан айналыспағанын алға тартып, дәл емес көріністі бейнелейді. Басқа бір дереккөзде Нернсттің [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттарға]] мақсатты себептермен қарсы болғаны айтылады :<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Жауынды өлтіру арқылы емес, оны тек мүгедек ету арқылы соғыс жүргізу заманауи, ақылға қонымды және рационалды».}} Басқа авторлар Нернсттің орнына [[Фриц Габер|Габер]] келгенін және сондықтан [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруға]] қатысты тапсырмасы болмағанын айтады<ref name="Coffe4">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Margit8">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Herbert2">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>: Нернст ''«есірткі газдарымен тәжірибе жасады»'', бірақ әскери күштерде ''мұндай «зиянсыз бомбалар» жеткіліксіз болды. Сондықтан олар оны осы зерттеу жұмыстарынан алып тастап, [[Фриц Габер|Фриц Габерді]] бұл қаруды одан әрі дамытуға шақырды»''. Авторлар сонымен қатар Нернсттің 1915 жылдың жазында Темір крест алғаннан кейін химиялық улы заттарды әзірлеу және пайдалану жөніндегі жұмысын тастағанын айтады<ref name="Coffe5">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. 1915 жылдан бері Нернст жасаған өлімге әкелетін улы газдарды қолданғаны туралы ресми дереккөздерден және жеке құжаттардан алынған куәліктер бар. Қалғандары негізінен өз зерттеулеріне негізделген және химиялық қаруды қолдануды жақтаудың алдыңғы қатарында болған Габердің басшылығымен жасалған. Нернст көптеген жылдар бойы Макс Бауэрмен, Карл Дуйсбергпен және Габермен тығыз жұмыс істеді. Сайып келгенде, өлімге әкелетін улы газдарды «табысты» пайдалану үшін қажетті жағдайлар осы мақсаттарға арналған тиісті оқтар мен қаруларды жасау арқылы жасалды. Сондай-ақ, Нернстке «Buntschießens» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтарды ату) кезінде «Maskenbrecher» («маска бұзғыштар») деп аталатын өлімге әкелмейтін улы газдардың негізінен тиімді болғаны, бұл өлімге әкелетін улағыш заттардың әсер етуіне мүмкіндік бергені құпия емес еді. Соңында, Нернст хлор, фосген және дифосген сияқты өлімге әкелетін химиялық улағыш заттары бар зымырандарды жасап шығарды және неміс армиясының өтініші бойынша олардың тиімділігін тексеру және «жақсартуларды» ұсыну үшін майданға жиі барды. Сонымен қатар, Нернст Карл Дуйсберг және Макс Бауэр сияқты адамдармен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды, олар өлімге әкелетін химиялық қаруды әзірлеу мен қолдануда маңызды рөл атқарды және бұл саланы өмір бойы қолдады. Дегенмен, Нернст жалғыз емес еді. Сол кезде белсенді болғандардың қатарында Нобель сыйлығының лауреаттары Эмиль Фишер, Джеймс Франк, Отто Ган, Густав Людвиг Герц, Макс Планк, Йоханнес Старк және Ричард Мартин Вильштеттер болды. Отто Ган кейінірек газ соғысын қолдауға көмектескен жұмысына өкінгенін мойындаған бірнеше танымал ғалымдардың бірі. Биология, химия және физика саласындағы неміс ғалымдарының аз бөлігі мұндай қаруды қолдану мен әзірлеуді бірден қабылдамады, және бұл фактіні тікелей немесе жанама түрде растайтындардың барлығы бірдей жоқ. Мұндай көзқарастарды, мысалы, Макс Борн, Штаудингер және Адольф Виндаус ұстанды. Нернстің жұмысы көптеген басылымдарда, әсіресе Үшінші Рейхтің құлауынан кейінгі алғашқы онжылдықтарда жасырылды, бүркемеленді немесе бейнелі түрде ұсынылды. Нернстің жұмысының басқа елдерде жасырын түрде көрсетілуі бұрынғы Шығыс Германияға да әсер етті<ref>s. die hier referierten Publikationen der Akademie der Wissenschaften der DDR bzw. im Akademie-Verlag.</ref>. Дегенмен, тіпті 2014 жылы Берлиндегі Гумбольдт университеті жариялаған басылымда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нернстің қызметі келесі мұқабадағы әңгімеге сәйкес ұсынылды: ''«Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғалым баллистика және жарылғыш химиялық заттармен жұмыс істеді»''<ref>Humboldt-Universität zu Berlin, Presseportal: Ein genialer, höchst aktiver und ungewöhnlich erfolgreicher Forscher — Erinnerung an Walther Nernst, Stand 22. Juli 2011, Abruf 5. Nov. 2014.</ref><ref>s.a. die aktuelle Darstellung durch das Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik.</ref>. Бұл жалған ақпараттың себептері әртүрлі. === Жалын шашқыштың жаңартылуы === Көптеген авторлар Нернсті химиялық соғыс улағыш заттарын қолданғаны үшін соғыс қылмыскерлерінің әртүрлі тізімдеріне қосады. Дегенмен, [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] жесірі күйеуінің өмірбаянында керісінше мәлімдеді: ''«Профессор Вальтер Нернст (отшашарды ойлап тапқан) [[Отшашар|отшашарды]] ойлап тапқаны үшін соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енгізілді»<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>''. Кейінірек тағы бір автор бұған келісті<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде отшашарларды немістер ойлап таппағаны, бірақ қару-жарақ қорабына жақсартылған түрде қайта енгізілгені белгілі<ref>S.J.M Auld: Gas andflame in modern warfare. George H Doran, 1918.</ref>. Мысалы, Нернст пневматикалық мина лақтырғыштар бойынша жұмысын [[Отшашар|отшашарларды]] техникалық жетілдіру үшін пайдалана алар еді. Мұндай құрылғыларды енгізу мен пайдалануға келетін болсақ, мұнда Макс Бауэр шешуші рөл атқарды<ref>Ronald Pawly: The Kaiser’s Warlords: German Commandersof World War I. Verlag Osprey Publishing, 2012.</ref>. === Қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупі === 1918 жылы 11 қарашада Германия империясы капитуляцияланғаннан кейін көп ұзамай «Соғыс қылмыскерлерінің тізімдері» деп аталатын адамдардың тізімдері жасалып, таратылды, олардың түпнұсқалығы, құрамы және ұзындығы әртүрлі болды. Нернст, Карл Дуйсберг, Фриц Габер және Вальтер Ратенаумен бірге, әдетте бұл тізімдердің ең басында болды<ref>Namen einiger als Kriegsverbrecher gesuchter Personen. In: Das Echo: Mit Beiblatt Deutsche Export Revue. Wochenzeitung Für Politik, Literatur, Export und Import, Band 38, 1919.</ref><ref name="Thomas2">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. Дегенмен, автор атап өткендей, мұндай тізімдерде (ресми тізімдерді қоса алғанда) болу Нернсттің шын мәнінде «соғыс кезіндегі зерттеулері үшін соғыс қылмыскері деп жарияланғанын» білдірмейді<ref name="Herman2">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref>. 1919 жылғы 28 маусымдағы Версаль келісімінің 228 және 229-баптары Германия үкіметін соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзды деп айыптаған жеңімпаз державалар айыптаған немістерді әскери соттарға тартуға міндеттеді. 230-бап Германия үкіметінен тергеу үшін қажетті кез келген құжаттарды ұсынуды талап етті. Дегенмен, жеңімпаз үкіметтер бұл жағдайда аз рөл атқарды, өйткені олар да халықаралық әскери құқықты дәл сондай дәрежеде бұзып жатқанын білді. Алайда, жеңімпаз державалардың баспасөзі түсініктеме беру, экстрадициялау және соттауды талап етуде ең белсенді болды. Алайда, жеңімпаз державалар неміс тарапы берген ақпаратқа сүйенбеді. Олар өздерінің тергеу комиссияларын құрды, олар басып алынған химиялық зауыттарды тексеріп, күдіктілерді жауапқа тартты. Бұл жағдайда күдіктілерге комиссияларда таныс әріптестерінің болуы көмектесті. Осылайша, британдық комиссияның басшысы генерал Гарольд Хартли Мюнхенде Ричард Виллштеттермен бірге химияны оқыды, ал комиссияның тағы бір мүшесі Карлсруэдегі Haber компаниясымен жұмыс істеді<ref name="Thomas3">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. 1919 жылдың шілде айының соңында Версаль келісімінің біртіндеп ратификациялануымен Нернст бұрынғы қарсыласы Габермен бірге Пруссия Ғылым академиясына және бейтарап мемлекеттер академияларына наразылық білдіріп, оларды «қатты таң қалдырып», әскери сотта «қарапайым қылмыскерлер» сияқты соттау керек деп мәлімдеді<ref name="Margit9">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. 1919 жылғы 16 шілдедегі [[Версаль бейбіт келісімі|бейбітшілік келісімі]] күшіне енгеннен кейін, жеңімпаз державалардың Нернст сияқты ғалымдарды соғыс қылмыстарына күдікпен тергеу үшін экстрадициялауды талап ететіні бірнеше ай бойы белгісіз болып қалды. Нернст отбасын қамтамасыз ету үшін бір жыл бұрын Даргерсдорфтағы Темплин маңында сатып алған жерін сатты. 1919 жылы ол, [[Фриц Габер]] сияқты, алдымен [[Швеция|Швецияға]], содан кейін [[Швейцария|Швейцарияға]] көшті<ref>Fritz Welsch: Chemiker über Chemiker. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Ost Akademie der Wissenschaften der DDR Berlin, Band 12). Akademie-Verlag, 1986.</ref>. Сонымен қатар, жеңіліске ұшыраған [[Германия|Германияда]] көптеген басылымдар азаматтарды Газ соғысына қарсы қоздырды, [[Германия]] құрбан ретінде, [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарын]] өзін-өзі қорғау ретінде пайдалану, ал жеңімпаздарды қатыгез кек алушылар ретінде көрсетті. Осылайша, 1919 жылы Эдуард Мейер «Ар-намыс, шындық және құқық үшін. Неміс университеті профессорларының экстрадиция мәселесі бойынша декларациясы» атты үндеуді жасауға бастамашы болды, онда былай делінген<ref name="Michael5">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>William M. Calder, III, Alexander Demandt: Eduard Meyer. (Mnemosyne, bibliothecaclassicaBatava, Suppl, Band 112). Verlag Brill, 1990.</ref>:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Бізден не талап етіледі? Біз мыңдаған неміс азаматтарын азаматтық құқықтарынан айыруымыз, оларды кекшіл жауларға қырып-жою, азаптау, әділдік пен әділдіктің бір тамшысын да жоғалту үшін тапсыруымыз керек».}} Сол жылы кейбір студенттер «Неміс ғалымдарын шетелге экстрадициялауға қарсы» атты үндеу жариялады<ref name="Michael">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>Die Auslieferung der deutschen Wissenschaft an das Ausland: Ein Aufruf der deutschen Studentenschaft. Verlag Vertretung der deutschen Studentenschaft, 1920.</ref>. Осылайша, экстрадиция тізіміне енгендер ақырында ұлттық фавориттерге айналды<ref>Nernst zur Auslieferung gesucht. In: Zeitschrift für angewandte Chemie. Band 37, Verlag Chemie, 1924.</ref>:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Біраз уақыт жүргізуші болып жұмыс істегеннен кейін, Нернстке әскери инженерлік жұмыс тапсырылды. Оның табысы мен маңыздылығы ең жақсы түсіндіріледі, себебі оның есімі жау елдері жер аударуды талап еткендердің алдыңғы қатарында болды».}} 1919 жылдың желтоқсанында Германия үкіметі «Соғыс қылмыскерлерін қудалау туралы» заңды шығарды, бірақ бұл олардың өз ниеттерін білдіруден гөрі жеңімпаз үшін формальдылық болды. 1920 жылдың ақпан айының ортасында жеңімпаз державалар Германиямен соғыс қылмыскерлерін Жоғарғы Сот соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін қудалайтындығы, бірақ егер неміс тарапынан тиісті сот шешімі қабылданса, оларды экстрадициялау мәселесін кейінге қалдыру мүмкіндігі туралы келісімге келді<ref name="Margit10">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Шын мәнінде, Германия үкіметі химиялық қаруды жасауға қатысқан ғалымдарды әшкереледі, бірақ олардың бұл бағыттағы қызметі ешқашан байыпты тексерілмеді. Бұл өз кезегінде шетелге жер аудару мүмкіндігін болдырмады. Сондықтан ғалымдар химиялық соғыс улағыш заттарын зерттеуге қатысқаны үшін қудалау қаупі енді жоқ екеніне сенімді бола алды. Сондықтан Нернст пен Габер 1919 жылдың соңында Германияға оралып, Берлиндегі қызметін қайта жалғастырды. Одақтастардың жасырынуынан оралғаннан кейін екеуінен де химиялық қаруды әзірлеу және өндіру қызметі туралы сұралды, бірақ одан кейін бұл мәселеге қайтадан мән бермеді.<ref name="Coffe6">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Thomas4">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref> 1918 жылы Макс Планкқа, 1919 жылы Фриц Габер мен Йоханнес Старкқа және 1920 жылы Нернске Нобель сыйлығының берілуі шетелде айыптау пікірлерін тудырды<ref>«NOBEL PRICE WINNER MADE GERMAN GAS — Professor Nernst, However, Was Rewardedfor His Work in Electro-Chemistry. Professor Walter Nernst ofthe University of Berlin, whoreceivedthe Nobel priceof 1920 forchemistry, was theheadof a sccientificstaffwhichproducedpoison gas for Germany duringthe war.» In: The New York Times. 13. November 1921.</ref>, бірақ одақтас үкіметтер мен халықаралық ғылыми қауымдастықтың бұл мәселені қарастыруға дайын емес екенін көрсетті. 1920 жылдың ақпанындағы Одақтасаралық соғысты бақылау комиссиясының тізімінде 900-ге жуық іздеуде жүрген адам болғанымен, 1920 жылдың мамыр айына қарай ол 45 есімге дейін қысқартылды, ал Нернст те, Габер де онда көрсетілмеді.<ref name="Margit">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Hans_ok2">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Ute Deichmann: Flüchten, Mitmachen, Vergessen: Chemiker und Biochemiker in der NS-Zeit. Verlag Wiley-VCH, 2001.</ref>. === Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір эпизод === 1940 жылы Нернст Әскери-теңіз күштеріне қосылды, онда оған неміс су асты қайықтары пайдаланатын торпедаларды жетілдіру тапсырылды. Сол уақытқа дейін торпедалар сығылған ауаға сүйенді; оның орнына Нернст [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде миналар үшін жасаған отын зарядтарына арналған отын ұсынды. Әскери-теңіз күштері оған тиісті әдебиет бермегендіктен, ол кітап дүкендерінен әскери-теңіз әдебиеттерін сатып алды. Оның ескі физика және химия институтының жертөлесіндегі жұмысы шойын оқтың сынақтан өткізілуінен кейін аяқталды<ref>Paul Günther: Zum 10. Todestag von WaIther Nernst (* 25. 6. 1864, † 18. 11. 1941). Physikalische Blätter, Bd. 7, Ausg. 12, S. 556—558, Dezember 1951.</ref>. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' ** Макс Боденштейн ** Арнольд Эукен ** * == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] jiu8dg5y96aa2gworjcikiitmpzttkn 3627357 3627356 2026-07-07T16:57:43Z Nurkhan 13652 3627357 wikitext text/x-wiki '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Сілтемелер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == Нернст қайтыс болар алдында қолындағы барлық құжаттар мен хат-хабарларды жойып жібергендіктен, жеке сипаттағы бірнеше жазбалар мен хат-хабарлар қалдырған<ref name="Coffe3">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Diana3">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>. Сондықтан оның жеке ойлары мен шешімдерін түсіну үшін үшінші тарап ақпаратына сүйенуден басқа амал жоқ. === Әскери құлшыныс === 1914 жылдың мамыр айында Нернст [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Америкада]] дәріс оқу сапарында болды. 1914 жылдың тамыз айының басында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде ол сол жерден әрең оралды. Нернст халықтың көпшілігі, соның ішінде неміс [[Профессор|профессорларының]] көпшілігі сияқты соғысқа белсенді қатысты. Сол кезде ол елу жаста еді, бірақ тіпті [[Берлин|Берлинде]] де жеке [[Автомобиль|көлігі]] бар санаулы адамдардың бірі болды. Сондықтан ол бірден Императорлық ерікті автомобиль корпусына<ref>Wehrgeschichtliches Museum Rastat: Kaiserliche Freiwillige Automobilkorps als Teil des Feldkraftfahrwesens.</ref> жүргізуші болып қосылды. Ерікті ретінде ол өз бетінше дұрыс мінез-құлық танытуға тырысты<ref>William Musgrave Calder, Jaap Mansfeld (Hrsg.): Hermann Diels (1848—1922) et la science de l’Antiquité: huitexposéssuivis de discussions. (Entretienssurl’AntiquitéClassique, Entretienssurl’AntiquitéClassique, Band 45). Verlag Librairie Droz, 1999.</ref>:{{Cquote|«Сондықтан ол үйінің алдында ары-бері жүріп, әйелінің бақылауымен тиісті [[әскери сәлемдесу|сәлемдесу]]ті үйренді». Институттан шығатын сәтте ол әлі де қобалжып тұрды. Барлық қызметкерлер Нернстпен қоштасу үшін Бунзен-штрасседе жиналған кезде, ол кенеттен көліктен түсіп, қойма меңгерушісін шақырды. Егер жау оның [[жанармай багына]] оқ жаудырса, тесіктерді бітеу үшін көбірек резеңке тығындар алғысы келетіні белгілі болды».}} Осылайша, Нернст «бензин лейтенанты» ретінде 1914 жылдың қыркүйегіне дейін [[Париж|Парижге]] жасалған неміс шабуылына — Марна шайқасына қатысты. Оның өмірбаяны оның өмірбаянының осы кезеңін былай сипаттайды:{{Cquote|''[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Нернст өзінің жұмыс күшін армияның қарамағында қалдырды''<ref>Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen: Das Gottinger Nobelpreiswunder: Вальтер Герман Нернст.</ref>.}} === Нернст-Дуйсберг комиссиясы === Нернстің әскери зерттеулерге қатысуы туралы қарама-қайшы мәліметтер бар. Мысалы, артиллерия маманы, Ауыр артиллерияның II бөлімінің бастығы, минометші және Жоғарғы қолбасшылықтың оқ-дәрі бастығы майор Макс Бауэр 1914 жылдың қыркүйегінде ұзаққа созылған соғыс кезінде «[[Жарылғыш заттар|жарылғыш заттардың]] жетіспеушілігін» өтеу мүмкіндігін зерттеп жатқан болатын, себебі ұзаққа созылған соғыс жағдайында «жарылғыш заттардың жетіспеушілігінен» қорқады. Содан кейін Бауэр 1914 жылдың қыркүйек айының екінші жартысында Бас штаб бастығы Эрих фон Фалькенхайнға окоп соғысындағы [[Химиялық қару|химиялық қаруды]] зерттеуді ұсынды. Ол «жауға зиян келтіретін немесе оны толығымен жұмысқа жарамсыз ететін қатты, сұйық және газ тәрізді компоненттерді қамтитын» қаруды елестетті. Бұл Германияда химиялық қарудың енгізілуінің басталуын белгілеу үшін болды. Фалькенхайн ұсынысты бірден мақұлдады. Сондықтан ол Нернсті бұл мәселе бойынша пікірін білуге ​​шақырды. Нернст бірден «қуанышпен» ынтымақтастыққа келісті және Леверкузендегі Friedrich Bauer & Co. зауытының бірлескен иесі және бас директоры химик Карл Дуйсбергпен келісімшартқа қол қойды. Дуйсберг техникалық қиындықтарға байланысты жұмысты бірден бастамады, бірақ кейінірек Нернстпен де ынтымақтастық жасады<ref name="Karl2">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit3">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тағы бір дереккөз Марндағы сәтсіздіктен кейін Нернсттің өзі Берлиндегі неміс армиясына өз қызметтерін ұсынғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ жобаға үлкен қызығушылық танытты<ref>John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). zur gleichnamigen Konferenz vom 20.-22. März 1997 an der Berkeley University, USA. Verlag Springer, 2000.</ref>.Сонымен қатар, генерал Эрих фон Фалькенхайн Пруссия соғыс министрі болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Нернст пен артиллерия маманы майор Теодор Михелисті «снарядтардың тиімділігін арттыруға» шақырды деп есептеледі. Нернст бұл күш-жігерге өзінің көптен бергі танысы, химик және өнеркәсіпші Карл Дуйсбергті де тартты. Қалай болғанда да, заңды, ұйымдастырушылық және техникалық мәселелер көп ұзамай шешілді, ал 1914 жылы 19 қазанда Нернст ғылым өкілі ретінде «Дианизидин келісімі» деп аталатын құпия келісімге қол қойды, оған әскер министрлігінің өкілі (Үлкен штабтағы майор Теодор Михелис) және химия өнеркәсібінің өкілі (Карл Дуйсберг) қол қойды. Келесі күні Фалькенхайн Пруссия министрлігіне «артиллерияның әлеуеті артатынын» айта алды. Нернст сол кезде I далалық артиллерия батальонының, кейінірек I мүшесі болды. Армия ішінде жаңа қаруларды сынауға дайындалған артиллерияшылар тобы құрылды. Кейінірек басқа ғалымдармен, офицерлермен және өнеркәсіпшілермен консультациялар жүргізілді, ал 1915 жылдың ортасынан бастап топ бейресми түрде «Жарылғыш және мылтық снарядтарын бақылау және сараптау комиссиясы» деп аталды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Фриц Габер де бастапқыда комиссияның мүшесі болды, бірақ көп ұзамай өз тапсырмалары мен қаражатын алды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери зерттеулерге негізінен оның, сондай-ақ Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) институттары арқылы барлық дерлік танымал физиктер, химиктер және биологтар қатысты<ref>Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. Нернст пен Габер мемлекеттік мойындау және, демек, қаржыландыру үшін бір-бірімен бәсекелесті<ref>Bedeutung der Kaiser-Wilhelm-Institute in Dahlem für die Militärforschung.</ref>. Нернст өзінің мамандығына байланысты негізінен снарядтар мен зеңбіректер жасаумен айналысса да, олар көбінесе Габермен, ең алдымен химиялық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша қиылысатын. Нернсттің бұл саладағы жұмысы бірнеше жыл бойы жалғасты және ол тек снарядтар мен зеңбіректерді жетілдірумен ғана емес, сонымен қатар улы және тіпті өлімге әкелетін заттарды жасау сияқты басқа да химиялық аспектілермен айналысты. === Әскери ғылым және технология бойынша Кайзер Вильгельм қоры === 1916 жылы Кайзер Вильгельм құрған әскери ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры Кайзер Вильгельм қоғамының негізін қалаушылардың бірі Фридрих Шмидт-Отт пен Кайзер Вильгельм [[физикалық химия]] және [[электрохимия]] қоғамының басшысы [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] арқасында [[Химия өнеркәсібі|химия өнеркәсібімен]] ынтымақтастыққа қайта оралды. Қордың негізгі миссиясы әскери зерттеулердің орталық органы ретінде қызмет ету болды; бұл миссия ешқашан орындалмады, бірақ құпия жағдайларда жұмыс істейтін алты арнайы комиссия әскери зерттеулерге үлес қосты. Нернст басқалармен қатар жаңа химиялық снарядтардың баллистикасы және әртүрлі температурада шығарылған [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарынің]] әрекетімен айналысатын III арнайы комиссияның (Физика) басшысы болды. [[Фриц Габер]] II арнайы комиссияның (химиялық соғыс [[Химиялық қару|улы заттар]]) басшысы болды. 1920 жылы Нернст мекеме үшін жаңа жарғы жасаған комиссияның мүшесі болды, оның атауы «Техникалық ғылымға арналған кайзер Вильгельм қоры»<ref name="Michael4">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref> болды. === Өлімге әкелмейтін улы заттар === 1914 жылдың қазан айында комиссияның сынақтарына сүйене отырып, Кельн маңындағы Ван сынақ полигонында «Ni оқтары» жасалды. Жарылғаннан кейін олар дианизидин гидрохлориді мен дианизидин хлорсульфонатының (құрамында Ni бар) ұнтақ қоспасын шығарды, бұл көз бен тыныс алу жүйесін тітіркендірді. «Ni оқтары» «Түшкіру ұнтағы» деп кодтық атау алды. Карл Дуйсбергтің арқасында бірнеше күн ішінде бұл снарядтардың көп мөлшері шығарылды, ал 1914 жылдың 27 қазанында олар алғаш рет Нернсттің басшылығымен батыс жағында Нев-Шапель шайқасында қолданылды. Дегенмен, мұндай снарядтарды қолдану жауға айтарлықтай зиян келтірмеді. 1915 жылдың қаңтарында гранаталарды қолдану да тиімсіз болды. Бұл гранаталардың құрамында сұйық көз тітіркендіргіші, ксилилбромиді болды және олар химик Ханс Таппеннің зерттеуіне негізделгендіктен, «Т гранаталары» деп аталды. Дегенмен, кейіннен басқа тітіркендіргіштері бар снарядтар қолданылды<ref name="Margit4">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Нернсттің бастамасымен тітіркендіргіштері бар гранаталарды қолдану көп ұзамай толықтырылды, содан кейін толығымен толтырылған канистрлерден көп мөлшерде тітіркендіргіштерді қолданумен ауыстырылды. Осы мақсатта ол қолайлы пневматикалық минометтерді жасап шығарды және олардың 1915 жылдың 30 шілдесі мен 1 тамызында тұтқынға алынған жауларға қарсы майдан шебінде қолдану кезінде тиімділігін көрсетті<ref name="Coffe2">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Көп ұзамай Нернст «әскери ғылыми зерттеулері үшін» Темір крестпен марапатталды. Берлин иллюстрациялық газеті былай деп хабарлады:<ref>Berliner Illustrirte Zeitung: Die Wissenschaft und der Krieg. 24. Jg., Nr. 35 vom 29. August 1915.</ref>{{Cquote|Оның химиялық зерттеулеріндегі барлық жетістіктері мен құрметтері Берлин университетінің профессоры және директоры Вальтер Нернстің кеудесінде Бірінші дәрежелі Құрметті Темір крест түрінде бейнеленген. […] Ал одан кейін көптеген неміс ғалымдары мен зерттеушілері жеңіске жеткен неміс армиясы үшін жаңа және ерекше қару-жарақтарды жасауға уақыттарын арнады.}} Мақалаға Нернсттің көзілдірік таққан, форма киген және ат үстіндегі фотосуреті және «''Құпия кеңесші доктор Нернст [оң жақта], осы салада ғылыми кеңесші қызметін атқаратын танымал физик''» деген жазуы қоса берілген. [[Сурет:Nernst_horseback.jpg|солға|нобай|Құпия кеңесші доктор Нернст (оң жақта), осы салада ғылыми кеңесші ретінде жұмыс істейтін танымал физик]] === Өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттары === ==== Заңдылық ==== 1907 жылғы Гаага конвенцияларына [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанға дейін Орталық державалар мен [[Антанта]] державалары, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары]] қол қойған, сондықтан соғыс кезінде конвенциялардың ережелері осы мемлекеттердің барлығы үшін міндетті болды. Осыған қарамастан, соғыс кезінде [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруды]] қолданылды. Гаага келісімінің (құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын құрметтейтін IV Гаага конвенциясы) 23-бабы химиялық қаруды қолдануға тыйым салды, бірақ екі соғысушы тараптың заң кеңесшілері оның мәтіндеріне, атап айтқанда а) тармағына «улы немесе уланған қаруды қолдануға» және d) тармағына «қажетсіз азап шектіретін қаруды, снарядтарды немесе табиғаттағы заттарды қолдануға» сүйенді<ref name="Margit5">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тітіркендіргіштер кез келген жағдайда бұл баптарда арнайы айтылмаған және {{Lang-de|«Buntschießens»}} (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) қатысты <span lang="de" style="font-style:italic;">"Maskenbrecher"</span> ("масканы бұзушы") қолданылды, яғни [[Химиялық қару|өлімге әкелетін жауынгерлік заттармен]] бірге. ==== Синил қышқылы, хлор, фосген, дифосген және трифосген ==== Соғыстан аз уақыт бұрын және кейін неміс әскерлері [[Фосген|фосгенді]] сынақтан өткізген бомбаларға толтырғыш ретінде пайдалануға тырысып, оларды ату полигондарына тастаған болатын. Алайда, техникалық мәселелерге байланысты олар бұл әрекеттерден бас тартты. 1914 жылы 23 қазанда Нернст пен Дуйсберг әскер министрлігіне берген алғашқы есебінде [[Көгерткіш қышқыл|синил қышқылын]] өлімге әкелетін у ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырды:<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 266.</ref> «Біз синил қышқылын алған кезде, егер бізге жауды жоятын улы зат жасау қажет болса, біздің тәжірибеміз оны қалай қолдануға болатыны туралы сұрақ туындады. Осыған байланысты, бұл заттың тіпті ең аз бөлшегінің өзі тыныс алу жолдарына түсуі адам ағзасына апатты әсер ететіні бізге көмектеседі. Сондықтан, басқа ешқандай зат синил қышқылы сияқты тиімді емес». Бастапқыда Дуйсберг пен Нернст (Габерден айырмашылығы) атқылау кезінде жауға жеткізілетін заттарды өндіруді қарастырды, ол үшін Дуйсберг сарапшылардан снарядтың жарылысынан аман қалатын және өндіру оңай болатын «күшті тітіркендіргіштердің» тізімін сұрады. Ол тез арада көптеген ұсыныстар алды.<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 286.</ref>[29] Дегенмен, Нернст «Ni снарядтарына» артықшылық бергеннен кейін және олар жеткілікті әскери зиян келтірмейтіні анықталғаннан кейін, Фалькенхайн 1914 жылы 18 желтоқсанда Эмиль Фишерден «жауға оны мүгедек ететіндей әсер ететін нәрсе» ойлап табуды талап етті. Фишер бұл туралы Дуйсбергке хабарлады, ол өз кезегінде министрге «өте жоғары дәрежеде сұйылтылған кезде өлімге әкелетін улануды тудыратын затты табу қиын» деп түсіндірді<ref name="autogenerated1">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Дегенмен, Нернст пен Фишер іздеуді тоқтатқан жоқ. Дуйсбергпен бірге олар далада өлімге әкелуі мүмкін әртүрлі заттарды іздеді. Фишер<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 313.</ref> пен Нернст 1914 және 1915 жылдары синил қышқылымен алдын ала зерттеулер жүргізді. Нернст Фишермен<ref>Dietrich Stoltzenberg: Scientist andindustrialmanager: Emil Fischer and Carl Duisberg. In: John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). Springer, 2000, S. 80.</ref> кездесті, ал Фишер заттың жарамдылығына күмәнмен қарайтынын, бірақ «сусыз сутегі цианидін синтездегенін» айтты<ref name="autogenerated12">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Синил қышқылымен жүргізілген зерттеулер техникалық себептерге байланысты сенімсіз болды. Дуйсберг Нернстің зерттеу нәтижелері туралы былай деп жазды: {{Cquote|«Тек жарылғыш гранатаның жанында тұрған қоян ғана» «қатты реакция жасады»; «торларда жақын жерде жатқан қалған 30 адам» «барлық химиялық улардың ішіндегі ең күштісіне» ешқандай әсер етпеді».}} Сонымен қатар, [[Фриц Габер|Габер]] [[Химиялық қару|химиялық заттарды]] атудың орнына оларды шашыратуды ұсынды. 1914 жылдың соңында ол жауды баллондардан қысымды [[Хлор|хлор газымен]] жаруды ұсынды. Бұл әдісті алғаш рет 1915 жылы 22 сәуірде Ипрдің екінші шайқасы кезінде қолдану одақтастардың бірнеше мың шығынына әкеп соқты. [[Германия|Германияда]] бұл күн «Ипр күні» ретінде атап өтіледі. Әрине, [[Фриц Габер|Габердің]] «газбен жару» әдісі желге өте тәуелді болды және оны тек ұзақ қашықтықтағы көріну кезінде ғана қолдануға болатын. Нернст ұсынған ''«химиялық уландырғыш атқылау» әдісінің'' кемшілігі болған жоқ, 1916 жылдың ақпанында [[Франция|Францияда]] ойлап табылған алғашқы [[фосген]] гранаталары сияқты. Осыдан кейін неміс армиясы бастапқы газ баллондарын артиллериялық снарядтарға қарағанда алыс қашықтықтағы нысаналарды жоя алатын Нернст жасаған снарядтармен алмастырды. Бастапқыда оларда сұйық [[дифосген]] болды. Жасыл крестпен белгіленген бұл снарядтар 1916 жылы 22-23 маусымда [[Верден қырғыны|Верден]] маңында алғаш рет қолданылған кезде көп ұзамай жаудың үлкен шығындарына әкелді.<ref name="Karl3">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit6">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст неміс әскери күштерінің қысымынан құтыла алмады. Дуйсберг пен Нернст комиссиясы тітіркендіргіштерді әзірлеумен қатар [[Фосген|фосгенмен]] тәжірибе жасай бастады. Олар бастапқыда оған [[Хлор|хлор газын]] қосып, [[Концентрация|концентрациясын]] біртіндеп арттырды. Бұл құрам алғаш рет мамыр айының соңында Батыс майданында француз сарбаздарына қарсы<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> және Шығыс майданында<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> тәжірибелік негізде қолданылды. Бұл мәселе бойынша оның ойлары мен сезімдері туралы ештеңе айтылмаған. Отто Ган<ref>Klaus Hoffmann: Schuld und Verantwortung: Otto Hahn — Konflikte eines Wissenschaftlers. Verlag Springer, 1993.</ref> 1915 жылы 12 маусымда орыс сарбаздарымен болған қақтығыста осы қарудың қолданылғанын еске алды:{{Cquote|«Мен қатты ұялып, мазасыздандым. Алғашында біз орыс сарбаздарына газбен шабуыл жасадық, бірақ байғұстардың баяу және ауыр өліп жатқанын көргенде, біз оларға өмірін сақтап қалатын тыныс алу құралдарымен көмектескіміз келді, тек олар аман қалуы үшін».}} Неміс солдаттары [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Вильштеттер]] жасаған маскалармен жабдықталған, өйткені бұдан басқа [[фосген]] [[хлор]] қоспасы ретінде пайдалану мүмкін емес еді. Нернст қолдаған басқа да даму бағыты [[фосген]] ұнтақ тәрізді екі реагенттен шығарумен байланысты болды, олар өз кезегінде «Т-гекса-гранаталарда» пайдаланылды. Бұл [[Фосген|трифосген]] мен пиридиннің қоспасы. Нернст осы мақсатқа қолайлы снарядтар мен құралдарды әзірледі. 1915 жылдың наурызында Дуйсберг былай деп жазды<ref name="Carl2">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Ең бастысы - қатты гекса-зат (ескерту: [[фосген|трифосген]]) болуы керек, ол ұсақ ұнтақ ретінде шашылып, [[пиридин]]мен араластырылады, ал бұл қоспа [[траншея]]-да баяу тұнып, [[фосген]]-ге айналады. Бұл мен кездестірген ең жиіркенішті нәрсе».}} Бұдан басқа, комиссия метилформатты «К-материал» деп атады, бұл [[метанол]] мен [[фосген]] реакциясының сұйық өнім. Нернст ⁇ C-минусын әзірледі, онда «К-материалдар» бар, олар [[Минаатар|миномёттармен]] бірге 1915 жылғы 29 шілдеде рустарға қарсы майданда пайдаланылды. 1915 жылдың тамызында Бауэр былай деп жазады<ref name="Carl3">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Мен әсіресе Нернсттің досының да, алғашында «К-материалды» қолдануға күмәнданып, қарсы болғанының, орыстармен шайқаста осы қарудың жауынгерлік күшін өз көзімен көргеннен кейін, қазір мадақ әндерін айта бастағанын көргеніме қатты қуандым».}} ''«Бұл қаруды майданда сынаудың» нәтижелеріне сүйене отырып,'' әскер министрлігіне оралған Нернст ''«газ шахталарын минометтермен қатар пайдалануға болады» деген пікірін білдірді.'' Ол бұл өлімге әкелетін Жасыл Крест қаруының тиімділігін дәлелдеді, бірақ оны әлі де жетілдіру қажет болды. Нернст оның тиімділігі қыста әлсіреуі мүмкін деп қорықты.<ref name="Carl4">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref> === {{lang-de|Buntschießen}} (түрлі типті және калибрлі снарядтармен ату) === 1917 жылдан бастап «{{Lang-de|Buntschießen}}» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) [[Фриц Габер|Габер]] мен Георг Брухмюллер әзірлеген екі соғысушы тарап та қолданған.<ref>Olaf Groehler: Der lautlose Tod. Verlag der Nation, 1984.</ref><ref>David T. Zabecki: Steel wind: Colonel Georg Bruchmüller andthebirthofmodernartillery. Verlag Praeger, 1994.</ref> Бұл екі заттың қоспасы болды: шырышты беттерді тітіркендіретін өлімге әкелмейтін заттар, мысалы, «Көк крест» немесе «Ақ крест» және өлімге әкелетін заттар, мысалы, «Жасыл крест». Мұндай шабуылда бірінші топтағы заттар «{{Lang-de|Maskenbrecher}}» («масканы бұзушылар»): олар газ маскасының сүзгілеріне еніп, тітіркенуді немесе жүрек айнуын тудырып, жауды масканы шешуге мәжбүр етті. Содан кейін, әйтпесе газ маскасының сүзгісі бұғаттайтын өлімге әкелетін улы заттар әсер ете бастады. == Ғылыми жетістіктер == 1914 жылдың қазан айында француз сарбаздары немістердің атқылауынан шарап қоймалары сияқты азаматтық ғимараттарға қорғаныштар арқылы жасырынды, содан кейін неміс жаяу әскерлері пайда болған кезде, осы баспаналардан күтпеген шабуылдар жасайтын. Осыған байланысты «француз ауылдарына шабуыл жасау» құрметті неміс тарапынан «өте үлкен құрбандықтарды» талап етті. Осы себепті Нернст Бауэрдің штаб-пәтеріне «осы мәселені шешу бойынша кеңес беру және шабуыл кезінде от, түтін, тітіркендіргіштер немесе «сасық снарядтарды» пайдаланып, мұндай баспаналарды пайдалану мүмкін емес ету жолдарын ойлап табу үшін» шақырылды. Осы талқылаудың нәтижесінде «жиһаз бен басқа ағаш заттарды бірнеше минут ішінде тұтандыратын», сондай-ақ дене мен сезім мүшелеріне төзімсіз әсер ететін және «бомбалауға ұшыраған үй-жайларда адамның болуын мүмкін емес ету үшін (шабуыл кезінде) 10-нан 20 минутқа дейін созылатын» «түтін мен тітіркендіргіштерді» шығаратын снарядқа ұқсас снаряд қажет деген шешім қабылданды<ref name="Timo">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. Бұл ақпарат құжаттармен, атап айтқанда Фалькенхайн, Дуйсберг, Бауэр, Нернст және Фишер жазған хатпен расталған бұрынғы фактілерге қайшы келеді<ref name="Timo2">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. 1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай немістердің елді мекендердегі шабуылы, әсіресе Батыс майданында, тоқтап қалды. Тиісті құжаттар қажетті химиялық соғыс улағыш заттарынің шын мәнінде басынан бастап жарылғыш заттардың орнын басатын, соңғылары жеткіліксіз болған жағдайда, сондай-ақ окоптарда жасырынған жауларға шабуыл жасау үшін арналғанын растайды. Осылайша, Карл Дуйсберг химиялық қаруды әзірлеудегі өнеркәсіптік серіктес, ал Нернст пен Габер сияқты ғалымдар осы заттардың өнеркәсіптік өндірісіне қатысушылар ретінде орналастырылды. Соғыстан кейін Дуйсберг өзінің естеліктерінде мұндай заттарды зерттеу және жаппай өндіру бастамасын 1914 жылдың қыркүйегінде, яғни окоп соғысына көшкенге дейін, сол кездегі жоғары қолбасшылықтың майоры Макс Бауэр көтергенін сенімді түрде сипаттайды. Кейіннен, Хинденбург пен министрліктің нұсқауы бойынша Дуйсберг бұл тұжырымдаманы түзетуге және бұл әрекеттер қорғанысқа, сондай-ақ жаудың газ шабуылдарына жауап ретінде жасалған деп мәлімдеуге мәжбүр болды.<ref name="Margit7">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст туралы ұқсас аңыздар жақында ғана сақталған. Бұған мысал ретінде 1998 жылы жарияланған «Жаңа неміс өмірбаяндары» кітабындағы жазбаны келтіруге болады:{{Cquote|«[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Н. баллистика және химиялық жарылғыш заттармен айналысты.»}} Басқа дереккөздерден алынған ұқсас жазбада<ref name="Rudolf2">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_22">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref> былай делінген:{{Cquote|''1915 жылдан кейін ол I минометтік батальонның ғылыми комиссиясында қызмет етті. Ол жарылғыш заттарды жетілдіруге тиіс еді. Ол өлімге әкелетін улы газдарды қолданудан бас тартты''.}} Осылайша, автор Нернсттің этикалық себептермен мұндай қаруды әзірлеумен ешқашан айналыспағанын алға тартып, дәл емес көріністі бейнелейді. Басқа бір дереккөзде Нернсттің [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттарға]] мақсатты себептермен қарсы болғаны айтылады:{{Cquote|«Жауынды өлтіру арқылы емес, оны тек мүгедек ету арқылы соғыс жүргізу заманауи, ақылға қонымды және рационалды».}} Басқа авторлар Нернсттің орнына [[Фриц Габер|Габер]] келгенін және сондықтан [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруға]] қатысты тапсырмасы болмағанын айтады<ref name="Coffe4">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Margit8">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Herbert2">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>: Нернст ''«есірткі газдарымен тәжірибе жасады»'', бірақ әскери күштерде ''мұндай «зиянсыз бомбалар» жеткіліксіз болды. Сондықтан олар оны осы зерттеу жұмыстарынан алып тастап, [[Фриц Габер|Фриц Габерді]] бұл қаруды одан әрі дамытуға шақырды»''. Авторлар сонымен қатар Нернсттің 1915 жылдың жазында Темір крест алғаннан кейін химиялық улы заттарды әзірлеу және пайдалану жөніндегі жұмысын тастағанын айтады<ref name="Coffe5">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. 1915 жылдан бері Нернст жасаған өлімге әкелетін улы газдарды қолданғаны туралы ресми дереккөздерден және жеке құжаттардан алынған куәліктер бар. Қалғандары негізінен өз зерттеулеріне негізделген және химиялық қаруды қолдануды жақтаудың алдыңғы қатарында болған Габердің басшылығымен жасалған. Нернст көптеген жылдар бойы Макс Бауэрмен, Карл Дуйсбергпен және Габермен тығыз жұмыс істеді. Сайып келгенде, өлімге әкелетін улы газдарды «табысты» пайдалану үшін қажетті жағдайлар осы мақсаттарға арналған тиісті оқтар мен қаруларды жасау арқылы жасалды. Сондай-ақ, Нернстке «Buntschießens» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтарды ату) кезінде «Maskenbrecher» («маска бұзғыштар») деп аталатын өлімге әкелмейтін улы газдардың негізінен тиімді болғаны, бұл өлімге әкелетін улағыш заттардың әсер етуіне мүмкіндік бергені құпия емес еді. Соңында, Нернст хлор, фосген және дифосген сияқты өлімге әкелетін химиялық улағыш заттары бар зымырандарды жасап шығарды және неміс армиясының өтініші бойынша олардың тиімділігін тексеру және «жақсартуларды» ұсыну үшін майданға жиі барды. Сонымен қатар, Нернст Карл Дуйсберг және Макс Бауэр сияқты адамдармен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды, олар өлімге әкелетін химиялық қаруды әзірлеу мен қолдануда маңызды рөл атқарды және бұл саланы өмір бойы қолдады. Дегенмен, Нернст жалғыз емес еді. Сол кезде белсенді болғандардың қатарында Нобель сыйлығының лауреаттары Эмиль Фишер, Джеймс Франк, Отто Ган, Густав Людвиг Герц, Макс Планк, Йоханнес Старк және Ричард Мартин Вильштеттер болды. Отто Ган кейінірек газ соғысын қолдауға көмектескен жұмысына өкінгенін мойындаған бірнеше танымал ғалымдардың бірі. Биология, химия және физика саласындағы неміс ғалымдарының аз бөлігі мұндай қаруды қолдану мен әзірлеуді бірден қабылдамады, және бұл фактіні тікелей немесе жанама түрде растайтындардың барлығы бірдей жоқ. Мұндай көзқарастарды, мысалы, Макс Борн, Штаудингер және Адольф Виндаус ұстанды. Нернстің жұмысы көптеген басылымдарда, әсіресе Үшінші Рейхтің құлауынан кейінгі алғашқы онжылдықтарда жасырылды, бүркемеленді немесе бейнелі түрде ұсынылды. Нернстің жұмысының басқа елдерде жасырын түрде көрсетілуі бұрынғы Шығыс Германияға да әсер етті<ref>s. die hier referierten Publikationen der Akademie der Wissenschaften der DDR bzw. im Akademie-Verlag.</ref>. Дегенмен, тіпті 2014 жылы Берлиндегі Гумбольдт университеті жариялаған басылымда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нернстің қызметі келесі мұқабадағы әңгімеге сәйкес ұсынылды: ''«Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғалым баллистика және жарылғыш химиялық заттармен жұмыс істеді»''<ref>Humboldt-Universität zu Berlin, Presseportal: Ein genialer, höchst aktiver und ungewöhnlich erfolgreicher Forscher — Erinnerung an Walther Nernst, Stand 22. Juli 2011, Abruf 5. Nov. 2014.</ref><ref>s.a. die aktuelle Darstellung durch das Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik.</ref>. Бұл жалған ақпараттың себептері әртүрлі. === Жалын шашқыштың жаңартылуы === Көптеген авторлар Нернсті химиялық соғыс улағыш заттарын қолданғаны үшін соғыс қылмыскерлерінің әртүрлі тізімдеріне қосады. Дегенмен, [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] жесірі күйеуінің өмірбаянында керісінше мәлімдеді: ''«Профессор Вальтер Нернст (отшашарды ойлап тапқан) [[Отшашар|отшашарды]] ойлап тапқаны үшін соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енгізілді»<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>''. Кейінірек тағы бір автор бұған келісті<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде отшашарларды немістер ойлап таппағаны, бірақ қару-жарақ қорабына жақсартылған түрде қайта енгізілгені белгілі<ref>S.J.M Auld: Gas andflame in modern warfare. George H Doran, 1918.</ref>. Мысалы, Нернст пневматикалық мина лақтырғыштар бойынша жұмысын [[Отшашар|отшашарларды]] техникалық жетілдіру үшін пайдалана алар еді. Мұндай құрылғыларды енгізу мен пайдалануға келетін болсақ, мұнда Макс Бауэр шешуші рөл атқарды<ref>Ronald Pawly: The Kaiser’s Warlords: German Commandersof World War I. Verlag Osprey Publishing, 2012.</ref>. === Қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупі === 1918 жылы 11 қарашада Германия империясы капитуляцияланғаннан кейін көп ұзамай «Соғыс қылмыскерлерінің тізімдері» деп аталатын адамдардың тізімдері жасалып, таратылды, олардың түпнұсқалығы, құрамы және ұзындығы әртүрлі болды. Нернст, Карл Дуйсберг, Фриц Габер және Вальтер Ратенаумен бірге, әдетте бұл тізімдердің ең басында болды<ref>Namen einiger als Kriegsverbrecher gesuchter Personen. In: Das Echo: Mit Beiblatt Deutsche Export Revue. Wochenzeitung Für Politik, Literatur, Export und Import, Band 38, 1919.</ref><ref name="Thomas2">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. Дегенмен, автор атап өткендей, мұндай тізімдерде (ресми тізімдерді қоса алғанда) болу Нернсттің шын мәнінде «соғыс кезіндегі зерттеулері үшін соғыс қылмыскері деп жарияланғанын» білдірмейді<ref name="Herman2">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref>. 1919 жылғы 28 маусымдағы Версаль келісімінің 228 және 229-баптары Германия үкіметін соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзды деп айыптаған жеңімпаз державалар айыптаған немістерді әскери соттарға тартуға міндеттеді. 230-бап Германия үкіметінен тергеу үшін қажетті кез келген құжаттарды ұсынуды талап етті. Дегенмен, жеңімпаз үкіметтер бұл жағдайда аз рөл атқарды, өйткені олар да халықаралық әскери құқықты дәл сондай дәрежеде бұзып жатқанын білді. Алайда, жеңімпаз державалардың баспасөзі түсініктеме беру, экстрадициялау және соттауды талап етуде ең белсенді болды. Алайда, жеңімпаз державалар неміс тарапы берген ақпаратқа сүйенбеді. Олар өздерінің тергеу комиссияларын құрды, олар басып алынған химиялық зауыттарды тексеріп, күдіктілерді жауапқа тартты. Бұл жағдайда күдіктілерге комиссияларда таныс әріптестерінің болуы көмектесті. Осылайша, британдық комиссияның басшысы генерал Гарольд Хартли Мюнхенде Ричард Виллштеттермен бірге химияны оқыды, ал комиссияның тағы бір мүшесі Карлсруэдегі Haber компаниясымен жұмыс істеді<ref name="Thomas3">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. 1919 жылдың шілде айының соңында Версаль келісімінің біртіндеп ратификациялануымен Нернст бұрынғы қарсыласы Габермен бірге Пруссия Ғылым академиясына және бейтарап мемлекеттер академияларына наразылық білдіріп, оларды «қатты таң қалдырып», әскери сотта «қарапайым қылмыскерлер» сияқты соттау керек деп мәлімдеді<ref name="Margit9">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. 1919 жылғы 16 шілдедегі [[Версаль бейбіт келісімі|бейбітшілік келісімі]] күшіне енгеннен кейін, жеңімпаз державалардың Нернст сияқты ғалымдарды соғыс қылмыстарына күдікпен тергеу үшін экстрадициялауды талап ететіні бірнеше ай бойы белгісіз болып қалды. Нернст отбасын қамтамасыз ету үшін бір жыл бұрын Даргерсдорфтағы Темплин маңында сатып алған жерін сатты. 1919 жылы ол, [[Фриц Габер]] сияқты, алдымен [[Швеция|Швецияға]], содан кейін [[Швейцария|Швейцарияға]] көшті<ref>Fritz Welsch: Chemiker über Chemiker. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Ost Akademie der Wissenschaften der DDR Berlin, Band 12). Akademie-Verlag, 1986.</ref>. Сонымен қатар, жеңіліске ұшыраған [[Германия|Германияда]] көптеген басылымдар азаматтарды Газ соғысына қарсы қоздырды, [[Германия]] құрбан ретінде, [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарын]] өзін-өзі қорғау ретінде пайдалану, ал жеңімпаздарды қатыгез кек алушылар ретінде көрсетті. Осылайша, 1919 жылы Эдуард Мейер «Ар-намыс, шындық және құқық үшін. Неміс университеті профессорларының экстрадиция мәселесі бойынша декларациясы» атты үндеуді жасауға бастамашы болды, онда былай делінген<ref name="Michael5">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>William M. Calder, III, Alexander Demandt: Eduard Meyer. (Mnemosyne, bibliothecaclassicaBatava, Suppl, Band 112). Verlag Brill, 1990.</ref>:{{Cquote|«Бізден не талап етіледі? Біз мыңдаған неміс азаматтарын азаматтық құқықтарынан айыруымыз, оларды кекшіл жауларға қырып-жою, азаптау, әділдік пен әділдіктің бір тамшысын да жоғалту үшін тапсыруымыз керек».}} Сол жылы кейбір студенттер «Неміс ғалымдарын шетелге экстрадициялауға қарсы» атты үндеу жариялады<ref name="Michael">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>Die Auslieferung der deutschen Wissenschaft an das Ausland: Ein Aufruf der deutschen Studentenschaft. Verlag Vertretung der deutschen Studentenschaft, 1920.</ref>. Осылайша, экстрадиция тізіміне енгендер ақырында ұлттық фавориттерге айналды<ref>Nernst zur Auslieferung gesucht. In: Zeitschrift für angewandte Chemie. Band 37, Verlag Chemie, 1924.</ref>:{{Cquote|«Біраз уақыт жүргізуші болып жұмыс істегеннен кейін, Нернстке әскери инженерлік жұмыс тапсырылды. Оның табысы мен маңыздылығы ең жақсы түсіндіріледі, себебі оның есімі жау елдері жер аударуды талап еткендердің алдыңғы қатарында болды».}} 1919 жылдың желтоқсанында Германия үкіметі «Соғыс қылмыскерлерін қудалау туралы» заңды шығарды, бірақ бұл олардың өз ниеттерін білдіруден гөрі жеңімпаз үшін формальдылық болды. 1920 жылдың ақпан айының ортасында жеңімпаз державалар Германиямен соғыс қылмыскерлерін Жоғарғы Сот соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін қудалайтындығы, бірақ егер неміс тарапынан тиісті сот шешімі қабылданса, оларды экстрадициялау мәселесін кейінге қалдыру мүмкіндігі туралы келісімге келді<ref name="Margit10">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Шын мәнінде, Германия үкіметі химиялық қаруды жасауға қатысқан ғалымдарды әшкереледі, бірақ олардың бұл бағыттағы қызметі ешқашан байыпты тексерілмеді. Бұл өз кезегінде шетелге жер аудару мүмкіндігін болдырмады. Сондықтан ғалымдар химиялық соғыс улағыш заттарын зерттеуге қатысқаны үшін қудалау қаупі енді жоқ екеніне сенімді бола алды. Сондықтан Нернст пен Габер 1919 жылдың соңында Германияға оралып, Берлиндегі қызметін қайта жалғастырды. Одақтастардың жасырынуынан оралғаннан кейін екеуінен де химиялық қаруды әзірлеу және өндіру қызметі туралы сұралды, бірақ одан кейін бұл мәселеге қайтадан мән бермеді.<ref name="Coffe6">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Thomas4">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref> 1918 жылы Макс Планкқа, 1919 жылы Фриц Габер мен Йоханнес Старкқа және 1920 жылы Нернске Нобель сыйлығының берілуі шетелде айыптау пікірлерін тудырды<ref>«NOBEL PRICE WINNER MADE GERMAN GAS — Professor Nernst, However, Was Rewardedfor His Work in Electro-Chemistry. Professor Walter Nernst ofthe University of Berlin, whoreceivedthe Nobel priceof 1920 forchemistry, was theheadof a sccientificstaffwhichproducedpoison gas for Germany duringthe war.» In: The New York Times. 13. November 1921.</ref>, бірақ одақтас үкіметтер мен халықаралық ғылыми қауымдастықтың бұл мәселені қарастыруға дайын емес екенін көрсетті. 1920 жылдың ақпанындағы Одақтасаралық соғысты бақылау комиссиясының тізімінде 900-ге жуық іздеуде жүрген адам болғанымен, 1920 жылдың мамыр айына қарай ол 45 есімге дейін қысқартылды, ал Нернст те, Габер де онда көрсетілмеді.<ref name="Margit">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Hans_ok2">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Ute Deichmann: Flüchten, Mitmachen, Vergessen: Chemiker und Biochemiker in der NS-Zeit. Verlag Wiley-VCH, 2001.</ref>. === Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір эпизод === 1940 жылы Нернст Әскери-теңіз күштеріне қосылды, онда оған неміс су асты қайықтары пайдаланатын торпедаларды жетілдіру тапсырылды. Сол уақытқа дейін торпедалар сығылған ауаға сүйенді; оның орнына Нернст [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде миналар үшін жасаған отын зарядтарына арналған отын ұсынды. Әскери-теңіз күштері оған тиісті әдебиет бермегендіктен, ол кітап дүкендерінен әскери-теңіз әдебиеттерін сатып алды. Оның ескі физика және химия институтының жертөлесіндегі жұмысы шойын оқтың сынақтан өткізілуінен кейін аяқталды<ref>Paul Günther: Zum 10. Todestag von WaIther Nernst (* 25. 6. 1864, † 18. 11. 1941). Physikalische Blätter, Bd. 7, Ausg. 12, S. 556—558, Dezember 1951.</ref>. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' ** Макс Боденштейн ** Арнольд Эукен ** * == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] fkpca3ejxhe5rvu06iwy61jtmnlh2cp 3627359 3627357 2026-07-07T17:02:34Z Nurkhan 13652 3627359 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Сілтемелер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == Нернст қайтыс болар алдында қолындағы барлық құжаттар мен хат-хабарларды жойып жібергендіктен, жеке сипаттағы бірнеше жазбалар мен хат-хабарлар қалдырған<ref name="Coffe3">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Diana3">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>. Сондықтан оның жеке ойлары мен шешімдерін түсіну үшін үшінші тарап ақпаратына сүйенуден басқа амал жоқ. === Әскери құлшыныс === 1914 жылдың мамыр айында Нернст [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Америкада]] дәріс оқу сапарында болды. 1914 жылдың тамыз айының басында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде ол сол жерден әрең оралды. Нернст халықтың көпшілігі, соның ішінде неміс [[Профессор|профессорларының]] көпшілігі сияқты соғысқа белсенді қатысты. Сол кезде ол елу жаста еді, бірақ тіпті [[Берлин|Берлинде]] де жеке [[Автомобиль|көлігі]] бар санаулы адамдардың бірі болды. Сондықтан ол бірден Императорлық ерікті автомобиль корпусына<ref>Wehrgeschichtliches Museum Rastat: Kaiserliche Freiwillige Automobilkorps als Teil des Feldkraftfahrwesens.</ref> жүргізуші болып қосылды. Ерікті ретінде ол өз бетінше дұрыс мінез-құлық танытуға тырысты<ref>William Musgrave Calder, Jaap Mansfeld (Hrsg.): Hermann Diels (1848—1922) et la science de l’Antiquité: huitexposéssuivis de discussions. (Entretienssurl’AntiquitéClassique, Entretienssurl’AntiquitéClassique, Band 45). Verlag Librairie Droz, 1999.</ref>:{{Cquote|«Сондықтан ол үйінің алдында ары-бері жүріп, әйелінің бақылауымен тиісті [[әскери сәлемдесу|сәлемдесу]]ті үйренді». Институттан шығатын сәтте ол әлі де қобалжып тұрды. Барлық қызметкерлер Нернстпен қоштасу үшін Бунзен-штрасседе жиналған кезде, ол кенеттен көліктен түсіп, қойма меңгерушісін шақырды. Егер жау оның [[жанармай багына]] оқ жаудырса, тесіктерді бітеу үшін көбірек резеңке тығындар алғысы келетіні белгілі болды».}} Осылайша, Нернст «бензин лейтенанты» ретінде 1914 жылдың қыркүйегіне дейін [[Париж|Парижге]] жасалған неміс шабуылына — Марна шайқасына қатысты. Оның өмірбаяны оның өмірбаянының осы кезеңін былай сипаттайды:{{Cquote|''[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Нернст өзінің жұмыс күшін армияның қарамағында қалдырды''<ref>Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen: Das Gottinger Nobelpreiswunder: Вальтер Герман Нернст.</ref>.}} === Нернст-Дуйсберг комиссиясы === Нернстің әскери зерттеулерге қатысуы туралы қарама-қайшы мәліметтер бар. Мысалы, артиллерия маманы, Ауыр артиллерияның II бөлімінің бастығы, минометші және Жоғарғы қолбасшылықтың оқ-дәрі бастығы майор Макс Бауэр 1914 жылдың қыркүйегінде ұзаққа созылған соғыс кезінде «[[Жарылғыш заттар|жарылғыш заттардың]] жетіспеушілігін» өтеу мүмкіндігін зерттеп жатқан болатын, себебі ұзаққа созылған соғыс жағдайында «жарылғыш заттардың жетіспеушілігінен» қорқады. Содан кейін Бауэр 1914 жылдың қыркүйек айының екінші жартысында Бас штаб бастығы Эрих фон Фалькенхайнға окоп соғысындағы [[Химиялық қару|химиялық қаруды]] зерттеуді ұсынды. Ол «жауға зиян келтіретін немесе оны толығымен жұмысқа жарамсыз ететін қатты, сұйық және газ тәрізді компоненттерді қамтитын» қаруды елестетті. Бұл Германияда химиялық қарудың енгізілуінің басталуын белгілеу үшін болды. Фалькенхайн ұсынысты бірден мақұлдады. Сондықтан ол Нернсті бұл мәселе бойынша пікірін білуге ​​шақырды. Нернст бірден «қуанышпен» ынтымақтастыққа келісті және Леверкузендегі Friedrich Bauer & Co. зауытының бірлескен иесі және бас директоры химик Карл Дуйсбергпен келісімшартқа қол қойды. Дуйсберг техникалық қиындықтарға байланысты жұмысты бірден бастамады, бірақ кейінірек Нернстпен де ынтымақтастық жасады<ref name="Karl2">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit3">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тағы бір дереккөз Марндағы сәтсіздіктен кейін Нернсттің өзі Берлиндегі неміс армиясына өз қызметтерін ұсынғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ жобаға үлкен қызығушылық танытты<ref>John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). zur gleichnamigen Konferenz vom 20.-22. März 1997 an der Berkeley University, USA. Verlag Springer, 2000.</ref>.Сонымен қатар, генерал Эрих фон Фалькенхайн Пруссия соғыс министрі болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Нернст пен артиллерия маманы майор Теодор Михелисті «снарядтардың тиімділігін арттыруға» шақырды деп есептеледі. Нернст бұл күш-жігерге өзінің көптен бергі танысы, химик және өнеркәсіпші Карл Дуйсбергті де тартты. Қалай болғанда да, заңды, ұйымдастырушылық және техникалық мәселелер көп ұзамай шешілді, ал 1914 жылы 19 қазанда Нернст ғылым өкілі ретінде «Дианизидин келісімі» деп аталатын құпия келісімге қол қойды, оған әскер министрлігінің өкілі (Үлкен штабтағы майор Теодор Михелис) және химия өнеркәсібінің өкілі (Карл Дуйсберг) қол қойды. Келесі күні Фалькенхайн Пруссия министрлігіне «артиллерияның әлеуеті артатынын» айта алды. Нернст сол кезде I далалық артиллерия батальонының, кейінірек I мүшесі болды. Армия ішінде жаңа қаруларды сынауға дайындалған артиллерияшылар тобы құрылды. Кейінірек басқа ғалымдармен, офицерлермен және өнеркәсіпшілермен консультациялар жүргізілді, ал 1915 жылдың ортасынан бастап топ бейресми түрде «Жарылғыш және мылтық снарядтарын бақылау және сараптау комиссиясы» деп аталды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Фриц Габер де бастапқыда комиссияның мүшесі болды, бірақ көп ұзамай өз тапсырмалары мен қаражатын алды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери зерттеулерге негізінен оның, сондай-ақ Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) институттары арқылы барлық дерлік танымал физиктер, химиктер және биологтар қатысты<ref>Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. Нернст пен Габер мемлекеттік мойындау және, демек, қаржыландыру үшін бір-бірімен бәсекелесті<ref>Bedeutung der Kaiser-Wilhelm-Institute in Dahlem für die Militärforschung.</ref>. Нернст өзінің мамандығына байланысты негізінен снарядтар мен зеңбіректер жасаумен айналысса да, олар көбінесе Габермен, ең алдымен химиялық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша қиылысатын. Нернсттің бұл саладағы жұмысы бірнеше жыл бойы жалғасты және ол тек снарядтар мен зеңбіректерді жетілдірумен ғана емес, сонымен қатар улы және тіпті өлімге әкелетін заттарды жасау сияқты басқа да химиялық аспектілермен айналысты. === Әскери ғылым және технология бойынша Кайзер Вильгельм қоры === 1916 жылы Кайзер Вильгельм құрған әскери ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры Кайзер Вильгельм қоғамының негізін қалаушылардың бірі Фридрих Шмидт-Отт пен Кайзер Вильгельм [[физикалық химия]] және [[электрохимия]] қоғамының басшысы [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] арқасында [[Химия өнеркәсібі|химия өнеркәсібімен]] ынтымақтастыққа қайта оралды. Қордың негізгі миссиясы әскери зерттеулердің орталық органы ретінде қызмет ету болды; бұл миссия ешқашан орындалмады, бірақ құпия жағдайларда жұмыс істейтін алты арнайы комиссия әскери зерттеулерге үлес қосты. Нернст басқалармен қатар жаңа химиялық снарядтардың баллистикасы және әртүрлі температурада шығарылған [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарынің]] әрекетімен айналысатын III арнайы комиссияның (Физика) басшысы болды. [[Фриц Габер]] II арнайы комиссияның (химиялық соғыс [[Химиялық қару|улы заттар]]) басшысы болды. 1920 жылы Нернст мекеме үшін жаңа жарғы жасаған комиссияның мүшесі болды, оның атауы «Техникалық ғылымға арналған кайзер Вильгельм қоры»<ref name="Michael4">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref> болды. === Өлімге әкелмейтін улы заттар === 1914 жылдың қазан айында комиссияның сынақтарына сүйене отырып, Кельн маңындағы Ван сынақ полигонында «Ni оқтары» жасалды. Жарылғаннан кейін олар дианизидин гидрохлориді мен дианизидин хлорсульфонатының (құрамында Ni бар) ұнтақ қоспасын шығарды, бұл көз бен тыныс алу жүйесін тітіркендірді. «Ni оқтары» «Түшкіру ұнтағы» деп кодтық атау алды. Карл Дуйсбергтің арқасында бірнеше күн ішінде бұл снарядтардың көп мөлшері шығарылды, ал 1914 жылдың 27 қазанында олар алғаш рет Нернсттің басшылығымен батыс жағында Нев-Шапель шайқасында қолданылды. Дегенмен, мұндай снарядтарды қолдану жауға айтарлықтай зиян келтірмеді. 1915 жылдың қаңтарында гранаталарды қолдану да тиімсіз болды. Бұл гранаталардың құрамында сұйық көз тітіркендіргіші, ксилилбромиді болды және олар химик Ханс Таппеннің зерттеуіне негізделгендіктен, «Т гранаталары» деп аталды. Дегенмен, кейіннен басқа тітіркендіргіштері бар снарядтар қолданылды<ref name="Margit4">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Нернсттің бастамасымен тітіркендіргіштері бар гранаталарды қолдану көп ұзамай толықтырылды, содан кейін толығымен толтырылған канистрлерден көп мөлшерде тітіркендіргіштерді қолданумен ауыстырылды. Осы мақсатта ол қолайлы пневматикалық минометтерді жасап шығарды және олардың 1915 жылдың 30 шілдесі мен 1 тамызында тұтқынға алынған жауларға қарсы майдан шебінде қолдану кезінде тиімділігін көрсетті<ref name="Coffe2">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Көп ұзамай Нернст «әскери ғылыми зерттеулері үшін» Темір крестпен марапатталды. Берлин иллюстрациялық газеті былай деп хабарлады:<ref>Berliner Illustrirte Zeitung: Die Wissenschaft und der Krieg. 24. Jg., Nr. 35 vom 29. August 1915.</ref>{{Cquote|Оның химиялық зерттеулеріндегі барлық жетістіктері мен құрметтері Берлин университетінің профессоры және директоры Вальтер Нернстің кеудесінде Бірінші дәрежелі Құрметті Темір крест түрінде бейнеленген. […] Ал одан кейін көптеген неміс ғалымдары мен зерттеушілері жеңіске жеткен неміс армиясы үшін жаңа және ерекше қару-жарақтарды жасауға уақыттарын арнады.}} Мақалаға Нернсттің көзілдірік таққан, форма киген және ат үстіндегі фотосуреті және «''Құпия кеңесші доктор Нернст [оң жақта], осы салада ғылыми кеңесші қызметін атқаратын танымал физик''» деген жазуы қоса берілген. [[Сурет:Nernst_horseback.jpg|солға|нобай|Құпия кеңесші доктор Нернст (оң жақта), осы салада ғылыми кеңесші ретінде жұмыс істейтін танымал физик]] === Өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттары === ==== Заңдылық ==== 1907 жылғы Гаага конвенцияларына [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанға дейін Орталық державалар мен [[Антанта]] державалары, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары]] қол қойған, сондықтан соғыс кезінде конвенциялардың ережелері осы мемлекеттердің барлығы үшін міндетті болды. Осыған қарамастан, соғыс кезінде [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруды]] қолданылды. Гаага келісімінің (құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын құрметтейтін IV Гаага конвенциясы) 23-бабы химиялық қаруды қолдануға тыйым салды, бірақ екі соғысушы тараптың заң кеңесшілері оның мәтіндеріне, атап айтқанда а) тармағына «улы немесе уланған қаруды қолдануға» және d) тармағына «қажетсіз азап шектіретін қаруды, снарядтарды немесе табиғаттағы заттарды қолдануға» сүйенді<ref name="Margit5">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тітіркендіргіштер кез келген жағдайда бұл баптарда арнайы айтылмаған және {{Lang-de|«Buntschießens»}} (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) қатысты <span lang="de" style="font-style:italic;">"Maskenbrecher"</span> ("масканы бұзушы") қолданылды, яғни [[Химиялық қару|өлімге әкелетін жауынгерлік заттармен]] бірге. ==== Синил қышқылы, хлор, фосген, дифосген және трифосген ==== Соғыстан аз уақыт бұрын және кейін неміс әскерлері [[Фосген|фосгенді]] сынақтан өткізген бомбаларға толтырғыш ретінде пайдалануға тырысып, оларды ату полигондарына тастаған болатын. Алайда, техникалық мәселелерге байланысты олар бұл әрекеттерден бас тартты. 1914 жылы 23 қазанда Нернст пен Дуйсберг әскер министрлігіне берген алғашқы есебінде [[Көгерткіш қышқыл|синил қышқылын]] өлімге әкелетін у ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырды:<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 266.</ref> «Біз синил қышқылын алған кезде, егер бізге жауды жоятын улы зат жасау қажет болса, біздің тәжірибеміз оны қалай қолдануға болатыны туралы сұрақ туындады. Осыған байланысты, бұл заттың тіпті ең аз бөлшегінің өзі тыныс алу жолдарына түсуі адам ағзасына апатты әсер ететіні бізге көмектеседі. Сондықтан, басқа ешқандай зат синил қышқылы сияқты тиімді емес». Бастапқыда Дуйсберг пен Нернст (Габерден айырмашылығы) атқылау кезінде жауға жеткізілетін заттарды өндіруді қарастырды, ол үшін Дуйсберг сарапшылардан снарядтың жарылысынан аман қалатын және өндіру оңай болатын «күшті тітіркендіргіштердің» тізімін сұрады. Ол тез арада көптеген ұсыныстар алды.<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 286.</ref>[29] Дегенмен, Нернст «Ni снарядтарына» артықшылық бергеннен кейін және олар жеткілікті әскери зиян келтірмейтіні анықталғаннан кейін, Фалькенхайн 1914 жылы 18 желтоқсанда Эмиль Фишерден «жауға оны мүгедек ететіндей әсер ететін нәрсе» ойлап табуды талап етті. Фишер бұл туралы Дуйсбергке хабарлады, ол өз кезегінде министрге «өте жоғары дәрежеде сұйылтылған кезде өлімге әкелетін улануды тудыратын затты табу қиын» деп түсіндірді<ref name="autogenerated1">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Дегенмен, Нернст пен Фишер іздеуді тоқтатқан жоқ. Дуйсбергпен бірге олар далада өлімге әкелуі мүмкін әртүрлі заттарды іздеді. Фишер<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 313.</ref> пен Нернст 1914 және 1915 жылдары синил қышқылымен алдын ала зерттеулер жүргізді. Нернст Фишермен<ref>Dietrich Stoltzenberg: Scientist andindustrialmanager: Emil Fischer and Carl Duisberg. In: John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). Springer, 2000, S. 80.</ref> кездесті, ал Фишер заттың жарамдылығына күмәнмен қарайтынын, бірақ «сусыз сутегі цианидін синтездегенін» айтты<ref name="autogenerated12">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Синил қышқылымен жүргізілген зерттеулер техникалық себептерге байланысты сенімсіз болды. Дуйсберг Нернстің зерттеу нәтижелері туралы былай деп жазды: {{Cquote|«Тек жарылғыш гранатаның жанында тұрған қоян ғана» «қатты реакция жасады»; «торларда жақын жерде жатқан қалған 30 адам» «барлық химиялық улардың ішіндегі ең күштісіне» ешқандай әсер етпеді».}} Сонымен қатар, [[Фриц Габер|Габер]] [[Химиялық қару|химиялық заттарды]] атудың орнына оларды шашыратуды ұсынды. 1914 жылдың соңында ол жауды баллондардан қысымды [[Хлор|хлор газымен]] жаруды ұсынды. Бұл әдісті алғаш рет 1915 жылы 22 сәуірде Ипрдің екінші шайқасы кезінде қолдану одақтастардың бірнеше мың шығынына әкеп соқты. [[Германия|Германияда]] бұл күн «Ипр күні» ретінде атап өтіледі. Әрине, [[Фриц Габер|Габердің]] «газбен жару» әдісі желге өте тәуелді болды және оны тек ұзақ қашықтықтағы көріну кезінде ғана қолдануға болатын. Нернст ұсынған ''«химиялық уландырғыш атқылау» әдісінің'' кемшілігі болған жоқ, 1916 жылдың ақпанында [[Франция|Францияда]] ойлап табылған алғашқы [[фосген]] гранаталары сияқты. Осыдан кейін неміс армиясы бастапқы газ баллондарын артиллериялық снарядтарға қарағанда алыс қашықтықтағы нысаналарды жоя алатын Нернст жасаған снарядтармен алмастырды. Бастапқыда оларда сұйық [[дифосген]] болды. Жасыл крестпен белгіленген бұл снарядтар 1916 жылы 22-23 маусымда [[Верден қырғыны|Верден]] маңында алғаш рет қолданылған кезде көп ұзамай жаудың үлкен шығындарына әкелді.<ref name="Karl3">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit6">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст неміс әскери күштерінің қысымынан құтыла алмады. Дуйсберг пен Нернст комиссиясы тітіркендіргіштерді әзірлеумен қатар [[Фосген|фосгенмен]] тәжірибе жасай бастады. Олар бастапқыда оған [[Хлор|хлор газын]] қосып, [[Концентрация|концентрациясын]] біртіндеп арттырды. Бұл құрам алғаш рет мамыр айының соңында Батыс майданында француз сарбаздарына қарсы<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> және Шығыс майданында<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> тәжірибелік негізде қолданылды. Бұл мәселе бойынша оның ойлары мен сезімдері туралы ештеңе айтылмаған. Отто Ган<ref>Klaus Hoffmann: Schuld und Verantwortung: Otto Hahn — Konflikte eines Wissenschaftlers. Verlag Springer, 1993.</ref> 1915 жылы 12 маусымда орыс сарбаздарымен болған қақтығыста осы қарудың қолданылғанын еске алды:{{Cquote|«Мен қатты ұялып, мазасыздандым. Алғашында біз орыс сарбаздарына газбен шабуыл жасадық, бірақ байғұстардың баяу және ауыр өліп жатқанын көргенде, біз оларға өмірін сақтап қалатын тыныс алу құралдарымен көмектескіміз келді, тек олар аман қалуы үшін».}} Неміс солдаттары [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Вильштеттер]] жасаған маскалармен жабдықталған, өйткені бұдан басқа [[фосген]] [[хлор]] қоспасы ретінде пайдалану мүмкін емес еді. Нернст қолдаған басқа да даму бағыты [[фосген]] ұнтақ тәрізді екі реагенттен шығарумен байланысты болды, олар өз кезегінде «Т-гекса-гранаталарда» пайдаланылды. Бұл [[Фосген|трифосген]] мен пиридиннің қоспасы. Нернст осы мақсатқа қолайлы снарядтар мен құралдарды әзірледі. 1915 жылдың наурызында Дуйсберг былай деп жазды<ref name="Carl2">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Ең бастысы - қатты гекса-зат (ескерту: [[фосген|трифосген]]) болуы керек, ол ұсақ ұнтақ ретінде шашылып, [[пиридин]]мен араластырылады, ал бұл қоспа [[траншея]]-да баяу тұнып, [[фосген]]-ге айналады. Бұл мен кездестірген ең жиіркенішті нәрсе».}} Бұдан басқа, комиссия метилформатты «К-материал» деп атады, бұл [[метанол]] мен [[фосген]] реакциясының сұйық өнім. Нернст ⁇ C-минусын әзірледі, онда «К-материалдар» бар, олар [[Минаатар|миномёттармен]] бірге 1915 жылғы 29 шілдеде рустарға қарсы майданда пайдаланылды. 1915 жылдың тамызында Бауэр былай деп жазады<ref name="Carl3">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Мен әсіресе Нернсттің досының да, алғашында «К-материалды» қолдануға күмәнданып, қарсы болғанының, орыстармен шайқаста осы қарудың жауынгерлік күшін өз көзімен көргеннен кейін, қазір мадақ әндерін айта бастағанын көргеніме қатты қуандым».}} ''«Бұл қаруды майданда сынаудың» нәтижелеріне сүйене отырып,'' әскер министрлігіне оралған Нернст ''«газ шахталарын минометтермен қатар пайдалануға болады» деген пікірін білдірді.'' Ол бұл өлімге әкелетін Жасыл Крест қаруының тиімділігін дәлелдеді, бірақ оны әлі де жетілдіру қажет болды. Нернст оның тиімділігі қыста әлсіреуі мүмкін деп қорықты.<ref name="Carl4">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref> === {{lang-de|Buntschießen}} (түрлі типті және калибрлі снарядтармен ату) === 1917 жылдан бастап «{{Lang-de|Buntschießen}}» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) [[Фриц Габер|Габер]] мен Георг Брухмюллер әзірлеген екі соғысушы тарап та қолданған.<ref>Olaf Groehler: Der lautlose Tod. Verlag der Nation, 1984.</ref><ref>David T. Zabecki: Steel wind: Colonel Georg Bruchmüller andthebirthofmodernartillery. Verlag Praeger, 1994.</ref> Бұл екі заттың қоспасы болды: шырышты беттерді тітіркендіретін өлімге әкелмейтін заттар, мысалы, «Көк крест» немесе «Ақ крест» және өлімге әкелетін заттар, мысалы, «Жасыл крест». Мұндай шабуылда бірінші топтағы заттар «{{Lang-de|Maskenbrecher}}» («масканы бұзушылар»): олар газ маскасының сүзгілеріне еніп, тітіркенуді немесе жүрек айнуын тудырып, жауды масканы шешуге мәжбүр етті. Содан кейін, әйтпесе газ маскасының сүзгісі бұғаттайтын өлімге әкелетін улы заттар әсер ете бастады. == Ғылыми жетістіктер == 1914 жылдың қазан айында француз сарбаздары немістердің атқылауынан шарап қоймалары сияқты азаматтық ғимараттарға қорғаныштар арқылы жасырынды, содан кейін неміс жаяу әскерлері пайда болған кезде, осы баспаналардан күтпеген шабуылдар жасайтын. Осыған байланысты «француз ауылдарына шабуыл жасау» құрметті неміс тарапынан «өте үлкен құрбандықтарды» талап етті. Осы себепті Нернст Бауэрдің штаб-пәтеріне «осы мәселені шешу бойынша кеңес беру және шабуыл кезінде от, түтін, тітіркендіргіштер немесе «сасық снарядтарды» пайдаланып, мұндай баспаналарды пайдалану мүмкін емес ету жолдарын ойлап табу үшін» шақырылды. Осы талқылаудың нәтижесінде «жиһаз бен басқа ағаш заттарды бірнеше минут ішінде тұтандыратын», сондай-ақ дене мен сезім мүшелеріне төзімсіз әсер ететін және «бомбалауға ұшыраған үй-жайларда адамның болуын мүмкін емес ету үшін (шабуыл кезінде) 10-нан 20 минутқа дейін созылатын» «түтін мен тітіркендіргіштерді» шығаратын снарядқа ұқсас снаряд қажет деген шешім қабылданды<ref name="Timo">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. Бұл ақпарат құжаттармен, атап айтқанда Фалькенхайн, Дуйсберг, Бауэр, Нернст және Фишер жазған хатпен расталған бұрынғы фактілерге қайшы келеді<ref name="Timo2">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. 1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай немістердің елді мекендердегі шабуылы, әсіресе Батыс майданында, тоқтап қалды. Тиісті құжаттар қажетті химиялық соғыс улағыш заттарынің шын мәнінде басынан бастап жарылғыш заттардың орнын басатын, соңғылары жеткіліксіз болған жағдайда, сондай-ақ окоптарда жасырынған жауларға шабуыл жасау үшін арналғанын растайды. Осылайша, Карл Дуйсберг химиялық қаруды әзірлеудегі өнеркәсіптік серіктес, ал Нернст пен Габер сияқты ғалымдар осы заттардың өнеркәсіптік өндірісіне қатысушылар ретінде орналастырылды. Соғыстан кейін Дуйсберг өзінің естеліктерінде мұндай заттарды зерттеу және жаппай өндіру бастамасын 1914 жылдың қыркүйегінде, яғни окоп соғысына көшкенге дейін, сол кездегі жоғары қолбасшылықтың майоры Макс Бауэр көтергенін сенімді түрде сипаттайды. Кейіннен, Хинденбург пен министрліктің нұсқауы бойынша Дуйсберг бұл тұжырымдаманы түзетуге және бұл әрекеттер қорғанысқа, сондай-ақ жаудың газ шабуылдарына жауап ретінде жасалған деп мәлімдеуге мәжбүр болды.<ref name="Margit7">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст туралы ұқсас аңыздар жақында ғана сақталған. Бұған мысал ретінде 1998 жылы жарияланған «Жаңа неміс өмірбаяндары» кітабындағы жазбаны келтіруге болады:{{Cquote|«[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Н. баллистика және химиялық жарылғыш заттармен айналысты.»}} Басқа дереккөздерден алынған ұқсас жазбада<ref name="Rudolf2">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_22">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref> былай делінген:{{Cquote|''1915 жылдан кейін ол I минометтік батальонның ғылыми комиссиясында қызмет етті. Ол жарылғыш заттарды жетілдіруге тиіс еді. Ол өлімге әкелетін улы газдарды қолданудан бас тартты''.}} Осылайша, автор Нернсттің этикалық себептермен мұндай қаруды әзірлеумен ешқашан айналыспағанын алға тартып, дәл емес көріністі бейнелейді. Басқа бір дереккөзде Нернсттің [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттарға]] мақсатты себептермен қарсы болғаны айтылады:{{Cquote|«Жауынды өлтіру арқылы емес, оны тек мүгедек ету арқылы соғыс жүргізу заманауи, ақылға қонымды және рационалды».}} Басқа авторлар Нернсттің орнына [[Фриц Габер|Габер]] келгенін және сондықтан [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруға]] қатысты тапсырмасы болмағанын айтады<ref name="Coffe4">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Margit8">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Herbert2">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>: Нернст ''«есірткі газдарымен тәжірибе жасады»'', бірақ әскери күштерде ''мұндай «зиянсыз бомбалар» жеткіліксіз болды. Сондықтан олар оны осы зерттеу жұмыстарынан алып тастап, [[Фриц Габер|Фриц Габерді]] бұл қаруды одан әрі дамытуға шақырды»''. Авторлар сонымен қатар Нернсттің 1915 жылдың жазында Темір крест алғаннан кейін химиялық улы заттарды әзірлеу және пайдалану жөніндегі жұмысын тастағанын айтады<ref name="Coffe5">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. 1915 жылдан бері Нернст жасаған өлімге әкелетін улы газдарды қолданғаны туралы ресми дереккөздерден және жеке құжаттардан алынған куәліктер бар. Қалғандары негізінен өз зерттеулеріне негізделген және химиялық қаруды қолдануды жақтаудың алдыңғы қатарында болған Габердің басшылығымен жасалған. Нернст көптеген жылдар бойы Макс Бауэрмен, Карл Дуйсбергпен және Габермен тығыз жұмыс істеді. Сайып келгенде, өлімге әкелетін улы газдарды «табысты» пайдалану үшін қажетті жағдайлар осы мақсаттарға арналған тиісті оқтар мен қаруларды жасау арқылы жасалды. Сондай-ақ, Нернстке «Buntschießens» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтарды ату) кезінде «Maskenbrecher» («маска бұзғыштар») деп аталатын өлімге әкелмейтін улы газдардың негізінен тиімді болғаны, бұл өлімге әкелетін улағыш заттардың әсер етуіне мүмкіндік бергені құпия емес еді. Соңында, Нернст хлор, фосген және дифосген сияқты өлімге әкелетін химиялық улағыш заттары бар зымырандарды жасап шығарды және неміс армиясының өтініші бойынша олардың тиімділігін тексеру және «жақсартуларды» ұсыну үшін майданға жиі барды. Сонымен қатар, Нернст Карл Дуйсберг және Макс Бауэр сияқты адамдармен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды, олар өлімге әкелетін химиялық қаруды әзірлеу мен қолдануда маңызды рөл атқарды және бұл саланы өмір бойы қолдады. Дегенмен, Нернст жалғыз емес еді. Сол кезде белсенді болғандардың қатарында Нобель сыйлығының лауреаттары Эмиль Фишер, Джеймс Франк, Отто Ган, Густав Людвиг Герц, Макс Планк, Йоханнес Старк және Ричард Мартин Вильштеттер болды. Отто Ган кейінірек газ соғысын қолдауға көмектескен жұмысына өкінгенін мойындаған бірнеше танымал ғалымдардың бірі. Биология, химия және физика саласындағы неміс ғалымдарының аз бөлігі мұндай қаруды қолдану мен әзірлеуді бірден қабылдамады, және бұл фактіні тікелей немесе жанама түрде растайтындардың барлығы бірдей жоқ. Мұндай көзқарастарды, мысалы, Макс Борн, Штаудингер және Адольф Виндаус ұстанды. Нернстің жұмысы көптеген басылымдарда, әсіресе Үшінші Рейхтің құлауынан кейінгі алғашқы онжылдықтарда жасырылды, бүркемеленді немесе бейнелі түрде ұсынылды. Нернстің жұмысының басқа елдерде жасырын түрде көрсетілуі бұрынғы Шығыс Германияға да әсер етті<ref>s. die hier referierten Publikationen der Akademie der Wissenschaften der DDR bzw. im Akademie-Verlag.</ref>. Дегенмен, тіпті 2014 жылы Берлиндегі Гумбольдт университеті жариялаған басылымда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нернстің қызметі келесі мұқабадағы әңгімеге сәйкес ұсынылды: ''«Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғалым баллистика және жарылғыш химиялық заттармен жұмыс істеді»''<ref>Humboldt-Universität zu Berlin, Presseportal: Ein genialer, höchst aktiver und ungewöhnlich erfolgreicher Forscher — Erinnerung an Walther Nernst, Stand 22. Juli 2011, Abruf 5. Nov. 2014.</ref><ref>s.a. die aktuelle Darstellung durch das Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik.</ref>. Бұл жалған ақпараттың себептері әртүрлі. === Жалын шашқыштың жаңартылуы === Көптеген авторлар Нернсті химиялық соғыс улағыш заттарын қолданғаны үшін соғыс қылмыскерлерінің әртүрлі тізімдеріне қосады. Дегенмен, [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] жесірі күйеуінің өмірбаянында керісінше мәлімдеді: ''«Профессор Вальтер Нернст (отшашарды ойлап тапқан) [[Отшашар|отшашарды]] ойлап тапқаны үшін соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енгізілді»<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>''. Кейінірек тағы бір автор бұған келісті<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде отшашарларды немістер ойлап таппағаны, бірақ қару-жарақ қорабына жақсартылған түрде қайта енгізілгені белгілі<ref>S.J.M Auld: Gas andflame in modern warfare. George H Doran, 1918.</ref>. Мысалы, Нернст пневматикалық мина лақтырғыштар бойынша жұмысын [[Отшашар|отшашарларды]] техникалық жетілдіру үшін пайдалана алар еді. Мұндай құрылғыларды енгізу мен пайдалануға келетін болсақ, мұнда Макс Бауэр шешуші рөл атқарды<ref>Ronald Pawly: The Kaiser’s Warlords: German Commandersof World War I. Verlag Osprey Publishing, 2012.</ref>. === Қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупі === 1918 жылы 11 қарашада Германия империясы капитуляцияланғаннан кейін көп ұзамай «Соғыс қылмыскерлерінің тізімдері» деп аталатын адамдардың тізімдері жасалып, таратылды, олардың түпнұсқалығы, құрамы және ұзындығы әртүрлі болды. Нернст, Карл Дуйсберг, Фриц Габер және Вальтер Ратенаумен бірге, әдетте бұл тізімдердің ең басында болды<ref>Namen einiger als Kriegsverbrecher gesuchter Personen. In: Das Echo: Mit Beiblatt Deutsche Export Revue. Wochenzeitung Für Politik, Literatur, Export und Import, Band 38, 1919.</ref><ref name="Thomas2">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. Дегенмен, автор атап өткендей, мұндай тізімдерде (ресми тізімдерді қоса алғанда) болу Нернсттің шын мәнінде «соғыс кезіндегі зерттеулері үшін соғыс қылмыскері деп жарияланғанын» білдірмейді<ref name="Herman2">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref>. 1919 жылғы 28 маусымдағы Версаль келісімінің 228 және 229-баптары Германия үкіметін соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзды деп айыптаған жеңімпаз державалар айыптаған немістерді әскери соттарға тартуға міндеттеді. 230-бап Германия үкіметінен тергеу үшін қажетті кез келген құжаттарды ұсынуды талап етті. Дегенмен, жеңімпаз үкіметтер бұл жағдайда аз рөл атқарды, өйткені олар да халықаралық әскери құқықты дәл сондай дәрежеде бұзып жатқанын білді. Алайда, жеңімпаз державалардың баспасөзі түсініктеме беру, экстрадициялау және соттауды талап етуде ең белсенді болды. Алайда, жеңімпаз державалар неміс тарапы берген ақпаратқа сүйенбеді. Олар өздерінің тергеу комиссияларын құрды, олар басып алынған химиялық зауыттарды тексеріп, күдіктілерді жауапқа тартты. Бұл жағдайда күдіктілерге комиссияларда таныс әріптестерінің болуы көмектесті. Осылайша, британдық комиссияның басшысы генерал Гарольд Хартли Мюнхенде Ричард Виллштеттермен бірге химияны оқыды, ал комиссияның тағы бір мүшесі Карлсруэдегі Haber компаниясымен жұмыс істеді<ref name="Thomas3">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. 1919 жылдың шілде айының соңында Версаль келісімінің біртіндеп ратификациялануымен Нернст бұрынғы қарсыласы Габермен бірге Пруссия Ғылым академиясына және бейтарап мемлекеттер академияларына наразылық білдіріп, оларды «қатты таң қалдырып», әскери сотта «қарапайым қылмыскерлер» сияқты соттау керек деп мәлімдеді<ref name="Margit9">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. 1919 жылғы 16 шілдедегі [[Версаль бейбіт келісімі|бейбітшілік келісімі]] күшіне енгеннен кейін, жеңімпаз державалардың Нернст сияқты ғалымдарды соғыс қылмыстарына күдікпен тергеу үшін экстрадициялауды талап ететіні бірнеше ай бойы белгісіз болып қалды. Нернст отбасын қамтамасыз ету үшін бір жыл бұрын Даргерсдорфтағы Темплин маңында сатып алған жерін сатты. 1919 жылы ол, [[Фриц Габер]] сияқты, алдымен [[Швеция|Швецияға]], содан кейін [[Швейцария|Швейцарияға]] көшті<ref>Fritz Welsch: Chemiker über Chemiker. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Ost Akademie der Wissenschaften der DDR Berlin, Band 12). Akademie-Verlag, 1986.</ref>. Сонымен қатар, жеңіліске ұшыраған [[Германия|Германияда]] көптеген басылымдар азаматтарды Газ соғысына қарсы қоздырды, [[Германия]] құрбан ретінде, [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарын]] өзін-өзі қорғау ретінде пайдалану, ал жеңімпаздарды қатыгез кек алушылар ретінде көрсетті. Осылайша, 1919 жылы Эдуард Мейер «Ар-намыс, шындық және құқық үшін. Неміс университеті профессорларының экстрадиция мәселесі бойынша декларациясы» атты үндеуді жасауға бастамашы болды, онда былай делінген<ref name="Michael5">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>William M. Calder, III, Alexander Demandt: Eduard Meyer. (Mnemosyne, bibliothecaclassicaBatava, Suppl, Band 112). Verlag Brill, 1990.</ref>:{{Cquote|«Бізден не талап етіледі? Біз мыңдаған неміс азаматтарын азаматтық құқықтарынан айыруымыз, оларды кекшіл жауларға қырып-жою, азаптау, әділдік пен әділдіктің бір тамшысын да жоғалту үшін тапсыруымыз керек».}} Сол жылы кейбір студенттер «Неміс ғалымдарын шетелге экстрадициялауға қарсы» атты үндеу жариялады<ref name="Michael">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>Die Auslieferung der deutschen Wissenschaft an das Ausland: Ein Aufruf der deutschen Studentenschaft. Verlag Vertretung der deutschen Studentenschaft, 1920.</ref>. Осылайша, экстрадиция тізіміне енгендер ақырында ұлттық фавориттерге айналды<ref>Nernst zur Auslieferung gesucht. In: Zeitschrift für angewandte Chemie. Band 37, Verlag Chemie, 1924.</ref>:{{Cquote|«Біраз уақыт жүргізуші болып жұмыс істегеннен кейін, Нернстке әскери инженерлік жұмыс тапсырылды. Оның табысы мен маңыздылығы ең жақсы түсіндіріледі, себебі оның есімі жау елдері жер аударуды талап еткендердің алдыңғы қатарында болды».}} 1919 жылдың желтоқсанында Германия үкіметі «Соғыс қылмыскерлерін қудалау туралы» заңды шығарды, бірақ бұл олардың өз ниеттерін білдіруден гөрі жеңімпаз үшін формальдылық болды. 1920 жылдың ақпан айының ортасында жеңімпаз державалар Германиямен соғыс қылмыскерлерін Жоғарғы Сот соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін қудалайтындығы, бірақ егер неміс тарапынан тиісті сот шешімі қабылданса, оларды экстрадициялау мәселесін кейінге қалдыру мүмкіндігі туралы келісімге келді<ref name="Margit10">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Шын мәнінде, Германия үкіметі химиялық қаруды жасауға қатысқан ғалымдарды әшкереледі, бірақ олардың бұл бағыттағы қызметі ешқашан байыпты тексерілмеді. Бұл өз кезегінде шетелге жер аудару мүмкіндігін болдырмады. Сондықтан ғалымдар химиялық соғыс улағыш заттарын зерттеуге қатысқаны үшін қудалау қаупі енді жоқ екеніне сенімді бола алды. Сондықтан Нернст пен Габер 1919 жылдың соңында Германияға оралып, Берлиндегі қызметін қайта жалғастырды. Одақтастардың жасырынуынан оралғаннан кейін екеуінен де химиялық қаруды әзірлеу және өндіру қызметі туралы сұралды, бірақ одан кейін бұл мәселеге қайтадан мән бермеді.<ref name="Coffe6">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Thomas4">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref> 1918 жылы Макс Планкқа, 1919 жылы Фриц Габер мен Йоханнес Старкқа және 1920 жылы Нернске Нобель сыйлығының берілуі шетелде айыптау пікірлерін тудырды<ref>«NOBEL PRICE WINNER MADE GERMAN GAS — Professor Nernst, However, Was Rewardedfor His Work in Electro-Chemistry. Professor Walter Nernst ofthe University of Berlin, whoreceivedthe Nobel priceof 1920 forchemistry, was theheadof a sccientificstaffwhichproducedpoison gas for Germany duringthe war.» In: The New York Times. 13. November 1921.</ref>, бірақ одақтас үкіметтер мен халықаралық ғылыми қауымдастықтың бұл мәселені қарастыруға дайын емес екенін көрсетті. 1920 жылдың ақпанындағы Одақтасаралық соғысты бақылау комиссиясының тізімінде 900-ге жуық іздеуде жүрген адам болғанымен, 1920 жылдың мамыр айына қарай ол 45 есімге дейін қысқартылды, ал Нернст те, Габер де онда көрсетілмеді.<ref name="Margit">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Hans_ok2">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Ute Deichmann: Flüchten, Mitmachen, Vergessen: Chemiker und Biochemiker in der NS-Zeit. Verlag Wiley-VCH, 2001.</ref>. === Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір эпизод === 1940 жылы Нернст Әскери-теңіз күштеріне қосылды, онда оған неміс су асты қайықтары пайдаланатын торпедаларды жетілдіру тапсырылды. Сол уақытқа дейін торпедалар сығылған ауаға сүйенді; оның орнына Нернст [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде миналар үшін жасаған отын зарядтарына арналған отын ұсынды. Әскери-теңіз күштері оған тиісті әдебиет бермегендіктен, ол кітап дүкендерінен әскери-теңіз әдебиеттерін сатып алды. Оның ескі физика және химия институтының жертөлесіндегі жұмысы шойын оқтың сынақтан өткізілуінен кейін аяқталды<ref>Paul Günther: Zum 10. Todestag von WaIther Nernst (* 25. 6. 1864, † 18. 11. 1941). Physikalische Blätter, Bd. 7, Ausg. 12, S. 556—558, Dezember 1951.</ref>. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] egdn1k9hkqjgkjs5kq86rgup31f1bp9 3627360 3627359 2026-07-07T17:03:44Z Nurkhan 13652 /* Сілтемелер */ 3627360 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == Нернст қайтыс болар алдында қолындағы барлық құжаттар мен хат-хабарларды жойып жібергендіктен, жеке сипаттағы бірнеше жазбалар мен хат-хабарлар қалдырған<ref name="Coffe3">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Diana3">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>. Сондықтан оның жеке ойлары мен шешімдерін түсіну үшін үшінші тарап ақпаратына сүйенуден басқа амал жоқ. === Әскери құлшыныс === 1914 жылдың мамыр айында Нернст [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Америкада]] дәріс оқу сапарында болды. 1914 жылдың тамыз айының басында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде ол сол жерден әрең оралды. Нернст халықтың көпшілігі, соның ішінде неміс [[Профессор|профессорларының]] көпшілігі сияқты соғысқа белсенді қатысты. Сол кезде ол елу жаста еді, бірақ тіпті [[Берлин|Берлинде]] де жеке [[Автомобиль|көлігі]] бар санаулы адамдардың бірі болды. Сондықтан ол бірден Императорлық ерікті автомобиль корпусына<ref>Wehrgeschichtliches Museum Rastat: Kaiserliche Freiwillige Automobilkorps als Teil des Feldkraftfahrwesens.</ref> жүргізуші болып қосылды. Ерікті ретінде ол өз бетінше дұрыс мінез-құлық танытуға тырысты<ref>William Musgrave Calder, Jaap Mansfeld (Hrsg.): Hermann Diels (1848—1922) et la science de l’Antiquité: huitexposéssuivis de discussions. (Entretienssurl’AntiquitéClassique, Entretienssurl’AntiquitéClassique, Band 45). Verlag Librairie Droz, 1999.</ref>:{{Cquote|«Сондықтан ол үйінің алдында ары-бері жүріп, әйелінің бақылауымен тиісті [[әскери сәлемдесу|сәлемдесу]]ті үйренді». Институттан шығатын сәтте ол әлі де қобалжып тұрды. Барлық қызметкерлер Нернстпен қоштасу үшін Бунзен-штрасседе жиналған кезде, ол кенеттен көліктен түсіп, қойма меңгерушісін шақырды. Егер жау оның [[жанармай багына]] оқ жаудырса, тесіктерді бітеу үшін көбірек резеңке тығындар алғысы келетіні белгілі болды».}} Осылайша, Нернст «бензин лейтенанты» ретінде 1914 жылдың қыркүйегіне дейін [[Париж|Парижге]] жасалған неміс шабуылына — Марна шайқасына қатысты. Оның өмірбаяны оның өмірбаянының осы кезеңін былай сипаттайды:{{Cquote|''[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Нернст өзінің жұмыс күшін армияның қарамағында қалдырды''<ref>Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen: Das Gottinger Nobelpreiswunder: Вальтер Герман Нернст.</ref>.}} === Нернст-Дуйсберг комиссиясы === Нернстің әскери зерттеулерге қатысуы туралы қарама-қайшы мәліметтер бар. Мысалы, артиллерия маманы, Ауыр артиллерияның II бөлімінің бастығы, минометші және Жоғарғы қолбасшылықтың оқ-дәрі бастығы майор Макс Бауэр 1914 жылдың қыркүйегінде ұзаққа созылған соғыс кезінде «[[Жарылғыш заттар|жарылғыш заттардың]] жетіспеушілігін» өтеу мүмкіндігін зерттеп жатқан болатын, себебі ұзаққа созылған соғыс жағдайында «жарылғыш заттардың жетіспеушілігінен» қорқады. Содан кейін Бауэр 1914 жылдың қыркүйек айының екінші жартысында Бас штаб бастығы Эрих фон Фалькенхайнға окоп соғысындағы [[Химиялық қару|химиялық қаруды]] зерттеуді ұсынды. Ол «жауға зиян келтіретін немесе оны толығымен жұмысқа жарамсыз ететін қатты, сұйық және газ тәрізді компоненттерді қамтитын» қаруды елестетті. Бұл Германияда химиялық қарудың енгізілуінің басталуын белгілеу үшін болды. Фалькенхайн ұсынысты бірден мақұлдады. Сондықтан ол Нернсті бұл мәселе бойынша пікірін білуге ​​шақырды. Нернст бірден «қуанышпен» ынтымақтастыққа келісті және Леверкузендегі Friedrich Bauer & Co. зауытының бірлескен иесі және бас директоры химик Карл Дуйсбергпен келісімшартқа қол қойды. Дуйсберг техникалық қиындықтарға байланысты жұмысты бірден бастамады, бірақ кейінірек Нернстпен де ынтымақтастық жасады<ref name="Karl2">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit3">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тағы бір дереккөз Марндағы сәтсіздіктен кейін Нернсттің өзі Берлиндегі неміс армиясына өз қызметтерін ұсынғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ жобаға үлкен қызығушылық танытты<ref>John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). zur gleichnamigen Konferenz vom 20.-22. März 1997 an der Berkeley University, USA. Verlag Springer, 2000.</ref>.Сонымен қатар, генерал Эрих фон Фалькенхайн Пруссия соғыс министрі болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Нернст пен артиллерия маманы майор Теодор Михелисті «снарядтардың тиімділігін арттыруға» шақырды деп есептеледі. Нернст бұл күш-жігерге өзінің көптен бергі танысы, химик және өнеркәсіпші Карл Дуйсбергті де тартты. Қалай болғанда да, заңды, ұйымдастырушылық және техникалық мәселелер көп ұзамай шешілді, ал 1914 жылы 19 қазанда Нернст ғылым өкілі ретінде «Дианизидин келісімі» деп аталатын құпия келісімге қол қойды, оған әскер министрлігінің өкілі (Үлкен штабтағы майор Теодор Михелис) және химия өнеркәсібінің өкілі (Карл Дуйсберг) қол қойды. Келесі күні Фалькенхайн Пруссия министрлігіне «артиллерияның әлеуеті артатынын» айта алды. Нернст сол кезде I далалық артиллерия батальонының, кейінірек I мүшесі болды. Армия ішінде жаңа қаруларды сынауға дайындалған артиллерияшылар тобы құрылды. Кейінірек басқа ғалымдармен, офицерлермен және өнеркәсіпшілермен консультациялар жүргізілді, ал 1915 жылдың ортасынан бастап топ бейресми түрде «Жарылғыш және мылтық снарядтарын бақылау және сараптау комиссиясы» деп аталды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Фриц Габер де бастапқыда комиссияның мүшесі болды, бірақ көп ұзамай өз тапсырмалары мен қаражатын алды<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 259.</ref>. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери зерттеулерге негізінен оның, сондай-ақ Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) институттары арқылы барлық дерлік танымал физиктер, химиктер және биологтар қатысты<ref>Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. Нернст пен Габер мемлекеттік мойындау және, демек, қаржыландыру үшін бір-бірімен бәсекелесті<ref>Bedeutung der Kaiser-Wilhelm-Institute in Dahlem für die Militärforschung.</ref>. Нернст өзінің мамандығына байланысты негізінен снарядтар мен зеңбіректер жасаумен айналысса да, олар көбінесе Габермен, ең алдымен химиялық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша қиылысатын. Нернсттің бұл саладағы жұмысы бірнеше жыл бойы жалғасты және ол тек снарядтар мен зеңбіректерді жетілдірумен ғана емес, сонымен қатар улы және тіпті өлімге әкелетін заттарды жасау сияқты басқа да химиялық аспектілермен айналысты. === Әскери ғылым және технология бойынша Кайзер Вильгельм қоры === 1916 жылы Кайзер Вильгельм құрған әскери ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры Кайзер Вильгельм қоғамының негізін қалаушылардың бірі Фридрих Шмидт-Отт пен Кайзер Вильгельм [[физикалық химия]] және [[электрохимия]] қоғамының басшысы [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] арқасында [[Химия өнеркәсібі|химия өнеркәсібімен]] ынтымақтастыққа қайта оралды. Қордың негізгі миссиясы әскери зерттеулердің орталық органы ретінде қызмет ету болды; бұл миссия ешқашан орындалмады, бірақ құпия жағдайларда жұмыс істейтін алты арнайы комиссия әскери зерттеулерге үлес қосты. Нернст басқалармен қатар жаңа химиялық снарядтардың баллистикасы және әртүрлі температурада шығарылған [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарынің]] әрекетімен айналысатын III арнайы комиссияның (Физика) басшысы болды. [[Фриц Габер]] II арнайы комиссияның (химиялық соғыс [[Химиялық қару|улы заттар]]) басшысы болды. 1920 жылы Нернст мекеме үшін жаңа жарғы жасаған комиссияның мүшесі болды, оның атауы «Техникалық ғылымға арналған кайзер Вильгельм қоры»<ref name="Michael4">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref> болды. === Өлімге әкелмейтін улы заттар === 1914 жылдың қазан айында комиссияның сынақтарына сүйене отырып, Кельн маңындағы Ван сынақ полигонында «Ni оқтары» жасалды. Жарылғаннан кейін олар дианизидин гидрохлориді мен дианизидин хлорсульфонатының (құрамында Ni бар) ұнтақ қоспасын шығарды, бұл көз бен тыныс алу жүйесін тітіркендірді. «Ni оқтары» «Түшкіру ұнтағы» деп кодтық атау алды. Карл Дуйсбергтің арқасында бірнеше күн ішінде бұл снарядтардың көп мөлшері шығарылды, ал 1914 жылдың 27 қазанында олар алғаш рет Нернсттің басшылығымен батыс жағында Нев-Шапель шайқасында қолданылды. Дегенмен, мұндай снарядтарды қолдану жауға айтарлықтай зиян келтірмеді. 1915 жылдың қаңтарында гранаталарды қолдану да тиімсіз болды. Бұл гранаталардың құрамында сұйық көз тітіркендіргіші, ксилилбромиді болды және олар химик Ханс Таппеннің зерттеуіне негізделгендіктен, «Т гранаталары» деп аталды. Дегенмен, кейіннен басқа тітіркендіргіштері бар снарядтар қолданылды<ref name="Margit4">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Нернсттің бастамасымен тітіркендіргіштері бар гранаталарды қолдану көп ұзамай толықтырылды, содан кейін толығымен толтырылған канистрлерден көп мөлшерде тітіркендіргіштерді қолданумен ауыстырылды. Осы мақсатта ол қолайлы пневматикалық минометтерді жасап шығарды және олардың 1915 жылдың 30 шілдесі мен 1 тамызында тұтқынға алынған жауларға қарсы майдан шебінде қолдану кезінде тиімділігін көрсетті<ref name="Coffe2">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Көп ұзамай Нернст «әскери ғылыми зерттеулері үшін» Темір крестпен марапатталды. Берлин иллюстрациялық газеті былай деп хабарлады:<ref>Berliner Illustrirte Zeitung: Die Wissenschaft und der Krieg. 24. Jg., Nr. 35 vom 29. August 1915.</ref>{{Cquote|Оның химиялық зерттеулеріндегі барлық жетістіктері мен құрметтері Берлин университетінің профессоры және директоры Вальтер Нернстің кеудесінде Бірінші дәрежелі Құрметті Темір крест түрінде бейнеленген. […] Ал одан кейін көптеген неміс ғалымдары мен зерттеушілері жеңіске жеткен неміс армиясы үшін жаңа және ерекше қару-жарақтарды жасауға уақыттарын арнады.}} Мақалаға Нернсттің көзілдірік таққан, форма киген және ат үстіндегі фотосуреті және «''Құпия кеңесші доктор Нернст [оң жақта], осы салада ғылыми кеңесші қызметін атқаратын танымал физик''» деген жазуы қоса берілген. [[Сурет:Nernst_horseback.jpg|солға|нобай|Құпия кеңесші доктор Нернст (оң жақта), осы салада ғылыми кеңесші ретінде жұмыс істейтін танымал физик]] === Өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттары === ==== Заңдылық ==== 1907 жылғы Гаага конвенцияларына [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанға дейін Орталық державалар мен [[Антанта]] державалары, сондай-ақ [[Америка Құрама Штаттары]] қол қойған, сондықтан соғыс кезінде конвенциялардың ережелері осы мемлекеттердің барлығы үшін міндетті болды. Осыған қарамастан, соғыс кезінде [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруды]] қолданылды. Гаага келісімінің (құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын құрметтейтін IV Гаага конвенциясы) 23-бабы химиялық қаруды қолдануға тыйым салды, бірақ екі соғысушы тараптың заң кеңесшілері оның мәтіндеріне, атап айтқанда а) тармағына «улы немесе уланған қаруды қолдануға» және d) тармағына «қажетсіз азап шектіретін қаруды, снарядтарды немесе табиғаттағы заттарды қолдануға» сүйенді<ref name="Margit5">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Тітіркендіргіштер кез келген жағдайда бұл баптарда арнайы айтылмаған және {{Lang-de|«Buntschießens»}} (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) қатысты <span lang="de" style="font-style:italic;">"Maskenbrecher"</span> ("масканы бұзушы") қолданылды, яғни [[Химиялық қару|өлімге әкелетін жауынгерлік заттармен]] бірге. ==== Синил қышқылы, хлор, фосген, дифосген және трифосген ==== Соғыстан аз уақыт бұрын және кейін неміс әскерлері [[Фосген|фосгенді]] сынақтан өткізген бомбаларға толтырғыш ретінде пайдалануға тырысып, оларды ату полигондарына тастаған болатын. Алайда, техникалық мәселелерге байланысты олар бұл әрекеттерден бас тартты. 1914 жылы 23 қазанда Нернст пен Дуйсберг әскер министрлігіне берген алғашқы есебінде [[Көгерткіш қышқыл|синил қышқылын]] өлімге әкелетін у ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырды:<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 266.</ref> «Біз синил қышқылын алған кезде, егер бізге жауды жоятын улы зат жасау қажет болса, біздің тәжірибеміз оны қалай қолдануға болатыны туралы сұрақ туындады. Осыған байланысты, бұл заттың тіпті ең аз бөлшегінің өзі тыныс алу жолдарына түсуі адам ағзасына апатты әсер ететіні бізге көмектеседі. Сондықтан, басқа ешқандай зат синил қышқылы сияқты тиімді емес». Бастапқыда Дуйсберг пен Нернст (Габерден айырмашылығы) атқылау кезінде жауға жеткізілетін заттарды өндіруді қарастырды, ол үшін Дуйсберг сарапшылардан снарядтың жарылысынан аман қалатын және өндіру оңай болатын «күшті тітіркендіргіштердің» тізімін сұрады. Ол тез арада көптеген ұсыныстар алды.<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 286.</ref>[29] Дегенмен, Нернст «Ni снарядтарына» артықшылық бергеннен кейін және олар жеткілікті әскери зиян келтірмейтіні анықталғаннан кейін, Фалькенхайн 1914 жылы 18 желтоқсанда Эмиль Фишерден «жауға оны мүгедек ететіндей әсер ететін нәрсе» ойлап табуды талап етті. Фишер бұл туралы Дуйсбергке хабарлады, ол өз кезегінде министрге «өте жоғары дәрежеде сұйылтылған кезде өлімге әкелетін улануды тудыратын затты табу қиын» деп түсіндірді<ref name="autogenerated1">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Дегенмен, Нернст пен Фишер іздеуді тоқтатқан жоқ. Дуйсбергпен бірге олар далада өлімге әкелуі мүмкін әртүрлі заттарды іздеді. Фишер<ref>Baumann 2008 a. a. O., S. 313.</ref> пен Нернст 1914 және 1915 жылдары синил қышқылымен алдын ала зерттеулер жүргізді. Нернст Фишермен<ref>Dietrich Stoltzenberg: Scientist andindustrialmanager: Emil Fischer and Carl Duisberg. In: John E. Lesch (Hrsg.): The German Chemical Industry in theTwentieth Century. (Chemistsand Chemistry, Band 18). Springer, 2000, S. 80.</ref> кездесті, ал Фишер заттың жарамдылығына күмәнмен қарайтынын, бірақ «сусыз сутегі цианидін синтездегенін» айтты<ref name="autogenerated12">Baumann 2008 a. a. O., S. 312.</ref>. Синил қышқылымен жүргізілген зерттеулер техникалық себептерге байланысты сенімсіз болды. Дуйсберг Нернстің зерттеу нәтижелері туралы былай деп жазды: {{Cquote|«Тек жарылғыш гранатаның жанында тұрған қоян ғана» «қатты реакция жасады»; «торларда жақын жерде жатқан қалған 30 адам» «барлық химиялық улардың ішіндегі ең күштісіне» ешқандай әсер етпеді».}} Сонымен қатар, [[Фриц Габер|Габер]] [[Химиялық қару|химиялық заттарды]] атудың орнына оларды шашыратуды ұсынды. 1914 жылдың соңында ол жауды баллондардан қысымды [[Хлор|хлор газымен]] жаруды ұсынды. Бұл әдісті алғаш рет 1915 жылы 22 сәуірде Ипрдің екінші шайқасы кезінде қолдану одақтастардың бірнеше мың шығынына әкеп соқты. [[Германия|Германияда]] бұл күн «Ипр күні» ретінде атап өтіледі. Әрине, [[Фриц Габер|Габердің]] «газбен жару» әдісі желге өте тәуелді болды және оны тек ұзақ қашықтықтағы көріну кезінде ғана қолдануға болатын. Нернст ұсынған ''«химиялық уландырғыш атқылау» әдісінің'' кемшілігі болған жоқ, 1916 жылдың ақпанында [[Франция|Францияда]] ойлап табылған алғашқы [[фосген]] гранаталары сияқты. Осыдан кейін неміс армиясы бастапқы газ баллондарын артиллериялық снарядтарға қарағанда алыс қашықтықтағы нысаналарды жоя алатын Нернст жасаған снарядтармен алмастырды. Бастапқыда оларда сұйық [[дифосген]] болды. Жасыл крестпен белгіленген бұл снарядтар 1916 жылы 22-23 маусымда [[Верден қырғыны|Верден]] маңында алғаш рет қолданылған кезде көп ұзамай жаудың үлкен шығындарына әкелді.<ref name="Karl3">Karl Heinz Roth: Die Geschichte der IG Farbenindustrie AG von der Gründung bis zum Ende der Weimarer Republik.In: Norbert Wollheim Memorial an der J.W. Goethe-Universität, 2009.</ref><ref name="Margit6">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст неміс әскери күштерінің қысымынан құтыла алмады. Дуйсберг пен Нернст комиссиясы тітіркендіргіштерді әзірлеумен қатар [[Фосген|фосгенмен]] тәжірибе жасай бастады. Олар бастапқыда оған [[Хлор|хлор газын]] қосып, [[Концентрация|концентрациясын]] біртіндеп арттырды. Бұл құрам алғаш рет мамыр айының соңында Батыс майданында француз сарбаздарына қарсы<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> және Шығыс майданында<ref>Georg Feulner: Naturwissenschaften: Daten, Fakten, Ereignisse und Personen. Compact Verlag, 2008.</ref> тәжірибелік негізде қолданылды. Бұл мәселе бойынша оның ойлары мен сезімдері туралы ештеңе айтылмаған. Отто Ган<ref>Klaus Hoffmann: Schuld und Verantwortung: Otto Hahn — Konflikte eines Wissenschaftlers. Verlag Springer, 1993.</ref> 1915 жылы 12 маусымда орыс сарбаздарымен болған қақтығыста осы қарудың қолданылғанын еске алды:{{Cquote|«Мен қатты ұялып, мазасыздандым. Алғашында біз орыс сарбаздарына газбен шабуыл жасадық, бірақ байғұстардың баяу және ауыр өліп жатқанын көргенде, біз оларға өмірін сақтап қалатын тыныс алу құралдарымен көмектескіміз келді, тек олар аман қалуы үшін».}} Неміс солдаттары [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Вильштеттер]] жасаған маскалармен жабдықталған, өйткені бұдан басқа [[фосген]] [[хлор]] қоспасы ретінде пайдалану мүмкін емес еді. Нернст қолдаған басқа да даму бағыты [[фосген]] ұнтақ тәрізді екі реагенттен шығарумен байланысты болды, олар өз кезегінде «Т-гекса-гранаталарда» пайдаланылды. Бұл [[Фосген|трифосген]] мен пиридиннің қоспасы. Нернст осы мақсатқа қолайлы снарядтар мен құралдарды әзірледі. 1915 жылдың наурызында Дуйсберг былай деп жазды<ref name="Carl2">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Ең бастысы - қатты гекса-зат (ескерту: [[фосген|трифосген]]) болуы керек, ол ұсақ ұнтақ ретінде шашылып, [[пиридин]]мен араластырылады, ал бұл қоспа [[траншея]]-да баяу тұнып, [[фосген]]-ге айналады. Бұл мен кездестірген ең жиіркенішті нәрсе».}} Бұдан басқа, комиссия метилформатты «К-материал» деп атады, бұл [[метанол]] мен [[фосген]] реакциясының сұйық өнім. Нернст ⁇ C-минусын әзірледі, онда «К-материалдар» бар, олар [[Минаатар|миномёттармен]] бірге 1915 жылғы 29 шілдеде рустарға қарсы майданда пайдаланылды. 1915 жылдың тамызында Бауэр былай деп жазады<ref name="Carl3">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref>:{{Cquote|«Мен әсіресе Нернсттің досының да, алғашында «К-материалды» қолдануға күмәнданып, қарсы болғанының, орыстармен шайқаста осы қарудың жауынгерлік күшін өз көзімен көргеннен кейін, қазір мадақ әндерін айта бастағанын көргеніме қатты қуандым».}} ''«Бұл қаруды майданда сынаудың» нәтижелеріне сүйене отырып,'' әскер министрлігіне оралған Нернст ''«газ шахталарын минометтермен қатар пайдалануға болады» деген пікірін білдірді.'' Ол бұл өлімге әкелетін Жасыл Крест қаруының тиімділігін дәлелдеді, бірақ оны әлі де жетілдіру қажет болды. Нернст оның тиімділігі қыста әлсіреуі мүмкін деп қорықты.<ref name="Carl4">Carl Duisberg, Kordula Kühlem (Hrsg.): Carl Duisberg (1861—1935): Briefe eines Industriellen. Oldenbourg Verlag, 2012.</ref> === {{lang-de|Buntschießen}} (түрлі типті және калибрлі снарядтармен ату) === 1917 жылдан бастап «{{Lang-de|Buntschießen}}» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтармен ату) [[Фриц Габер|Габер]] мен Георг Брухмюллер әзірлеген екі соғысушы тарап та қолданған.<ref>Olaf Groehler: Der lautlose Tod. Verlag der Nation, 1984.</ref><ref>David T. Zabecki: Steel wind: Colonel Georg Bruchmüller andthebirthofmodernartillery. Verlag Praeger, 1994.</ref> Бұл екі заттың қоспасы болды: шырышты беттерді тітіркендіретін өлімге әкелмейтін заттар, мысалы, «Көк крест» немесе «Ақ крест» және өлімге әкелетін заттар, мысалы, «Жасыл крест». Мұндай шабуылда бірінші топтағы заттар «{{Lang-de|Maskenbrecher}}» («масканы бұзушылар»): олар газ маскасының сүзгілеріне еніп, тітіркенуді немесе жүрек айнуын тудырып, жауды масканы шешуге мәжбүр етті. Содан кейін, әйтпесе газ маскасының сүзгісі бұғаттайтын өлімге әкелетін улы заттар әсер ете бастады. == Ғылыми жетістіктер == 1914 жылдың қазан айында француз сарбаздары немістердің атқылауынан шарап қоймалары сияқты азаматтық ғимараттарға қорғаныштар арқылы жасырынды, содан кейін неміс жаяу әскерлері пайда болған кезде, осы баспаналардан күтпеген шабуылдар жасайтын. Осыған байланысты «француз ауылдарына шабуыл жасау» құрметті неміс тарапынан «өте үлкен құрбандықтарды» талап етті. Осы себепті Нернст Бауэрдің штаб-пәтеріне «осы мәселені шешу бойынша кеңес беру және шабуыл кезінде от, түтін, тітіркендіргіштер немесе «сасық снарядтарды» пайдаланып, мұндай баспаналарды пайдалану мүмкін емес ету жолдарын ойлап табу үшін» шақырылды. Осы талқылаудың нәтижесінде «жиһаз бен басқа ағаш заттарды бірнеше минут ішінде тұтандыратын», сондай-ақ дене мен сезім мүшелеріне төзімсіз әсер ететін және «бомбалауға ұшыраған үй-жайларда адамның болуын мүмкін емес ету үшін (шабуыл кезінде) 10-нан 20 минутқа дейін созылатын» «түтін мен тітіркендіргіштерді» шығаратын снарядқа ұқсас снаряд қажет деген шешім қабылданды<ref name="Timo">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. Бұл ақпарат құжаттармен, атап айтқанда Фалькенхайн, Дуйсберг, Бауэр, Нернст және Фишер жазған хатпен расталған бұрынғы фактілерге қайшы келеді<ref name="Timo2">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. 1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай немістердің елді мекендердегі шабуылы, әсіресе Батыс майданында, тоқтап қалды. Тиісті құжаттар қажетті химиялық соғыс улағыш заттарынің шын мәнінде басынан бастап жарылғыш заттардың орнын басатын, соңғылары жеткіліксіз болған жағдайда, сондай-ақ окоптарда жасырынған жауларға шабуыл жасау үшін арналғанын растайды. Осылайша, Карл Дуйсберг химиялық қаруды әзірлеудегі өнеркәсіптік серіктес, ал Нернст пен Габер сияқты ғалымдар осы заттардың өнеркәсіптік өндірісіне қатысушылар ретінде орналастырылды. Соғыстан кейін Дуйсберг өзінің естеліктерінде мұндай заттарды зерттеу және жаппай өндіру бастамасын 1914 жылдың қыркүйегінде, яғни окоп соғысына көшкенге дейін, сол кездегі жоғары қолбасшылықтың майоры Макс Бауэр көтергенін сенімді түрде сипаттайды. Кейіннен, Хинденбург пен министрліктің нұсқауы бойынша Дуйсберг бұл тұжырымдаманы түзетуге және бұл әрекеттер қорғанысқа, сондай-ақ жаудың газ шабуылдарына жауап ретінде жасалған деп мәлімдеуге мәжбүр болды.<ref name="Margit7">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст туралы ұқсас аңыздар жақында ғана сақталған. Бұған мысал ретінде 1998 жылы жарияланған «Жаңа неміс өмірбаяндары» кітабындағы жазбаны келтіруге болады:{{Cquote|«[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Н. баллистика және химиялық жарылғыш заттармен айналысты.»}} Басқа дереккөздерден алынған ұқсас жазбада<ref name="Rudolf2">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_22">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref> былай делінген:{{Cquote|''1915 жылдан кейін ол I минометтік батальонның ғылыми комиссиясында қызмет етті. Ол жарылғыш заттарды жетілдіруге тиіс еді. Ол өлімге әкелетін улы газдарды қолданудан бас тартты''.}} Осылайша, автор Нернсттің этикалық себептермен мұндай қаруды әзірлеумен ешқашан айналыспағанын алға тартып, дәл емес көріністі бейнелейді. Басқа бір дереккөзде Нернсттің [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттарға]] мақсатты себептермен қарсы болғаны айтылады:{{Cquote|«Жауынды өлтіру арқылы емес, оны тек мүгедек ету арқылы соғыс жүргізу заманауи, ақылға қонымды және рационалды».}} Басқа авторлар Нернсттің орнына [[Фриц Габер|Габер]] келгенін және сондықтан [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруға]] қатысты тапсырмасы болмағанын айтады<ref name="Coffe4">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Margit8">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Herbert2">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>: Нернст ''«есірткі газдарымен тәжірибе жасады»'', бірақ әскери күштерде ''мұндай «зиянсыз бомбалар» жеткіліксіз болды. Сондықтан олар оны осы зерттеу жұмыстарынан алып тастап, [[Фриц Габер|Фриц Габерді]] бұл қаруды одан әрі дамытуға шақырды»''. Авторлар сонымен қатар Нернсттің 1915 жылдың жазында Темір крест алғаннан кейін химиялық улы заттарды әзірлеу және пайдалану жөніндегі жұмысын тастағанын айтады<ref name="Coffe5">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. 1915 жылдан бері Нернст жасаған өлімге әкелетін улы газдарды қолданғаны туралы ресми дереккөздерден және жеке құжаттардан алынған куәліктер бар. Қалғандары негізінен өз зерттеулеріне негізделген және химиялық қаруды қолдануды жақтаудың алдыңғы қатарында болған Габердің басшылығымен жасалған. Нернст көптеген жылдар бойы Макс Бауэрмен, Карл Дуйсбергпен және Габермен тығыз жұмыс істеді. Сайып келгенде, өлімге әкелетін улы газдарды «табысты» пайдалану үшін қажетті жағдайлар осы мақсаттарға арналған тиісті оқтар мен қаруларды жасау арқылы жасалды. Сондай-ақ, Нернстке «Buntschießens» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтарды ату) кезінде «Maskenbrecher» («маска бұзғыштар») деп аталатын өлімге әкелмейтін улы газдардың негізінен тиімді болғаны, бұл өлімге әкелетін улағыш заттардың әсер етуіне мүмкіндік бергені құпия емес еді. Соңында, Нернст хлор, фосген және дифосген сияқты өлімге әкелетін химиялық улағыш заттары бар зымырандарды жасап шығарды және неміс армиясының өтініші бойынша олардың тиімділігін тексеру және «жақсартуларды» ұсыну үшін майданға жиі барды. Сонымен қатар, Нернст Карл Дуйсберг және Макс Бауэр сияқты адамдармен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды, олар өлімге әкелетін химиялық қаруды әзірлеу мен қолдануда маңызды рөл атқарды және бұл саланы өмір бойы қолдады. Дегенмен, Нернст жалғыз емес еді. Сол кезде белсенді болғандардың қатарында Нобель сыйлығының лауреаттары Эмиль Фишер, Джеймс Франк, Отто Ган, Густав Людвиг Герц, Макс Планк, Йоханнес Старк және Ричард Мартин Вильштеттер болды. Отто Ган кейінірек газ соғысын қолдауға көмектескен жұмысына өкінгенін мойындаған бірнеше танымал ғалымдардың бірі. Биология, химия және физика саласындағы неміс ғалымдарының аз бөлігі мұндай қаруды қолдану мен әзірлеуді бірден қабылдамады, және бұл фактіні тікелей немесе жанама түрде растайтындардың барлығы бірдей жоқ. Мұндай көзқарастарды, мысалы, Макс Борн, Штаудингер және Адольф Виндаус ұстанды. Нернстің жұмысы көптеген басылымдарда, әсіресе Үшінші Рейхтің құлауынан кейінгі алғашқы онжылдықтарда жасырылды, бүркемеленді немесе бейнелі түрде ұсынылды. Нернстің жұмысының басқа елдерде жасырын түрде көрсетілуі бұрынғы Шығыс Германияға да әсер етті<ref>s. die hier referierten Publikationen der Akademie der Wissenschaften der DDR bzw. im Akademie-Verlag.</ref>. Дегенмен, тіпті 2014 жылы Берлиндегі Гумбольдт университеті жариялаған басылымда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нернстің қызметі келесі мұқабадағы әңгімеге сәйкес ұсынылды: ''«Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғалым баллистика және жарылғыш химиялық заттармен жұмыс істеді»''<ref>Humboldt-Universität zu Berlin, Presseportal: Ein genialer, höchst aktiver und ungewöhnlich erfolgreicher Forscher — Erinnerung an Walther Nernst, Stand 22. Juli 2011, Abruf 5. Nov. 2014.</ref><ref>s.a. die aktuelle Darstellung durch das Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik.</ref>. Бұл жалған ақпараттың себептері әртүрлі. === Жалын шашқыштың жаңартылуы === Көптеген авторлар Нернсті химиялық соғыс улағыш заттарын қолданғаны үшін соғыс қылмыскерлерінің әртүрлі тізімдеріне қосады. Дегенмен, [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] жесірі күйеуінің өмірбаянында керісінше мәлімдеді: ''«Профессор Вальтер Нернст (отшашарды ойлап тапқан) [[Отшашар|отшашарды]] ойлап тапқаны үшін соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енгізілді»<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>''. Кейінірек тағы бір автор бұған келісті<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде отшашарларды немістер ойлап таппағаны, бірақ қару-жарақ қорабына жақсартылған түрде қайта енгізілгені белгілі<ref>S.J.M Auld: Gas andflame in modern warfare. George H Doran, 1918.</ref>. Мысалы, Нернст пневматикалық мина лақтырғыштар бойынша жұмысын [[Отшашар|отшашарларды]] техникалық жетілдіру үшін пайдалана алар еді. Мұндай құрылғыларды енгізу мен пайдалануға келетін болсақ, мұнда Макс Бауэр шешуші рөл атқарды<ref>Ronald Pawly: The Kaiser’s Warlords: German Commandersof World War I. Verlag Osprey Publishing, 2012.</ref>. === Қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупі === 1918 жылы 11 қарашада Германия империясы капитуляцияланғаннан кейін көп ұзамай «Соғыс қылмыскерлерінің тізімдері» деп аталатын адамдардың тізімдері жасалып, таратылды, олардың түпнұсқалығы, құрамы және ұзындығы әртүрлі болды. Нернст, Карл Дуйсберг, Фриц Габер және Вальтер Ратенаумен бірге, әдетте бұл тізімдердің ең басында болды<ref>Namen einiger als Kriegsverbrecher gesuchter Personen. In: Das Echo: Mit Beiblatt Deutsche Export Revue. Wochenzeitung Für Politik, Literatur, Export und Import, Band 38, 1919.</ref><ref name="Thomas2">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. Дегенмен, автор атап өткендей, мұндай тізімдерде (ресми тізімдерді қоса алғанда) болу Нернсттің шын мәнінде «соғыс кезіндегі зерттеулері үшін соғыс қылмыскері деп жарияланғанын» білдірмейді<ref name="Herman2">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref>. 1919 жылғы 28 маусымдағы Версаль келісімінің 228 және 229-баптары Германия үкіметін соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзды деп айыптаған жеңімпаз державалар айыптаған немістерді әскери соттарға тартуға міндеттеді. 230-бап Германия үкіметінен тергеу үшін қажетті кез келген құжаттарды ұсынуды талап етті. Дегенмен, жеңімпаз үкіметтер бұл жағдайда аз рөл атқарды, өйткені олар да халықаралық әскери құқықты дәл сондай дәрежеде бұзып жатқанын білді. Алайда, жеңімпаз державалардың баспасөзі түсініктеме беру, экстрадициялау және соттауды талап етуде ең белсенді болды. Алайда, жеңімпаз державалар неміс тарапы берген ақпаратқа сүйенбеді. Олар өздерінің тергеу комиссияларын құрды, олар басып алынған химиялық зауыттарды тексеріп, күдіктілерді жауапқа тартты. Бұл жағдайда күдіктілерге комиссияларда таныс әріптестерінің болуы көмектесті. Осылайша, британдық комиссияның басшысы генерал Гарольд Хартли Мюнхенде Ричард Виллштеттермен бірге химияны оқыды, ал комиссияның тағы бір мүшесі Карлсруэдегі Haber компаниясымен жұмыс істеді<ref name="Thomas3">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. 1919 жылдың шілде айының соңында Версаль келісімінің біртіндеп ратификациялануымен Нернст бұрынғы қарсыласы Габермен бірге Пруссия Ғылым академиясына және бейтарап мемлекеттер академияларына наразылық білдіріп, оларды «қатты таң қалдырып», әскери сотта «қарапайым қылмыскерлер» сияқты соттау керек деп мәлімдеді<ref name="Margit9">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. 1919 жылғы 16 шілдедегі [[Версаль бейбіт келісімі|бейбітшілік келісімі]] күшіне енгеннен кейін, жеңімпаз державалардың Нернст сияқты ғалымдарды соғыс қылмыстарына күдікпен тергеу үшін экстрадициялауды талап ететіні бірнеше ай бойы белгісіз болып қалды. Нернст отбасын қамтамасыз ету үшін бір жыл бұрын Даргерсдорфтағы Темплин маңында сатып алған жерін сатты. 1919 жылы ол, [[Фриц Габер]] сияқты, алдымен [[Швеция|Швецияға]], содан кейін [[Швейцария|Швейцарияға]] көшті<ref>Fritz Welsch: Chemiker über Chemiker. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Ost Akademie der Wissenschaften der DDR Berlin, Band 12). Akademie-Verlag, 1986.</ref>. Сонымен қатар, жеңіліске ұшыраған [[Германия|Германияда]] көптеген басылымдар азаматтарды Газ соғысына қарсы қоздырды, [[Германия]] құрбан ретінде, [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарын]] өзін-өзі қорғау ретінде пайдалану, ал жеңімпаздарды қатыгез кек алушылар ретінде көрсетті. Осылайша, 1919 жылы Эдуард Мейер «Ар-намыс, шындық және құқық үшін. Неміс университеті профессорларының экстрадиция мәселесі бойынша декларациясы» атты үндеуді жасауға бастамашы болды, онда былай делінген<ref name="Michael5">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>William M. Calder, III, Alexander Demandt: Eduard Meyer. (Mnemosyne, bibliothecaclassicaBatava, Suppl, Band 112). Verlag Brill, 1990.</ref>:{{Cquote|«Бізден не талап етіледі? Біз мыңдаған неміс азаматтарын азаматтық құқықтарынан айыруымыз, оларды кекшіл жауларға қырып-жою, азаптау, әділдік пен әділдіктің бір тамшысын да жоғалту үшін тапсыруымыз керек».}} Сол жылы кейбір студенттер «Неміс ғалымдарын шетелге экстрадициялауға қарсы» атты үндеу жариялады<ref name="Michael">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>Die Auslieferung der deutschen Wissenschaft an das Ausland: Ein Aufruf der deutschen Studentenschaft. Verlag Vertretung der deutschen Studentenschaft, 1920.</ref>. Осылайша, экстрадиция тізіміне енгендер ақырында ұлттық фавориттерге айналды<ref>Nernst zur Auslieferung gesucht. In: Zeitschrift für angewandte Chemie. Band 37, Verlag Chemie, 1924.</ref>:{{Cquote|«Біраз уақыт жүргізуші болып жұмыс істегеннен кейін, Нернстке әскери инженерлік жұмыс тапсырылды. Оның табысы мен маңыздылығы ең жақсы түсіндіріледі, себебі оның есімі жау елдері жер аударуды талап еткендердің алдыңғы қатарында болды».}} 1919 жылдың желтоқсанында Германия үкіметі «Соғыс қылмыскерлерін қудалау туралы» заңды шығарды, бірақ бұл олардың өз ниеттерін білдіруден гөрі жеңімпаз үшін формальдылық болды. 1920 жылдың ақпан айының ортасында жеңімпаз державалар Германиямен соғыс қылмыскерлерін Жоғарғы Сот соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін қудалайтындығы, бірақ егер неміс тарапынан тиісті сот шешімі қабылданса, оларды экстрадициялау мәселесін кейінге қалдыру мүмкіндігі туралы келісімге келді<ref name="Margit10">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Шын мәнінде, Германия үкіметі химиялық қаруды жасауға қатысқан ғалымдарды әшкереледі, бірақ олардың бұл бағыттағы қызметі ешқашан байыпты тексерілмеді. Бұл өз кезегінде шетелге жер аудару мүмкіндігін болдырмады. Сондықтан ғалымдар химиялық соғыс улағыш заттарын зерттеуге қатысқаны үшін қудалау қаупі енді жоқ екеніне сенімді бола алды. Сондықтан Нернст пен Габер 1919 жылдың соңында Германияға оралып, Берлиндегі қызметін қайта жалғастырды. Одақтастардың жасырынуынан оралғаннан кейін екеуінен де химиялық қаруды әзірлеу және өндіру қызметі туралы сұралды, бірақ одан кейін бұл мәселеге қайтадан мән бермеді.<ref name="Coffe6">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Thomas4">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref> 1918 жылы Макс Планкқа, 1919 жылы Фриц Габер мен Йоханнес Старкқа және 1920 жылы Нернске Нобель сыйлығының берілуі шетелде айыптау пікірлерін тудырды<ref>«NOBEL PRICE WINNER MADE GERMAN GAS — Professor Nernst, However, Was Rewardedfor His Work in Electro-Chemistry. Professor Walter Nernst ofthe University of Berlin, whoreceivedthe Nobel priceof 1920 forchemistry, was theheadof a sccientificstaffwhichproducedpoison gas for Germany duringthe war.» In: The New York Times. 13. November 1921.</ref>, бірақ одақтас үкіметтер мен халықаралық ғылыми қауымдастықтың бұл мәселені қарастыруға дайын емес екенін көрсетті. 1920 жылдың ақпанындағы Одақтасаралық соғысты бақылау комиссиясының тізімінде 900-ге жуық іздеуде жүрген адам болғанымен, 1920 жылдың мамыр айына қарай ол 45 есімге дейін қысқартылды, ал Нернст те, Габер де онда көрсетілмеді.<ref name="Margit">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Hans_ok2">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Ute Deichmann: Flüchten, Mitmachen, Vergessen: Chemiker und Biochemiker in der NS-Zeit. Verlag Wiley-VCH, 2001.</ref>. === Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір эпизод === 1940 жылы Нернст Әскери-теңіз күштеріне қосылды, онда оған неміс су асты қайықтары пайдаланатын торпедаларды жетілдіру тапсырылды. Сол уақытқа дейін торпедалар сығылған ауаға сүйенді; оның орнына Нернст [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде миналар үшін жасаған отын зарядтарына арналған отын ұсынды. Әскери-теңіз күштері оған тиісті әдебиет бермегендіктен, ол кітап дүкендерінен әскери-теңіз әдебиеттерін сатып алды. Оның ескі физика және химия институтының жертөлесіндегі жұмысы шойын оқтың сынақтан өткізілуінен кейін аяқталды<ref>Paul Günther: Zum 10. Todestag von WaIther Nernst (* 25. 6. 1864, † 18. 11. 1941). Physikalische Blätter, Bd. 7, Ausg. 12, S. 556—558, Dezember 1951.</ref>. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] jl4hbtrjqyvwpvydvy0u8mebq5b9f70 3627366 3627360 2026-07-07T17:08:44Z Nurkhan 13652 3627366 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Ғылыми жетістіктер == 1914 жылдың қазан айында француз сарбаздары немістердің атқылауынан шарап қоймалары сияқты азаматтық ғимараттарға қорғаныштар арқылы жасырынды, содан кейін неміс жаяу әскерлері пайда болған кезде, осы баспаналардан күтпеген шабуылдар жасайтын. Осыған байланысты «француз ауылдарына шабуыл жасау» құрметті неміс тарапынан «өте үлкен құрбандықтарды» талап етті. Осы себепті Нернст Бауэрдің штаб-пәтеріне «осы мәселені шешу бойынша кеңес беру және шабуыл кезінде от, түтін, тітіркендіргіштер немесе «сасық снарядтарды» пайдаланып, мұндай баспаналарды пайдалану мүмкін емес ету жолдарын ойлап табу үшін» шақырылды. Осы талқылаудың нәтижесінде «жиһаз бен басқа ағаш заттарды бірнеше минут ішінде тұтандыратын», сондай-ақ дене мен сезім мүшелеріне төзімсіз әсер ететін және «бомбалауға ұшыраған үй-жайларда адамның болуын мүмкін емес ету үшін (шабуыл кезінде) 10-нан 20 минутқа дейін созылатын» «түтін мен тітіркендіргіштерді» шығаратын снарядқа ұқсас снаряд қажет деген шешім қабылданды<ref name="Timo">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. Бұл ақпарат құжаттармен, атап айтқанда Фалькенхайн, Дуйсберг, Бауэр, Нернст және Фишер жазған хатпен расталған бұрынғы фактілерге қайшы келеді<ref name="Timo2">Timo Baumann: Giftgas und Salpeter. Chemische Industrie, Naturwissenschaft und Militär von 1906 bis zum ersten Munitionsprogramm 1914/15. Inaugural-Dissertation, Philosophische Fakultät der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, vorgelegt im März 2008.</ref>. 1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай немістердің елді мекендердегі шабуылы, әсіресе Батыс майданында, тоқтап қалды. Тиісті құжаттар қажетті химиялық соғыс улағыш заттарынің шын мәнінде басынан бастап жарылғыш заттардың орнын басатын, соңғылары жеткіліксіз болған жағдайда, сондай-ақ окоптарда жасырынған жауларға шабуыл жасау үшін арналғанын растайды. Осылайша, Карл Дуйсберг химиялық қаруды әзірлеудегі өнеркәсіптік серіктес, ал Нернст пен Габер сияқты ғалымдар осы заттардың өнеркәсіптік өндірісіне қатысушылар ретінде орналастырылды. Соғыстан кейін Дуйсберг өзінің естеліктерінде мұндай заттарды зерттеу және жаппай өндіру бастамасын 1914 жылдың қыркүйегінде, яғни окоп соғысына көшкенге дейін, сол кездегі жоғары қолбасшылықтың майоры Макс Бауэр көтергенін сенімді түрде сипаттайды. Кейіннен, Хинденбург пен министрліктің нұсқауы бойынша Дуйсберг бұл тұжырымдаманы түзетуге және бұл әрекеттер қорғанысқа, сондай-ақ жаудың газ шабуылдарына жауап ретінде жасалған деп мәлімдеуге мәжбүр болды.<ref name="Margit7">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref> Нернст туралы ұқсас аңыздар жақында ғана сақталған. Бұған мысал ретінде 1998 жылы жарияланған «Жаңа неміс өмірбаяндары» кітабындағы жазбаны келтіруге болады:{{Cquote|«[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Н. баллистика және химиялық жарылғыш заттармен айналысты.»}} Басқа дереккөздерден алынған ұқсас жазбада<ref name="Rudolf2">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_22">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref> былай делінген:{{Cquote|''1915 жылдан кейін ол I минометтік батальонның ғылыми комиссиясында қызмет етті. Ол жарылғыш заттарды жетілдіруге тиіс еді. Ол өлімге әкелетін улы газдарды қолданудан бас тартты''.}} Осылайша, автор Нернсттің этикалық себептермен мұндай қаруды әзірлеумен ешқашан айналыспағанын алға тартып, дәл емес көріністі бейнелейді. Басқа бір дереккөзде Нернсттің [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық соғыс улағыш заттарға]] мақсатты себептермен қарсы болғаны айтылады:{{Cquote|«Жауынды өлтіру арқылы емес, оны тек мүгедек ету арқылы соғыс жүргізу заманауи, ақылға қонымды және рационалды».}} Басқа авторлар Нернсттің орнына [[Фриц Габер|Габер]] келгенін және сондықтан [[Химиялық қару|өлімге әкелетін химиялық қаруға]] қатысты тапсырмасы болмағанын айтады<ref name="Coffe4">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Margit8">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Herbert2">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>: Нернст ''«есірткі газдарымен тәжірибе жасады»'', бірақ әскери күштерде ''мұндай «зиянсыз бомбалар» жеткіліксіз болды. Сондықтан олар оны осы зерттеу жұмыстарынан алып тастап, [[Фриц Габер|Фриц Габерді]] бұл қаруды одан әрі дамытуға шақырды»''. Авторлар сонымен қатар Нернсттің 1915 жылдың жазында Темір крест алғаннан кейін химиялық улы заттарды әзірлеу және пайдалану жөніндегі жұмысын тастағанын айтады<ref name="Coffe5">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. 1915 жылдан бері Нернст жасаған өлімге әкелетін улы газдарды қолданғаны туралы ресми дереккөздерден және жеке құжаттардан алынған куәліктер бар. Қалғандары негізінен өз зерттеулеріне негізделген және химиялық қаруды қолдануды жақтаудың алдыңғы қатарында болған Габердің басшылығымен жасалған. Нернст көптеген жылдар бойы Макс Бауэрмен, Карл Дуйсбергпен және Габермен тығыз жұмыс істеді. Сайып келгенде, өлімге әкелетін улы газдарды «табысты» пайдалану үшін қажетті жағдайлар осы мақсаттарға арналған тиісті оқтар мен қаруларды жасау арқылы жасалды. Сондай-ақ, Нернстке «Buntschießens» (әртүрлі типтегі және калибрлі снарядтарды ату) кезінде «Maskenbrecher» («маска бұзғыштар») деп аталатын өлімге әкелмейтін улы газдардың негізінен тиімді болғаны, бұл өлімге әкелетін улағыш заттардың әсер етуіне мүмкіндік бергені құпия емес еді. Соңында, Нернст хлор, фосген және дифосген сияқты өлімге әкелетін химиялық улағыш заттары бар зымырандарды жасап шығарды және неміс армиясының өтініші бойынша олардың тиімділігін тексеру және «жақсартуларды» ұсыну үшін майданға жиі барды. Сонымен қатар, Нернст Карл Дуйсберг және Макс Бауэр сияқты адамдармен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды, олар өлімге әкелетін химиялық қаруды әзірлеу мен қолдануда маңызды рөл атқарды және бұл саланы өмір бойы қолдады. Дегенмен, Нернст жалғыз емес еді. Сол кезде белсенді болғандардың қатарында Нобель сыйлығының лауреаттары Эмиль Фишер, Джеймс Франк, Отто Ган, Густав Людвиг Герц, Макс Планк, Йоханнес Старк және Ричард Мартин Вильштеттер болды. Отто Ган кейінірек газ соғысын қолдауға көмектескен жұмысына өкінгенін мойындаған бірнеше танымал ғалымдардың бірі. Биология, химия және физика саласындағы неміс ғалымдарының аз бөлігі мұндай қаруды қолдану мен әзірлеуді бірден қабылдамады, және бұл фактіні тікелей немесе жанама түрде растайтындардың барлығы бірдей жоқ. Мұндай көзқарастарды, мысалы, Макс Борн, Штаудингер және Адольф Виндаус ұстанды. Нернстің жұмысы көптеген басылымдарда, әсіресе Үшінші Рейхтің құлауынан кейінгі алғашқы онжылдықтарда жасырылды, бүркемеленді немесе бейнелі түрде ұсынылды. Нернстің жұмысының басқа елдерде жасырын түрде көрсетілуі бұрынғы Шығыс Германияға да әсер етті<ref>s. die hier referierten Publikationen der Akademie der Wissenschaften der DDR bzw. im Akademie-Verlag.</ref>. Дегенмен, тіпті 2014 жылы Берлиндегі Гумбольдт университеті жариялаған басылымда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нернстің қызметі келесі мұқабадағы әңгімеге сәйкес ұсынылды: ''«Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғалым баллистика және жарылғыш химиялық заттармен жұмыс істеді»''<ref>Humboldt-Universität zu Berlin, Presseportal: Ein genialer, höchst aktiver und ungewöhnlich erfolgreicher Forscher — Erinnerung an Walther Nernst, Stand 22. Juli 2011, Abruf 5. Nov. 2014.</ref><ref>s.a. die aktuelle Darstellung durch das Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik.</ref>. Бұл жалған ақпараттың себептері әртүрлі. === Жалын шашқыштың жаңартылуы === Көптеген авторлар Нернсті химиялық соғыс улағыш заттарын қолданғаны үшін соғыс қылмыскерлерінің әртүрлі тізімдеріне қосады. Дегенмен, [[Фриц Габер|Фриц Габердің]] жесірі күйеуінің өмірбаянында керісінше мәлімдеді: ''«Профессор Вальтер Нернст (отшашарды ойлап тапқан) [[Отшашар|отшашарды]] ойлап тапқаны үшін соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енгізілді»<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>''. Кейінірек тағы бір автор бұған келісті<ref>Charlotte Haber: Mein Leben mit Fritz Haber. Verlag Econ Verlag, 1970.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде отшашарларды немістер ойлап таппағаны, бірақ қару-жарақ қорабына жақсартылған түрде қайта енгізілгені белгілі<ref>S.J.M Auld: Gas andflame in modern warfare. George H Doran, 1918.</ref>. Мысалы, Нернст пневматикалық мина лақтырғыштар бойынша жұмысын [[Отшашар|отшашарларды]] техникалық жетілдіру үшін пайдалана алар еді. Мұндай құрылғыларды енгізу мен пайдалануға келетін болсақ, мұнда Макс Бауэр шешуші рөл атқарды<ref>Ronald Pawly: The Kaiser’s Warlords: German Commandersof World War I. Verlag Osprey Publishing, 2012.</ref>. === Қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупі === 1918 жылы 11 қарашада Германия империясы капитуляцияланғаннан кейін көп ұзамай «Соғыс қылмыскерлерінің тізімдері» деп аталатын адамдардың тізімдері жасалып, таратылды, олардың түпнұсқалығы, құрамы және ұзындығы әртүрлі болды. Нернст, Карл Дуйсберг, Фриц Габер және Вальтер Ратенаумен бірге, әдетте бұл тізімдердің ең басында болды<ref>Namen einiger als Kriegsverbrecher gesuchter Personen. In: Das Echo: Mit Beiblatt Deutsche Export Revue. Wochenzeitung Für Politik, Literatur, Export und Import, Band 38, 1919.</ref><ref name="Thomas2">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. Дегенмен, автор атап өткендей, мұндай тізімдерде (ресми тізімдерді қоса алғанда) болу Нернсттің шын мәнінде «соғыс кезіндегі зерттеулері үшін соғыс қылмыскері деп жарияланғанын» білдірмейді<ref name="Herman2">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref>. 1919 жылғы 28 маусымдағы Версаль келісімінің 228 және 229-баптары Германия үкіметін соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзды деп айыптаған жеңімпаз державалар айыптаған немістерді әскери соттарға тартуға міндеттеді. 230-бап Германия үкіметінен тергеу үшін қажетті кез келген құжаттарды ұсынуды талап етті. Дегенмен, жеңімпаз үкіметтер бұл жағдайда аз рөл атқарды, өйткені олар да халықаралық әскери құқықты дәл сондай дәрежеде бұзып жатқанын білді. Алайда, жеңімпаз державалардың баспасөзі түсініктеме беру, экстрадициялау және соттауды талап етуде ең белсенді болды. Алайда, жеңімпаз державалар неміс тарапы берген ақпаратқа сүйенбеді. Олар өздерінің тергеу комиссияларын құрды, олар басып алынған химиялық зауыттарды тексеріп, күдіктілерді жауапқа тартты. Бұл жағдайда күдіктілерге комиссияларда таныс әріптестерінің болуы көмектесті. Осылайша, британдық комиссияның басшысы генерал Гарольд Хартли Мюнхенде Ричард Виллштеттермен бірге химияны оқыды, ал комиссияның тағы бір мүшесі Карлсруэдегі Haber компаниясымен жұмыс істеді<ref name="Thomas3">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref>. 1919 жылдың шілде айының соңында Версаль келісімінің біртіндеп ратификациялануымен Нернст бұрынғы қарсыласы Габермен бірге Пруссия Ғылым академиясына және бейтарап мемлекеттер академияларына наразылық білдіріп, оларды «қатты таң қалдырып», әскери сотта «қарапайым қылмыскерлер» сияқты соттау керек деп мәлімдеді<ref name="Margit9">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. 1919 жылғы 16 шілдедегі [[Версаль бейбіт келісімі|бейбітшілік келісімі]] күшіне енгеннен кейін, жеңімпаз державалардың Нернст сияқты ғалымдарды соғыс қылмыстарына күдікпен тергеу үшін экстрадициялауды талап ететіні бірнеше ай бойы белгісіз болып қалды. Нернст отбасын қамтамасыз ету үшін бір жыл бұрын Даргерсдорфтағы Темплин маңында сатып алған жерін сатты. 1919 жылы ол, [[Фриц Габер]] сияқты, алдымен [[Швеция|Швецияға]], содан кейін [[Швейцария|Швейцарияға]] көшті<ref>Fritz Welsch: Chemiker über Chemiker. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Ost Akademie der Wissenschaften der DDR Berlin, Band 12). Akademie-Verlag, 1986.</ref>. Сонымен қатар, жеңіліске ұшыраған [[Германия|Германияда]] көптеген басылымдар азаматтарды Газ соғысына қарсы қоздырды, [[Германия]] құрбан ретінде, [[Химиялық қару|химиялық соғыс улағыш заттарын]] өзін-өзі қорғау ретінде пайдалану, ал жеңімпаздарды қатыгез кек алушылар ретінде көрсетті. Осылайша, 1919 жылы Эдуард Мейер «Ар-намыс, шындық және құқық үшін. Неміс университеті профессорларының экстрадиция мәселесі бойынша декларациясы» атты үндеуді жасауға бастамашы болды, онда былай делінген<ref name="Michael5">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>William M. Calder, III, Alexander Demandt: Eduard Meyer. (Mnemosyne, bibliothecaclassicaBatava, Suppl, Band 112). Verlag Brill, 1990.</ref>:{{Cquote|«Бізден не талап етіледі? Біз мыңдаған неміс азаматтарын азаматтық құқықтарынан айыруымыз, оларды кекшіл жауларға қырып-жою, азаптау, әділдік пен әділдіктің бір тамшысын да жоғалту үшін тапсыруымыз керек».}} Сол жылы кейбір студенттер «Неміс ғалымдарын шетелге экстрадициялауға қарсы» атты үндеу жариялады<ref name="Michael">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref>Die Auslieferung der deutschen Wissenschaft an das Ausland: Ein Aufruf der deutschen Studentenschaft. Verlag Vertretung der deutschen Studentenschaft, 1920.</ref>. Осылайша, экстрадиция тізіміне енгендер ақырында ұлттық фавориттерге айналды<ref>Nernst zur Auslieferung gesucht. In: Zeitschrift für angewandte Chemie. Band 37, Verlag Chemie, 1924.</ref>:{{Cquote|«Біраз уақыт жүргізуші болып жұмыс істегеннен кейін, Нернстке әскери инженерлік жұмыс тапсырылды. Оның табысы мен маңыздылығы ең жақсы түсіндіріледі, себебі оның есімі жау елдері жер аударуды талап еткендердің алдыңғы қатарында болды».}} 1919 жылдың желтоқсанында Германия үкіметі «Соғыс қылмыскерлерін қудалау туралы» заңды шығарды, бірақ бұл олардың өз ниеттерін білдіруден гөрі жеңімпаз үшін формальдылық болды. 1920 жылдың ақпан айының ортасында жеңімпаз державалар Германиямен соғыс қылмыскерлерін Жоғарғы Сот соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін қудалайтындығы, бірақ егер неміс тарапынан тиісті сот шешімі қабылданса, оларды экстрадициялау мәселесін кейінге қалдыру мүмкіндігі туралы келісімге келді<ref name="Margit10">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref>. Шын мәнінде, Германия үкіметі химиялық қаруды жасауға қатысқан ғалымдарды әшкереледі, бірақ олардың бұл бағыттағы қызметі ешқашан байыпты тексерілмеді. Бұл өз кезегінде шетелге жер аудару мүмкіндігін болдырмады. Сондықтан ғалымдар химиялық соғыс улағыш заттарын зерттеуге қатысқаны үшін қудалау қаупі енді жоқ екеніне сенімді бола алды. Сондықтан Нернст пен Габер 1919 жылдың соңында Германияға оралып, Берлиндегі қызметін қайта жалғастырды. Одақтастардың жасырынуынан оралғаннан кейін екеуінен де химиялық қаруды әзірлеу және өндіру қызметі туралы сұралды, бірақ одан кейін бұл мәселеге қайтадан мән бермеді.<ref name="Coffe6">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref><ref name="Thomas4">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref> 1918 жылы Макс Планкқа, 1919 жылы Фриц Габер мен Йоханнес Старкқа және 1920 жылы Нернске Нобель сыйлығының берілуі шетелде айыптау пікірлерін тудырды<ref>«NOBEL PRICE WINNER MADE GERMAN GAS — Professor Nernst, However, Was Rewardedfor His Work in Electro-Chemistry. Professor Walter Nernst ofthe University of Berlin, whoreceivedthe Nobel priceof 1920 forchemistry, was theheadof a sccientificstaffwhichproducedpoison gas for Germany duringthe war.» In: The New York Times. 13. November 1921.</ref>, бірақ одақтас үкіметтер мен халықаралық ғылыми қауымдастықтың бұл мәселені қарастыруға дайын емес екенін көрсетті. 1920 жылдың ақпанындағы Одақтасаралық соғысты бақылау комиссиясының тізімінде 900-ге жуық іздеуде жүрген адам болғанымен, 1920 жылдың мамыр айына қарай ол 45 есімге дейін қысқартылды, ал Нернст те, Габер де онда көрсетілмеді.<ref name="Margit">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Hans_ok2">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Ute Deichmann: Flüchten, Mitmachen, Vergessen: Chemiker und Biochemiker in der NS-Zeit. Verlag Wiley-VCH, 2001.</ref>. === Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір эпизод === 1940 жылы Нернст Әскери-теңіз күштеріне қосылды, онда оған неміс су асты қайықтары пайдаланатын торпедаларды жетілдіру тапсырылды. Сол уақытқа дейін торпедалар сығылған ауаға сүйенді; оның орнына Нернст [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде миналар үшін жасаған отын зарядтарына арналған отын ұсынды. Әскери-теңіз күштері оған тиісті әдебиет бермегендіктен, ол кітап дүкендерінен әскери-теңіз әдебиеттерін сатып алды. Оның ескі физика және химия институтының жертөлесіндегі жұмысы шойын оқтың сынақтан өткізілуінен кейін аяқталды<ref>Paul Günther: Zum 10. Todestag von WaIther Nernst (* 25. 6. 1864, † 18. 11. 1941). Physikalische Blätter, Bd. 7, Ausg. 12, S. 556—558, Dezember 1951.</ref>. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] fogify9fb3owso9q5kzuyel8ew285rc 3627367 3627366 2026-07-07T17:09:55Z Nurkhan 13652 3627367 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] p2ay4ktxkqqvg21ir8wpwrgtcxvavpx 3627368 3627367 2026-07-07T17:12:00Z Nurkhan 13652 /* Әскери зерттеулер саласындағы іс-шаралар */ 3627368 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Марапаттар және мүшеліктер == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] iylzh25p5xldj7e5p0bc60elcjs0ddq 3627429 3627368 2026-07-07T17:56:52Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3627429 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 Веб-сайт nernst.de (неміс) |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906) {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Марапаттар және мүшеліктер == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)]{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] 0be57cd3k9rp481b0ysi32dv2osmk70 0 783185 3627369 2026-07-07T17:23:38Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатта... 3627369 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ph8l4d4ajiu52ditu0dvqs9hzuagp64 3627371 3627369 2026-07-07T17:24:02Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627371 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] qxwjytrm9ctfdqzjbjaf41p42f5379i 3627400 3627371 2026-07-07T17:30:35Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3627400 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == [[Ұлы Отан соғысы]] аяқталмай тұрып-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 4 маусымындағы Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] әскери қызметшілерін қызмет өтілі үшін ордендермен және медалдармен марапаттау тәртібін енгізді. Жарлыққа сәйкес, 10 жыл мінсіз қызметі үшін [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен]], 15 жыл мінсіз қызметі үшін [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз орденімен]], 20 жыл қызметі үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], ал 25 жыл қызметі үшін [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапаттау көзделді. 30 жыл мінсіз қызмет атқарғандарға Қызыл Ту орденімен қайта марапаттау қарастырылды. Қызмет өтілі үшін жауынгерлік марапаттармен марапаттау жаппай сипат алды. Мысалы, Қызыл Ту ордені (ең құрметті жауынгерлік ордендердің бірі) қызмет өтілі үшін шамамен 300 мың рет табысталды. Осындай жаппай марапаттаулар құрметті жауынгерлік марапаттардың беделін едәуір төмендетті. Сондықтан 1957 жылы қызмет өтілі үшін ордендермен және «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауды тоқтату туралы шешім қабылданды. Оның орнына үш күштік мекеменің әрқайсысы (КСРО Қорғаныс министрлігі, КСРО ішкі істер министрлігі және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) 1958 жылдың 25 қаңтарындағы бірлескен бұйрықпен өзінің мекемелік «Мінсіз қызметі үшін» медалын тағайындады. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ih0n3d1kuf3wdieyz0jfv5tdrs0jv7o 3627406 3627400 2026-07-07T17:35:04Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3627406 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == [[Ұлы Отан соғысы]] аяқталмай тұрып-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 4 маусымындағы Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] әскери қызметшілерін қызмет өтілі үшін ордендермен және медалдармен марапаттау тәртібін енгізді. Жарлыққа сәйкес, 10 жыл мінсіз қызметі үшін [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен]], 15 жыл мінсіз қызметі үшін [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз орденімен]], 20 жыл қызметі үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], ал 25 жыл қызметі үшін [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапаттау көзделді. 30 жыл мінсіз қызмет атқарғандарға Қызыл Ту орденімен қайта марапаттау қарастырылды. Қызмет өтілі үшін жауынгерлік марапаттармен марапаттау жаппай сипат алды. Мысалы, Қызыл Ту ордені (ең құрметті жауынгерлік ордендердің бірі) қызмет өтілі үшін шамамен 300 мың рет табысталды. Осындай жаппай марапаттаулар құрметті жауынгерлік марапаттардың беделін едәуір төмендетті. Сондықтан 1957 жылы қызмет өтілі үшін ордендермен және «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауды тоқтату туралы шешім қабылданды. Оның орнына үш күштік мекеменің әрқайсысы (КСРО Қорғаныс министрлігі, КСРО ішкі істер министрлігі және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) 1958 жылдың 25 қаңтарындағы бірлескен бұйрықпен өзінің мекемелік «Мінсіз қызметі үшін» медалын тағайындады. == Медал жайлы ереже == Ережеге сәйкес «Мінсіз қызметі үшін» медалімен Кеңес армиясының, Әскери-теңіз флотының, КСРО Ішкі істер министрлігінің әскерлері мен органдарының, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің әскерлері мен органдарының тиісті құрылымдарда кемінде 10 жыл қызмет атқарған және қызмет кезеңінде тәртіптік жаза алмаған әскери қызметшілері марапатталады. «Мінсіз қызметі үшін» медалімен марапаттауды КСРО Қорғаныс министрі, КСРО Ішкі істер министрі немесе КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы жүзеге асырады. «Мінсіз қызметі үшін» медалі үш дәрежеден тұрады: * I дәрежелі медал (20 жылдық мінсіз қызметі үшін) * II дәрежелі медал (15 жылдық мінсіз қызметі үшін) * III дәрежелі медал (10 жылдық мінсіз қызметі үшін) Медалдың ең жоғары дәрежесі — I дәрежесі. Марапаттау ретімен жүргізіледі: алдымен III дәрежелі, кейін II дәрежелі, соңында I дәрежелі медалмен марапатталады. Алайда, медал тағайындалған кезде 15 немесе 20 жыл қызмет өтілі бар адамдарға бірден тиісінше II немесе I дәрежелі медал берілуі мүмкін. «Мінсіз қызметі үшін» мекемелік медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда олардан кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] f9epmtc8eeytaqkb791kdguvpzgsarg 3627408 3627406 2026-07-07T17:36:46Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3627408 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == [[Ұлы Отан соғысы]] аяқталмай тұрып-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 4 маусымындағы Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] әскери қызметшілерін қызмет өтілі үшін ордендермен және медалдармен марапаттау тәртібін енгізді. Жарлыққа сәйкес, 10 жыл мінсіз қызметі үшін [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен]], 15 жыл мінсіз қызметі үшін [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз орденімен]], 20 жыл қызметі үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], ал 25 жыл қызметі үшін [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапаттау көзделді. 30 жыл мінсіз қызмет атқарғандарға Қызыл Ту орденімен қайта марапаттау қарастырылды. Қызмет өтілі үшін жауынгерлік марапаттармен марапаттау жаппай сипат алды. Мысалы, Қызыл Ту ордені (ең құрметті жауынгерлік ордендердің бірі) қызмет өтілі үшін шамамен 300 мың рет табысталды. Осындай жаппай марапаттаулар құрметті жауынгерлік марапаттардың беделін едәуір төмендетті. Сондықтан 1957 жылы қызмет өтілі үшін ордендермен және «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауды тоқтату туралы шешім қабылданды. Оның орнына үш күштік мекеменің әрқайсысы (КСРО Қорғаныс министрлігі, КСРО ішкі істер министрлігі және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) 1958 жылдың 25 қаңтарындағы бірлескен бұйрықпен өзінің мекемелік «Мінсіз қызметі үшін» медалын тағайындады. == Медал жайлы ереже == Ережеге сәйкес «Мінсіз қызметі үшін» медалімен [[Кеңес армиясы|Кеңес армиясының]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігінің]] әскерлері мен органдарының, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] әскерлері мен органдарының тиісті құрылымдарда кемінде 10 жыл қызмет атқарған және қызмет кезеңінде тәртіптік жаза алмаған әскери қызметшілері марапатталады. «Мінсіз қызметі үшін» медалімен марапаттауды КСРО Қорғаныс министрі, КСРО Ішкі істер министрі немесе КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы жүзеге асырады. «Мінсіз қызметі үшін» медалі үш дәрежеден тұрады: * I дәрежелі медал (20 жылдық мінсіз қызметі үшін) * II дәрежелі медал (15 жылдық мінсіз қызметі үшін) * III дәрежелі медал (10 жылдық мінсіз қызметі үшін) Медалдың ең жоғары дәрежесі — I дәрежесі. Марапаттау ретімен жүргізіледі: алдымен III дәрежелі, кейін II дәрежелі, соңында I дәрежелі медалмен марапатталады. Алайда, медал тағайындалған кезде 15 немесе 20 жыл қызмет өтілі бар адамдарға бірден тиісінше II немесе I дәрежелі медал берілуі мүмкін. «Мінсіз қызметі үшін» мекемелік медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда олардан кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] hb1ltx7ueyn58cvgnpmk7u7tql7qcfw 3627416 3627408 2026-07-07T17:45:26Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3627416 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == [[Ұлы Отан соғысы]] аяқталмай тұрып-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 4 маусымындағы Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] әскери қызметшілерін қызмет өтілі үшін ордендермен және медалдармен марапаттау тәртібін енгізді. Жарлыққа сәйкес, 10 жыл мінсіз қызметі үшін [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен]], 15 жыл мінсіз қызметі үшін [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз орденімен]], 20 жыл қызметі үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], ал 25 жыл қызметі үшін [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапаттау көзделді. 30 жыл мінсіз қызмет атқарғандарға Қызыл Ту орденімен қайта марапаттау қарастырылды. Қызмет өтілі үшін жауынгерлік марапаттармен марапаттау жаппай сипат алды. Мысалы, Қызыл Ту ордені (ең құрметті жауынгерлік ордендердің бірі) қызмет өтілі үшін шамамен 300 мың рет табысталды. Осындай жаппай марапаттаулар құрметті жауынгерлік марапаттардың беделін едәуір төмендетті. Сондықтан 1957 жылы қызмет өтілі үшін ордендермен және «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауды тоқтату туралы шешім қабылданды. Оның орнына үш күштік мекеменің әрқайсысы (КСРО Қорғаныс министрлігі, КСРО ішкі істер министрлігі және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) 1958 жылдың 25 қаңтарындағы бірлескен бұйрықпен өзінің мекемелік «Мінсіз қызметі үшін» медалын тағайындады. == Медал жайлы ереже == Ережеге сәйкес «Мінсіз қызметі үшін» медалімен [[Кеңес армиясы|Кеңес армиясының]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігінің]] әскерлері мен органдарының, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] әскерлері мен органдарының тиісті құрылымдарда кемінде 10 жыл қызмет атқарған және қызмет кезеңінде тәртіптік жаза алмаған әскери қызметшілері марапатталады. «Мінсіз қызметі үшін» медалімен марапаттауды КСРО Қорғаныс министрі, КСРО Ішкі істер министрі немесе КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы жүзеге асырады. «Мінсіз қызметі үшін» медалі үш дәрежеден тұрады: * I дәрежелі медал (20 жылдық мінсіз қызметі үшін) * II дәрежелі медал (15 жылдық мінсіз қызметі үшін) * III дәрежелі медал (10 жылдық мінсіз қызметі үшін) Медалдың ең жоғары дәрежесі — I дәрежесі. Марапаттау ретімен жүргізіледі: алдымен III дәрежелі, кейін II дәрежелі, соңында I дәрежелі медалмен марапатталады. Алайда, медал тағайындалған кезде 15 немесе 20 жыл қызмет өтілі бар адамдарға бірден тиісінше II немесе I дәрежелі медал берілуі мүмкін. «Мінсіз қызметі үшін» мекемелік медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда олардан кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == Медал диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінің ортасында доғал бұрыштарының астынан сәулелер шоғы таралған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Жұлдызша шеңбер бойымен алқагүлмен қоршалған. Медалдың алдыңғы бетіндегі бейне оны тағайындаған бүкіл мекемелердің барлық түрлері мен нұсқалары үшін бірдей. Ерекшелік ретінде Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті тағайындаған медалдардың екінші түрін атауға болады. Бұл түрдің алдыңғы бетінің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында, медалдың тиісінше I, II және III дәрежелерінде «ХХ», «XV» немесе «Х» деген рим цифрлары орналасқан. I дәрежелі медал [[Күміс|күмістен]] (1958–1965 жылдардағы алғашқы шығарылымдары) немесе күмістелген [[Жез|жезден]] (кейінгі шығарылымдары) дайындалады. I дәрежелі медалдағы бесбұрышты жұлдызшаның беті (ортасындағы орақ пен балғадан басқа) қызыл эмальмен қапталған. II дәрежелі медал жезден дайындалады. II дәрежелі медалдың бесбұрышты жұлдызшадан басқа, бүкіл беті күмістелген. III дәрежелі медал жезден дайындалады. III дәрежелі медал күмістелмеген. Медалдың артқы беті оны тағайындаған үш мекеменің әрқайсысы үшін әртүрлі. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм қызыл түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның жиектері жіңішке жасыл жолақтармен жиектелген. Таспаның ортасында алтын-сары жолақтар бар: * I дәрежеде — бір жолақ; * II дәрежеде — екі жолақ; * III дәрежеде — үш жолақ; == Сын == КСРО МҚК мен ІІМ әскерлері менен органдарында бұл медал ерекше құрметке ие болмады. Әскери қызметшілердің өздері оны көбіне «Мінсіз емес қызметі үшін» деп атайтын. Сондай-ақ, медалды «құм түстес медал» немесе «құмды медал» деп те атаған, бұл марапатталған адамның табиғи түрде қартайғанын меңзеген<ref>Каланов Н. А. Словарь морского жаргона (2 переизд.). — М.: Моркнига, 2011—440 с. ISBN 978-5-9906698-5-7, Б. 256</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 4hiexvucm7oirwqwhqma334gnwib2x4 3627419 3627416 2026-07-07T17:46:30Z Орел Карл 81620 /* Сын */ 3627419 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Мінсіз қызметі үшін» медалі<br />I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 1st class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:USSR15yearsofservice.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Medal For Impeccable Service 3rd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:For Impeccable Service 3rd class CCCP OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = мекемелік медал | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[25 қаңтар]] [[1958 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = КСРО мемлекеттік марапаттары | төменгі марапаты = жоқ | сайты = | Commons = Medal For Years Military Service }} '''«Мінсіз қызметі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За безупречную службу»}}) — КСРО Қорғаныс министрінің, КСРО Ішкі істер министрінің және КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасының 1958 жылғы 25 қаңтардағы бірлескен бұйрығымен құрылған мекемелік медал. == Тарихы == [[Ұлы Отан соғысы]] аяқталмай тұрып-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 4 маусымындағы Жарлығымен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] әскери қызметшілерін қызмет өтілі үшін ордендермен және медалдармен марапаттау тәртібін енгізді. Жарлыққа сәйкес, 10 жыл мінсіз қызметі үшін [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен]], 15 жыл мінсіз қызметі үшін [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз орденімен]], 20 жыл қызметі үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], ал 25 жыл қызметі үшін [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапаттау көзделді. 30 жыл мінсіз қызмет атқарғандарға Қызыл Ту орденімен қайта марапаттау қарастырылды. Қызмет өтілі үшін жауынгерлік марапаттармен марапаттау жаппай сипат алды. Мысалы, Қызыл Ту ордені (ең құрметті жауынгерлік ордендердің бірі) қызмет өтілі үшін шамамен 300 мың рет табысталды. Осындай жаппай марапаттаулар құрметті жауынгерлік марапаттардың беделін едәуір төмендетті. Сондықтан 1957 жылы қызмет өтілі үшін ордендермен және «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауды тоқтату туралы шешім қабылданды. Оның орнына үш күштік мекеменің әрқайсысы (КСРО Қорғаныс министрлігі, КСРО ішкі істер министрлігі және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) 1958 жылдың 25 қаңтарындағы бірлескен бұйрықпен өзінің мекемелік «Мінсіз қызметі үшін» медалын тағайындады. == Медал жайлы ереже == Ережеге сәйкес «Мінсіз қызметі үшін» медалімен [[Кеңес армиясы|Кеңес армиясының]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флотының]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігінің]] әскерлері мен органдарының, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің]] әскерлері мен органдарының тиісті құрылымдарда кемінде 10 жыл қызмет атқарған және қызмет кезеңінде тәртіптік жаза алмаған әскери қызметшілері марапатталады. «Мінсіз қызметі үшін» медалімен марапаттауды КСРО Қорғаныс министрі, КСРО Ішкі істер министрі немесе КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы жүзеге асырады. «Мінсіз қызметі үшін» медалі үш дәрежеден тұрады: * I дәрежелі медал (20 жылдық мінсіз қызметі үшін) * II дәрежелі медал (15 жылдық мінсіз қызметі үшін) * III дәрежелі медал (10 жылдық мінсіз қызметі үшін) Медалдың ең жоғары дәрежесі — I дәрежесі. Марапаттау ретімен жүргізіледі: алдымен III дәрежелі, кейін II дәрежелі, соңында I дәрежелі медалмен марапатталады. Алайда, медал тағайындалған кезде 15 немесе 20 жыл қызмет өтілі бар адамдарға бірден тиісінше II немесе I дәрежелі медал берілуі мүмкін. «Мінсіз қызметі үшін» мекемелік медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдары болған жағдайда олардан кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == Медал диаметрі 32 мм болатын дұрыс дөңгелек пішінге ие. Медалдың алдыңғы бетінің ортасында доғал бұрыштарының астынан сәулелер шоғы таралған бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Жұлдызша шеңбер бойымен алқагүлмен қоршалған. Медалдың алдыңғы бетіндегі бейне оны тағайындаған бүкіл мекемелердің барлық түрлері мен нұсқалары үшін бірдей. Ерекшелік ретінде Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті тағайындаған медалдардың екінші түрін атауға болады. Бұл түрдің алдыңғы бетінің төменгі бөлігінде, жұлдызшаның төменгі сәулелерінің арасында, медалдың тиісінше I, II және III дәрежелерінде «ХХ», «XV» немесе «Х» деген рим цифрлары орналасқан. I дәрежелі медал [[Күміс|күмістен]] (1958–1965 жылдардағы алғашқы шығарылымдары) немесе күмістелген [[Жез|жезден]] (кейінгі шығарылымдары) дайындалады. I дәрежелі медалдағы бесбұрышты жұлдызшаның беті (ортасындағы орақ пен балғадан басқа) қызыл эмальмен қапталған. II дәрежелі медал жезден дайындалады. II дәрежелі медалдың бесбұрышты жұлдызшадан басқа, бүкіл беті күмістелген. III дәрежелі медал жезден дайындалады. III дәрежелі медал күмістелмеген. Медалдың артқы беті оны тағайындаған үш мекеменің әрқайсысы үшін әртүрлі. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм қызыл түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітіледі. Таспаның жиектері жіңішке жасыл жолақтармен жиектелген. Таспаның ортасында алтын-сары жолақтар бар: * I дәрежеде — бір жолақ; * II дәрежеде — екі жолақ; * III дәрежеде — үш жолақ; == Сын == КСРО МҚК мен ІІМ әскерлері менен органдарында бұл медал ерекше құрметке ие болмады. Әскери қызметшілердің өздері оны көбіне «Мінсіз емес қызметі үшін» деп атайтын. Сондай-ақ, медалды «құм түстес медал» немесе «құмды медал» деп те атаған, бұл марапатталған адамның табиғи түрде қартайғанын меңзеген<ref>Каланов Н. А. Словарь морского жаргона (2 переизд.). — М.: Моркнига, 2011—440 с. ISBN 978-5-9906698-5-7, Б. 256</ref>. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Медали СССР|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=СПб.|баспасы=Печатный двор|жыл=1997|томы=|беттері=250—257|барлық беті=|сериясы=|isbn=5-7062-0111-0|тиражы=}} == Сілтеме == * [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_197017/77b830b17ca9e5927bec8b45e4fb7b8f67e3bb75/ Порядок размещения государственных наград, ведомственных знаков отличия и иных геральдических знаков на военной форме одежды военнослужащих (с учётом пункта 78 раздела VI приложения 1 к приказу Министра обороны России от 22 июня 2015 г. № 300 и приказа Министра обороны РФ от 07.02.2017 г. № 89)]{{ref-ru}} * [http://mondvor.narod.ru/MBezuprSl.html Медаль «За безупречную службу».] Ордена и медали СССР{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ouoex0fy6y134kf2ig3cpumzc2gz6a3 14 783186 3627373 2026-07-07T17:24:18Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: [[Санат:Қазақстанның болыстары]] 3627373 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстанның болыстары]] 3ufnx9dtoegqfk10gsfol3lvko1ara3 3627374 3627373 2026-07-07T17:24:43Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы|Маңғыстау облысы тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627374 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстанның болыстары]] [[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]] 7twallf8nopmttlayqn8vp7i8c57o1t 10 783187 3627431 2026-07-07T18:00:51Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-07-08|POTD 2026-07-08]]: filename only 3627431 wikitext text/x-wiki Dolina-dolnej-wisly-2.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 1cwvpnea8msohhpquchw01rd71rvfsd 0 783188 3627443 2026-07-07T18:12:49Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 3627443 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] p2j0ocxfx2zl0bptvn1xto6ki9vte6a 3627447 3627443 2026-07-07T18:16:58Z Мағыпар 100137 дереккөз 3627447 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] jpwd26vgtgg881reyw3zrjove0fdy95 3627504 3627447 2026-07-08T04:11:03Z Мағыпар 100137 толықтыру 3627504 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] b8koufpizik2qscibp44l4j912gw39e 3627505 3627504 2026-07-08T04:11:48Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3627505 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] kayolig4l65rekita07gv5bxfne9uvy 3627508 3627505 2026-07-08T04:18:52Z Мағыпар 100137 толықтыру 3627508 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] s6kgedsl9uxxw9pn1y1oq97owq93p7w 3627514 3627508 2026-07-08T04:22:37Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3627514 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] smefh77wv4m80y97uuaxjir99immgc7 3627515 3627514 2026-07-08T04:26:50Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3627515 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 4mzz7bajteds6rnvji7asd3l7r0gtg1 3627517 3627515 2026-07-08T04:29:32Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3627517 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] dq8fe0fsb7siccpgn0cws3mj26pay49 3627518 3627517 2026-07-08T04:39:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3627518 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 7gyoh2zl9nm2oig15enblm0odvxjjyl 3627519 3627518 2026-07-08T04:41:46Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы */ толықтыру 3627519 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] j003dfk47s8v9yg12z65bmfq89qrut5 3627541 3627519 2026-07-08T08:03:27Z Мағыпар 100137 3627541 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] p3ww5sdk66r3q0vh939l8zmge993mmn 3627542 3627541 2026-07-08T08:04:57Z Мағыпар 100137 /* Инфрақұрылымы */ толықтыру 3627542 wikitext text/x-wiki '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 0nw8sh22k40079ba6qqx30rjmrxjqko 3627543 3627542 2026-07-08T08:06:30Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3627543 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] i3u606hcl1i7ynkfe1b6uvoalqg1lto 3627544 3627543 2026-07-08T08:11:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3627544 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] hcmfspwmr98j4o3gg56p5u1q9dn1vab 3627545 3627544 2026-07-08T08:14:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3627545 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] tk2sm4ctcr0gmn9p1q6v15caubndqvm 3627547 3627545 2026-07-08T08:20:20Z Мағыпар 100137 толықтыру 3627547 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = 18 |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 9pufqmx0rovx880q81b7bliu2n5njbl 3627548 3627547 2026-07-08T08:22:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3627548 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Санақ жылы = |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 2px40fmv302dfn2vxcxqio8ngi8ntti 3627552 3627548 2026-07-08T08:25:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3627552 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 111 106 |Санақ жылы = 2020 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 91 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 63mwfpo6truqzrw7tgx9i2x7782vvhq 3627555 3627552 2026-07-08T08:37:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ сурет қою 3627555 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 111 106 |Санақ жылы = 2020 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 91 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == [[Сурет:Агдашский район 28 октября 2019 3.jpg|нобай|солға|250px|Ағдаш ауданы 2019 ж.]] Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] 5m8ra585x9pslvkw0pdbdrzmij9mtos 3627556 3627555 2026-07-08T08:41:25Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы */ сурет қою 3627556 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 111 106 |Санақ жылы = 2020 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 91 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == [[Сурет:Агдашский район 28 октября 2019 3.jpg|нобай|солға|250px|Ағдаш ауданы 2019 ж.]] Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == [[Сурет:Гиланский кормоперерабатывающий завод 1 мая 2014.jpg|нобай|солға|200px|Ғилан жем өңдеу зауыты]] Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] s2qukg4zvtb9dmaezgjafyojna25pjl 3627557 3627556 2026-07-08T08:41:48Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы */ 3627557 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 111 106 |Санақ жылы = 2020 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 91 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == [[Сурет:Агдашский район 28 октября 2019 3.jpg|нобай|солға|250px|Ағдаш ауданы 2019 ж.]] Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Экономикасы == [[Сурет:Гиланский кормоперерабатывающий завод 1 мая 2014.jpg|нобай|солға|250px|Ғилан жем өңдеу зауыты]] Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] q4e6szlgw2usvzymgp035w8z73j4goa 3627577 3627557 2026-07-08T10:24:18Z Мағыпар 100137 толықтыру 3627577 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Ағдаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş rayonu}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Әзербайжан |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =38 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =28 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = Аран экономикалық аймағы |Енеді = 26 муниципалит |Астанасы = Ағдаш |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1930 |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Әзербайжан тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 111 106 |Санақ жылы = 2020 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 91 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 1 020 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Aghdash District in Azerbaijan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = +4.00 |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 193 |Пошта индекстері = 0300 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = Ağdaş Rayon |Түсініктемелер = }} '''Ағдаш ауданы''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы - [[Ағдаш]] қаласы. Халық саны 93 300 адам.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ағдаш ауданы Ширван жазығының солтүстік-батысында, Аджинохур тау бөктерінің оңтүстігінде орналасқан. Жер беті негізінен жазық, солтүстік бөлігінде таулы жер бедері бар. Баку-Тбилиси және Баку-Габала темір жолдары, Баку-Газах тас жолы және Мингечевир-Баку электр желісі аймақ арқылы өтеді. Аймақ климаты орташа жылы, жазықтарда құрғақ субтропикалық климат бар. Аймақтағы орташа жылдық температура 14,2 градус Цельсий. Қаңтардың орташа температурасы 1,2-1,4°C, ал шілденің орташа температурасы 25-27°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300-450 мм аралығында. == Тарихы == [[Сурет:Агдашский район 28 октября 2019 3.jpg|нобай|солға|250px|Ағдаш ауданы 2019 ж.]] Орта ғасырдың соңында Араш деп аталатын бұл аймақ Ширван бейлербейлерінің қарамағында болды. Оны «сұлтан» титулын иеленген феодалдар басқарды. Кейінірек Сефевид-Осман соғыстары кезінде қолдан-қолға өткен Араш сұлтандығы айтарлықтай әлсіреп, 1850 жылдары Шеки хандығының вассалы болды. 1795 жылы сұлтандық таратылып, Шеки хандығына қосылды. 1873 жылы патшалық Кавказда жүргізген әкімшілік реформаға сәйкес, Елизаветполь губернаторлығының құрамында Араш ауданы құрылды. 1926 жылы Араш ауданы таратылып, аумағының бір бөлігі Шеки ауданына, ал қалған бөлігі Ағдаш қаласына және Гойчай ауданының Ағдаш ауданына берілді. 1930 жылы 8 тамызда Ағдаш ауданы құрылды. Ауданның әкімшілік орталығы — XVI ғасырда құрылған және 1900 жылдан бастап қала мәртебесіне ие [[Ағдаш]] қаласы. 1999 жылы 4 маусымда Ағдашта орташа жер сілкінісі болды. Ешкім зардап шекпесе де, 100-ден астам үй қирап, көптеген үйлер зардап шекті.<ref>{{citeweb|url=https://newfreelance24.ru/agdashskij-rajon/?ysclid=mrave84g11737125927|title=Агдашский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-7|lang=}}</ref> == Әкімшілік құрылымы == Ағдаш ауданында 26 муниципалитет бар: # Ағдаш қалалық әкімшілігі # Күйкел ауылдық әкімшілігі # Арало-Хосров ауылдық әкімшілігі == Экономикасы == [[Сурет:Гиланский кормоперерабатывающий завод 1 мая 2014.jpg|нобай|солға|250px|Ғилан жем өңдеу зауыты]] Ауданның экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Мақта шаруашылығы 19 ғасырда дами бастады. Сонымен қатар, соңғы жылдары тұздылығы жоғары аудандарда күріш шаруашылығын дамыту басымдыққа айналды. Жібек тоқу аймақтағы ең көне және дәстүрлі салалардың бірі болып саналады. Ауданның негізгі саласы — өңдеу. Ауданда пластмасса және тоқыма өнеркәсібі (Хосровский металлопластмас зауыты, Ағдаш өнеркәсіптік зауыты), тамақ өнеркәсібі (Ағдаш нан-тоқаш зауыты, Ағдаш азық-түлік зауыты) және құрылыс материалдарын өндіру (Кукель кірпіш зауыты) жақсы дамыған. == Инфрақұрылымы == Ауданда мұғалімдер даярлайтын мектептер, медициналық училищелер, ауылшаруашылық техникумдары және кәсіптік мектептер ашылды. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік, демалыс және тамақтану мекемелері бар. 39 елді мекенге газ жеткізілді. Аймақта XIX ғасырдағы бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Сурхайгаласи бекінісінің қирандылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан аудандары]] lwbw91h35s6xnf5o1k9q8z60doanv34 0 783189 3627475 2026-07-07T19:41:00Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Стадион |атауы = Метлайф-стэдиум |толық атауы = Нью-Йорк Нью-Джерси стадионы |шынайы атауы = |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = Медоулендс<br>Жаңа Медоулендс |логотипі = |логотип ені = |суреті = Metlife stadium (Aerial view).jpg |ені... 3627475 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Метлайф-стэдиум |толық атауы = Нью-Йорк Нью-Джерси стадионы |шынайы атауы = |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = Медоулендс<br>Жаңа Медоулендс |логотипі = |логотип ені = |суреті = Metlife stadium (Aerial view).jpg |ені = |сурет атауы = Стадионның солтүстік-батыс жағынан көрінісі, 2014 жыл |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 48|lat_sec = 49 |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 04|lon_sec = 28 |region = US |CoordScale = 2000 |санат = |орналасуы = 1 MetLife Stadium Drive<br>[[Ист-Ратерфорд]], [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қаланғаны = 5 қыркүйек 2007<ref>{{cite news|title=Giants and Jets Break Ground on New Stadium...Finally |first=Garafolo |last=Mike |url=http://blog.nj.com/ledgergiants/2007/09/giants_and_jets_break_ground_o.html |newspaper=[[The Star-Ledger]] |location=Newark |language=en |date=2007-09-05 |access-date=2011-12-18}} {{Wayback|date=2008-10-21 |url=https://web.archive.org/web/20081021065221/http://blog.nj.com/ledgergiants/2007/09/giants_and_jets_break_ground_o.html}}</ref> |салынған = 2008–2010 |жаңартылған = |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = [[АҚШ доллары|$]]1,6 миллиард (2025 жылғы бағам бойынша $2,36 миллиард) |жаңартылған құны = |ашылған = 10 сәуір 2010<ref name="Soft open"/> |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = {{ublist |[[Нью-Йорк Джайентс]] ([[Ұлттық футбол лигасы|НФЛ]]) (2010–) |[[Нью-Йорк Джетс]] ([[Ұлттық футбол лигасы|НФЛ]]) (2010–) |[[Орландо Гардианс|Нью-Йорк Гардиенс]] ([[XFL (2020—2023)|XFL]]) (2020) }} |сыйымдылығы = {{ublist |82 500 |80 663 ([[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 FIFA әлем чемпионаты]]) }} |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = {{URL|https://www.metlifestadium.com/}} |ортаққор = MetLife Stadium |позициялық карта = АҚШ |карта ені = }} '''Метлайф стадионы''' ({{lang-en|MetLife Stadium}}) — [[Ист-Ратерфорд]], [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та, [[Нью-Йорк]]тен 8 километр батысқа қарай орналасқан көпфункциялы [[стадион]]. 2010 жылы ашылып, [[Джайантс Стадиум]] орнын алған бұл стадион — [[Нью-Йорк Джайентс]] пен [[Нью-Йорк Джетс]] командаларының ([[Ұлттық футбол лигасы|НФЛ]]) үй-стадионы. $1,6 миллиардқа бағаланған бұл стадион кезінде АҚШ-тағы ең қымбатқа салынған стадион болды.<ref>{{cite web|url=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |title=11 Most Expensive Stadiums In The World |author=Esteban |date=2011-10-27 |publisher=Total Pro Sports |language=en |accessdate=2012-09-02}} {{Wayback|date=2012-08-27 |url=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/}}</ref> Дәл қазір ол [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 FIFA әлем чемпионаты]]на орай '''Нью-Йорк Нью-Джерси стадионы''' ({{lang-en|New York New Jersey Stadium}}) деп брендтеледі. Метлайф-стэдиум — Нью-Джерсидегі және Нью-Йорк метрополиялық аймағындағы және НФЛ-дағы ең ірі стадион. Оның сыйымдылығы 82 000 адамнан асады. == Белгілі іс-шаралары == [[Сурет:Wrestlemania35live.jpg|нобай|солға|35-Wrestlemania кезіндегі Метлайф-стэдиум, 2019 жылғы сәуір]] *Стадионда орын алған тұңғыш іс-шара Big City Classic [[лякросс]] сайысы еді. Ол 2010 жылғы 10 сәуірде болды.<ref name="Soft open">{{cite news|title=New Stadium, a Football Palace, Opens Saturday With Lacrosse |first=Ken |last=Belson |url=https://www.nytimes.com/2010/04/09/sports/football/09stadium.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=2010-04-08 |accessdate=2010-04-25}} {{Wayback|date=2010-04-13 |url=https://web.archive.org/web/20100413043347/http://www.nytimes.com/2010/04/09/sports/football/09stadium.html}}</ref> *Стадионда 2014 жылғы ақпанда [[XLVIII Супербоул]] жүрді. *[[Футболдан клубтар әлем біріншілігі 2025|2025 жылғы Футболдан клубтар әлем біріншілігі]]нің бірнеше матчтары, соның ішінде финалы, осы стадионда орын алды. *[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы FIFA әлем біріншілігі]]нің бірнеше матчтары, соның ішінде финалы, осы стадионда орын алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.metlifestadium.com Ресми сайты] {{Футболдан әлем чемпионаты стадиондары 2026}} [[Санат:Нью-Джерси спорт құрылыстары]] [[Санат:АҚШ-тағы америкалық футбол стадиондары]] [[Санат:АҚШ футбол стадиондары]] [[Санат:2010 жылы салынған стадиондар]] [[Санат:Нью-Йорк Джайентс]] [[Санат:Нью-Йорк Джетс]] [[Санат:Нью-Джерсидегі футбол]] [[Санат:Ист-Ратерфордтегі спорт]] [[Санат:2010 жылы АҚШ-та салынған ғимараттар және құрылыстар]] [[Санат:2010 жылғы АҚШ-тағы спорт]] [[Санат:2010 жылдағы Нью-Джерси]] 467uwk3i7mi7pgrlk8ntteq3qgx541j 0 783190 3627489 2026-07-08T03:47:18Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = E |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта... 3627489 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = E |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | қала = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York | статусы = | ағымы = [[Сунниттер|суннизм]] | мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты) | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 1931 | құрылысы аяқталды = 1931 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} '''Пауэрс-стрит мешіті''' (ағылш. ''Powers Street Mosque'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады. Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. == Тарихы == XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды. Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды. Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды. 1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды. == Сәулеті == Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді. Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады. Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Липка татарлары]] * [[Нью-Йорк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * {{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque |title=Powers Street Mosque |website=English Wikipedia |language=en }} * {{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит |title=Мечеть Пауэрс-стрит |website=Русская Википедия |language=ru }} * {{cite web |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/ |title=New York's First Mosque? |website=Islamicana |language=en }} * {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims |website=BBC News |language=en }} == Сыртқы сілтемелер == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque Powers Street Mosque — English Wikipedia] * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит Мешіт Пауэрс-стрит — Орысша Википедия] [[Санат:Нью-Йорк қаласындағы мешіттер]] [[Санат:Бруклин]] [[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]] gtkk6obul4n5xgtdyx3p4nymh0y18go 3627490 3627489 2026-07-08T03:48:29Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 «[[Санат:Нью-Йорк қаласындағы мешіттер|Нью-Йорк қаласындағы мешіттер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3627490 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = E |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | қала = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York | статусы = | ағымы = [[Сунниттер|суннизм]] | мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты) | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 1931 | құрылысы аяқталды = 1931 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} '''Пауэрс-стрит мешіті''' (ағылш. ''Powers Street Mosque'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады. Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. == Тарихы == XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды. Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды. Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды. 1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды. == Сәулеті == Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді. Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады. Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Липка татарлары]] * [[Нью-Йорк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * {{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque |title=Powers Street Mosque |website=English Wikipedia |language=en }} * {{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит |title=Мечеть Пауэрс-стрит |website=Русская Википедия |language=ru }} * {{cite web |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/ |title=New York's First Mosque? |website=Islamicana |language=en }} * {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims |website=BBC News |language=en }} == Сыртқы сілтемелер == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque Powers Street Mosque — English Wikipedia] * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит Мешіт Пауэрс-стрит — Орысша Википедия] [[Санат:Бруклин]] [[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]] i5qnvdu42btpjrzzdvpyba8k8pc82no 3627494 3627490 2026-07-08T03:50:42Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3627494 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | қала = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York | статусы = | ағымы = [[Сунниттер|суннизм]] | мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты) | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 1931 | құрылысы аяқталды = 1931 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} '''Пауэрс-стрит мешіті''' (ағылш. ''Powers Street Mosque'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады. Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. == Тарихы == XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды. Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды. Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды. 1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды. == Сәулеті == Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді. Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады. Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Липка татарлары]] * [[Нью-Йорк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * {{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque |title=Powers Street Mosque |website=English Wikipedia |language=en }} * {{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит |title=Мечеть Пауэрс-стрит |website=Русская Википедия |language=ru }} * {{cite web |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/ |title=New York's First Mosque? |website=Islamicana |language=en }} * {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims |website=BBC News |language=en }} == Сыртқы сілтемелер == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque Powers Street Mosque — English Wikipedia] * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит Мешіт Пауэрс-стрит — Орысша Википедия] [[Санат:Бруклин]] [[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]] a8vzrxvmxiowvpeed9xqrcw3x30l4iq 3627528 3627494 2026-07-08T06:09:02Z 1nter pares 146705 3627528 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | қала = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York | статусы = | ағымы = [[Сунниттер|суннизм]] | мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты) | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 1931 | құрылысы аяқталды = 1931 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} '''Пауэрс-стрит мешіті''' (ағылш. ''Powers Street Mosque'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады. Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. == Тарихы == XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды. Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды. Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды. 1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды. == Сәулеті == Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді. Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады. Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Липка татарлары]] * [[Нью-Йорк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * {{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Powers_Street_Mosque |title=Powers Street Mosque |website=English Wikipedia |language=en }} * {{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Мечеть_Пауэрс-стрит |title=Мечеть Пауэрс-стрит |website=Русская Википедия |language=ru }} * {{cite web |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/ |title=New York's First Mosque? |website=Islamicana |language=en }} * {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims |website=BBC News |language=en }} [[Санат:Бруклин]] [[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]] h141z5kbz69lbg38xxn51zzikcy03g9 3627529 3627528 2026-07-08T06:09:33Z 1nter pares 146705 3627529 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Пауэрс-стрит мешіті | шынайы аты = Powers Street Mosque | суреті = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg | сурет атауы = Пауэрс-стрит мешіті | позициялық карта = Америка Құрама Штаттары |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48 | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | қала = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York | статусы = | ағымы = [[Сунниттер|суннизм]] | мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты) | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 1931 | құрылысы аяқталды = 1931 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} '''Пауэрс-стрит мешіті''' (ағылш. ''Powers Street Mosque'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады. Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. == Тарихы == XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды. Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды. Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды. 1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды. == Сәулеті == Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді. Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады. Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Липка татарлары]] * [[Нью-Йорк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/ |title=New York's First Mosque? |website=Islamicana |language=en }} * {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims |website=BBC News |language=en }} [[Санат:Бруклин]] [[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]] b73dnpzci8s4sez9x40rdq9iw5p329d 14 783191 3627491 2026-07-08T03:48:44Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627491 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783192 3627492 2026-07-08T03:49:02Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627492 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783193 3627493 2026-07-08T03:49:14Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627493 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783194 3627495 2026-07-08T03:52:50Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627495 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 783195 3627497 2026-07-08T04:06:04Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=Хинолондар... 3627497 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді.<ref name="ruwiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Пипемидовая_кислота |title=Пипемидовая кислота |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pipemidic_acid |title=Pipemidic acid |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Адам организмінде пипемид қышқылының негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Препараттың аз бөлігі биотрансформацияға ұшырап, бірнеше метаболит түзеді. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен бірге '''ацетилпипемид қышқылы''', '''формилпипемид қышқылы''' және '''оксопипемид қышқылы''' анықталған.<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеуде әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылы мөлшерінің 2 %-ынан аз болғаны көрсетілген. Бұл метаболиттер бактерияларға қарсы әсер спектрі жағынан бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі пипемид қышқылына қарағанда шамамен 10 есе төмен деп сипатталған.<ref name="Kurobe1980" /> Осыған байланысты пипемид қышқылының клиникалық әсері мен уыттылығында оның метаболиттерінің рөлі шектеулі деп есептеледі. === Негізгі метаболиттері === Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Несептен үш негізгі метаболит анықталған: * '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄) — пиперазин сақинасының N-ацетилденуі нәтижесінде түзіледі; * '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) — N-формилдену нәтижесінде түзіледі; * '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄) — пиперазин сақинасының тотығуы нәтижесінде түзіледі. Бұл метаболиттердің барлығы несепте өте аз мөлшерде (әрқайсысы өзгермеген пипемид қышқылы мөлшерінің 2%-ынан аз) анықталады және олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы қосылысқа қарағанда шамамен он есе төмен.<ref name="Kurobe1980" /> Ацетилпипемид қышқылы пипемид қышқылының N-ацетилденуі нәтижесінде, формилпипемид қышқылы N-формилдену нәтижесінде, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі. Бұл метаболиттердің барлығы несепте аз мөлшерде кездеседі және бастапқы қосылыспен салыстырғанда бактерияға қарсы белсенділігі әлсіздеу.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қараңыз == * [[Хинолондар]] * [[Фторхинолондар]] * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] foscc50t6y6mdhptgfjaq7hnu5bwl95 3627499 3627497 2026-07-08T04:08:02Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Метаболизмі */ 3627499 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді.<ref name="ruwiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Пипемидовая_кислота |title=Пипемидовая кислота |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pipemidic_acid |title=Pipemidic acid |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980" /> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қараңыз == * [[Хинолондар]] * [[Фторхинолондар]] * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] 3vysyrjzdm0twox5m0pv5bqwb6fflgt 3627500 3627499 2026-07-08T04:09:35Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Метаболизмі */ 3627500 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді.<ref name="ruwiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Пипемидовая_кислота |title=Пипемидовая кислота |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pipemidic_acid |title=Pipemidic acid |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қараңыз == * [[Хинолондар]] * [[Фторхинолондар]] * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] 4898rxws7u6wjjxbq46lwznp2ty6nj5 3627501 3627500 2026-07-08T04:09:54Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Қараңыз */ 3627501 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді.<ref name="ruwiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Пипемидовая_кислота |title=Пипемидовая кислота |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pipemidic_acid |title=Pipemidic acid |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қараңыз == * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] c2zcg5heskc72w0cz9qvn55iqa9tr4p 3627601 3627501 2026-07-08T11:52:41Z 1nter pares 146705 3627601 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді.<ref name="ruwiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Пипемидовая_кислота |title=Пипемидовая кислота |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="enwiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pipemidic_acid |title=Pipemidic acid |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] aqdb0ydcg4v18b3ggen4dasgxdb58ys 3627602 3627601 2026-07-08T11:53:15Z 1nter pares 146705 3627602 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді. Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді.<ref name="ruwiki" /> Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған.<ref name="ruwiki" /> Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="ruwiki" /><ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады:<ref name="ruwiki" /> * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген.<ref name="ruwiki" /> == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады:<ref name="ruwiki" /> * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған.<ref name="ruwiki" /> Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі.<ref name="ruwiki" /> == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады.<ref name="ruwiki" /> Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған.<ref name="ruwiki" /> == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] ldklit8lco783278o3l24lw6gv9oko9 3627603 3627602 2026-07-08T11:55:11Z 1nter pares 146705 3627603 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді. Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі.<ref name="enwiki" /> == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді. Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған. Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады: * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген. == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады: * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған. Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі. == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады. Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған. == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі.<ref name="enwiki" /> == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] mbm3z0pg19x1xt48vzh0irk0zkxm4ks 3627604 3627603 2026-07-08T11:56:19Z 1nter pares 146705 3627604 wikitext text/x-wiki {{Дәрі |type=plain |image=Pipemidic acid.svg |width=220 |drug_name=Пипемид қышқылы |latin_name=Acidum pipemidicum |IUPAC_name=8-этил-5-оксо-2-пиперазин-1-ил-5,8-дигидропиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы |chemical_formula=C₁₄H₁₇N₅O₃ |molecular_weight=303,32 г/моль |CAS_number=51940-44-4 |PubChem=4831 |DrugBank=DB13823 |group=[[Хинолондар|хинолондар]] |ATC={{АТХ|J01|MB04}} |bioavailability=60%-ға дейін |forms=капсулалар |routes_of_administration=ішке қабылдау |trademarks=Палин, Пиламин, Пимидель, Пипегал, Уролин, Уропалин, Уротрактин }} '''Пипемид қышқылы''' — хинолондар тобына жататын синтетикалық бактерияға қарсы дәрілік зат. Химиялық құрылысы бойынша ол пиридо[2,3-d]пиримидин туындысы болып табылады және бактериялардың ДНҚ репликациясына қатысатын ферменттік жүйелерге әсер ететін хинолондық антибактериялық заттар қатарына кіреді. Пипемид қышқылы негізінен несеп-жыныс жолдарының бактериялық инфекцияларында қолданылған. Дәрілік заттың халықаралық анатомиялық-терапиялық-химиялық жіктемедегі коды — '''J01MB04'''.<ref name="gtp">{{cite web |url=https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 |title=Pipemidic acid |website=IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Физика-химиялық қасиеттері == Пипемид қышқылының молекулалық формуласы — C₁₄H₁₇N₅O₃, молярлық массасы — шамамен 303,32 г/моль. Қосылыстың CAS тіркеу нөмірі — 51940-44-4, PubChem дерекқорындағы идентификаторы — 4831, DrugBank идентификаторы — DB13823.<ref name="PubChem">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 |title=Pipemidic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="gtp" /> Құрылымында пиридопиримидин ядросы, карбон қышқылы тобы және пиперазин фрагменті бар. Осы пиперазин фрагменті қосылыстың бактерияға қарсы белсенділігімен байланысты маңызды құрылымдық элементтердің бірі ретінде патенттік әдебиетте көрсетілген.<ref name="ca1073456">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en |title=CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылы — ақтан сарғыш-ақ түске дейінгі кристалды ұнтақ. Зат жарыққа сезімтал және гигроскопиялық қасиет көрсете алады. Ол суда өте нашар ериді, этанолда, бензолда және эфирде іс жүзінде ерімейді, бірақ сұйылтылған қышқылдар мен сілтілер ерітінділерінде ериді.<ref name="ChemicalBook">{{cite web |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_IN_CB3748118.htm |title=Pipemidic acid |website=ChemicalBook |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Пипемид қышқылының балқу температурасы әртүрлі дереккөздерде 251–255 °C немесе 253–255 °C аралығында көрсетіледі; кейбір анықтамалықтарда балқу ыдыраумен жүретіні айтылады.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="FisherSDS">{{cite web |url=https://www.fishersci.com/store/msds?countryCode=US&language=en&partNumber=AAJ6643709&productDescription=PIPEMIDIC+ACID+10G&vendorId=VN00024248 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=Fisher Scientific |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref><ref name="CatoSDS">{{cite web |url=https://zycz.cato-chem.com/api/jchemhost/product/export_msds/?brand=cato&cat_no=CCAD300367 |title=Pipemidic acid — Safety Data Sheet |website=CATO Research Chemicals |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Қайнау температурасы жөніндегі мәліметтер біркелкі емес: бірқатар қауіпсіздік паспорттарында 534,9 °C немесе 717 °C мәндері беріледі. Сондықтан бұл көрсеткішті тәжірибелік тұрақты шама ретінде емес, анықтамалық немесе есептік мән ретінде қарастырған дұрыс.<ref name="FisherSDS" /><ref name="CatoSDS" /> Тығыздығы бойынша да дереккөздерде айырмашылық бар: кейбір анықтамалықтарда 1,1931 г/см³ шамасындағы бағалау мәні көрсетілсе, басқа қауіпсіздік паспорттарында 1,38 г/см³ мәні беріледі.<ref name="ChemicalBook" /><ref name="CatoSDS" /> Пипемид қышқылы тригидраты үшін молекулалық формула C₁₄H₁₇N₅O₃·3H₂O, молекулалық массасы 357,36 г/моль деп көрсетіледі.<ref name="PubChemTrihydrate">{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Pipemidic-acid-trihydrate |title=Pipemidic acid trihydrate |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Фармакологиялық қасиеттері == Пипемид қышқылы бактерицидтік әсер көрсетеді. Ол, ең алдымен, грамтеріс бактерияларға қарсы белсенді: ''Escherichia coli'', ''Proteus vulgaris'', ''Proteus mirabilis'', ''Klebsiella pneumoniae'', ''Pseudomonas aeruginosa'' және ''Neisseria'' туысына жататын кейбір микроорганизмдерге әсер етуі мүмкін. Кейбір деректерде оның ''Staphylococcus aureus''-қа қарсы белсенділігі де көрсетіледі, ал анаэробты бактерияларға қарсы белсенділігі төмен немесе жоқ деп сипатталады.<ref name="gtp" /> Әсер ету механизмі хинолондарға тән: препарат бактериялық ДНҚ-ның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын ферменттерді тежейді. Соның нәтижесінде бактерия жасушасында ДНҚ синтезі бұзылып, микроорганизмнің көбеюі тежеледі немесе жасуша өледі. == Фармакокинетикасы == Ішке қабылдағаннан кейін пипемид қышқылы асқазан-ішек жолынан сіңеді. Орыс тіліндегі фармакологиялық деректерде оның сіңуі шамамен 93 %, ал биожетімділігі 60 %-ға дейін деп беріледі. Ең жоғары қан сарысуындағы концентрациясына әдетте 1–2 сағат ішінде жетеді. Плазма ақуыздарымен байланысуы шамамен 30 % деп көрсетіледі. Заттың қан сарысуындағы концентрациясы салыстырмалы түрде төмен, ал несептегі концентрациясы жоғары болатындықтан, ол жүйелік инфекцияларға қарағанда несеп жолдарының инфекцияларында көбірек қолданылған. Препараттың едәуір бөлігі организмнен өзгермеген күйінде несеппен шығарылады. Метаболиттері де анықталған, бірақ олардың бактерияға қарсы белсенділігі бастапқы затпен салыстырғанда әлсіздеу деп сипатталады.<ref name="Kurobe1980" /> == Метаболизмі == Пипемид қышқылы адам организмінде аз дәрежеде метаболизденеді. Препараттың негізгі бөлігі өзгермеген күйінде несеппен шығарылады, ал аз ғана бөлігі биотрансформацияға ұшырайды. Адам несебінде өзгермеген пипемид қышқылымен қатар үш негізгі метаболит анықталған: '''ацетилпипемид қышқылы''' (C₁₆H₁₉N₅O₄), '''формилпипемид қышқылы''' (C₁₅H₁₇N₅O₄) және '''оксопипемид қышқылы''' (C₁₄H₁₅N₅O₄).<ref name="Kurobe1980">{{cite journal |last1=Kurobe |first1=N. |last2=Nakamura |first2=S. |last3=Shimizu |first3=M. |title=Metabolites of pipemidic acid in human urine |journal=Xenobiotica |date=1980 |volume=10 |issue=1 |pages=37–46 |doi=10.3109/00498258009033729 |pmid=7385914 |language=en}}</ref> Ацетилпипемид қышқылы пиперазин сақинасының N-ацетилденуі, формилпипемид қышқылы N-формилденуі, ал оксопипемид қышқылы пиперазин фрагментінің тотығуы нәтижесінде түзіледі.<ref name="Kurobe1980" /> Kurobe, Nakamura және Shimizu жүргізген зерттеу бойынша, әрбір метаболиттің мөлшері несептегі өзгермеген пипемид қышқылының 2%-ынан аз болады. Метаболиттердің бактерияларға қарсы әсер спектрі бастапқы затқа ұқсас болғанымен, олардың белсенділігі шамамен 10 есе төмен. Сондықтан пипемид қышқылының клиникалық әсері негізінен өзгермеген қосылыспен байланысты деп есептеледі.<ref name="Kurobe1980" /> == Қолданылуы == Пипемид қышқылы несеп-жыныс жүйесінің жедел және созылмалы инфекцияларында қолданылған. Негізгі көрсетілімдерге мыналар жатады: * [[пиелонефрит]]; * [[пиелит]]; * [[цистит]]; * [[простатит]]; * [[уретрит]]; * төменгі несеп жолдары инфекцияларының қайталануын алдын алу; * урологиялық және гинекологиялық аспаптық араласулар кезінде инфекциялық асқынулардың алдын алу. Дозалау режимі нақты препараттың нұсқаулығына, елдің тіркеу құжаттарына және науқастың жағдайына байланысты анықталады. Кейбір деректерде ересектерге тәулігіне 800 мг, әдетте 12 сағат аралықпен қабылдау сызбасы көрсетілген. == Қарсы көрсетілімдері == Пипемид қышқылын қолдануға қарсы көрсетілімдер ретінде төмендегі жағдайлар аталады: * препаратқа немесе басқа хинолондарға жоғары сезімталдық; * орталық жүйке жүйесінің кейбір аурулары, соның ішінде эпилепсия; * ауыр бүйрек жеткіліксіздігі; * ауыр бауыр жеткіліксіздігі; * жүктілік және бала емізу кезеңі; * балалар мен жасөспірімдер жасы. == Жанама әсерлері == Пипемид қышқылы қабылданғанда асқазан-ішек жолы тарапынан жүрек айну, іштің ауыруы, құсу немесе диарея сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аллергиялық реакциялар, тері бөртпелері, фотосенсибилизация, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, бас айналу, тремор немесе құрысулар сипатталған. Өте сирек жағымсыз құбылыстар ретінде тромбоцитопения, гемолиздік анемия, жалған жарғақшалы колит, Стивенс—Джонсон синдромы және суперинфекциялар көрсетіледі. == Өзара әрекеттесуі == Пипемид қышқылы кейбір дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін. Ол теофиллин мен кофеиннің метаболизміне ықпал етуі, ал антацидтер мен сукральфат оның сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұндай препараттарды бірге қолданғанда қабылдау аралығын сақтау ұсынылады. Сонымен қатар, кейбір деректерде варфариннің әсерін күшейтуі, рифампицинмен, циметидинмен және қабынуға қарсы стероидты емес препараттармен өзара әрекеттесуі мүмкін екені көрсетіледі. Аминогликозидтермен бірге қолданғанда бактерицидтік әсердің күшеюі сипатталған. == Қауіпсіздік және құқықтық мәртебесі == Пипемид қышқылы хинолондар тобына жататындықтан, осы топқа тән қауіпсіздік мәселелерімен байланысты қарастырылады. 2019 жылы Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі хинолон және фторхинолон препараттарының сирек, бірақ ұзаққа созылатын, мүгедектікке әкелуі мүмкін және кейде қайтымсыз жағымсыз әсерлері туралы шолуды аяқтады. Бұл шолуға пипемид қышқылы да енгізілген.<ref name="ema">{{cite web |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/quinolone-fluoroquinolone-containing-medicinal-products |title=Quinolone- and fluoroquinolone-containing medicinal products — referral |website=European Medicines Agency |language=en |date=2019-03-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> Ағылшын тіліндегі дереккөздерде Еуропалық Одақ аумағында пипемид қышқылы бар препараттарға маркетингтік рұқсаттың тоқтатылғаны көрсетіледі. == Синтезі == Пипемид қышқылының синтезі патенттік әдебиетте 2-пиперазинил-5-оксо-пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылдары туындыларының синтезі ретінде сипатталған. Dainippon Pharmaceutical компаниясының патенттік отбасында пипемид қышқылы «5,8-дигидро-8-этил-2-(1-пиперазинил)-5-оксопиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбон қышқылы» атауымен келтіріледі.<ref name="ca1073456" /><ref name="gb1451911">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en |title=GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids, their preparation and pharmaceutical compositions thereof |website=Google Patents |publisher=Dainippon Pharmaceutical Co. Ltd. |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> Жалпы синтетикалық тәсіл екі негізгі кезеңнен тұрады: # 2-позициясында галоген, төменгі алкилтио немесе төменгі алкокси тобы бар пиридо[2,3-d]пиримидин туындысын пиперазинмен немесе оның туындысымен әрекеттестіру; # алынған 6-карбоксилат эфирін гидролиздеп, бос карбон қышқылына айналдыру.<ref name="ca1073456" /> CA1073456A патентіндегі 43-мысалда пипемид қышқылын алу үшін этил 5,8-дигидро-8-этил-5-оксо-2-(1-пиперазинил)пиридо[2,3-d]пиримидин-6-карбоксилаты 7 % натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде 90 °C температурада өңделеді. Кейін реакциялық қоспа салқындатылып, сірке қышқылымен бейтараптандырылады; түзілген тұнба бөлініп алынып, диметилформамидтен қайта кристалдандырылады. Патентте өнім шығымы 4,3 г, балқу температурасы 253–255 °C деп көрсетілген.<ref name="ca1073456" /> Сол патентте балама жол ретінде ацетилмен қорғалған пиперазинил туындысын сілтілік ортада гидролиздеу арқылы пипемид қышқылын алу да берілген. Бұл тәсілде қорғаныш ацетил тобы ажыратылып, соңғы өнім ретінде бос пиперазин фрагменті бар карбон қышқылы түзіледі.<ref name="ca1073456" /> Пипемид қышқылының туындыларына қатысты кейінгі патенттерде осы негізгі құрылымның әртүрлі модификациялары сипатталған. Мысалы, Laboratoire Roger Bellon компаниясының GB1553436A патентінде пипемид қышқылы туындылары және олардың фармацевтикалық маңызы қарастырылған.<ref name="gb1553436">{{cite web |url=https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en |title=GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid |website=Google Patents |publisher=Laboratoire Roger Bellon |language=en |access-date=2026-07-07}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Антибиотиктер]] * [[Цистит]] * [[Пиелонефрит]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4831 PubChem: Pipemidic Acid] * [https://www.guidetopharmacology.org/GRAC/LigandDisplayForward?ligandId=12774 IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology: Pipemidic acid] * [https://patents.google.com/patent/CA1073456A/en CA1073456A — Piperazine derivatives and processes for preparation thereof] * [https://patents.google.com/patent/GB1451911A/en GB1451911A — 2-1-piperazino-5-oxopyrido-2,3,d-pyrimidine-6-carboxylic acids] * [https://patents.google.com/patent/GB1553436A/en GB1553436A — Derivatives of pipemidic acid] [[Санат:Антибиотиктер]] [[Санат:Хинолондар]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Пиперазиндер]] [[Санат:Пиримидиндер]] 9mrkyrinnmkck5iyqvfn2anwqwutaxz 14 783196 3627502 2026-07-08T04:10:06Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627502 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783197 3627503 2026-07-08T04:10:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 783198 3627516 2026-07-08T04:27:08Z Садықова Ақгүл 181520 {{Темір жәрмеңкесі| = 3627516 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Темір жәрмеңкесі| = == Лицензиялау == jo25a2ywpgu0ppyamr0tvo6mmnczufu 3 783199 3627521 2026-07-08T04:46:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3627521 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 09:46, 2026 ж. шілденің 8 (+05) 43rmo0bgikug95z555y1dz6z77e78pf 0 783201 3627526 2026-07-08T05:22:47Z Uzsport 121361 Жаңа бетте: {{Боксшы |Есімі = Тулкин Қиличев |Шынайы есімі = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev |Суреті = Tulkin Kilichev.jpg |Сурет ені = |Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев |Толық есімі = Тулкин Махмурұлы Қиличев |Лақап аты = |Азаматтығы = {{UZB}} |Туған күні = 2... 3627526 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Тулкин Қиличев |Шынайы есімі = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev |Суреті = Tulkin Kilichev.jpg |Сурет ені = |Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев |Толық есімі = Тулкин Махмурұлы Қиличев |Лақап аты = |Азаматтығы = {{UZB}} |Туған күні = 24.2.1983 |Туған жері = Зафарабад, Жиззах облысы, Өзбек КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = |Салмағы = орта салмақ |Тұрысы = оңқай |Бойы = 170 см |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = |Бокстағы дәрежесі = |Кәсіпқой жекпе-жегі = 8 |Жеңісі = 5 |Нокаут = |Жеңілісі = 2 |Тең түскені = 1 |Өткізілмегені = |boxrec = 331468 }} '''Тулкин Махмурұлы Қиличев''' (өзб. '''Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev'''; 1983 жылы 24 ақпанда туған) — өзбекстандық бокс жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой боксшы. Ол Өзбекстан бокс құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде жұмыс істеген.<ref name="olympic2022">{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/2213 |title=Toʻlqin Qilichevni tabriklaymiz! |publisher=Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi |language=uz |date=24 February 2022 |access-date=3 July 2026}}</ref> Қиличев ұлттық құрама бапкерлер штабы құрамында Рио-2016, Токио-2020 және Париж-2024 Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы кезеңде өзбекстандық боксшылар Олимпиада ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web |title=Rio 2016 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref><ref>{{cite web |title=Tokyo 2020 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref><ref>{{cite web |title=Paris 2024 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/paris-2024/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref> 2024 жылғы Париж Олимпиадасында Өзбекстан боксшылары бес алтын медаль жеңіп алды. Бұл нәтиже ел құрамасының Олимпиададағы бокстан ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Тулкин Қиличев 1983 жылы 24 ақпанда Өзбекстанның Жиззах облысындағы Зафарабад ауданында дүниеге келген.<ref name="sportsuz-bio">{{cite web |url=https://sports.uz/oz/news/view/tolqin-qilichevning-bolalik-xotiralari-yoxud-u-qanday-bokschi-bolgan-24-02-2020 |title=To'lqin Qilichevning bolalik xotiralari yoxud u qanday bokschi bo'lgan |publisher=Sports.uz |language=uz |date=24 February 2020 |access-date=3 July 2026}}</ref> 1995 жылы Жиззах қаласына көшіп, сол жерде бокспен айналыса бастады. 1997 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесіне түсіп, оны 2002 жылы аяқтады.<ref name="sportsuz-bio" /> 2002–2004 жылдары Орталық армия спорт клубында әскери қызмет атқарды. Кейін Өзбек мемлекеттік дене шынықтыру институтында оқып, 2008 жылы бітірді. 2010–2012 жылдары магистратурада білім алды.<ref name="sportsuz-bio" /> 2022 жылы оған дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі және спорттық дайындық үдерісі саласы бойынша профессор атағы берілгені хабарланды.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |publisher=Sports.kz |language=ru |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Боксшы ретіндегі мансабы == Қиличев бокспен жасөспірім кезінде айналыса бастады. Шыршықтағы олимпиадалық резерв училищесінде оқыған жылдары жасөспірімдер арасындағы республикалық жарыстарға қатысты. 2000 жылы Өзбекстан жасөспірімдер чемпионатының жүлдегері болды, ал 2001 жылы осы жарыстың финалына шықты.<ref name="sportsuz-bio" /> Кейін кәсіпқой боксқа өтті. 2005 жылы кәсіпқой рингтегі алғашқы жекпе-жегін өткізді. BoxRec дерегіне сәйкес, Қиличев кәсіпқой бокста 8 жекпе-жек өткізіп, 5 рет жеңіске жеткен, 2 рет жеңілген және 1 кездесу тең аяқталған.<ref>{{cite web |url=https://boxrec.com/en/box-pro/331468 |title=Tulkin Kilichov |publisher=BoxRec |access-date=3 July 2026}}</ref> == Жаттықтырушылық мансабы == === Алғашқы жылдары === Қиличев жаттықтырушылық қызметін 2009 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесінде бастады. Ол жас боксшыларды дайындаумен айналысты.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref> 2011 жылы Өзбекстан жасөспірімдер құрамасының жаттықтырушысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/671 |title="They will defend the honor of the country in Tokyo": boxer from Surkhandarya-Sanzhar Tursunov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=9 June 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/1055 |title=About awarding a group of athletes and coaches who achieved high results at the XXXII Summer Olympic Games in Tokyo |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026}}</ref> Кейін ол Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url=https://www.qalampir.uz/en/news/tulk-in-k-ilichev-osiyeda-yilning-eng-yakhshi-murabbiyi-buldi-112067 |title=Tulkin Kilichev named Asia's best boxing coach of the year |publisher=Qalampir.uz |date=30 December 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> === Uzbek Tigers === Қиличев World Series of Boxing турнирінде өнер көрсеткен ''Uzbek Tigers'' командасының бапкерлер құрамында да жұмыс істеді. Команда Өзбекстан бокс федерациясы мен Өзбекстан ұлттық олимпиада комитетінің қолдауымен құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/03/03/uzbektigers/ |title=Команда Uzbek Tigers сразится с российскими боксерами на матче WSB |publisher=Gazeta.uz |language=ru |date=3 March 2017 |access-date=3 July 2026}}</ref> ''Uzbek Tigers'' құрамында Хасанбой Дусматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Шахрам Ғиясов, Муроджон Ахмадалиев және Баходир Жалолов сияқты боксшылар өнер көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Олимпиада ойындары == === Рио-2016 === [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасы]] Қиличев үшін Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабы құрамында қатысқан Олимпиада ойындарының бірі болды.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref> Бұл ойындарда Өзбекстан боксшылары 7 медаль жеңіп алды: 3 алтын, 2 күміс және 2 қола.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref> Медаль иегерлері: * [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] — алтын; * [[Шаһобиддин Шәкірұлы Зоиров|Шахобиддин Зоиров]] — алтын; * [[Фазлиддин Хасанбайұлы Гаибназаров|Фазлиддин Ғоибназаров]] — алтын; * [[Бектемир Мелиқузиев]] — күміс; * [[Шахрам Ғиясов]] — күміс; * Муроджон Ахмадалиев — қола; * [[Рустам Тулаганов]] — қола. === Токио-2020 === [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио Олимпиадасы]] COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылы өтті. Бұл жарыста Баходир Жалолов аса ауыр салмақта алтын медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |title=Tokyo 2020 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov |title=Bakhodir Jalolov |publisher=Olympics.com |access-date=3 July 2026}}</ref> === Париж-2024 === [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж Олимпиадасында]] Қиличев Өзбекстан құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде көрсетілді.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/uz/news/3339 |title=Oʻzbek boksida ish boshlagan kubalik murabbiylar matbuot anjumanida rasman tanishtirildi |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |language=uz |access-date=3 July 2026}}</ref> Парижде өзбекстандық боксшылар 5 алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада чемпиондары — [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]], Абдумалик Халоков, [[Асадхожа Зохидхожаұлы Мойдинхожаев|Асадхужа Муйдинхужаев]], Лазизбек Мулложонов және [[Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов|Баходир Жалолов]].<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Денсаулығына байланысты оқиға == 2024 жылғы 8 тамызда Қиличев Париж Олимпиадасы кезінде жүрек тоқтауына ұшырады. Бұл оқиға Хасанбой Дусматовтың жеңісінен кейін болғаны хабарланды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> Алғашқы көмекті Ұлыбритания бокс делегациясының дәрігері Хардж Сингх пен физиотерапевт Робби Лиллис көрсетті. Сингх жүрек-өкпе реанимациясын жасады, ал Лиллис дефибриллятор қолданды. Кейін Қиличев Париждегі ауруханаға жеткізілді.<ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/aug/10/team-gb-medics-are-lifesavers-after-uzbekistan-coach-suffers-cardiac-arrrest |title=Team GB medics are lifesavers after Uzbekistan coach suffers cardiac arrest |work=The Guardian |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> Өзбекстан құрамасының Париж Олимпиадасында алтын медаль алған боксшылары кейін ауруханадағы Қиличевке барғаны туралы хабарланды.<ref>{{cite news |url=https://www.foxsports.com/articles/summer/after-coachs-life-was-likely-saved-backstage-uzbekistan-dominates-olympic-boxing-tournament |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press/Fox Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == * Бокстан спорт шебері<ref>{{cite web |url=https://jtsu.uz/e/blog/4956-bugun-o-zbekiston-davlat-jismoniy-tarbiya-va-sport-universitetiga-o-zbekistonda-xizmat-ko-rsatgan-murabbiy-tajribali-mutaxassis-mixail-mixaylovich-romanchuk-tashrif-buyurdi |title=Bugun O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetiga O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan murabbiy, tajribali mutaxassis Mixail Mixaylovich Romanchuk tashrif buyurdi |website=Uzbekistan State University of Physical Education and Sport |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2019)<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/ru/news/2213 |title=Поздравляем Тулкина Киличева! |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Sogʻlom avlod uchun» ордені, I дәрежелі (2021)<ref>{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/4540 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXII летних Олимпийских играх в городе Токио |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=13 August 2021 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Shuhrat» медалі<ref>{{cite web |url=https://uza.uz/de/posts/tolqin-qilichev-muvaffaqiyatga-erishishning-asosiy-sababi-tartib-intizom-video_629595 |title=To'lqin Qilichev: «Muvaffaqiyatga erishishning asosiy sababi — tartib-intizom» |website=Uzbekistan National News Agency |date=27 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Профессор ғылыми атағы<ref>{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |website=Sports.kz |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Doʻstlik» ордені (2024)<ref>{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/7482 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXIII летних Олимпийских играх в городе Париже |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=23 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * Өзбекстанның Ұлттық спорт сыйлығында «Жылдың үздік жаттықтырушысы» номинациясының жеңімпазы (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/8155 |title=“Milliy sport mukofoti-2024” o'z g'oliblarini aniqladi |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=23 December 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Asian Boxing нұсқасы бойынша ерлер элиталық боксындағы 2024 жылдың үздік азиялық жаттықтырушысы<ref>{{cite web |url=https://www.asbcnews.org/the-best-of-the-asians-project-has-returned-after-six-years-of-break-and-its-17-winners-were-named-today/ |title=The Best of the Asians project has returned after six years of break and its 17 winners were named today |website=Asian Boxing Confederation |date=28 December 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қиличев, Тулкин}} [[Санат:1983 жылы туғандар]] [[Санат:Өзбекстан боксшылары]] oh15s3qqxkmksrf2qng3nxiqlsyo6ko 3627600 3627526 2026-07-08T11:52:04Z 1nter pares 146705 /* */ 3627600 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Тулкин Қиличев |Шынайы есімі = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev |Суреті = Tulkin Kilichev.jpg |Сурет ені = |Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев |Толық есімі = Тулкин Махмурұлы Қиличев |Лақап аты = |Азаматтығы = {{UZB}} |Туған күні = 24.2.1983 |Туған жері = Зафарабад, Жиззах облысы, Өзбек КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = |Салмағы = орта салмақ |Тұрысы = оңқай |Бойы = 170 см |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = |Бокстағы дәрежесі = |Кәсіпқой жекпе-жегі = 8 |Жеңісі = 5 |Нокаут = |Жеңілісі = 2 |Тең түскені = 1 |Өткізілмегені = |boxrec = 331468 }} '''Тулкин Махмурұлы Қиличев''' (өзб. '''Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev'''; [[24 ақпан]] [[1983 жыл|1983]]) — өзбекстандық бокс жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой боксшы. Ол Өзбекстан бокс құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде жұмыс істеген.<ref name="olympic2022">{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/2213 |title=Toʻlqin Qilichevni tabriklaymiz! |publisher=Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi |language=uz |date=24 February 2022 |access-date=3 July 2026}}</ref> Қиличев ұлттық құрама бапкерлер штабы құрамында Рио-2016, Токио-2020 және Париж-2024 Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы кезеңде өзбекстандық боксшылар Олимпиада ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web |title=Rio 2016 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref><ref>{{cite web |title=Tokyo 2020 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref><ref>{{cite web |title=Paris 2024 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/paris-2024/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}</ref> 2024 жылғы Париж Олимпиадасында Өзбекстан боксшылары бес алтын медаль жеңіп алды. Бұл нәтиже ел құрамасының Олимпиададағы бокстан ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Тулкин Қиличев 1983 жылы 24 ақпанда Өзбекстанның Жиззах облысындағы Зафарабад ауданында дүниеге келген.<ref name="sportsuz-bio">{{cite web |url=https://sports.uz/oz/news/view/tolqin-qilichevning-bolalik-xotiralari-yoxud-u-qanday-bokschi-bolgan-24-02-2020 |title=To'lqin Qilichevning bolalik xotiralari yoxud u qanday bokschi bo'lgan |publisher=Sports.uz |language=uz |date=24 February 2020 |access-date=3 July 2026}}</ref> 1995 жылы Жиззах қаласына көшіп, сол жерде бокспен айналыса бастады. 1997 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесіне түсіп, оны 2002 жылы аяқтады.<ref name="sportsuz-bio" /> 2002–2004 жылдары Орталық армия спорт клубында әскери қызмет атқарды. Кейін Өзбек мемлекеттік дене шынықтыру институтында оқып, 2008 жылы бітірді. 2010–2012 жылдары магистратурада білім алды.<ref name="sportsuz-bio" /> 2022 жылы оған дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі және спорттық дайындық үдерісі саласы бойынша профессор атағы берілгені хабарланды.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |publisher=Sports.kz |language=ru |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Боксшы ретіндегі мансабы == Қиличев бокспен жасөспірім кезінде айналыса бастады. Шыршықтағы олимпиадалық резерв училищесінде оқыған жылдары жасөспірімдер арасындағы республикалық жарыстарға қатысты. 2000 жылы Өзбекстан жасөспірімдер чемпионатының жүлдегері болды, ал 2001 жылы осы жарыстың финалына шықты.<ref name="sportsuz-bio" /> Кейін кәсіпқой боксқа өтті. 2005 жылы кәсіпқой рингтегі алғашқы жекпе-жегін өткізді. BoxRec дерегіне сәйкес, Қиличев кәсіпқой бокста 8 жекпе-жек өткізіп, 5 рет жеңіске жеткен, 2 рет жеңілген және 1 кездесу тең аяқталған.<ref>{{cite web |url=https://boxrec.com/en/box-pro/331468 |title=Tulkin Kilichov |publisher=BoxRec |access-date=3 July 2026}}</ref> == Жаттықтырушылық мансабы == === Алғашқы жылдары === Қиличев жаттықтырушылық қызметін 2009 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесінде бастады. Ол жас боксшыларды дайындаумен айналысты.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref> 2011 жылы Өзбекстан жасөспірімдер құрамасының жаттықтырушысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/671 |title="They will defend the honor of the country in Tokyo": boxer from Surkhandarya-Sanzhar Tursunov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=9 June 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/1055 |title=About awarding a group of athletes and coaches who achieved high results at the XXXII Summer Olympic Games in Tokyo |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026}}</ref> Кейін ол Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url=https://www.qalampir.uz/en/news/tulk-in-k-ilichev-osiyeda-yilning-eng-yakhshi-murabbiyi-buldi-112067 |title=Tulkin Kilichev named Asia's best boxing coach of the year |publisher=Qalampir.uz |date=30 December 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> === Uzbek Tigers === Қиличев World Series of Boxing турнирінде өнер көрсеткен ''Uzbek Tigers'' командасының бапкерлер құрамында да жұмыс істеді. Команда Өзбекстан бокс федерациясы мен Өзбекстан ұлттық олимпиада комитетінің қолдауымен құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/03/03/uzbektigers/ |title=Команда Uzbek Tigers сразится с российскими боксерами на матче WSB |publisher=Gazeta.uz |language=ru |date=3 March 2017 |access-date=3 July 2026}}</ref> ''Uzbek Tigers'' құрамында Хасанбой Дусматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Шахрам Ғиясов, Муроджон Ахмадалиев және Баходир Жалолов сияқты боксшылар өнер көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Олимпиада ойындары == === Рио-2016 === [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасы]] Қиличев үшін Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабы құрамында қатысқан Олимпиада ойындарының бірі болды.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref> Бұл ойындарда Өзбекстан боксшылары 7 медаль жеңіп алды: 3 алтын, 2 күміс және 2 қола.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref> Медаль иегерлері: * [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] — алтын; * [[Шаһобиддин Шәкірұлы Зоиров|Шахобиддин Зоиров]] — алтын; * [[Фазлиддин Хасанбайұлы Гаибназаров|Фазлиддин Ғоибназаров]] — алтын; * [[Бектемир Мелиқузиев]] — күміс; * [[Шахрам Ғиясов]] — күміс; * Муроджон Ахмадалиев — қола; * [[Рустам Тулаганов]] — қола. === Токио-2020 === [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио Олимпиадасы]] COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылы өтті. Бұл жарыста Баходир Жалолов аса ауыр салмақта алтын медаль жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |title=Tokyo 2020 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov |title=Bakhodir Jalolov |publisher=Olympics.com |access-date=3 July 2026}}</ref> === Париж-2024 === [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж Олимпиадасында]] Қиличев Өзбекстан құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде көрсетілді.<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/uz/news/3339 |title=Oʻzbek boksida ish boshlagan kubalik murabbiylar matbuot anjumanida rasman tanishtirildi |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |language=uz |access-date=3 July 2026}}</ref> Парижде өзбекстандық боксшылар 5 алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада чемпиондары — [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]], Абдумалик Халоков, [[Асадхожа Зохидхожаұлы Мойдинхожаев|Асадхужа Муйдинхужаев]], Лазизбек Мулложонов және [[Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов|Баходир Жалолов]].<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Денсаулығына байланысты оқиға == 2024 жылғы 8 тамызда Қиличев Париж Олимпиадасы кезінде жүрек тоқтауына ұшырады. Бұл оқиға Хасанбой Дусматовтың жеңісінен кейін болғаны хабарланды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> Алғашқы көмекті Ұлыбритания бокс делегациясының дәрігері Хардж Сингх пен физиотерапевт Робби Лиллис көрсетті. Сингх жүрек-өкпе реанимациясын жасады, ал Лиллис дефибриллятор қолданды. Кейін Қиличев Париждегі ауруханаға жеткізілді.<ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/aug/10/team-gb-medics-are-lifesavers-after-uzbekistan-coach-suffers-cardiac-arrrest |title=Team GB medics are lifesavers after Uzbekistan coach suffers cardiac arrest |work=The Guardian |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> Өзбекстан құрамасының Париж Олимпиадасында алтын медаль алған боксшылары кейін ауруханадағы Қиличевке барғаны туралы хабарланды.<ref>{{cite news |url=https://www.foxsports.com/articles/summer/after-coachs-life-was-likely-saved-backstage-uzbekistan-dominates-olympic-boxing-tournament |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press/Fox Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == * Бокстан спорт шебері<ref>{{cite web |url=https://jtsu.uz/e/blog/4956-bugun-o-zbekiston-davlat-jismoniy-tarbiya-va-sport-universitetiga-o-zbekistonda-xizmat-ko-rsatgan-murabbiy-tajribali-mutaxassis-mixail-mixaylovich-romanchuk-tashrif-buyurdi |title=Bugun O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetiga O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan murabbiy, tajribali mutaxassis Mixail Mixaylovich Romanchuk tashrif buyurdi |website=Uzbekistan State University of Physical Education and Sport |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2019)<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/ru/news/2213 |title=Поздравляем Тулкина Киличева! |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Sogʻlom avlod uchun» ордені, I дәрежелі (2021)<ref>{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/4540 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXII летних Олимпийских играх в городе Токио |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=13 August 2021 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Shuhrat» медалі<ref>{{cite web |url=https://uza.uz/de/posts/tolqin-qilichev-muvaffaqiyatga-erishishning-asosiy-sababi-tartib-intizom-video_629595 |title=To'lqin Qilichev: «Muvaffaqiyatga erishishning asosiy sababi — tartib-intizom» |website=Uzbekistan National News Agency |date=27 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Профессор ғылыми атағы<ref>{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |website=Sports.kz |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * «Doʻstlik» ордені (2024)<ref>{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/7482 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXIII летних Олимпийских играх в городе Париже |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=23 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}</ref> * Өзбекстанның Ұлттық спорт сыйлығында «Жылдың үздік жаттықтырушысы» номинациясының жеңімпазы (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/8155 |title=“Milliy sport mukofoti-2024” o'z g'oliblarini aniqladi |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=23 December 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}</ref> * Asian Boxing нұсқасы бойынша ерлер элиталық боксындағы 2024 жылдың үздік азиялық жаттықтырушысы<ref>{{cite web |url=https://www.asbcnews.org/the-best-of-the-asians-project-has-returned-after-six-years-of-break-and-its-17-winners-were-named-today/ |title=The Best of the Asians project has returned after six years of break and its 17 winners were named today |website=Asian Boxing Confederation |date=28 December 2024 |access-date=3 July 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қиличев, Тулкин}} [[Санат:1983 жылы туғандар]] [[Санат:Өзбекстан боксшылары]] gtbqmea78vezkwdeg9zxs36ijmu00sg 3 783203 3627533 2026-07-08T06:42:26Z Vladimir Solovjev 28571 Vladimir Solovjev [[Қатысушы талқылауы:IskoPlay]] бетін [[Қатысушы талқылауы:ISNr]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/IskoPlay|IskoPlay]]" to "[[Special:CentralAuth/ISNr|ISNr]]" 3627533 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:ISNr]] q8dvq0gj0s66r5nxkb8gqwxcqtfp6pb 3 783204 3627539 2026-07-08T07:41:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3627539 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бану Омарбек}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:41, 2026 ж. шілденің 8 (+05) mi9qlwrnj4qsww09yp3h78s5th2fe2g 102 783205 3627540 2026-07-08T08:02:56Z Бану Омарбек 183261 «Жаңа мақала: Николай Абрамов туралы» 3627540 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} '''Николай Алексеевич Абрамов''' ({{OsnDat|17|4|1812}}, [[Курган (қала)|Курган]], [[Тобыл губерниясы]] — {{OsnDat|3|5|1870}}, [[Семей]], [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]) — ресейлік мемлекеттік қызметкер, тарихшы, этнограф, географ, публицист және педагог. [[Императорлық Орыс географиялық қоғамының]] толық мүшесі (1858). Сібір мен Шығыс Қазақстанның, әсіресе Семей өңірі мен [[Жетісу]] аймағының тарихын, археологиясы мен этнографиясын терең зерттеп, құнды жазбаша мұралар қалдырған ғалым. == Өмірбаяны == Николай Абрамов 1812 жылы Тобыл губерниясы Қорған қаласында діни қызметкер отбасында дүниеге келген. Алғашқы білімін Қорған халық училищесінде алып, кейін [[Тобыл рухани семинариясы|Тобыл рухани семинариясында]] оқыған. Семинарияны тәмамдаған соң, өзінің зор тілдік дайындығының арқасында осы оқу орнында татар тілінен сабақ бере бастайды. 1834 жылдан бастап Тобыл қаласының түрлі оқу орындарында ұстаздық етті. Кейіннен мемлекеттік қызмет бабымен [[Семей]] қаласына ауысып, өмірінің соңына дейін осы өңірде жұмыс істеді. 1870 жылы Семей қаласында қайтыс болды. == Ғылыми еңбектері мен зерттеулері == Н. А. Абрамов Қазақстанның бірнеше ірі қалалары мен бекіністерінің тарихын зерттеуге зор үлес қосты. Ол [[Павлодар]], [[Өскемен]], Семей, [[Алматы|Верный]] (Алматы) және Қапал қалаларының, бекіністері мен станцияларының салыну тарихы, олардағы халық саны, тұрғындардың кәсібі, алғашқы оқу орындарының ашылуы туралы бірнеше іргелі ғылыми және публицистикалық мақалалар жазды. Сондай-ақ орыс-қазақ қарым-қатынастары мен қазақ даласының Ресей империясының қол астына қарау процесін құжаттар негізінде сипаттады. === Археологиялық және этнографиялық мұрасы === Ғалым өлкедегі көне ескерткіштерді алғашқы сипаттаушылардың бірі болды: * Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі ежелгі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге ғылыми сипаттама берді. * Қазақтың әйгілі [[Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазары|Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына]] арнайы талдау жасап, ол туралы ел аузындағы халық аңызын алғашқылардың бірі болып жариялады. * 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған атақты султан [[Ғұбайдолла Уәлиханов|Ғұбайдолла Уәлихановпен]] кездесіп, оның тағдыры мен өмірі жайында көлемді тарихи очерк жазды. === Құнды жәдігерлер коллекциясы === Абрамов жинаған және ғылыми айналымға енгізген археологиялық әрі жазба мұралардың ішінде мынадай бірегей жәдігерлер бар: # Семейдегі «Жеті шатыр» қорымын қазған кезде табылған, түрлі түсті бояумен ерекше таңбаланған көне түріктің бас сүйегі; # Қапал өңірінен табылған, үстінде 1212 жыл деген дата мен есімі қашалған қарлұқ қағаны Арсланның алтын сақинасы (жүзігі); # Тасқа қашалып салынған, қолына ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да сирек кездесетін көне жазба ескерткіштер. == Марапаттары == * 4-дәрежелі [[Қасиетті Владимир ордені]] * 2-дәрежелі [[Қасиетті Анна ордені]] * 2-дәрежелі [[Қасиетті Станислав ордені]] * Императорлық Орыс географиялық қоғамының күміс медалі == Дереккөздер == <references /> * [https://semeylib.kz/?page_id=12941&lang=ru Абрамов Николай Алексеевич (1812-1870)] // Абай атындағы Семей әмбебап кітапханасы. * [https://pushkinlibrary.kz Абрамов Н. А. - Известные имена] // Шығыс Қазақстан облыстық А.С. Пушкин атындағы кітапханасы. * Абрамов, Николай Алексеевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918. {{Authority control}} [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әліпби бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] [[Санат:Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан тарихын зерттеушілер]] 8m1yyi4bidusaxtzjtk3oh96l2df9qf 2 783206 3627559 2026-07-08T09:52:42Z Бану Омарбек 183261 «Жаңа мақала: Николай Абрамов туралы» 3627559 wikitext text/x-wiki wikitext{{Тұлға карточкасы |есімі = Николай Алексеевич Абрамов |түпнұсқа есімі = {{lang-ru|Николай Алексеевич Абрамов}} |суреті = Abramov Nikolay Alekseevich.jpg |ені = 200px |сипаттамасы = Н. А. Абрамов (1869 жылғы фото) |туған күні = 29.4.1812 |туған жері = [[Қорған (қала)|Қорған]], [[Тобыл губерниясы]], Ресей империясы |қайтыс болған күні= 15.5.1870 |қайтыс болған жері= [[Семей]], Семей облысы, Ресей империясы |азаматтығы = {{RUS-Empire}} |мамандығы = [[этнограф]], [[тарихшы]], [[географ]], [[публицист]], педагог |ғылыми бағыты = [[Қазақстан тарихы]], [[Сібір]] этнографиясы, [[археология]] |марапаттары = {{Әулие Станислав ордені, 2-ші дәрежелі}} {{Әулие Анна ордені, 2-ші дәрежелі}} {{4-ші дәрежелі Әулие Vladimir ордені}} }} '''Николай Алексеевич Абрамов''' ({{вж|29|4|1812}}, Қорған қаласы, Тобыл губерниясы — {{вж|15|5|1870}}, Семей қаласы) — Ресей империясының мемлекеттік қайраткері, белгілі этнограф, тарихшы, географ, педагог және өлкетанушы. Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүше-корреспонденті (1858 жылдан бастап). Шығыс Қазақстан (Семей, Жетісу) мен Батыс Сібір өңірінің тарихы, мәдениеті мен археологиясын алғашқы жүйелі зерттеушілердің бірі. Статтық кеңесші. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Николай Абрамов 1812 жылы 29 сәуірде Қорған қаласында діни қызметкер Алексей Иванович Абрамовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Тобыл рухани семинариясында татар тілінен сабақ берген, өз заманының сауатты адамы болған. Николай алғашқы білімін үйден алып, кейін Қорған халықтық уездік училищесінде оқыды. 1823 жылы Тобыл рухани училищесіне түсіп, қабылдау емтихандарын өте үздік тапсырғаны үшін бірден 3-сыныпқа қабылданады. 1826 жылы Тобыл рухани семинариясына ауысып, оны 1832 жылы сәтті аяқтады. Семинария қабырғасында жүріп латын, көне еврей және татар тілдерін жетік меңгеріп шықты. Оқу орнында оқып жүрген кездің өзінде-ақ Сібір тарихына, көне қолжазбалар мен нумизматикаға (ескі монеталарға) қызығушылық таныта бастады. === Педагогикалық және мемлекеттік қызметі === Оқуын бітірген соң Тобыл рухани семинариясында және Тобыл халықтық уездік училищесінде татар тілі, тарих және география пәндерінен сабақ берді. 1836 жылы рухани ведомстводан шығып, Халық ағарту министрлігіне қызметке ауысты. 1839 жылы білім беру саласындағы белсенді еңбегі үшін Халық ағарту министрінің арнайы алғысын алды. 1842–1852 жылдар аралығында бірнеше уездік училищелердің штаттағы қараушысы (инспекторы) болып қызмет атқарды. Олар: * Березов уездік училищесі (1842–1849) — мұнда жүріп оқушылар санын екі есеге арттырды, жергілікті халықтардың (ханты, манси) мәдениетін зерттеді. * Ялуторовск уездік училищесі (1849–1850). * Түмен уездік училищесі (1850–1852) — Түмен қаласында оның тікелей бастамасымен және күш салуымен алғашқы Әйелдер училищесі ашылды. 1853 жылы Омбы қаласына Батыс Сібір Бас басқармасының бірінші бөліміне столоначальник болып жұмысқа ауысады. === Қазақстанға келуі және Семей кезеңі === 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бұйрығымен жаңадан құрылған Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы сәттен бастап ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығы толығымен Қазақстанмен байланысты болды. Ол жаңа аймақтың әкімшілік-шаруашылық жүйесін құруға белсене қатысты. Өмірінің соңына дейін Семейде тұрып, мемлекеттік қызметті ғылыми өлкетанушылық жұмыспен ұштастырды. 1870 жылы 15 мамырда Семей қаласында қайтыс болып, сонда жерленді. == Ғылыми қызметі == Н. А. Абрамов өмірінде 100-ге жуық ғылыми мақала, зерттеу және статистикалық очерктер жазды. Оның еңбектері Ресейдің жетекші ғылыми журналдарында («Министерства народного просвещения», «Записки Императорского Русского географического общества», «Тобольские губернские ведомости») жарық көріп тұрды. === Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуі === Семей облысында қызмет еткен жылдары қазақ халқының этнографиясын терең зерттеді. Ол қазақтардың көшпелі тұрмысын, дәстүрлі құқықтық жүйесін, салт-санасын, ұлттық киімдері мен тағамдарын, баспанасын (киіз үйін) егжей-тегжейлі сипаттады. Орыс және қазақ халықтарының арасындағы сауда-экономикалық және мәдени байланыстардың дамуын қолдады. === Қалалар тарихы және картография === Абрамов Шығыс Қазақстан мен Жетісудағы қалалар мен әскери бекіністердің салыну тарихы, географиялық орналасуы және демографиясы туралы құнды еңбектер жазды. Оның 1861 жылы шыққан '''«Областной город Семипалатинск»''' атты монографиясы Семей қаласының тарихына арналған алғашқы іргелі ғылыми жұмыс болып табылады. Сондай-ақ Өскемен, Павлодар, Верный (Алматы), Қапал бекіністерінің географиялық және статистикалық сипаттамаларын жасады. === Археологиялық зерттеулері === Ол аймақтағы көне ескерткіштерге алғашқылардың бірі болып археологиялық сипаттама берді. Ертіс бойындағы, Жетісудағы, Қаратал мен Қапал өңіріндегі ежелгі обаларды, қорғандарды, тас мүсіндерді және қираған ескі қалалардың орындарын зерттеп, хатқа түсірді. === Тіл білімі мен топонимика === Түркі (татар) тілін жетік білуінің арқасында ол аймақтағы географиялық атаулардың (топонимдер мен гидронимдердің) шығу төркінін зерттеді. Мысалы, 1841 жылы шыққан «Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии» атты мақаласында Ертіс өзені мен басқа да ірі географиялық нысандардың атауларына ғылыми-лингвистикалық талдау жасады. == Марапаттары == Ғылымға қосқан үлесі және мемлекеттік мінсіз қызметі үшін жоғары марапаттарға ие болды: * 2-ші дәрежелі [[Әулие Станислав ордені]] * 2-ші дәрежелі [[Әулие Анна ордені]] * 4-ші дәрежелі [[Әулие Владимир ордені]] * Статтық кеңесші шені. == Негізгі еңбектері == * ''Абрамов Н. А.'' Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии // Журнал Министерства народного просвещения. — 1841. * ''Абрамов Н. А.'' Описание Березовского края // Записки Императорского Русского географического общества. — 1857. * ''Абрамов Н. А.'' Областной город Семипалатинск // Записки Императорского Русского географического общества. — 1861. * ''Абрамов Н. А.'' Город Тюмень. Историко-статистический очерк // Тобольские губернские ведомости. — 1858. == Дереккөздер == <references /> * ''Петухов Ф.'' Биография Николая Алексеевича Абрамова. — Тобольск: Губернская типография, 1870. — 102 с. * Абрамов Николай Алексеевич // Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Семей қалалық Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің материалдары (semeylib.kz). [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Қазақстанды зерттеген ғалымдар]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] Николай Алексеевич Абрамов (1812 -1870 жж.), өлке зерттеуші Абрамов Николай Алексеевич 1812 жылы Тобыл губерниясы Қорған қаласында дүниеге келген. Әкесі әрі дін қызметшісі, әрі татар тілі мұғалімі болған. Болашақ тарихшы Қорған халық училищесінде, Тобыл семинариясында оқыған. Оны тәмамдаған соң өзі татар тілін оқыта бастайды. 1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді. Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. Абрамов 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлихановпен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар. Әдебиет: Султанов О. Неутомимый летописец - наш земляк: [О географе, краеведе,исследователе Семипалат.региона .А.Абрамове]// Иртыш.- 1998.-30 июля.-С.3 510tngpguqypn1elhsbf3h93j8qbblr 3627578 3627559 2026-07-08T10:25:24Z Бану Омарбек 183261 3627578 wikitext text/x-wiki '''Николай Алексеевич Абрамов''' ( Қорған қаласы, Тобыл губерниясы — Семей қаласы) — Ресей империясының мемлекеттік қайраткері, белгілі этнограф, тарихшы, географ, педагог және өлкетанушы. Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүше-корреспонденті (1858 жылдан бастап). Шығыс Қазақстан (Семей, Жетісу) мен Батыс Сібір өңірінің тарихы, мәдениеті мен археологиясын алғашқы жүйелі зерттеушілердің бірі. Статтық кеңесші. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Николай Абрамов 1812 жылы 29 сәуірде Қорған қаласында діни қызметкер Алексей Иванович Абрамовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Тобыл рухани семинариясында татар тілінен сабақ берген, өз заманының сауатты адамы болған. Николай алғашқы білімін үйден алып, кейін Қорған халықтық уездік училищесінде оқыды. 1823 жылы Тобыл рухани училищесіне түсіп, қабылдау емтихандарын өте үздік тапсырғаны үшін бірден 3-сыныпқа қабылданады. 1826 жылы Тобыл рухани семинариясына ауысып, оны 1832 жылы сәтті аяқтады. Семинария қабырғасында жүріп латын, көне еврей және татар тілдерін жетік меңгеріп шықты. Оқу орнында оқып жүрген кездің өзінде-ақ Сібір тарихына, көне қолжазбалар мен нумизматикаға (ескі монеталарға) қызығушылық таныта бастады. === Педагогикалық және мемлекеттік қызметі === Оқуын бітірген соң Тобыл рухани семинариясында және Тобыл халықтық уездік училищесінде татар тілі, тарих және география пәндерінен сабақ берді. 1836 жылы рухани ведомстводан шығып, Халық ағарту министрлігіне қызметке ауысты. 1839 жылы білім беру саласындағы белсенді еңбегі үшін Халық ағарту министрінің арнайы алғысын алды. 1842–1852 жылдар аралығында бірнеше уездік училищелердің штаттағы қараушысы (инспекторы) болып қызмет атқарды. Олар: * Березов уездік училищесі (1842–1849) — мұнда жүріп оқушылар санын екі есеге арттырды, жергілікті халықтардың (ханты, манси) мәдениетін зерттеді. * Ялуторовск уездік училищесі (1849–1850). * Түмен уездік училищесі (1850–1852) — Түмен қаласында оның тікелей бастамасымен және күш салуымен алғашқы Әйелдер училищесі ашылды. 1853 жылы Омбы қаласына Батыс Сібір Бас басқармасының бірінші бөліміне столоначальник болып жұмысқа ауысады. === Қазақстанға келуі және Семей кезеңі === 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бұйрығымен жаңадан құрылған Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы сәттен бастап ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығы толығымен Қазақстанмен байланысты болды. Ол жаңа аймақтың әкімшілік-шаруашылық жүйесін құруға белсене қатысты. Өмірінің соңына дейін Семейде тұрып, мемлекеттік қызметті ғылыми өлкетанушылық жұмыспен ұштастырды. 1870 жылы 15 мамырда Семей қаласында қайтыс болып, сонда жерленді. == Ғылыми қызметі == Н. А. Абрамов өмірінде 100-ге жуық ғылыми мақала, зерттеу және статистикалық очерктер жазды. Оның еңбектері Ресейдің жетекші ғылыми журналдарында («Министерства народного просвещения», «Записки Императорского Русского географического общества», «Тобольские губернские ведомости») жарық көріп тұрды. === Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуі === Семей облысында қызмет еткен жылдары қазақ халқының этнографиясын терең зерттеді. Ол қазақтардың көшпелі тұрмысын, дәстүрлі құқықтық жүйесін, салт-санасын, ұлттық киімдері мен тағамдарын, баспанасын (киіз үйін) егжей-тегжейлі сипаттады. Орыс және қазақ халықтарының арасындағы сауда-экономикалық және мәдени байланыстардың дамуын қолдады. === Қалалар тарихы және картография === Абрамов Шығыс Қазақстан мен Жетісудағы қалалар мен әскери бекіністердің салыну тарихы, географиялық орналасуы және демографиясы туралы құнды еңбектер жазды. Оның 1861 жылы шыққан '''«Областной город Семипалатинск»''' атты монографиясы Семей қаласының тарихына арналған алғашқы іргелі ғылыми жұмыс болып табылады. Сондай-ақ Өскемен, Павлодар, Верный (Алматы), Қапал бекіністерінің географиялық және статистикалық сипаттамаларын жасады. === Археологиялық зерттеулері === Ол аймақтағы көне ескерткіштерге алғашқылардың бірі болып археологиялық сипаттама берді. Ертіс бойындағы, Жетісудағы, Қаратал мен Қапал өңіріндегі ежелгі обаларды, қорғандарды, тас мүсіндерді және қираған ескі қалалардың орындарын зерттеп, хатқа түсірді. === Тіл білімі мен топонимика === Түркі (татар) тілін жетік білуінің арқасында ол аймақтағы географиялық атаулардың (топонимдер мен гидронимдердің) шығу төркінін зерттеді. Мысалы, 1841 жылы шыққан «Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии» атты мақаласында Ертіс өзені мен басқа да ірі географиялық нысандардың атауларына ғылыми-лингвистикалық талдау жасады. == Марапаттары == Ғылымға қосқан үлесі және мемлекеттік мінсіз қызметі үшін жоғары марапаттарға ие болды: * 2-ші дәрежелі [[Әулие Станислав ордені]] * 2-ші дәрежелі [[Әулие Анна ордені]] * 4-ші дәрежелі [[Әулие Владимир ордені]] * Статтық кеңесші шені. == Негізгі еңбектері == * ''Абрамов Н. А.'' Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии // Журнал Министерства народного просвещения. — 1841. * ''Абрамов Н. А.'' Описание Березовского края // Записки Императорского Русского географического общества. — 1857. * ''Абрамов Н. А.'' Областной город Семипалатинск // Записки Императорского Русского географического общества. — 1861. * ''Абрамов Н. А.'' Город Тюмень. Историко-статистический очерк // Тобольские губернские ведомости. — 1858. == Дереккөздер == <references /> * ''Петухов Ф.'' Биография Николая Алексеевича Абрамова. — Тобольск: Губернская типография, 1870. — 102 с. * Абрамов Николай Алексеевич // Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Семей қалалық Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің материалдары (semeylib.kz). [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Қазақстанды зерттеген ғалымдар]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] Николай Алексеевич Абрамов (1812 -1870 жж.), өлке зерттеуші Абрамов Николай Алексеевич 1812 жылы Тобыл губерниясы Қорған қаласында дүниеге келген. Әкесі әрі дін қызметшісі, әрі татар тілі мұғалімі болған. Болашақ тарихшы Қорған халық училищесінде, Тобыл семинариясында оқыған. Оны тәмамдаған соң өзі татар тілін оқыта бастайды. 1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді. Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. Абрамов 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлихановпен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар. Әдебиет: Султанов О. Неутомимый летописец - наш земляк: [О географе, краеведе,исследователе Семипалат.региона .А.Абрамове]// Иртыш.- 1998.-30 июля.-С.3 hdkzfc2kpy7pb0agpnu4bqp50pd79ff 3627582 3627578 2026-07-08T10:35:33Z Бану Омарбек 183261 3627582 wikitext text/x-wiki '''Николай Алексеевич Абрамов''' ( Қорған қаласы, Тобыл губерниясы — Семей қаласы) — Ресей империясының мемлекеттік қайраткері, белгілі этнограф, тарихшы, географ, педагог және өлкетанушы. Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүше-корреспонденті (1858 жылдан бастап). Шығыс Қазақстан (Семей, Жетісу) мен Батыс Сібір өңірінің тарихы, мәдениеті мен археологиясын алғашқы жүйелі зерттеушілердің бірі. Статтық кеңесші. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Николай Абрамов 1812 жылы 29 сәуірде Қорған қаласында діни қызметкер Алексей Иванович Абрамовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Тобыл рухани семинариясында татар тілінен сабақ берген, өз заманының сауатты адамы болған. Николай алғашқы білімін үйден алып, кейін Қорған халықтық уездік училищесінде оқыды. 1823 жылы Тобыл рухани училищесіне түсіп, қабылдау емтихандарын өте үздік тапсырғаны үшін бірден 3-сыныпқа қабылданады. 1826 жылы Тобыл рухани семинариясына ауысып, оны 1832 жылы сәтті аяқтады. Семинария қабырғасында жүріп латын, көне еврей және татар тілдерін жетік меңгеріп шықты. Оқу орнында оқып жүрген кездің өзінде-ақ Сібір тарихына, көне қолжазбалар мен нумизматикаға (ескі монеталарға) қызығушылық таныта бастады.1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді. Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. Николай Абрамов 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлихановпен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. Н.А. Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі-түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар. === Педагогикалық және мемлекеттік қызметі === Оқуын бітірген соң Тобыл рухани семинариясында және Тобыл халықтық уездік училищесінде татар тілі, тарих және география пәндерінен сабақ берді. 1836 жылы рухани ведомстводан шығып, Халық ағарту министрлігіне қызметке ауысты. 1839 жылы білім беру саласындағы белсенді еңбегі үшін Халық ағарту министрінің арнайы алғысын алды. 1842–1852 жылдар аралығында бірнеше уездік училищелердің штаттағы қараушысы (инспекторы) болып қызмет атқарды. Олар: * Березов уездік училищесі (1842–1849) — мұнда жүріп оқушылар санын екі есеге арттырды, жергілікті халықтардың (ханты, манси) мәдениетін зерттеді. * Ялуторовск уездік училищесі (1849–1850). * Түмен уездік училищесі (1850–1852) — Түмен қаласында оның тікелей бастамасымен және күш салуымен алғашқы Әйелдер училищесі ашылды. 1853 жылы Омбы қаласына Батыс Сібір Бас басқармасының бірінші бөліміне столоначальник болып жұмысқа ауысады. === Қазақстанға келуі және Семей кезеңі === 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бұйрығымен жаңадан құрылған Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы сәттен бастап ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығы толығымен Қазақстанмен байланысты болды. Ол жаңа аймақтың әкімшілік-шаруашылық жүйесін құруға белсене қатысты. Өмірінің соңына дейін Семейде тұрып, мемлекеттік қызметті ғылыми өлкетанушылық жұмыспен ұштастырды. 1870 жылы 15 мамырда Семей қаласында қайтыс болып, сонда жерленді. == Ғылыми қызметі == Н. А. Абрамов өмірінде 100-ге жуық ғылыми мақала, зерттеу және статистикалық очерктер жазды. Оның еңбектері Ресейдің жетекші ғылыми журналдарында («Министерства народного просвещения», «Записки Императорского Русского географического общества», «Тобольские губернские ведомости») жарық көріп тұрды. === Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуі === Семей облысында қызмет еткен жылдары қазақ халқының этнографиясын терең зерттеді. Ол қазақтардың көшпелі тұрмысын, дәстүрлі құқықтық жүйесін, салт-санасын, ұлттық киімдері мен тағамдарын, баспанасын (киіз үйін) егжей-тегжейлі сипаттады. Орыс және қазақ халықтарының арасындағы сауда-экономикалық және мәдени байланыстардың дамуын қолдады. === Қалалар тарихы және картография === Н.А. Абрамов Шығыс Қазақстан мен Жетісудағы қалалар мен әскери бекіністердің салыну тарихы, географиялық орналасуы және демографиясы туралы құнды еңбектер жазды. Оның 1861 жылы шыққан '''«Областной город Семипалатинск»''' атты монографиясы Семей қаласының тарихына арналған алғашқы іргелі ғылыми жұмыс болып табылады. Сондай-ақ Өскемен, Павлодар, Верный (Алматы), Қапал бекіністерінің географиялық және статистикалық сипаттамаларын жасады. === Археологиялық зерттеулері === Ол аймақтағы көне ескерткіштерге алғашқылардың бірі болып археологиялық сипаттама берді. Ертіс бойындағы, Жетісудағы, Қаратал мен Қапал өңіріндегі ежелгі обаларды, қорғандарды, тас мүсіндерді және қираған ескі қалалардың орындарын зерттеп, хатқа түсірді. === Тіл білімі мен топонимика === Түркі (татар) тілін жетік білуінің арқасында ол аймақтағы географиялық атаулардың (топонимдер мен гидронимдердің) шығу төркінін зерттеді. Мысалы, 1841 жылы шыққан «Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии» атты мақаласында Ертіс өзені мен басқа да ірі географиялық нысандардың атауларына ғылыми-лингвистикалық талдау жасады. == Марапаттары == Ғылымға қосқан үлесі және мемлекеттік мінсіз қызметі үшін жоғары марапаттарға ие болды: * 2-ші дәрежелі [[Әулие Станислав ордені]] * 2-ші дәрежелі [[Әулие Анна ордені]] * 4-ші дәрежелі [[Әулие Владимир ордені]] * Статтық кеңесші шені. == Негізгі еңбектері == * ''Абрамов Н. А.'' Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии // Журнал Министерства народного просвещения. — 1841. * ''Абрамов Н. А.'' Описание Березовского края // Записки Императорского Русского географического общества. — 1857. * ''Абрамов Н. А.'' Областной город Семипалатинск // Записки Императорского Русского географического общества. — 1861. * ''Абрамов Н. А.'' Город Тюмень. Историко-статистический очерк // Тобольские губернские ведомости. — 1858. == Дереккөздер == <references /> * ''Петухов Ф.'' Биография Николая Алексеевича Абрамова. — Тобольск: Губернская типография, 1870. — 102 с. * Абрамов Николай Алексеевич // Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Семей қалалық Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің материалдары (semeylib.kz). [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Қазақстанды зерттеген ғалымдар]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] Әдебиет: Султанов О. Неутомимый летописец - наш земляк: [О географе, краеведе,исследователе Семипалат.региона .А.Абрамове]// Иртыш.- 1998.-30 июля.-С.3 h910cl0z3wt52a3930fwfsg5t32x9xa 3627584 3627582 2026-07-08T10:37:11Z Бану Омарбек 183261 3627584 wikitext text/x-wiki '''Николай Алексеевич Абрамов''' ( Қорған қаласы, Тобыл губерниясы — Семей қаласы) — Ресей империясының мемлекеттік қайраткері, белгілі этнограф, тарихшы, географ, педагог және өлкетанушы. Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүше-корреспонденті (1858 жылдан бастап). Шығыс Қазақстан (Семей, Жетісу) мен Батыс Сібір өңірінің тарихы, мәдениеті мен археологиясын алғашқы жүйелі зерттеушілердің бірі. Статтық кеңесші. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Николай Абрамов 1812 жылы 29 сәуірде Қорған қаласында діни қызметкер Алексей Иванович Абрамовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Тобыл рухани семинариясында татар тілінен сабақ берген, өз заманының сауатты адамы болған. Николай алғашқы білімін үйден алып, кейін Қорған халықтық уездік училищесінде оқыды. 1823 жылы Тобыл рухани училищесіне түсіп, қабылдау емтихандарын өте үздік тапсырғаны үшін бірден 3-сыныпқа қабылданады. 1826 жылы Тобыл рухани семинариясына ауысып, оны 1832 жылы сәтті аяқтады. Семинария қабырғасында жүріп латын, көне еврей және татар тілдерін жетік меңгеріп шықты. Оқу орнында оқып жүрген кездің өзінде-ақ Сібір тарихына, көне қолжазбалар мен нумизматикаға (ескі монеталарға) қызығушылық таныта бастады.1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді. Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. Николай Абрамов 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлихановпен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. Н.А. Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі-түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар. === Педагогикалық және мемлекеттік қызметі === Оқуын бітірген соң Тобыл рухани семинариясында және Тобыл халықтық уездік училищесінде татар тілі, тарих және география пәндерінен сабақ берді. 1836 жылы рухани ведомстводан шығып, Халық ағарту министрлігіне қызметке ауысты. 1839 жылы білім беру саласындағы белсенді еңбегі үшін Халық ағарту министрінің арнайы алғысын алды. 1842–1852 жылдар аралығында бірнеше уездік училищелердің штаттағы қараушысы (инспекторы) болып қызмет атқарды. Олар: * Березов уездік училищесі (1842–1849) — мұнда жүріп оқушылар санын екі есеге арттырды, жергілікті халықтардың (ханты, манси) мәдениетін зерттеді. * Ялуторовск уездік училищесі (1849–1850). * Түмен уездік училищесі (1850–1852) — Түмен қаласында оның тікелей бастамасымен және күш салуымен алғашқы Әйелдер училищесі ашылды. 1853 жылы Омбы қаласына Батыс Сібір Бас басқармасының бірінші бөліміне столоначальник болып жұмысқа ауысады. === Қазақстанға келуі және Семей кезеңі === 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бұйрығымен жаңадан құрылған Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы сәттен бастап ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығы толығымен Қазақстанмен байланысты болды. Ол жаңа аймақтың әкімшілік-шаруашылық жүйесін құруға белсене қатысты. Өмірінің соңына дейін Семейде тұрып, мемлекеттік қызметті ғылыми өлкетанушылық жұмыспен ұштастырды. 1870 жылы 15 мамырда Семей қаласында қайтыс болып, сонда жерленді. == Ғылыми қызметі == Н. А. Абрамов өмірінде 100-ге жуық ғылыми мақала, зерттеу және статистикалық очерктер жазды. Оның еңбектері Ресейдің жетекші ғылыми журналдарында («Министерства народного просвещения», «Записки Императорского Русского географического общества», «Тобольские губернские ведомости») жарық көріп тұрды. === Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуі === Семей облысында қызмет еткен жылдары қазақ халқының этнографиясын терең зерттеді. Ол қазақтардың көшпелі тұрмысын, дәстүрлі құқықтық жүйесін, салт-санасын, ұлттық киімдері мен тағамдарын, баспанасын (киіз үйін) егжей-тегжейлі сипаттады. Орыс және қазақ халықтарының арасындағы сауда-экономикалық және мәдени байланыстардың дамуын қолдады. === Қалалар тарихы және картография === Н.А. Абрамов Шығыс Қазақстан мен Жетісудағы қалалар мен әскери бекіністердің салыну тарихы, географиялық орналасуы және демографиясы туралы құнды еңбектер жазды. Оның 1861 жылы шыққан '''«Областной город Семипалатинск»''' атты монографиясы Семей қаласының тарихына арналған алғашқы іргелі ғылыми жұмыс болып табылады. Сондай-ақ Өскемен, Павлодар, Верный (Алматы), Қапал бекіністерінің географиялық және статистикалық сипаттамаларын жасады. === Археологиялық зерттеулері === Ол аймақтағы көне ескерткіштерге алғашқылардың бірі болып археологиялық сипаттама берді. Ертіс бойындағы, Жетісудағы, Қаратал мен Қапал өңіріндегі ежелгі обаларды, қорғандарды, тас мүсіндерді және қираған ескі қалалардың орындарын зерттеп, хатқа түсірді. === Тіл білімі мен топонимика === Түркі (татар) тілін жетік білуінің арқасында ол аймақтағы географиялық атаулардың (топонимдер мен гидронимдердің) шығу төркінін зерттеді. Мысалы, 1841 жылы шыққан «Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии» атты мақаласында Ертіс өзені мен басқа да ірі географиялық нысандардың атауларына ғылыми-лингвистикалық талдау жасады. == Марапаттары == Ғылымға қосқан үлесі және мемлекеттік мінсіз қызметі үшін жоғары марапаттарға ие болды: * 2-ші дәрежелі [[Әулие Станислав ордені]] * 2-ші дәрежелі [[Әулие Анна ордені]] * 4-ші дәрежелі [[Әулие Владимир ордені]] * Статтық кеңесші шені. == Негізгі еңбектері == * ''Абрамов Н. А.'' Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии // Журнал Министерства народного просвещения. — 1841. * ''Абрамов Н. А.'' Описание Березовского края // Записки Императорского Русского географического общества. — 1857. * ''Абрамов Н. А.'' Областной город Семипалатинск // Записки Императорского Русского географического общества. — 1861. * ''Абрамов Н. А.'' Город Тюмень. Историко-статистический очерк // Тобольские губернские ведомости. — 1858. == Дереккөздер == <references /> * ''Петухов Ф.'' Биография Николая Алексеевича Абрамова. — Тобольск: Губернская типография, 1870. — 102 с. * Абрамов Николай Алексеевич // Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Семей қалалық Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің материалдары (semeylib.kz). [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Қазақстанды зерттеген ғалымдар]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] Әдебиет: Султанов О. Неутомимый летописец - наш земляк: [О географе, краеведе,исследователе Семипалат.региона .А.Абрамове]// Иртыш.- 1998.-30 июля.-С.3 rp2n4w6jnj1tw1s0prwkk0ukunzump3 3627586 3627584 2026-07-08T10:41:25Z Бану Омарбек 183261 3627586 wikitext text/x-wiki '''Николай Алексеевич Абрамов''' ( Қорған қаласы, Тобыл губерниясы — Семей қаласы) — Ресей империясының мемлекеттік қайраткері, белгілі этнограф, тарихшы, географ, педагог және өлкетанушы. Императорлық Орыс географиялық қоғамының мүше-корреспонденті (1858 жылдан бастап). Шығыс Қазақстан (Семей, Жетісу) мен Батыс Сібір өңірінің тарихы, мәдениеті мен археологиясын алғашқы жүйелі зерттеушілердің бірі. Статтық кеңесші. == '''Өмірбаяны''' == === Балалық шағы және білімі === Николай Абрамов 1812 жылы 29 сәуірде Қорған қаласында діни қызметкер Алексей Иванович Абрамовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Тобыл рухани семинариясында татар тілінен сабақ берген, өз заманының сауатты адамы болған. Николай алғашқы білімін үйден алып, кейін Қорған халықтық уездік училищесінде оқыды. 1823 жылы Тобыл рухани училищесіне түсіп, қабылдау емтихандарын өте үздік тапсырғаны үшін бірден 3-сыныпқа қабылданады. 1826 жылы Тобыл рухани семинариясына ауысып, оны 1832 жылы сәтті аяқтады. Семинария қабырғасында жүріп латын, көне еврей және татар тілдерін жетік меңгеріп шықты. Оқу орнында оқып жүрген кездің өзінде-ақ Сібір тарихына, көне қолжазбалар мен нумизматикаға (ескі монеталарға) қызығушылық таныта бастады.1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді. Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудегі обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарына талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. Николай Абрамов 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлихановпен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. Н.А. Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі-түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар. === Педагогикалық және мемлекеттік қызметі === Оқуын бітірген соң Тобыл рухани семинариясында және Тобыл халықтық уездік училищесінде татар тілі, тарих және география пәндерінен сабақ берді. 1836 жылы рухани ведомстводан шығып, Халық ағарту министрлігіне қызметке ауысты. 1839 жылы білім беру саласындағы белсенді еңбегі үшін Халық ағарту министрінің арнайы алғысын алды. 1842–1852 жылдар аралығында бірнеше уездік училищелердің штаттағы қараушысы (инспекторы) болып қызмет атқарды. Олар: * Березов уездік училищесі (1842–1849) — мұнда жүріп оқушылар санын екі есеге арттырды, жергілікті халықтардың (ханты, манси) мәдениетін зерттеді. * Ялуторовск уездік училищесі (1849–1850). * Түмен уездік училищесі (1850–1852) — Түмен қаласында оның тікелей бастамасымен және күш салуымен алғашқы Әйелдер училищесі ашылды. 1853 жылы Омбы қаласына Батыс Сібір Бас басқармасының бірінші бөліміне столоначальник болып жұмысқа ауысады. === Қазақстанға келуі және Семей кезеңі === 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Х. Гасфордтың бұйрығымен жаңадан құрылған Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы сәттен бастап ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығы толығымен Қазақстанмен байланысты болды. Ол жаңа аймақтың әкімшілік-шаруашылық жүйесін құруға белсене қатысты. Өмірінің соңына дейін Семейде тұрып, мемлекеттік қызметті ғылыми өлкетанушылық жұмыспен ұштастырды. 1870 жылы 15 мамырда Семей қаласында қайтыс болып, сонда жерленді. == '''Ғылыми қызметі''' == Н. А. Абрамов өмірінде 100-ге жуық ғылыми мақала, зерттеу және статистикалық очерктер жазды. Оның еңбектері Ресейдің жетекші ғылыми журналдарында («Министерства народного просвещения», «Записки Императорского Русского географического общества», «Тобольские губернские ведомости») жарық көріп тұрды. === Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуі === Семей облысында қызмет еткен жылдары қазақ халқының этнографиясын терең зерттеді. Ол қазақтардың көшпелі тұрмысын, дәстүрлі құқықтық жүйесін, салт-санасын, ұлттық киімдері мен тағамдарын, баспанасын (киіз үйін) егжей-тегжейлі сипаттады. Орыс және қазақ халықтарының арасындағы сауда-экономикалық және мәдени байланыстардың дамуын қолдады. === Қалалар тарихы және картография === Н.А. Абрамов Шығыс Қазақстан мен Жетісудағы қалалар мен әскери бекіністердің салыну тарихы, географиялық орналасуы және демографиясы туралы құнды еңбектер жазды. Оның 1861 жылы шыққан '''«Областной город Семипалатинск»''' атты монографиясы Семей қаласының тарихына арналған алғашқы іргелі ғылыми жұмыс болып табылады. Сондай-ақ Өскемен, Павлодар, Верный (Алматы), Қапал бекіністерінің географиялық және статистикалық сипаттамаларын жасады. === Археологиялық зерттеулері === Ол аймақтағы көне ескерткіштерге алғашқылардың бірі болып археологиялық сипаттама берді. Ертіс бойындағы, Жетісудағы, Қаратал мен Қапал өңіріндегі ежелгі обаларды, қорғандарды, тас мүсіндерді және қираған ескі қалалардың орындарын зерттеп, хатқа түсірді. === Тіл білімі мен топонимика === Түркі (татар) тілін жетік білуінің арқасында ол аймақтағы географиялық атаулардың (топонимдер мен гидронимдердің) шығу төркінін зерттеді. Мысалы, 1841 жылы шыққан «Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии» атты мақаласында Ертіс өзені мен басқа да ірі географиялық нысандардың атауларына ғылыми-лингвистикалық талдау жасады. == '''Марапаттары''' == Ғылымға қосқан үлесі және мемлекеттік мінсіз қызметі үшін жоғары марапаттарға ие болды: * 2-ші дәрежелі [[Әулие Станислав ордені]] * 2-ші дәрежелі [[Әулие Анна ордені]] * 4-ші дәрежелі [[Әулие Владимир ордені]] * Статтық кеңесші шені. == '''Негізгі еңбектері''' == * ''Абрамов Н. А.'' Догадки о значении имен некоторых мест Тобольской губернии // Журнал Министерства народного просвещения. — 1841. * ''Абрамов Н. А.'' Описание Березовского края // Записки Императорского Русского географического общества. — 1857. * ''Абрамов Н. А.'' Областной город Семипалатинск // Записки Императорского Русского географического общества. — 1861. * ''Абрамов Н. А.'' Город Тюмень. Историко-статистический очерк // Тобольские губернские ведомости. — 1858. == '''Дереккөздер''' == <references /> * ''Петухов Ф.'' Биография Николая Алексеевича Абрамова. — Тобольск: Губернская типография, 1870. — 102 с. * Абрамов Николай Алексеевич // Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Семей қалалық Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің материалдары (semeylib.kz). [[Санат:1812 жылы туғандар]] [[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:Қазақстанды зерттеген ғалымдар]] [[Санат:Семейде қайтыс болғандар]] Әдебиет: Султанов О. Неутомимый летописец - наш земляк: [О географе, краеведе,исследователе Семипалат.региона .А.Абрамове]// Иртыш.- 1998.-30 июля.-С.3 89ac6vo5ki79mmdu8vcckc9l5r1pm5c 3 783208 3627566 2026-07-08T10:05:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3627566 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aysana012}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 15:05, 2026 ж. шілденің 8 (+05) bfl2hbi9u7hp1urulhqjm2vsarynlow 0 783209 3627567 2026-07-08T10:05:38Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {| class="infobox" style="width:260px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | Джероламо Кардано |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]] |- ! Туғандағы аты | Hieronimo Cardano |- ! Латынша аты | Hieronymus Cardanus |- ! Туған күні | [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]] |- ! Туған жері | П... 3627567 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:260px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | Джероламо Кардано |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]] |- ! Туғандағы аты | Hieronimo Cardano |- ! Латынша аты | Hieronymus Cardanus |- ! Туған күні | [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]] |- ! Туған жері | [[Павия]], [[Милан герцогтігі]] |- ! Қайтыс болған күні | [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]] |- ! Қайтыс болған жері | [[Рим]], [[Папа мемлекеті]] |- ! Қызметі | [[математик]], [[дәрігер]], [[философ]], [[инженер]], [[астролог]], [[жазушы]] |- ! Ғылыми саласы | [[математика]], [[медицина]], [[механика]], [[философия]] |- ! Оқу орны | [[Павия университеті]], [[Падуя университеті]] |- ! Белгілі еңбектері | ''[[Ars Magna]]'', ''De subtilitate'', ''De propria vita'', ''Liber de ludo aleae'' |- ! Белгілілігі | [[Кардано формуласы]], [[ықтималдық теориясы]]ның алғашқы зерттеулері, [[кардан білігі]], [[Кардан торы]] |} '''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян [[Қайта өрлеу дәуірі]]нің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.<ref name="MacTutor">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.</ref><ref name="SEP">[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.<ref name="MacTutor" /> Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.<ref name="MacTutor" /> Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді. 1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.<ref name="Bologna">[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.</ref> === Дәрігерлік және оқытушылық қызметі === Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.<ref name="Bologna" /> 1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады. === Отбасы және жеке трагедиялары === 1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды. === Инквизиция және соңғы жылдары === 1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.<ref name="SEP" /> Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды. == Ғылыми қызметі == === Алгебра === Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.<ref name="MacTutor" /> ''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.<ref name="Bologna" /> Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді. === Ықтималдық теориясы === Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.<ref name="MacTutor" /> Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған. === Инженерия және механика === Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды. Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты. === Медицина, философия және басқа салалар === Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.<ref name="SEP" /> Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады. == Негізгі еңбектері == Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары: * ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536; * ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539; * ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542; * ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545; * ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550; * ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557; * ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570; * ''De propria vita'' — өмірбаяны; * ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған. == Еске алу == Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады. == Галерея == <gallery> File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557 File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы </gallery> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Кардано,_Джероламо Орысша Уикипедия: Кардано, Джероламо] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Gerolamo_Cardano Ағылшынша Уикипедия: Gerolamo Cardano] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano] * [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano] * [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita] {{DEFAULTSORT:Кардано, Джероламо}} [[Санат:1501 жылы туғандар]] [[Санат:1576 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия математиктері]] [[Санат:Италия дәрігерлері]] [[Санат:Италия философтары]] [[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]] [[Санат:Алгебраистер]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] [[Санат:Падуя университетінің түлектері]] [[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]] rdnu31tbp8mrzo5cwrj8t00h15o6ic7 3627573 3627567 2026-07-08T10:08:21Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3627573 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:260px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | Джероламо Кардано |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]] |- ! Туғандағы аты | Hieronimo Cardano |- ! Латынша аты | Hieronymus Cardanus |- ! Туған күні | [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]] |- ! Туған жері | [[Павия]], [[Милан герцогтігі]] |- ! Қайтыс болған күні | [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]] |- ! Қайтыс болған жері | [[Рим]], [[Папа мемлекеті]] |- ! Қызметі | [[математик]], [[дәрігер]], [[философ]], [[инженер]], [[астролог]], [[жазушы]] |- ! Ғылыми саласы | [[математика]], [[медицина]], [[механика]], [[философия]] |- ! Оқу орны | [[Павия университеті]], [[Падуя университеті]] |- ! Белгілі еңбектері | ''[[Ars Magna]]'', ''De subtilitate'', ''De propria vita'', ''Liber de ludo aleae'' |- ! Белгілілігі | [[Кардано формуласы]], [[ықтималдық теориясы]]ның алғашқы зерттеулері, [[кардан білігі]], [[Кардан торы]] |} '''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян Қайта өрлеу дәуірінің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.<ref name="MacTutor">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.</ref><ref name="SEP">[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.<ref name="MacTutor" /> Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.<ref name="MacTutor" /> Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді. 1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.<ref name="Bologna">[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.</ref> === Дәрігерлік және оқытушылық қызметі === Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.<ref name="Bologna" /> 1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады. === Отбасы және жеке трагедиялары === 1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды. === Инквизиция және соңғы жылдары === 1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.<ref name="SEP" /> Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды. == Ғылыми қызметі == === Алгебра === Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.<ref name="MacTutor" /> ''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.<ref name="Bologna" /> Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді. === Ықтималдық теориясы === Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.<ref name="MacTutor" /> Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған. === Инженерия және механика === Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды. Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты. === Медицина, философия және басқа салалар === Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.<ref name="SEP" /> Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады. == Негізгі еңбектері == Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары: * ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536; * ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539; * ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542; * ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545; * ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550; * ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557; * ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570; * ''De propria vita'' — өмірбаяны; * ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған. == Еске алу == Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады. == Галерея == <gallery> File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557 File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы </gallery> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Кардано,_Джероламо Орысша Уикипедия: Кардано, Джероламо] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Gerolamo_Cardano Ағылшынша Уикипедия: Gerolamo Cardano] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano] * [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano] * [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita] {{DEFAULTSORT:Кардано, Джероламо}} [[Санат:1501 жылы туғандар]] [[Санат:1576 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия математиктері]] [[Санат:Италия дәрігерлері]] [[Санат:Италия философтары]] [[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]] [[Санат:Алгебраистер]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] [[Санат:Падуя университетінің түлектері]] [[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]] 75f4x3ziz4wg6mm1710qqsq7w8a0m66 3627597 3627573 2026-07-08T11:49:13Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3627597 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:260px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | Джероламо Кардано |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]] |- ! Туғандағы аты | Hieronimo Cardano |- ! Латынша аты | Hieronymus Cardanus |- ! Туған күні | [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]] |- ! Туған жері | [[Павия]], [[Милан герцогтігі]] |- ! Қайтыс болған күні | [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]] |- ! Қайтыс болған жері | [[Рим]], [[Папа мемлекеті]] |- ! Қызметі | [[математик]], [[дәрігер]], [[философ]], [[инженер]], [[астролог]], [[жазушы]] |- ! Ғылыми саласы | [[математика]], [[медицина]], [[механика]], [[философия]] |- ! Оқу орны | [[Павия университеті]], [[Падуя университеті]] |- ! Белгілі еңбектері | ''[[Ars Magna]]'', ''De subtilitate'', ''De propria vita'', ''Liber de ludo aleae'' |- ! Белгілілігі | [[Кардано формуласы]], [[ықтималдық теориясы]]ның алғашқы зерттеулері, [[кардан білігі]], [[Кардан торы]] |} '''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян Қайта өрлеу дәуірінің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.<ref name="MacTutor">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.</ref><ref name="SEP">[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.<ref name="MacTutor" /> Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.<ref name="MacTutor" /> Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді. 1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.<ref name="Bologna">[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.</ref> === Дәрігерлік және оқытушылық қызметі === Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.<ref name="Bologna" /> 1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады. === Отбасы және жеке трагедиялары === 1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды. === Инквизиция және соңғы жылдары === 1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.<ref name="SEP" /> Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды. == Ғылыми қызметі == === Алгебра === Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.<ref name="MacTutor" /> ''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.<ref name="Bologna" /> Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді. === Ықтималдық теориясы === Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.<ref name="MacTutor" /> Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған. === Инженерия және механика === Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды. Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты. === Медицина, философия және басқа салалар === Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.<ref name="SEP" /> Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады. == Негізгі еңбектері == Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары: * ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536; * ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539; * ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542; * ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545; * ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550; * ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557; * ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570; * ''De propria vita'' — өмірбаяны; * ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған. == Еске алу == Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады. == Галерея == <gallery> File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557 File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы </gallery> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano] * [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano] * [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita] {{DEFAULTSORT:Кардано, Джероламо}} [[Санат:1501 жылы туғандар]] [[Санат:1576 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия математиктері]] [[Санат:Италия дәрігерлері]] [[Санат:Италия философтары]] [[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]] [[Санат:Алгебраистер]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] [[Санат:Падуя университетінің түлектері]] [[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]] ge6p8qq4uic8k4k0vw10saa7qntkyxg 3627599 3627597 2026-07-08T11:49:28Z 1nter pares 146705 3627599 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:260px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | Джероламо Кардано |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]] |- ! Туғандағы аты | Hieronimo Cardano |- ! Латынша аты | Hieronymus Cardanus |- ! Туған күні | [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]] |- ! Туған жері | [[Павия]], [[Милан герцогтігі]] |- ! Қайтыс болған күні | [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]] |- ! Қайтыс болған жері | [[Рим]], [[Папа мемлекеті]] |- ! Қызметі | [[математик]], [[дәрігер]], [[философ]], [[инженер]], [[астролог]], [[жазушы]] |- ! Ғылыми саласы | [[математика]], [[медицина]], [[механика]], [[философия]] |- ! Оқу орны | [[Павия университеті]], [[Падуя университеті]] |- ! Белгілі еңбектері | ''[[Ars Magna]]'', ''De subtilitate'', ''De propria vita'', ''Liber de ludo aleae'' |- ! Белгілілігі | [[Кардано формуласы]], [[ықтималдық теориясы]]ның алғашқы зерттеулері, [[кардан білігі]], [[Кардан торы]] |} '''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян Қайта өрлеу дәуірінің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.<ref name="MacTutor">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.</ref><ref name="SEP">[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.<ref name="MacTutor" /> Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.<ref name="MacTutor" /> Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді. 1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.<ref name="Bologna">[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.</ref> === Дәрігерлік және оқытушылық қызметі === Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.<ref name="Bologna" /> 1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады. === Отбасы және жеке трагедиялары === 1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды. === Инквизиция және соңғы жылдары === 1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.<ref name="SEP" /> Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды. == Ғылыми қызметі == === Алгебра === Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.<ref name="MacTutor" /> ''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.<ref name="Bologna" /> Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді. === Ықтималдық теориясы === Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.<ref name="MacTutor" /> Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған. === Инженерия және механика === Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды. Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты. === Медицина, философия және басқа салалар === Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.<ref name="SEP" /> Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады. == Негізгі еңбектері == Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары: * ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536; * ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539; * ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542; * ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545; * ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550; * ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557; * ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570; * ''De propria vita'' — өмірбаяны; * ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған. == Еске алу == Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады. == Галерея == <gallery> File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557 File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano] * [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano] * [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita] {{DEFAULTSORT:Кардано, Джероламо}} [[Санат:1501 жылы туғандар]] [[Санат:1576 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия математиктері]] [[Санат:Италия дәрігерлері]] [[Санат:Италия философтары]] [[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]] [[Санат:Алгебраистер]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] [[Санат:Падуя университетінің түлектері]] [[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]] 2rdek9hrxxhqs65h3l0c1zvofbr87ny 14 783210 3627568 2026-07-08T10:05:58Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627568 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783211 3627569 2026-07-08T10:06:19Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627569 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783212 3627570 2026-07-08T10:06:31Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627570 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783213 3627571 2026-07-08T10:06:48Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627571 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783214 3627572 2026-07-08T10:07:03Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3627572 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 783215 3627576 2026-07-08T10:20:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: '''Бесінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''квинтикалық теңдеу''' — белгісіз шаманың ең жоғары дәрежесі беске тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Жалпы түрде ол былай жазылады: :<math>ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0,\qquad a\ne 0.</math> Мұндағы <math>a,b,c,d,e,f</math> — берілген коэффициенттер, ал <math>x... 3627576 wikitext text/x-wiki '''Бесінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''квинтикалық теңдеу''' — белгісіз шаманың ең жоғары дәрежесі беске тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Жалпы түрде ол былай жазылады: :<math>ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0,\qquad a\ne 0.</math> Мұндағы <math>a,b,c,d,e,f</math> — берілген коэффициенттер, ал <math>x</math> — белгісіз шама. Егер осы теңдеудің сол жағы функция ретінде қарастырылса, онда :<math>g(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f</math> түріндегі функция '''бесінші дәрежелі функция''' немесе '''квинтикалық функция''' деп аталады. Бесінші дәрежелі теңдеулер алгебра тарихында ерекше орын алады. Бірінші, екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің жалпы шешімі радикалдар арқылы өрнектелетін болса, жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтіні [[Абель — Руффини теоремасы]] арқылы дәлелденген. Дегенмен кейбір арнайы бесінші дәрежелі теңдеулер радикалдармен, ал жалпы теңдеу басқа арнайы функциялар арқылы шешілуі мүмкін. == Анықтамасы == Бесінші дәрежелі көпмүше :<math>P(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f,\qquad a\ne 0</math> түрінде беріледі. Осы көпмүшені нөлге теңестіру арқылы бесінші дәрежелі теңдеу алынады: :<math>ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0.</math> Коэффициенттер әдетте [[рационал сандар]], [[нақты сандар]] немесе [[комплекс сандар]] өрісінен алынады. Егер коэффициенттер нақты болса, онда көпмүшенің графигі нақты жазықтықта қарастырылады. Бесінші дәрежелі көпмүшенің туындысы төртінші дәрежелі көпмүше болады: :<math>P'(x)=5ax^{4}+4bx^{3}+3cx^{2}+2dx+e.</math> Сондықтан бесінші дәрежелі функцияның графигінде ең көбі төрт критикалық нүкте болуы мүмкін. == Графиктік қасиеттері == Бесінші дәрежелі функция тақ дәрежелі көпмүше болғандықтан, оның графигі жалпы пішіні жағынан үшінші дәрежелі функцияның графигіне ұқсас болуы мүмкін. Алайда бесінші дәрежелі функцияда қосымша жергілікті максимум және жергілікті минимум пайда болуы ықтимал. Егер <math>a>0</math> болса, онда :<math>x\to -\infty</math> кезінде <math>P(x)\to -\infty</math>, :<math>x\to +\infty</math> кезінде <math>P(x)\to +\infty</math>. Егер <math>a<0</math> болса, бағыттар керісінше өзгереді. Комплекс сандар өрісінде бесінші дәрежелі көпмүшенің, еселіктерін қоса есептегенде, дәл бес түбірі болады. Нақты коэффициентті бесінші дәрежелі көпмүшенің нақты түбірлер саны 1, 3 немесе 5 болуы мүмкін, өйткені комплекс түбірлер нақты коэффициентті көпмүшелерде әрқашан түйіндес жұптар түрінде кездеседі. == Виет теоремасы == Бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлері <math>x_1,x_2,x_3,x_4,x_5</math> болсын. Онда Виет формулалары бойынша түбірлер мен коэффициенттер арасындағы байланыс мынадай болады: :<math>x_1+x_2+x_3+x_4+x_5=-\frac{b}{a},</math> :<math>x_1x_2+x_1x_3+x_1x_4+x_1x_5+x_2x_3+x_2x_4+x_2x_5+x_3x_4+x_3x_5+x_4x_5=\frac{c}{a},</math> :<math>x_1x_2x_3+x_1x_2x_4+x_1x_2x_5+x_1x_3x_4+x_1x_3x_5+x_1x_4x_5+x_2x_3x_4+x_2x_3x_5+x_2x_4x_5+x_3x_4x_5=-\frac{d}{a},</math> :<math>x_1x_2x_3x_4+x_1x_2x_3x_5+x_1x_2x_4x_5+x_1x_3x_4x_5+x_2x_3x_4x_5=\frac{e}{a},</math> :<math>x_1x_2x_3x_4x_5=-\frac{f}{a}.</math> Бұл формулалар түбірлердің симметриялық қосындыларын теңдеудің коэффициенттерімен байланыстырады. == Радикалдар арқылы шешілмеуі == Бірінші дәрежелі теңдеудің шешімі қарапайым алгебралық түрлендірулермен табылады. Екінші дәрежелі теңдеу үшін квадрат теңдеу формуласы, үшінші дәрежелі теңдеу үшін Кардано формуласы, төртінші дәрежелі теңдеу үшін Феррари әдісі белгілі. Алайда жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлерін тек қосу, азайту, көбейту, бөлу және түбір табу амалдары арқылы өрнектейтін әмбебап формула жоқ. Бұл нәтиже [[Нильс Хенрик Абель]] мен [[Паоло Руффини]] есімдерімен байланысты [[Абель — Руффини теоремасы]] деп аталады. Мысалы, :<math>x^{5}-x+1=0</math> теңдеуі радикалдар арқылы жалпы түрде шешілмейтін бесінші дәрежелі теңдеулердің классикалық мысалдарының бірі ретінде қарастырылады. == Шешілетін арнайы жағдайлар == Жалпы бесінші дәрежелі теңдеу радикалдармен шешілмегенімен, кейбір арнайы жағдайлар төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіріледі. === Бос мүшесі нөлге тең жағдай === Егер <math>f=0</math> болса, онда теңдеу :<math>ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex=0</math> түрінде болады. Мұнда <math>x</math>-ті жақша сыртына шығаруға болады: :<math>x(ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e)=0.</math> Сонда бір түбірі <math>x=0</math>, ал қалған түбірлері төртінші дәрежелі теңдеуді шешу арқылы табылады. === Көбейткіштерге жіктелетін жағдай === Егер бесінші дәрежелі көпмүше төменгі дәрежелі көпмүшелердің көбейтіндісі түрінде жіктелсе, онда теңдеу сәйкес төменгі дәрежелі теңдеулерге бөлінеді. Мысалы: :<math>x^{5}-x^{4}-x+1=(x^{2}+1)(x+1)(x-1)^{2}.</math> Бұл жағдайда түбірлерді табу үшін квадраттық және сызықтық көбейткіштерді шешу жеткілікті. === Муавр типтес квинтикалар === Кейбір бесінші дәрежелі теңдеулер арнайы түрге ие болып, радикалдар арқылы шешіледі. Мысалы, Муавр типтес квинтика: :<math>x^{5}+5ax^{3}+5a^{2}x+b=0</math> түрінде жазылады. Мұндай теңдеулердің шешімі көмекші квадрат теңдеуге және бесінші дәрежелі түбірлерге келтірілуі мүмкін. == Галуа теориясымен байланысы == Бесінші дәрежелі теңдеулердің радикалдар арқылы шешілу мәселесі [[Галуа теориясы]]ның қалыптасуына тікелей әсер етті. [[Эварист Галуа]] көпмүшенің түбірлерінің симметрияларын зерттеп, теңдеудің радикалдармен шешілуі оның Галуа тобының шешілетін топ болуына тәуелді екенін көрсетті. Ирредуцибелді бесінші дәрежелі көпмүшенің Галуа тобы бес элементтен тұратын жиынның барлық алмастырулар тобы <math>S_5</math>-тің ішкі тобы болады. Мұндай көпмүше радикалдармен шешілуі үшін оның Галуа тобы шешілетін топ болуы қажет. Осы көзқарас алгебралық теңдеулер теориясын топтар теориясымен байланыстырды және қазіргі абстрактілі алгебраның дамуына ықпал етті. == Бринга — Жерар түрі == Бесінші дәрежелі теңдеуді арнайы түрге келтіру үшін әртүрлі түрлендірулер қолданылады. Олардың ішінде ең белгілісі — [[Бринга — Жерар түрі]]: :<math>x^{5}+px+q=0</math> немесе кей жазылымда :<math>x^{5}-x+t=0.</math> Жалпы бесінші дәрежелі теңдеуді Чирнгаузен түрлендірулері арқылы осыған ұқсас ықшам түрге келтіруге болады. Бұл түр радикалдармен жалпы шешілмесе де, оны Бринга радикалы, эллиптикалық функциялар немесе гипергеометриялық функциялар арқылы өрнектеуге болады. XIX ғасырда Чарльз Эрмит бесінші дәрежелі теңдеудің шешімін эллиптикалық функциялар арқылы сипаттады. Осы бағытта Франческо Бриоски, Леопольд Кронекер және Феликс Клейн де маңызды нәтижелер алды. Клейн бесінші дәрежелі теңдеулерді икосаэдр симметриясымен және Галуа теориясымен байланыстырды. == Сандық әдістер == Практикалық есептерде бесінші дәрежелі теңдеулер көбінесе жуық сандық әдістермен шешіледі. Оларға мыналар жатады: * [[Ньютон әдісі]]; * кесіндіні екіге бөлу әдісі; * қиюшылар әдісі; * көпмүшелердің түбірлерін табуға арналған арнайы алгоритмдер; * компьютерлік алгебра жүйелері. Сандық әдістер нақты есептерде түбірлердің жуық мәнін табуға мүмкіндік береді, бірақ олар түбірлердің дәл алгебралық өрнегін міндетті түрде бермейді. == Мысал == Мына теңдеуді қарастырайық: :<math>x^{5}+5x=0.</math> Ортақ көбейткішті жақша сыртына шығарамыз: :<math>x(x^{4}+5)=0.</math> Осыдан бір түбір: :<math>x_1=0.</math> Қалған түбірлер :<math>x^{4}+5=0</math> теңдеуінен табылады. Бұл теңдеудің нақты түбірлері жоқ, ал комплекс түбірлері төртінші дәрежелі түбірлер арқылы өрнектеледі. == Қолданылуы == Бесінші дәрежелі теңдеулер тек таза алгебрада ғана емес, қолданбалы математикада, физикада және аспан механикасында да кездеседі. Мысалы, екі дененің тартылыс өрісіндегі [[Лагранж нүктелері]]нің орнын есептегенде, кей жағдайда бесінші дәрежелі теңдеулер пайда болады. Күн — Жер жүйесіндегі <math>L_1</math> және <math>L_2</math> нүктелеріне қатысты есептеулер бесінші дәрежелі теңдеулерге келуі мүмкін. Бұл нүктелер ғарыш аппараттарының орнықтылығын зерттеуде маңызды рөл атқарады. == Тарихи маңызы == Бесінші дәрежелі теңдеулерді шешу мәселесі бірнеше ғасыр бойы математиктердің назарында болды. XVI ғасырда үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешілуі алгебраның үлкен жетістігі саналды. Осыдан кейін математиктер бесінші дәрежелі теңдеудің де осындай жалпы формуласын табуға тырысты. XIX ғасырда Абель мен Руффини жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтінін дәлелдеді. Кейін Галуа бұл мәселені түбірлердің симметриялары және топтар теориясы тұрғысынан түсіндірді. Осылайша бесінші дәрежелі теңдеулер мәселесі қазіргі алгебраның, әсіресе Галуа теориясының дамуына негіз болды. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Алгебралық теңдеу]] * [[Көпмүше]] * [[Квадрат теңдеу]] * [[Кубтық теңдеу]] * [[Төртінші дәрежелі теңдеу]] * [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]] * [[Абель — Руффини теоремасы]] * [[Галуа теориясы]] * [[Бринга — Жерар түрі]] * [[Лагранж нүктелері]] == Әдебиет == * Stewart, Ian. ''Galois Theory''. Chapman and Hall, 1989. * Bewersdorff, Jörg. ''Galois Theory for Beginners: A Historical Perspective''. American Mathematical Society, 2006. * Klein, Felix. ''Lectures on the Icosahedron and the Solution of Equations of the Fifth Degree''. Trübner & Co., 1888. * Lazard, Daniel. ''Solving Quintics in Radicals''. In: ''The Legacy of Niels Henrik Abel''. Berlin, 2004. * Hermite, Charles. ''Sur la résolution de l'équation du cinquième degré''. Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, 1858. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алгебралық теңдеулер]] [[Санат:Көпмүшеліктер]] [[Санат:Галуа теориясы]] [[Санат:Алгебра]] [[Санат:Математикалық анализ]] avvclzfvs15e0apq3hdajjko9tcngop